Copyright © Wydawnictwo Arbitror sp. z.o.o.

Projekt okładki

Łukasz Stachniak

Redakcja

Tomasz Mincer

Skład, łamanie, korekta

Witold Kowalczyk

Wydanie I

ISBN 978-83-948331-8-3

Seria #ArbitrorMyśli

Wydawnictwo Arbitror spółka z o.o.

ul. Krucza 41/43 lok. 67

00-525 Warszawa

www.arbitror.pl

e-mail: kontakt@arbitror.pl

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Kim, do cholery, jest ten Bergoglio?

Retoryka czułości, polityka solidarności

Przywództwo, głupcze!

Początek świata, jakiego nie znamy

Szaleństwo miłosierdzia

To nie jest nasz papież

Samotność Franciszka

Przypisy

Kim, do cholery,
jest ten Bergoglio?

Kardynał Jorge Mario Bergoglio? A kim, do cholery, jest ten cały Bergoglio? Przyznaję, że właśnie to była pierwsza myśl, kiedy 13 marca 2013 r. dotarła do mnie wiadomość, że mamy nowego papieża. Oczywiście wiedziałem, że Bergoglio jest zakonnikiem, jezuitą, duchowym synem Ignacego Loyoli. Że jest arcybiskupem Buenos Aires i prymasem Argentyny. Ale, jak zapewne dla przygniatającej większości Polaków, ba, Europejczyków, nowy papież – jako człowiek i kapłan – był dla mnie niczym biała, niezapisana kartka. To oczywiście sprawiło, że moja ciekawość kolejnego biskupa Rzymu tylko rosła. Zastanawiałem się, co przyniesie Kościołowi i światu papież z dalekiego kraju.

Muszę przyznać, że od początku cieszyłem się, że nowy papież nie jest Europejczykiem. I że – przepraszam wszystkich moich włoskich przyjaciół – nie jest Włochem. Bo przecież po dwóch papieżach nie-Włochach wiele wskazywało na to, że w Watykanie znów powinien się rozgościć jeden z tamtejszych purpuratów. Podobało mi się też, że Kościołem pokieruje człowiek, który pochodzi z tzw. Trzeciego Świata. Było jasne, że dzięki temu Kościół otrzyma nowy impuls. I że wraz z nim pojawi się nowe doświadczenie – przede wszystkim rzeczywistość Kościoła ubogiego. Chodziłoby więc o ideę, którą niosła ze sobą zwalczana przez Watykan teologia wyzwolenia zrodzona w Ameryce Łacińskiej. To jej na własnej skórze uczył się prymas Argentyny. Liczyłem też na to, że nowo wybrany papież podzieli się z nami doświadczeniem wiary przeżywanej we „wspólnotach podstawowych”, które stały się miejscem rozkwitu solidarności. Papież Bergoglio, który wybrał dla siebie imię Franciszek, miał zatem przywrócić Kościołowi zapomniane słowo – solidarność – które przecież było jednym z kluczowych punktów orientacyjnych dla Kościołów Ameryki Łacińskiej. Ale, co dla mnie ważne, również mojemu rodzimemu Kościołowi, który z nieznanych mi powodów zawiesił solidarność, tę pisaną małą literą, na kołku.

Ale jest coś jeszcze, co sprawiło, że od razu obdarzyłem nowego biskupa Rzymu zaufaniem i sympatią. Otóż kiedy przyglądałem się rubasznemu papieżowi Franciszkowi, jak się porusza, gdy widziałem jego uśmiechniętą twarz – szczególnie, gdy spotykał się z wiernymi, którzy dają temu starcowi dodatkową energię do działania – miałem przed oczyma zdjęcia papieża Jana XXXIII. „Dobrego papieża”, który zwołał sobór watykański II. I który rozpoczął ową „rewolucję kopernikańską w Kościele”, wołając: aggiornamento. A zatem: Kościele, otwórz drzwi i okna na świat! Otwórz się na dialog z nowoczesnością! Odrzuć logikę potępień na rzecz logiki miłosierdzia! Tak więc papież Bergoglio – zarówno poprzez swoją fizyczność, sposób kontaktu z ludźmi, jak i styl nauczania – przypominał mi mojego ukochanego papieża Jana.

Moje zainteresowanie Franciszkiem szybko przerodziło się w fascynację. Zobaczyłem człowieka, który chce zmienić Kościół. Kapłana, który nim zacznie wymagać od innych, wpierw wymaga od siebie. Biskupa, który jest antyklerykałem, gdy widzi wokół siebie tylko klerykalizm. Kaznodzieję, który porzuca kościelną nowomowę na rzecz prostych i autentycznych opowieści, czerpiąc garściami z ludzkiego życia. Papieża, którego nauczanie nie polega na powtarzaniu kościelnych dokumentów i doktrynalnych formułek, ale jest owocem spotkania z konkretnymi ludźmi szukającymi pocieszenia, otuchy, uznania, miłosierdzia i współczucia.

Dlatego przyznaję jak na spowiedzi: nie jestem obiektywny w opisie teologii i strategii duszpasterskiej Franciszka. Tradycjonaliści zarzucą mi, że kreślę obraz papieża lewaka. Postępowcy powiedzą, że przesadzam z tą otwartością Franciszka, bo tak naprawdę jest on konserwatystą. Dla mnie jednak Franciszek nie jest ani konserwatystą, ani liberałem. Franciszek jest radykałem. W tym sensie, że w jego optyce i sposobie rozumienia Ewangelii, kryterium chrześcijaństwa kryje się w słowie, które dziś jest tak skutecznie wyszydzane. Jest przedmiotem ironii, a tylko czasami nostalgii. Mam tu na myśli słowo „miłość”. Jeśli nie kochasz – mówi nam papież – jesteś martwy. Jeśli kochasz, to wtedy nie ma znaczenia, czy jesteś tradycjonalistą, czy postępowcem. Jeśli kochasz, to nigdy – gdy ktoś prosi cię o chleb – nie podasz mu kamienia. A więc, by przywołać słynną frazę św. Augustyna: „Kochaj i rób, co chcesz!”.

Mój cel, gdy pisałem ten esej, który przedkładam życzliwym Czytelnikom, nie polega na kreśleniu biografii Franciszka, bo książek tego rodzaju w Polsce ukazało się już wiele. Wystarczy wspomnieć choćby Proroka[1] Austena Ivereigha. Postawiłem sobie inne zadanie. Chcę pokazać pontyfikat papieża z Argentyny na tle współczesnych sporów kulturowych, społecznych i politycznych. Papieża, który ma odwagę krytykować dziki kapitalizm, gdyż ten, owszem, wciąż produkuje, tyle że nierówności społeczne, niekoniecznie bogactwo narodów. Biskupa Rzymu, który staje po „zielonej” stronie, gdy spieramy się o zmiany klimatyczne i przyszłość naszej planety. I wreszcie – przywódcę duchowego, który nawet wbrew swoim współwyznawcom mówi, że każdy chrześcijanin, który spotyka imigranta, spotyka faktycznie Jezusa Chrystusa.

W poszczególnych rozdziałach przybliżam nowy sposób myślenia, który wraz z Franciszkiem pojawił się w Kościele, oraz odmienny od dotychczasowego styl przywództwa. Ten, co intrygujące, zaczyna się od rewolucji językowej. Piszę o niej w pierwszym rozdziale tego eseju. Przyglądam się też uważanie, czym dla Franciszka jest miłosierdzie – znak rozpoznawczy jego pontyfikatu. A na końcu analizuję, dlaczego polski Kościół ma kłopot z Franciszkiem. I dlaczego tak wielu księży postanowiło, że Franciszka trzeba jakoś „przeczekać”, bo przecież otwarcie z nim walczyć nie można. Esej zamyka rozdział podsumowujący, w którym zastanawiam się raz jeszcze, czy samotny Franciszek jest w stanie odcisnąć takie piętno na Kościele, by ten nie wrócił już w stare koleiny.

Pobudka, Kościele! to esej, w którym rekonstruuję społeczną Ewangelię obecnego papieża. Ewangelię, która wciąż jest przed nami do odkrycia i pewnego dnia powinna się stać naszym chlebem powszednim. Dzień, kiedy to nastąpi, będzie zarazem dniem, w którym pokażemy, że inny świat jest możliwy. Ba, inny Kościół jest możliwy.

Retoryka czułości,
polityka solidarności

1.

Powiedz mi, skąd jesteś, a powiem ci, jaki masz ogląd świata. Trawestacja tego popularnego stwierdzenia dobrze odsłania tajemnice sposobu myślenia i działania Franciszka. Już po kilku chwilach obcowania z papieżem, jego sposobem mówienia czy zachowania, po wykonywanych przez niego gestach, symbolach, do których się odwołuje, widzimy, zwłaszcza my, Europejczycy, że Franciszek nie jest „stąd”. Ale czy to ma jakieś znaczenie w Kościele, przecież powszechnym? Ma – i to ogromne. Przypomina o tym amerykański psycholog społeczny Richard E. Nisbett w książce Geografia myślenia. Relacjonuje w niej swoje spotkanie ze studentem, który pochodził z Chin. Pewnego dnia ów student podzielił się z profesorem spostrzeżeniem: „Różnica między tobą a mną polega na tym, że dla mnie świat jest kołem, a dla ciebie – linią”[2]. Nisbett pisze, iż nie krył zaskoczenia takim stwierdzeniem. Ale ono w żadnym razie nie powstrzymało studenta z Chin przed dłuższym wywodem: „Chińczycy wierzą, że wszystko nieustannie się zmienia, ale zawsze wraca do wcześniejszego stanu. Patrząc na wiele zdarzeń równocześnie, szukają zależności między rzeczami i uważają, że niemożliwe jest zrozumienie części bez całości. Świat ludzi Zachodu jest prostszy, bardziej deterministyczny. Mieszkańcy tego świata nie patrzą na szerszy obraz, lecz koncentrują się na najbardziej rzucających się w oczy obiektach i ludziach. Wydaje im się, że mają kontrolę nad zdarzeniami, ponieważ znają zasady rządzące zachowaniami obiektów”[3].

To, że Franciszek jest nie „stąd”, ale „skądinąd”, lub, jak sam o sobie mówi, „z dalekiego kraju”, czyli Argentyny, odsłania się w odmiennym niż u jego poprzedników sposobie stawiania pytań. Obaj papieże ze Starego Kontynentu – Jan Paweł II i Benedykt XVI – wychowani na Arystotelesie i św. Tomaszu z Akwinu – stawiali pytanie metafizyczne: „Czy Bóg istnieje?”. Skupiało ono swoją uwagę na próbie szukania, wzorem Akwinaty, odpowiedzi na zawiłe kwestie filozoficzne. Pytano więc o naturę Boga. O dowody na jego istnienie. Ich poszukiwanie, często ocierające się o subtelne analizy dostępne tylko wyrafinowanym intelektualistom zamieszkującym biblioteki i sale wykładowe, było tak wciągające dla filozofów i teologów, jak dla matematyków bywają skomplikowane równania. Problem w tym, że na ołtarzu tych poszukiwań często składano człowieka z krwi i kości z jego dramatami i cierpieniem.

Pytanie stawiane przez Franciszka jest zgoła inne, lecz zarazem odsyła ono do tego, co odkrył Nisbett, czyli do kwestii „geografii myślenia”. Brzmi ono: „Czy Bóg się o mnie zatroszczy?”. Nie jest to pytanie z rejestru metafizycznego czy ontologicznego, lecz etycznego. Cóż to znaczy? To, że ludzie wyczekują i wypatrują obecności Boga troskliwego. W naszym świecie naznaczonym niepewnością i ryzykiem, niedającym poczucia bezpieczeństwa i nadziei, gdzie praca i godna płaca stają się luksusem, Bóg troskliwy okazuje się jedynym, w którego człowiek jeszcze jest gotów uwierzyć. I któremu może zaufać. Nie dajemy już wiary w Boga wszechmocnego, Boga, który jest Pierwszą Przyczyną, Boga nietkniętego ludzkim cierpieniem. Bóg, który JEST, jak mówił niemiecki teolog protestancki Dietrich Bonhoeffer, nie istnieje. No dobrze, ale co to ma wspólnego z geografią? Otóż pytanie „Czy Bóg się o mnie zatroszczy” jest owocem doświadczenia biedy jako chleba powszedniego krajów Ameryki Łacińskiej, a niekoniecznie sytej do niedawna Europy. To pokłosie ukorzeń, jakie towarzyszą ludziom żyjącym w slumsach.

Pytanie o Boga troskliwego, które zrodziło teologię wyzwolenia, nie jest i nie może być niewinne. Pociąga za sobą zmianę języka, którym papież rozmawia z wiernymi, a także metafor, których używa, by opisać za ich pomocą nową rolę Kościoła w ponowoczesnym i pełnym nierówności świecie. To zaś w konsekwencji przekłada się na politykę troski, którą od pierwszego dnia swojego pontyfikatu wciela w życie papież z Ameryki Łacińskiej. Mówiąc krótko: rewolucja Franciszka zaczęła się od zmiany komunikacji z wiernymi, pociągając za sobą także zmianę praktyk kościelnych.

2.

Nie ma, jak się rzekło, niewinnych słów. Słowa mają moc stwarzania świata. Za ich pomocą czyni się i dobro, i zło. Można więc piętnować, potępiać, ganić, ale i budować, pocieszać. Człowiek musi więc uważać, co mówi. Nie bez kozery w Księdze Przysłów zapisano, że śmierć i życie znajdują się we władaniu języka. Amerykańska filozofka Judith Butler trafia w sedno swoją analizą mowy nienawiści, gdy pisze: „Czy język mógłby ranić, gdybyśmy nie byli w pewnym sensie istotami językowymi, którym język jest do istnienia niezbędny? Czy nasza podatność na zranienie przez język nie wynika z tego, że to w jego ramach ustanawia się nasze bycie? Jeśli jesteśmy kształtowani przez język, to jego formatywna władza poprzedza i warunkuje decyzje, jakie możemy wobec niego podjąć. Znieważa nas od samego początku, by tak rzec, swą władzą, która jest od nas starsza”[4].

Papież Franciszek podchodzi do języka z czułością, jakby świadom jego raniącej mocy, co do tej pory nie było silną stroną Kościoła. Ustami swoich papieży i kaznodziejów chłostał on wiernych na prawo i lewo. Potępiając, strącając do piekła, piętnując, skazywał na pogardę. Franciszek inaczej: jakby przeczytał Walczące słowa Butler i postanowił przesłanie autorki zastosować. Doskonale zdaje sobie sprawę z językowej natury naszego życia – stwierdza eseista Artur Madaliński. Ta świadomość przekłada się na umiejętność wyciągnięcia z wiedzy praktycznych wniosków: „Jest świadom nie tylko tego, że ramy naszego świata wyznacza język (a nie odwrotnie), ale i tego, że aby przyciągać ludzi do słabnącego (zwłaszcza w Europie) chrześcijaństwa, potrzeba radykalnej zmiany sposobu komunikacji. Komunikacji, której fundamentem jest przede wszystkim umiejętne posługiwanie się językiem – «nasz Pan słowem zdobył serce ludzi» przypomina Franciszek w adhortacji apostolskiej Evangelii Gaudium”[5]. To właśnie w nowym języku, którego używa Franciszek, najlepiej prezentuje się nowa wizja Kościoła. Inny sposób komunikacji z wiernymi, ze światem, z niewierzącymi, stanie się znakiem firmowym Franciszkowego pontyfikatu.

„Zwrot językowy” objął zarówno formę, jak i treść. Poloniusz w Hamlecie mówi, że „zwięzłość jest duszą sensu”[6]. Papież z Argentyny mógłby przyjąć te słowa za swoje motto. Daleko mu do zawiłych i akademickich wywodów Benedykta XVI, które przypominają średniowieczne traktaty teologiczne, zrozumiałe tylko dla nielicznych ćwiczonych w sztuce retoryki. Franciszek mówi zwięźle i celnie. Rozumie go i przeciętny zjadacz chleba, i profesor uniwersytetu. Jest na podobieństwo starego rabina, który jednym zdaniem zmienia postrzeganie świata, lub biblijnych proroków. Ale czy w ten sposób nie porzuca królestwa wzniosłości, czyli teologii, na rzecz poletka banałów?

Tak, papież to właśnie robi. Z rozwagą. Ba, z premedytacją. Prorocy bowiem – jak pisze żydowski rabin polskiego pochodzenia Abraham Joshua Heschel – „miast odkrywać przed nami wzniosłe pałace myśli, wiodą nas do dzielnic nędzy. Świat zdaje się miejscem dumnym i pięknym, lecz prorocy czują się w nim zgorszeni i podnoszą krzyk, jak gdyby był on jedynie chlewem. Wszczynają hałas wokół tego, co śmiesznie małe, i nie szczędzą słów dla tego, co błahe”[7]. To dlatego język rabinów czy proroków jest tak cięty. Bezpośredni. Nie pozwala na drzemkę, gdyż w słowach proroka – to znów Heschel – „słychać krzyk Boga”[8].

Zobaczmy, że w podobnym duchu nauczał inny rabin, do którego Franciszek wciąż nawiązuje, czyli… Jezus z Nazaretu. Przypomnijmy sobie choćby jego rozmowę z uczonymi w Piśmie, którzy przyłapali kobietę na cudzołóstwie. Przyprowadzili ją do niego, by wystawić go na próbę, oczywiście kosztem kobiety. Zaczęli od przywołania autorytetu prawa, które – jak argumentowali – każe takie niewiasty kamienować. Ten podstępny plan miał wprowadzić Jezusa w zakłopotanie i obnażyć jego bezradność, niewiedzę, a niewierną – skazać na drastyczną śmierć. Co zrobił Jezus? Cieśla z Nazaretu powiedział tylko jedno zdanie: „Kto z was jest bez grzechu, niech pierwszy rzuci na nią kamień” (J 8,7–8). Finał tej historii znamy – wszyscy odeszli. Oto siła słowa. W ustach proroka jest ono jak krzyk pośród nocy, dzięki niemu „Niewidzialny Bóg staje się Bogiem słyszalnym”[9]. Takie słowo przynosi ratunek. Dobre Słowo staje zawsze po stronie słabych, wykluczonych, poniżonych, by poprzez swoją moc odmienić ich życie. Jezus, ocalając cudzołożnicę przed śmiercią, mówi: „Idź, a od tej chwili już nie grzesz!” (J 8,11). To znaczy: odmień swoje życie!

Czy jednak sposób nauczania proroków i rabinów, tak bliski papieżowi, który przecież chce i musi skutecznie komunikować się ze światem, pasuje do naszych czasów – epoki Twittera i skrótowych informacji na żółtych paskach ekranów telewizorów czy tabletów? Jeśli przyjrzymy się jednemu z najważniejszych kazań w dziejach świata – Jezusowemu Kazaniu na Górze, czyli Ośmiu Błogosławieństwom – zobaczymy, jak dalece stara forma pasuje do nowych mediów. Zdania: „Błogosławieni ubodzy w duchu, albowiem do nich należy królestwo niebieskie”, „Błogosławieni, którzy się smucą, albowiem oni będą pocieszeni” i dalsze (Mt 5,1–11) nie przekraczają długości 140 znaków każde. Pasują więc do „kultury Twittera”, w której przekaz trzeba zawrzeć w kilku słowach, a one w ciągu kilku sekund – za sprawą internetowych mediów społecznościowych – docierają do milionów ludzi na całym świecie.

Zajrzyjmy na polskie konto twitterowe Franciszka[10], by zobaczyć, jak papież kreuje swój przekaz: „Być prawdziwymi uczniami Jezusa dziś oznacza także przyjąć Jego propozycję wyrzeczenia się przemocy” albo: „Jeśli każdy z nas codziennie spełni jeden uczynek miłosierdzia, będzie to rewolucja na świecie”. Już choćby te zdania pokazują, że zwięzłość nie musi stać w sprzeczności z głębią przekazu. Franciszek wie, że dzięki mediom społecznościowym dysponuje władzą (dociera w jednej chwili do milionów ludzi na naszej planecie), której nie miał przed nim żaden inny papież. Jeśli więc chcemy wiedzieć – przekonuje amerykański watykanista Michael J. O’Loughlin – co myśli Franciszek, powinniśmy czytać jego tweety[11], tak jak kiedyś uczniowie słuchali zdań z Jezusowego Kazania na Górze i powtarzali je sobie nawzajem.

Jak ważna jest dla papieża forma przekazu ewangelicznego, pokazuje cały poświęcony tej problematyce rozdział w Evangelii gaudium zatytułowany Homilia. Papież mówi wprost i nie bez ironii: ludzie skarżą się mu (rozmawia z „szeregowymi wiernymi”, pyta ich o zdanie, powołuje się na ich opinie…), że wielu księży traktuje homilie jak „karę za grzechy”, przez co cierpią nie tylko głoszący kazanie, ale przede wszystkim słuchacze. Tymczasem homilia jest szansą, która otwiera możliwość spotkania, bliskości – w słowie i dzięki słowu – pasterza i ludu. Nie dziwi więc, że Franciszek „kreśli krótką instrukcję mówienia homilii”, jaką do poduszki powinni czytać wszyscy kaznodzieje. Jakie są kluczowe punkty tej instrukcji?

Zaczyna od stwierdzenia, czym kazanie z pewnością nie jest: nie może ono być „rozrywkowym spektaklem” (nr 138), ani poddawać się „logice przekazów medialnych”. A przecież można odnieść wrażenie, szczególnie gdy się słucha polskich kaznodziejów, że oni wręcz nie rozstają się z telewizorem. Ich kazania niejednokrotnie są sprowadzane do krzykliwych newsów, przy czym – co ważne – są to zazwyczaj złe wiadomości.

Dalej: homilia nie może być długa, rozwlekła, gdyż to niszczy dwie charakterystyczne cechy celebracji liturgicznej: harmonię i rytm (nr 138). Któż z nas nie słuchał homilii, w której proboszcz lub wikary snuł przez długie minuty myśli niemające nic wspólnego z czytaniami liturgicznymi, a już na pewno nietworzące wspólnej i zwartej narracji wyjaśniającej Pismo? A czyż nie taki jest właśnie cel homilii – wyjaśniać Dobrą Nowinę? Księża wychodzą z założenia, że skoro całe życie mówią o Jezusie, to i tym razem „coś tam powiedzą”. Podejście „zawsze coś tam powiem” sprawia, że wiernym nie jest przepowiadana Ewangelia, ale – niejednokrotnie – produkty religijnej wyobraźni kaznodziei okraszone marnym politykierstwem i tanim moralizatorstwem.

Jakie zatem Franciszek daje wskazówki, by homilia stała się autentycznym przepowiadaniem Słowa i budowała bliskość między pasterzem a ludem, miała swój rytm i harmonię? Po pierwsze, powinna wzbudzić zapał i nadawać sens celebracji liturgicznej. Liturgii słowa nie można oddzielić od liturgii eucharystycznej. To całość, która – jak już wiemy – ma swój rytm, jest jak dobra melodia, która szybko i na długo wpada w ucho. Po drugie, ma być krótka. Kaznodzieja powinien unikać wrażenia, że jego homilia to jakaś konferencja lub lekcja. Znów: zbyt często homilie przypominają marnej jakości miniwykłady teologiczne, które nasi księża tworzą nie poprzez medytację nad Słowem, ale – w dobie „doktora Google’a” – wykorzystując funkcję kopiuj–wklej. Innymi słowy: szukają w internecie homilii, które potem bezmyślnie powielają.

Nie dziwi więc, że wielu słuchaczy ma poczucie, że homilie nie są kierowane do nich w ramach dialogu, rozmowy, którą praktykował rabbi Jezus, ale że słowa duchownego padają obok wiernych, w ramach obowiązku kaznodziei, któremu zdarza się narcystyczne wsłuchiwanie w tembr własnego głosu. Tymczasem dla papieża homilia to rozmowa, która jest czymś „znacznie więcej niż przekazywaniem prawdy. Realizuje się dzięki przyjemności rozmawiania i dzięki konkretnemu dobru przekazywanemu między tymi, którzy się kochają za pośrednictwem słów” (nr 142). Słowo ma pobudzać do miłości, a nie do nienawiści.

Po trzecie, Franciszek podpowiada, że kaznodzieja nie może przypominać srogiego nauczyciela, który stoi z rózgą nad uczniem i powtarza tylko jedną formułę: nie rób tego, nie rób tamtego. Papież stawia na przekaz pozytywny, gdyż wierzy w pociągającą moc prawdy i dobra: „W homilii prawda idzie w parze z pięknem i dobrem. Nie chodzi o abstrakcyjne prawdy lub zimne sylogizmy, ponieważ przekazuje się także piękno obrazów, jakimi posługiwał się Pan, by pobudzać do praktykowania dobra” (nr 142). Dlatego kaznodzieja powinien nie tyle mówić, czego się nie powinno robić, ile raczej proponować, co możemy robić lepiej. Nawet jeśli – powiada papież – wskazuje się na jakieś negatywne zjawisko, to trzeba starać się pokazać również atrakcyjną wartość pozytywną, aby nie zatrzymywać się na narzekaniu, żaleniu się, krytyce lub wyrzutach sumienia. Kazanie, które ma pozytywny przekaz, „daje zawsze nadzieję, kieruje ku przyszłości, nie czyni nas więźniami rzeczy negatywnych” (nr 159). Krótko mówiąc, z dobrym kazaniem mamy do czynienia wtedy, gdy po jego wysłuchaniu chcemy być lepsi, niż jesteśmy. Gdy zdajemy sobie sprawę, że jesteśmy grzesznikami, którzy – mając oparcie w Słowie – wciąż i na nowo podnoszą się z grzechu, by iść przez życie dalej.

Jest jeszcze jeden element, który charakteryzuje język Franciszka i jego styl komunikowania się z ludźmi: metafory. Konstruując własny język religijny, także język homilii, papież często odwołuje się do metafor. I znów: jest to bezpośrednia tradycja biblijna. Czy wyobrażamy sobie nauczającego rabina, który by ich nie przywoływał? Jezus z Nazaretu w przypowieściach odwołuje się do nich nieustannie, aby odsłonić nam prawdę o miłosiernym Bogu. Najbardziej znane to przypowieść o zagubionej owcy (Mt 18,12) oraz – bodaj ulubiona przypowieść Franciszka – o synu marnotrawnym (Łk 15,11).

Jaką rolę w dyskursie religijnym odgrywa metafora? Czy nie rozsądniej stosować jasne sylogizmy? Nie! I biblijni autorzy, i Franciszek doskonale to pojmują. Metafora działa szybciej niż czysty argument. Do głów odbiorców nie tylko przemyca system ocen, ale też motywuje. Perswazyjna metafora staje się popularna zwłaszcza w czasach niepokoju i głodu aksjologicznego: zapotrzebowania na porządek w świecie wartości. Cynik powie: najpierw trzeba rozkołysać łódkę, a potem zaproponować metaforę stabilizującą. Praktyk – jak papież Franciszek – użyje metafory, aby całkowicie zmienić postrzeganie rzeczywistości. Przykład? Przywołam dwa. Pierwszy dotyczy Kościoła i bodaj najgłośniejszej metafory stosowanej przez Franciszka, czyli porównania do szpitala polowego. „Jest dla mnie oczywiste – wyznaje Franciszek – że dzisiaj Kościołowi potrzeba przede wszystkim zdolności leczenia ran i rozgrzewania serc wiernych; potrzeba mu bliskości, zażyłości. Wyobrażam sobie Kościół jako szpital polowy po bitwie. Ciężko rannego nie ma sensu pytać, czy ma wysoki poziom cukru i cholesterolu! Trzeba leczyć jego rany. Potem można się zająć całą resztą. Leczyć rany, leczyć rany… trzeba zaczynać od podstaw”[12]. Kościół jako szpital… Któż z nas nie był lub nie miał bliskiej osoby w szpitalu? Metafora szpitala natychmiast pociąga za sobą takie skojarzenia jak pomoc, leczenie, troska, opieka, czułość. I taki, zdaniem papieża, ma być właśnie Kościół – otwarty, troskliwy, czuły. O takim też Kościele, jak sądzę, marzą wierni, ale także ludzie dobrej woli chodzący po manowcach wiary. Dlatego papieska metafora „Kościoła jako szpitala polowego” rozeszła się lotem błyskawicy. Wszyscy doskonale rozumieli, co papież ma na myśli. Nie dziwi więc, że jest to chyba najczęściej przywoływana myśl Franciszka.

Drugi przykład to kryzys ekonomiczny i gospodarczy, który zaczął się w roku 2008 i wraz z upadkiem amerykańskiego banku Lehman Brothers pokazał zasadniczą niesprawiedliwość zglobalizowanego świata. Wtedy to miliony ludzi uświadomiły sobie, że amerykański rząd (ale także rządy europejskie) bardziej się przejmuje ratowaniem banków, które ów kryzys spowodowały, niż upadającymi fabrykami i ludźmi, którzy z dnia na dzień tracą pracę i perspektywę normalnego życia. Dlatego tak mocno poruszyły świat przywołane przez Franciszka figury: z jednej strony banku, z drugiej strony bezdomnego. Gdy upada jakiś bank, natychmiast pojawiają się skandalicznie wysokie sumy na jego ratowanie, ale gdy przed drzwiami szpitala umiera bezdomny, nasze serca pozostają nieporuszone[13]. Słysząc to porównanie, ludzie szybko zrozumieli, w jak niesprawiedliwym i okrutnym świecie przyszło im dziś żyć.

Kiedy więc czytam papieża, gdy widzę, z jaką łatwością przywołuje metafory, które ukazują dramatyzm naszego życia, przypomina mi się tekst Filozofii dramatu księdza Józefa Tischnera. Judaizm i chrześcijaństwo, święte księgi i tradycje obu religii tworzyły zaplecze Tischnerowskiej myśli. Na każdej niemal stronie swych prac krakowski ksiądz czerpie z tego dziedzictwa. Przywoływane przez niego biblijne obrazy miały nie tylko ilustrować, ale także wspierać analizy filozoficzno-teologiczne. Bo w ten sposób „myślenie dramatyczne ujawnia się [...] jako myślenie z głębi metafory”[14]. Podobnie jest z refleksją papieża: tu również mamy do czynienia z przepowiadaniem z wnętrza metafory!

3.

Jeśli Franciszek tak wiele uwagi poświęca formie głoszenia Ewangelii, to dlatego, że dla niego jest ona równie ważna jak jej treść. Język nie jest niewinny, a to znaczy, że granice naszego języka są granicami naszego poznania. To, za pomocą jakich słów opisujemy świat (Kościół), kształtuje nasze świata (Kościoła) postrzeganie. Nasz religijny słownik konstruuje świat (Kościół), w którym żyjemy i działamy. Uważna lektura tekstów i wystąpień Franciszka pokazuje, w jaki sposób jego słownik religijny i teologiczny odpowiada za jego sposób działania i strategię duszpasterską. Kluczowe słowa wciąż przewijające się w narracji papieża to: „troska”, „czułość”, „zapach”, „miłosierdzie”, „miłość”, „solidarność”, „dialog”, „rozmowa”, „ubodzy”, „biedni”. Od razu widać, że ten „słownik” jest bardzo zmysłowy. W jego dyskursie ze świecą trzeba szukać słów takich jak „doktryna”, „ortodoksja”, „magisterium” czy „prawo”… To dlatego jeden z najbliższych współpracowników Franciszka, kardynał Walter Kasper, w książce pod znamiennym tytułem Rewolucja czułości i miłości, pisze: „Franciszek dużo uwagi poświęca Ewangelii, a zadziwiająco mało – doktrynie Kościoła. Niektórzy zadają sobie pytanie, jaki jest stosunek papieża do Magisterium”[15].

Pytanie to oczywiście stawiają ci, którzy wolą się zachwycać teologicznymi sylogizmami niż mierzyć się z cierpieniami, bólem i radościami ludzi z krwi i kości. Franciszek wie, że nie da się pisać przekonujących traktatów teologicznych, jeśli nie chodziło się po slumsach. Katechizmowe formuły nie służą temu, by zagłuszać krzyk i płacz cierpiących – choćby uchodźców. Przeciwnie, one muszą zostać wysłuchane, jeśli ma się ujawnić prawda o ludzkiej kondycji. Zobaczmy więc, jak ten „zmysłowy język” Franciszka, czuły na krzyki cierpiących i wykluczonych, przekłada się na trzy główne tematy, niczym morska fala powracające w papieskim nauczaniu: Kościół, który ma być ubogi i dla ubogich, ekonomia, która ma być dla człowieka, a nie dla zysku, dialog, który ma budować mosty, a nie mury.

Kardynał Bergoglio jako duszpasterz poznawał brutalność życia, pracując w slumsach Buenos Aires. Nie dziwi więc, że ubodzy, wykluczeni, zepchnięci na margines znajdują się w centrum jego nauczania. Co więcej, papież swoje doświadczenie Kościoła ubogiego i dla ubogich postanowił przenieść na cały Kościół, gdyż jest to również sedno nauczania ewangelicznego, którego nie da się zrelatywizować. Na nic mówienie, że trzeba odróżnić „dziadostwo”, którego księża nie pochwalają, od „ubóstwa”, z którym należy walczyć. W swej adhortacji Evangelii Gaudium Franciszek pisze: „Jest to orędzie tak jasne, tak bezpośrednie, tak proste i wymowne, że żadna kościelna hermeneutyka nie ma prawa go relatywizować […]. Aparaty pojęciowe istnieją po to, by ułatwiać kontakt z rzeczywistością, którą chcemy wyjaśnić, a nie po to, aby się od niej oddalić. Odnosi się to przede wszystkim do wezwań biblijnych, zachęcających z taką determinacją do miłości braterskiej, do pokornej i ofiarnej służby, do sprawiedliwości, do miłosierdzia względem ubogiego. Jezus ukazał nam tę drogę uznania drugiego człowieka swoimi słowami i gestami. Dlaczego zaciemniać to, co jest tak jasne?” (nr 194).

Oczywiście ta idea nie jest nowa. Już Sobór Watykański II mówił o „preferencyjnej opcji na rzecz ubogich”. Ubodzy w centrum Kościoła to również owoc doświadczenia teologii wyzwolenia, która zrodziła się w Ameryce Łacińskiej. Choć obecny papież nie popierał jej wprost, gdyż Watykan za czasów Jana Pawła II dostrzegał w niej „parodię marksizmu”, to jednak rozumiał jej źródła i przyczyny popularności. Czym jest teologia wyzwolenia? Przywołajmy na świadka jej „ojca”, katolickiego teologa Gustava Gutiérreza, który w pierwszym zdaniu swojego dzieła Teologia wyzwolenia, pisze: „Książka stanowi próbę refleksji opartej na Ewangelii i na doświadczeniu ludzi zaangażowanych w proces wyzwolenia rozwijający się na uciskanej i wyzyskiwanej ziemi Ameryki Łacińskiej. Refleksja ta ma charakter teologiczny; zrodziły ją przeżycia wspólnych wysiłków zmierzających do zlikwidowania obecnej niesprawiedliwości i zbudowania innego społeczeństwa, bardziej wolnego i ludzkiego”[16].

Refleksja Gutiérreza rodzi się więc z żywego doświadczenia ucisku, kładzie akcent na wyzwolenie od głodu, poniżenia, marginalizacji, ubóstwa, nierówności… To Jezus z Nazaretu – a konkretnie wiara w niego jako Zbawiciela – jest tym, co wyzwala człowieka z ucisku. Celem wyzwolenia jest zatem powrót do sprawiedliwości, do pokonania nierówności i głodu. W tym kontekście mówi się więc o „strukturalnym grzechu społecznym”, czyli niesprawiedliwym rozdziale dóbr prowadzącym do wyzysku i niesprawiedliwości społecznej będącej dziś problemem nowoczesnej wspólnoty. Ponadto dla teologów wyzwolenia tak samo ważna jak ortodoksja (oficjalne nauczanie, które głosi Kościół) jest ortopraksja (sposób życia polegający na naśladowaniu Jezusa). Kościół zachodni do perfekcji opanował głoszenie ortodoksji, sprowadzając ją w ostatnich latach do etyki seksualnej i bioetyki. Z Watykanu od 30 lat dobiegało to samo stanowcze „nie”: nie dla prezerwatyw, nie dla związków partnerskich, nie dla in vitro. Sytuacja wygląda następująco: Kościół oburza się na widok odsłoniętych piersi, ale często przechodzi obojętnie, gdy jest świadkiem nierówności społecznych. Tymczasem Franciszek, jak już wspomniałem, zmienia główną oś sporu: już nie „cywilizacja życia” kontra „cywilizacja śmierci” – opozycja tak ważna dla Jana Pawła II – ale „kultura wykluczenia” kontra „kultura solidarności”. To dlatego w centrum nauczania obecnego papieża znaleźli się ci wszyscy, których symbolami są biblijna wdowa, dziecko i obcokrajowiec, a więc ludzie marginesu potrzebujący naszej opieki i troski. Dziś papież mówi do nich i w ich imieniu. Imię zresztą wybrał sobie nieprzypadkowo. Na jednym ze spotkań z dziennikarzami tak tłumaczył swoją decyzję: „Opowiem wam historię […]. Podczas wyboru obok mnie był arcybiskup senior São Paulo, a zarazem były prefekt Kongregacji ds. Duchowieństwa kardynał Cláudio Hummes – wielki przyjaciel, wielki przyjaciel! Kiedy robiło się trochę «niebezpiecznie», dodawał mi otuchy. A kiedy doszło do dwóch trzecich głosów, rozległy się zwyczajowe oklaski, bo wybrano papieża. On objął mnie, ucałował i powiedział: «Nie zapominaj o ubogich». Te słowa zapadły tutaj – ubodzy, ubodzy. Potem od razu, w odniesieniu do ubogich, pomyślałem o Franciszku z Asyżu. Pomyślałem też o wojnach, a tymczasem dalej trwało liczenie głosów, aż do ostatniego. Franciszek jest człowiekiem pokoju. I stąd wzięło się imię, w moim sercu: Franciszek z Asyżu, który jest dla mnie człowiekiem ubóstwa, człowiekiem pokoju, kochającym stworzenie i strzegącym go; w obecnych czasach także nasza relacja ze światem stworzonym nie jest zbyt dobra, nieprawdaż? On jest człowiekiem dającym nam tego ducha pokoju, człowiekiem ubogim… Och, jakże bardzo chciałbym Kościoła ubogiego i dla ubogich!”[17]. Wiara bez uczynków jest martwa. Dlatego papież powtarza, że musi wołać o pomstę do nieba na widok księdza w najnowszym modelu auta, gdy w tym samym czasie tyle dzieci na świecie nie ma co jeść.

Kościół nie jest dla tych, którzy się dobrze mają, ale przede wszystkim jest dla tych, którzy mają się źle – są poranieni, cierpią głód i prześladowania. W takiej optyce na pierwszy plan wysuwa się nie tyle ortodoksja, ile ortopraksja właśnie – „znak firmowy” papieskiego nauczania i sposób jego działania. Już nie figura nauczyciela, jak za Jana Pawła II, dominuje w przepowiadaniu Kościoła, lecz figura świadka, miłosiernego Samarytanina, który idąc przez życie, czyni dobro – pomaga bliźnim. Franciszek na pierwszym planie stawia nie doktryny, prawa, nakazy czy zakazy, lecz człowieka, który cierpi. Ubogiego – nie tylko cierpiącego niedostatek, ale każdego, kto prosi Kościół o chleb, a niejednokrotnie dostaje kamień: geja, kobietę, która dokonała aborcji, ludzi, którzy żyją w związkach niesakramentalnych, byłych księży. Tę logikę, owoc doświadczenia Kościoła latynoamerykańskiego, sprowadzającą się do zasady trzech kroków: widzieć – osądzać – działać[18], dobrze opisuje Hans Waldenfels: „Ojciec Święty wspomina listy, które otrzymywał od homoseksualistów, oraz kobietę, która przeżyła aborcję i rozpad małżeństwa, a potem wstąpiła w drugi, szczęśliwy związek, w którym urodziła pięcioro dzieci. Są to ludzie, którym w osobistej historii życia Kościół nie […] [tyle] nie pomógł, […] [ile] wręcz zadał nowe, trudno gojące się rany”[19].

Krótko mówiąc, to nie Kościół jest drogą ubogich, to ubodzy są drogą Kościoła. Każdy, kto starałby się podważyć tę zasadę lub ją w jakikolwiek sposób relatywizować, podważa przesłanie Ewangelii. Franciszek wprost mówi o tym w adhortacji Evangelii gaudium: „Każda wspólnota Kościoła, która nie zamierza w pełni i w sposób twórczy skutecznie współpracować, aby ubodzy żyli godnie i nikt nie był wykluczony, narazi się także na ryzyko rozkładu, chociaż mówi o tematach społecznych lub krytykuje rządy. Łatwo podda się w końcu światowości duchowej, maskowanej praktykami religijnymi, bezowocnymi zebraniami lub pustymi przemówieniami” (nr 207).

Papież Franciszek przestawił Kościół na nowe tory. Ale nie zamierza na tym poprzestać. Swoje przesłanie polegające na głoszeniu „kultury solidarności” zaczyna od siebie, a następnie od instytucji, na której czele stoi, by na koniec apelować i wezwać do działania cały świat. To konieczne, tym bardziej że – jak celnie zauważa – „żyjemy w epoce wiedzy i informacji, które stanowią źródło nowych form władzy, bardzo często anonimowej” (nr 52). Głos papieża nie jest głosem ekonomisty czy socjologa, lecz przewodnika religijnego będącego kompasem moralnym i duchowym. Musimy się nim kierować, jeśli nie chcemy stać się ofiarami owych „anonimowych sił” rządzących dziś globalną gospodarką, polityką i kulturą. A jest to problem palący, zwłaszcza że nie tylko w odczuciu wielu zwykłych ludzi polityka straciła obecnie swoją moc: nie jest już – jak jeszcze 30 lat temu – narzędziem pozwalającym zmieniać świat. Okazuje się bowiem, że nie ma znaczenia, czy wybory wygrywa prawica, czy lewica: polityka gospodarcza poszczególnych krajów pozostaje de facto bez zmian. Dlatego obecnie w demokracji, zdaniem bułgarskiego politologa Iwana Krastewa, „nie chodzi już o politykę, to pomysł na dobry interes”[20]. A jeszcze brutalniej kondycję współczesnej demokracji odsłania przywołane przez Krastewa graffiti na murze w centrum Sofii: „Wybory nic nie zmieniają. Gdyby wybory zmieniały cokolwiek, zostałyby zakazane”[21]. Tym modelem gospodarczym pomnażającym nierówności społeczne i poszerzającym obszary biedy oraz wykluczenia, który opiera się również lewicowym i prawicowym politykom, jest oczywiście neoliberalizm. Papież mówi mu cztery razy głośne „nie”: nie dla ekonomii wykluczenia, nie dla nowego bałwochwalstwa pieniądza, nie dla pieniądza, który rządzi, zamiast służyć, nie dla nierówności społecznych rodzących przemoc.

Franciszek krytykuje dzisiejszy model kapitalizmu, którego efektem jest wzrost skali społecznych nierówności, wykluczenia i przemocy ekonomicznej. Twierdzi: „Ta ekonomia zabija” (nr 53). Przeciw takiemu modelowi gospodarczemu powstały dwa wielkie ruchy społeczne: Occupy Wall Street w Stanach Zjednoczonych i Oburzeni w Europie. „Ta ekonomia zabija”, gdyż jest oparta na niesprawiedliwym modelu ekonomicznym: trickle-down economics („ekonomia skapywania”), czyli na przekonaniu, że przede wszystkim trzeba stworzyć możliwości rozwoju największym i najbogatszym graczom, a więc korporacjom i bankom, od których bogactwo będzie „skapywać” do mniejszych podmiotów. Ale stało się coś zupełnie przeciwnego: bogaci mają jeszcze więcej, a biedni – jeszcze mniej. Trickle-down economics w praktyce oznacza, że – jak pokazuje raport organizacji humanitarnej Oxfam – w 2016 r. 1 proc. najbogatszych ludzi posiadał ponad 50 proc. globalnego bogactwa. Dla porównania w 2009 r. majątki najzamożniejszych wynosiły 44 proc., a w 2014 r. – 48 proc. całości[22]. A że nierówności się pogłębiają, Oxfam udowadnia w kolejnym raporcie: ośmiu superbogaczy zgromadziło taki majątek, jaki biedniejsza połowa ludzkości[23].

Papież ucieka się do porównania (choć niektórzy ekonomiści powiedzą, że to populizm), które ma nam naświetlić rozmiar problemu: „Nie może tak być, że nie staje się wiadomością dnia fakt, iż z wyziębienia umiera starzec zmuszony, by żyć na ulicy, natomiast staje się nią spadek na giełdzie o dwa punkty. To jest wykluczenie” (nr 53). I dalej mówi równie mocno, uwypuklając kolejne paradoksy współczesnej kultury konsumpcyjnej: „Nie można dłużej tolerować faktu, że wyrzuca się żywność, podczas gdy są ludzie cierpiący głód. To jest nierówność społeczna. Dzisiaj wszystko poddane jest prawom rywalizacji i prawu silniejszego, gdzie możny pożera słabszego. W następstwie tej sytuacji wielkie masy ludności są wykluczone i marginalizowane: bez pracy, bez perspektyw, bez dróg wyjścia. Samego człowieka uważa się za dobro konsumpcyjne, które można użyć, a potem wyrzucić” (nr 53). Tak oto Franciszek, stawiając kropkę nad i, wydaje wyrok: stworzyliśmy „kulturę odrzucenia”.

Czy jednak Franciszek nie przesadza, kreśląc tak mroczny obraz współczesnego społeczeństwa? Jeśli przesadza papież, to o podobną histerię musielibyśmy posądzić także polskiego socjologa Zygmunta Baumana, który od kilkunastu lat stawiał podobne diagnozy, starając się budzić nasze sumienia. W książce Życie na przemiał oceniał, że współczesna forma globalizacji doprowadziła do produkcji „ludzi-odpadów”, „ludzi-odrzutów” czy też „ludzi na przemiał”[24]. „Zbędni ludzie” są nieuniknionym skutkiem modernizacji i nieodłącznym składnikiem nowoczesności oraz postępu gospodarczego. Jakkolwiek brutalnie to zabrzmi, i to już słowa papieża, „wyzyskiwani” nie są nawet odrzucani, ale podpadają pod zbiór „niepotrzebnych resztek”. Co może zrobić papież, lider duchowy ponad miliarda katolików, gdy podpisuje się pod tym gorzkim opisem świata i jego społeczeństw? Ma dwa wyjścia: albo nas uspokajać, że niesprawiedliwość, nierówności społeczne czy wykluczenie to nieodzowny element naszego wspólnego świata (tak mówią politycy i rekiny finansjery), albo sięgnąć do tradycji obrony poniżanych i wykluczonych. Jej symbolem jest – przypomniany przez papieża w trakcie jego pobytu w Stanach Zjednoczonych – pastor Martin Luther King.

Co takiego jest istotą dziedzictwa pastora Kinga? Wiąże się ono ściśle z jego osobowością. Miał on bowiem dar gromadzenia wokół siebie ludzi należących do „różnych parafii”. Przypomnijmy, że w słynnym marszu przeciw rasizmowi z Selmy do Montgomery obok Kinga szedł rabin polskiego pochodzenia Abraham Joshua Heschel, który po wszystkim powiedział: „Czułem, jak gdybym modlił się nogami”[25]. Niektórzy zarzucali wówczas rabinowi, że zamiast pisać książki, traci czas na manifestacje, na przykład gdy protestował przeciwko wojnie w Wietnamie. Żydowski mędrzec odpowiadał krytykom: „Im głębiej zanurzałem się w myśl proroków, tym bardziej uświadamiałem sobie, jakie przesłanie niosło ich życie; że w kategoriach moralnych nigdy nie kończy się troska, jaką powinno nas napełniać cierpienie istot ludzkich; że obojętność na zło jest gorsza niż samo zło; że w wolnym społeczeństwie jedynie kilku jest winnych, ale wszyscy są odpowiedzialni”[26]. Sądzę, że papież bez oporu podpisałby się pod tymi słowami.

Do marszu z Selmy do Montgomery, czyli do ortopraxis, odniósł się także Franciszek, gdy przemawiał w Kongresie. „Myślę też tutaj o marszu, jaki Martin Luther King poprowadził przed pięćdziesięciu laty z Selmy do Montgomery w ramach kampanii spełnienia swojego «marzenia» zapewnienia Afroamerykanom pełnych praw obywatelskich i politycznych. To marzenie wciąż inspiruje nas wszystkich”[27]. I dalej, odnosząc się do kryzysu migracyjnego, wyznał: „Nie boimy się cudzoziemców, ponieważ większość z nas kiedyś była cudzoziemcami. Mówię to do was jako syn imigrantów, wiedząc, że wielu z was jest również potomkami imigrantów”[28].

Jedno jest pewne: gdyby Martin Luther King i Abraham Heschel żyli dzisiaj, stanęliby obok tych, przy których stoi Franciszek: uchodźców, wykluczonych, poniżonych, zepchniętych na margines. Gdzież są więc nasi duchowi liderzy, kiedy rosną zastępy wykluczonych i poniżonych? Czy widzimy ich w jednym szeregu z ludźmi, którzy domagają się sprawiedliwości społecznej? Czy otwierają swoje Kościoły przed uchodźcami, którzy toną w głębinach morza? Nie! Dużo łatwiej rzucić ochłap z pańskiego stołu biedocie niż tak zastawić stół, by móc zasiąść z nimi do wspólnego posiłku…

Czy to znaczy, że nic nie możemy zrobić? Że musimy pogodzić się z rolą ofiar anonimowych sił? Pastor King, podobnie jak dziś Franciszek, wierzył nie w moc pięści, czyli przemocy, lecz w słowo mające moc zmiany rzeczywistości. Przykładem tej siły jest słynne przemówienie przed waszyngtońskim Mauzoleum Abrahama Lincolna, wygłoszone wobec dwustu tysięcy manifestantów. To wtedy King wykrzyczał słynne zdanie: „I have a dream”. Przekonywał, że przemoc nie może stać się narzędziem oporu: „Nie możemy pozwolić, by nasz protest, który stworzyć ma nowe wartości, osunął się do poziomu przemocy. Przyjdzie nam po wielokroć zdobywać się na to, by na siłę fizyczną odpowiedzieć wyłącznie siłą duchową; i niech tak się stanie”[29]. King miał rację: opierające się na niesprawiedliwości dyktatury upadają, ponieważ nie udaje im się zabić ducha. Prawdziwa rewolucja zawsze dokonuje się w sferze ducha!

Tym jednak, którzy pytali Kinga, czego jeszcze trzeba, aby w końcu poczuł się usatysfakcjonowany, odpowiadał: „Nie będziemy zadowoleni, dopóki Murzyn będzie ofiarą koszmaru policyjnych przesłuchań. Nie będziemy zadowoleni, dopóki, znużeni podróżą, nie będziemy mogli zaznać spoczynku w motelach przy autostradach i w hotelach wielkich miast. […] Nie, nie jesteśmy i nie będziemy zadowoleni, dopóki sprawiedliwość wymyka się i ucieka w dal jak woda, dopóki prawość pozostaje nieuchwytna jak strumień”[30].

Ale i dziś rozbrzmiewa podobne pytanie stawiane przez polityczną, medialną, kościelną i finansową elitę – skierowane do biednych, robotników, ludzi zepchniętych na margines, ubogich czy uchodźców: „Czego jeszcze wam potrzeba, byście w końcu przestali protestować?”, „Czego jeszcze trzeba, byście przestali pukać do drzwi naszych banków, wielkich domów, okazałych kościołów”? Otóż, parafrazując Kinga, Franciszek mógłby odpowiedzieć: „Nie będziemy zadowoleni, dopóki za kryzys finansowy spowodowany nienasyconą chciwością bankierów płacić będą niemal wyłącznie ludzie biedni. Nie będziemy zadowoleni, dopóki nasze demokratycznie wybrane rządy będą z naszych pieniędzy ratować prywatne banki, a nie wesprą upadających zakładów pracy. Nie będziemy zadowoleni, dopóki nie będzie nas stać na dobrą edukację dla naszych dzieci. Nie będziemy zadowoleni, dopóki pieniądze z naszych podatków będą szły na igrzyska takie jak mistrzostwa świata w piłce nożnej, a nie na dobrą edukację i transport publiczny. Nie będziemy zadowoleni tak długo, jak długo nasi politycy będą podtrzymywać wojny, których ofiarą padają dzieci, kobiety i starcy. Nie będziemy zadowoleni, dopóki Kościoły dbać będą przede wszystkim o zabezpieczenie swojego własnego statusu materialnego, a nie stać ramię w ramię z poniżanymi i zepchniętymi na margines”. Papież Franciszek, przyjaciel ubogich i wykluczonych, uchodźców i grzeszników? Tak, bo przyjacielem ubogich i wykluczonych był nie kto inny jak Jezus Chrystus.

Jaka więc wartość musi się stać osią relacji między tymi wszystkimi, których „globalizacja obojętności” skazuje dziś na milczenie, by mogły nastąpić zmiany? Tą wartością jest solidarność! „Tego słowa boi się świat rozwinięty” – powie Franciszek na spotkaniu z uchodźcami w ośrodku w Astalii. „Stara się go nie wypowiadać. Jest to dla niego niemal wulgaryzm. Ale to jest nasze słowo”[31]. Tak, solidarność to nasze słowo: ubogich, wykluczonych, uchodźców…

4.

Franciszek, dokonując „zwrotu językowego”, inicjuje tym samym rewolucję w sposobie funkcjonowania Kościoła. W tym sensie papież z Argentyny staje się twórczym kontynuatorem dziedzictwa soboru watykańskiego II. Jeden z najlepszych znawców tego kościelnego spotkania, jezuicki historyk John O’Malley, pisał, że „było to «wydarzenie językowe». Język wskazywał lub wywołał zmianę wartości lub priorytetów”[32]. Jeśli zaczynamy używać języka, który przestaje ranić, pociąga to za sobą także zmianę modelu Kościoła: zamiast zamykać przed ludźmi drzwi Kościół szeroko je otwiera; zamiast potępiać wiernych rozmawia z nimi; zamiast karcić grzeszników stara się im pomóc. Franciszka zdumiewa nie to, co ludzi różnych religii, kultur czy światopoglądów dzieli, ale to, jak wiele ich łączy. By jednak zamiast murów budować mosty Kościół musi się otworzyć – nie nawracać, lecz dawać świadectwo; nie ranić, lecz opatrywać rannych.

Niemiecki jezuita, przywoływany już tu Hans Waldenfels, zauważył, że do nowego sposobu funkcjonowania Kościoła, jaki proponuje Franciszek, dobrze pasuje określenie zaproponowane przez kardynała Josepha Höffnera. Według tego ostatniego istnieją dwa modele Kościoła: „Kościół wychodzący do ludzi” i „Kościół czekający na ludzi”[33]. Co ciekawe, spór między takimi modelami eklezjologicznymi toczył się i nadal toczy również w Polsce. Sprowadza się do dyskusji między tymi dwoma rodzajami Kościoła[34]. Nie mam wątpliwości, że papież Franciszek jest zwolennikiem Kościoła wychodzącego do ludzi, a tym samym – promotorem Kościoła otwartego. W żadnym wypadku nie satysfakcjonuje go Kościół bierny, oczekujący na ludzi, zamknięty przed „złym światem”. „Kościół zamknięty” zachowuje się tak, jakby robił łaskę, że otwiera swoje drzwi przed człowiekiem. Tymczasem powinien nie tylko otworzyć swoje drzwi na oścież, lecz także pozostać aktywny, wychodzić do ludzi, rozmawiać z nimi – również tymi inaczej myślącymi. Ludzie – zarówno wierzący, jak i poszukujący oraz niewierzący – chcą widzieć w księżach pasterzy, a nie funkcjonariuszy czy urzędników kościelnych. Chcą dostrzec w nich przewodników, z którymi można porozmawiać, a nie tylko pouczających moralizatorów. Zresztą posłuchajmy papieża, który tak kreśli swoją wizję kościelnej strategii otwartego i dialogującego duszpasterstwa: „Nie możemy być Kościołem, który tylko otwiera drzwi i przyjmuje wchodzących. Musimy dążyć do tego, żeby być Kościołem szukającym nowych dróg, wychodzącym poza siebie, podążającym w stronę ludzi, którzy do niego nie przychodzą, którzy od niego odeszli lub którym jest obojętny. Wielu odeszło z Kościoła z przyczyn, które – o ile zostaną właściwie zrozumiane i ocenione – mogą ich doprowadzić do powrotu. Na to jednak potrzeba odwagi, a nawet zuchwalstwa”[35]. W tym jednym krótkim cytacie zawiera się to wszystko, co przyświecało też Janowi XXIII, gdy zwoływał sobór watykański II. Miał odwagę powiedzieć: Aggiornamento, Kościele, otwórz się na świat! Kościele, przestań odgradzać się od ludzi murami i fosami, a zacznij budować mosty!

Franciszek idzie właśnie drogą zainicjowaną przez ostatni sobór. Znowu przypomina się ksiądz Józef Tischner. Największy góral pośród filozofów i najwybitniejszy filozof pośród górali lubił powtarzać, że nie spotkał nikogo, kto traciłby wiarę po przeczytaniu Marksa czy Lenina, za to wielu, którzy tracili wiarę po spotkaniu ze swoim proboszczem. Ilu bowiem ludzi „zwraca Kościołowi bilet”, gdy w konfesjonale lub parafialnej kancelarii zamiast pełnego życzliwości i dobroci księdza spotykają nieczułego urzędnika w koloratce? Ileż to razy ludzie widzą – jak choćby przy okazji skandali pedofilskich skrywanych przez biskupów – że dla hierarchów[36] „dobro Kościoła” jest ważniejsze niż dobro ludzi, a w wypadku pedofilii – niż dobro bezbronnych dzieci? Taki rodzaj religijności jest przejawem idolatrii, przed którą w prostych słowach przestrzega obecny papież: „Kościół, który skupia się na sobie, nawet nie zdając sobie z tego sprawy, wierzy, że to on jest światłem”[37]. W optyce Franciszka kościelna instytucja nie może być ważniejsza niż Jezus Chrystus. W tej perspektywie Kościół nie jest sam dla siebie, ale sens swojej misji nadaje tylko wtedy, gdy służy człowiekowi.

Otwartość Franciszka na agnostyków, grzeszników, biednych i wykluczonych to jeden z powodów, dla których papież więcej zwolenników – czego doskonałym przykładem jest Polska – ma poza oficjalnymi strukturami Kościoła niż wewnątrz nich. Jak wiemy, prorok zawsze największy kłopot z uznaniem ma we własnym kraju. Przychodzi do swoich, a ci go odrzucają. Mówi do nich, ale oni zazwyczaj go nie rozumieją. Zamiast być jego sojusznikami rzucają mu kłody pod nogi. Ileż to razy słyszałem od rodzimych księży: „Po co on gada z tymi ateistami?”, „Po co z miłosierdziem podchodzi do gejów?”, „Po co spotyka się z tymi wszystkimi przedstawicielami innych religii i z nimi rozmawia zamiast mówić, że prawda jest tylko w Kościele rzymskokatolickim?”.

Na szczęście papież robi swoje. Jest przekonany, że albo Kościół wyjdzie do ludzi, będzie z nimi rozmawiał, z troską podejdzie do świata, który cały należy do Boga, albo straci znaczenie i wiarygodność w oczach nowoczesnych i otwartych społeczeństw. Dla podzielonego, poranionego i targanego konfliktami świata tylko dialog i kompromis są szansą na ocalenie naszej planety. I nie chodzi tylko o wojny czy konflikty zbrojne, ale także o niszczącą grabież jej naturalnego bogactwa. Człowiek dokonuje tej zbrodni każdego dnia, gdyż czyni ziemię sobie poddaną.

Franciszek nie byłby sobą, gdyby nie wskazał realnej postaci, człowieka, który uosabiałby katolicką otwartość i praktykował dialog w swoim życiu. Znów sięgam do słynnej papieskiej mowy przed amerykańskim Kongresem. Prócz Martina Luthera Kinga Franciszek na świadka wezwał katolickiego mnicha, pisarza i mistyka Tomasza Mertona, który kwestionował pewniki swoich czasów i otworzył nowe horyzonty dla Kościoła. Papieżowi nie chodzi o stawianie pomnika Mertonowi, ale o pokazanie, że jego postawa jako katolickiego mnicha – otwartość, dialog, współczucie – są wartościami, których tu i teraz potrzebujemy. Których potrzebuje Kościół. Przypomnę, że Merton był człowiekiem dialogu, promotorem pokoju między narodami i religiami. Franciszek chce go w tym naśladować, postawić za wzór. Dlatego powie: „Moim obowiązkiem jest budowanie mostów i pomoc wszystkim ludziom, na wszelki możliwy sposób, by czynili to samo. Gdy kraje, które były w konflikcie, podejmują drogę dialogu – dialogu, który mógł zostać przerwany z najbardziej uzasadnionych powodów – dla wszystkich otwierają się nowe możliwości. Wymagało to i nadal wymaga odwagi i śmiałości, które są czymś innym niż nieodpowiedzialność”[38]. Papież wzywa też polityków, by mieli odwagę prezentować taką postawę: „Dobry przywódca polityczny to ten, kto mając na uwadze interesy wszystkich, wykorzystuje chwilę w duchu otwartości i pragmatyzmu. Dobry przywódca polityczny zawsze woli inicjować procesy niż zajmować przestrzenie”[39].

Żywiołem „Kościoła wychodzącego” jest dialog, twórcza rozmowa ze współczesną kulturą. Kościół nie może tylko potępiać świata, ma się o niego również – a może przede wszystkim – troszczyć. A to znaczy podejmować rozmowę: czasem się zgadzając, czasem polemizując. I znów: dla Franciszka przykładem jezuity, który nie bał się ani świata, ani ludzi o odmiennych poglądach, był jego współbrat zakonny Piotr Faber. Pytany przez Antonia Spadara, jakie cechy charakteru fascynują go w postaci Fabera, papież wyznaje: „Dialog ze wszystkimi ludźmi, nawet z najbardziej zagorzałymi przeciwnikami: prosta pobożność i swego rodzaju naiwność; dyspozycyjność nieznosząca zwłoki oraz fakt, że w sposób stanowczy potrafił podejmować ważne i radykalne decyzje, a jednocześnie potrafił być bardzo łagodny, łagodny…”[40]. Czy może więc dziwić, że Franciszek zaraz po zamieszkaniu w Watykanie, w Domu Świętej Marty, rozpoczął twórczy dialog z założycielem i byłym redaktorem naczelnym włoskiego dziennika „La Repubblica” Eugenio Scalfarim? Papież mówi o nim, że jest osobą niewierzącą, ale zarazem ciekawą wiary. Zaczęło się niewinnie: Scalfari napisał tekst w „La Repubblica”, w którym postawił Franciszkowi trzy pytania: o grzech, o wybaczenie oraz o prawdę i ludzkie przeznaczenie[41]. Zaznaczył, że nie sądzi, by papież mu odpisał. I że pyta nie tylko jako dziennikarz, lecz także jako człowiek niewierzący, którego od wielu lat intryguje wiara i osoba Jezusa Chrystusa. Jakież więc musiało być zdziwienie Włocha, gdy Argentyńczyk odpowiedział na jego pytania. Mało tego: zaraz potem doszło do spotkania między Franciszkiem i Scalfarim. Rozmowa pokazała, jak papież postrzega rolę Kościoła w twórczej dyskusji ze współczesną, ponowoczesną kulturą, której reprezentantem jest założyciel „La Repubbliki”.

Bardzo dużo o nadziejach, jakie „Kościół Franciszka” żywi wobec współczesnej kultury, mówi opis spotkania. Włoski dziennikarz odnotowuje we wstępie do wywiadu, że spotkał się z papieżem w Domu Świętej Marty w małym, skromnie urządzonym pokoju. Ale, co ciekawe, spotkanie poprzedziła rozmowa telefoniczna. Scalfari pisze, że pewnego dnia o drugiej po południu przybiegła do jego pokoju sekretarka i zawołała: „Mamy papieża na linii”[42]. W trakcie rozmowy telefonicznej ustalono datę i godzinę spotkania. Ale kluczowe jest zakończenie, pokazujące – mimo spotkania wiary i niewiary – otwartość i życzliwość. Scalfari nie wiedział, jak skończyć rozmowę, dlatego wpadł na niekonwencjonalny pomysł: „Czy mogę waszą świątobliwość uścisnąć przez telefon?”. Odpowiedź papieża: „Jasne, też pana ściskam, potem uczynimy to osobiście”[43].

Dialog między papieżem a świeckim i w dodatku niewierzącym dziennikarzem najlepiej pokazuje, jak może/ma wyglądać „Kościół wychodzący” do ludzi. Kościół, który nie tyle nawraca, ile chce się spotykać. Nie tyle poucza, ile daje świadectwo. Bo, zdaniem papieża, prozelityzm jest błędem. „Nawracanie to głupota. Trzeba się umieć nawzajem poznać i wysłuchać. Zdarza się, że po jednym spotkaniu mam ochotę na kolejne, bo rodzą się nowe idee i odkrywa się nowe potrzeby. To ważne: poznać się, wysłuchać, poszerzyć krąg myśli. Na świecie pełno dróg, które to zbliżają się do siebie, to się oddalają, ale ważne jest, by prowadziły ku dobru”[44]. A więc: dialog, który papież praktykuje, dając świadectwo własnym życiem, sprowadza się do trzech kroków: poznać się, wysłuchać, poszerzyć krąg myśli. Dlatego w optyce Franciszka nie ma odwrotu od dialogu ze współczesną kulturą. Nie ma alternatywy dla ekumenizmu. I nie może być mowy o zaniechaniu dialogu między religiami. Bo, jak konkluduje biskup Rzymu, celem dialogu musi być Dobro – pisane wielką literą. Nie prawda, ale właśnie Dobro. Raz jeszcze Franciszek pokazuje, że etyka jest ważniejsza niż metafizyka, że ortopraksja jest ważniejsza niż ortodoksja. Czyny miłosierdzia są ważniejsze niż znajomość doktryny. Retoryka czułości, która od początku pontyfikatu zdominowała papieskie nauczanie, przełożyła się na politykę solidarności. Parafrazując francuskiego noblistę Alberta Camusa, Franciszek swój nowy program dla Kościoła mógłby sprowadzić do następującego wyznania: „Istnieje Dobro i istnieją upokorzeni: bez względu na to, jak byłoby to trudne, pragnę nie sprzeniewierzyć się ani temu pierwszemu, ani tym drugim”[45].

Przywództwo,
głupcze!

1.

Idea przywództwa wywołuje w nas skrajne uczucia. Z jednej strony odrzucamy przywódców, pomni najnowszej historii i konsekwencji, do których prowadzi oddanie duszy i władzy jednemu silnemu liderowi. Boimy się takich jednostek jak diabeł święconej wody. Mocny przywódca od razu przywodzi na myśl „typa kochającego rządy silnej ręki”, który czyha na naszą wolność. Dodatkowo w dobie indywidualizmu, gdy samostanowienie jest przedstawiane jako najwyższa wartość, poddanie się woli jednego człowieka odczytujemy jako zniewolenie, ciężar nie do zniesienia. Co więcej, w świecie mediów elektronicznych, internetu, gdzie każda opinia i sąd mają takie samo prawo bytu, przywódcy, a dokładniej ci, którzy mieliby ochotę powiedzieć nam, dokąd jako wspólnota mamy razem maszerować, spotkają się z naszym natychmiastowym odrzuceniem. Z drugiej jednak strony w świecie bez przywódców, charakteryzującym się ryzykiem i niepewnością, świecie, w którym wszystko wydaje się dozwolone, coraz częściej podnoszone są indywidualne i społeczne oczekiwania, że pojawi się ktoś, kto jednak wskaże kierunek owego marszu. Że na tym łez padole zaopiekują się nami liderzy, którzy zaradzą naszej niepewności, oswoją lęki, przywrócą jasną hierarchię wartości. Boimy się więc przywódców i każdego, kto pretenduje do tej roli, natychmiast wrzucamy do folderu z napisem „niebezpieczny”. Zarazem, pełni niepokoju, wyglądamy kogoś, kto niczym Mojżesz przeprowadziłby nas suchą nogą przez Morze Czerwone niepewności i ryzyka. Czy zatem nie jest tak, że negujemy pewien typ przywódców – powiedzielibyśmy „wodzów” – wydających się nam uzurpatorami, dybiących na naszą wolność i niebezpiecznych dla kruchego ładu społecznego, a jednocześnie wyglądamy prawdziwych i wiarygodnych liderów, którzy pomogliby nam się odnaleźć w tym niebezpiecznym świecie?

Przywódcą nikt nie staje się tylko dlatego, że pewnego dnia objął stanowisko prezesa globalnej korporacji, rektora uniwersytetu, przewodniczącego partii politycznej, szefa związku zawodowego albo nawet gdy wybrano go papieżem. Oczywiście pełnienie ważnej funkcji niejako predestynuje człowieka do stania się liderem. Albo menedżerem jakiegoś kluczowego dla strategii firmy projektu, by użyć języka nowoczesnego zarządzania. Ale stanowisko, nawet najwyższe i najważniejsze, to za mało, by stać się realnym przywódcą. Można bowiem być sprawnym profesjonalistą czy menedżerem, ale to wcale nie czyni nas automatycznie autorytetem, który porywa ludzi, którego słowa i czyny sprawiają, że masy chcą zmienić swoje życie. Autentyczne przywództwo nierozerwalnie wiąże się nie tylko z wiedzą, ba, mądrością czy sprawnym zarządzaniem instytucjami, lecz także ze świadectwem życia. Tę prawdę w jednym zdaniu wyraził papież Paweł VI, pisząc w adhortacji Evangelii nuntiandi następujące słowa: „Człowiek naszych czasów chętniej słucha świadków aniżeli nauczycieli; a jeśli słucha nauczycieli, to dlatego, że są świadkami”[46]. Czy w tym zdaniu nie skrywa się tajemnica przywództwa, jakie proponuje nam dziś papież Franciszek? Czyż nie chodzi o zgodność słowa z czynem, którą przekształca się w towar tak obecnie deficytowy jak wiarygodność? Człowieka uważamy za wiarygodnego, gdy żyje według zasad, które głosi, gdy nie ma w jego postawie i życiu dwuznaczności. Jest zgodność mowy z działaniem. Tę potrzebę świadectwa, spójności między tym, co liderzy – przykładowo politycy czy duchowni – mówią, a tym, jak żyją, trafnie opisał Franciszek: „Niekonsekwencja wiernych i pasterzy między tym, co mówią, a tym, co czynią, między słowami a sposobem życia podważa wiarygodność Kościoła”[47]. Papież neguje więc niepisaną zasadę dość często praktykowaną w Kościele, która sprowadza się do niewypowiedzialnego wprost przez duchownych zdania: „Kierujcie się w życiu moimi słowami, a nie czynami”. Parafrazując słynne słowa Billa Clintona o gospodarce, Franciszek mógłby powiedzieć: „Świadectwo, głupcze!”.

Oto powód, dla którego już po kilku miesiącach pontyfikatu Franciszka amerykański watykanista John L. Allen, przywoływany przez Chrisa Lowneya w książce Lider: papież Franciszek, zanotował to, co dziś jest powszechnym odczuciem milionów ludzi na świecie, zarówno wierzących, jak i niewierzących: „W oczach opinii publicznej Franciszek już teraz zaczyna zyskiwać sobie pozycję człowieka symbolu, jakim niegdyś był Nelson Mandela; staje się niekwestionowanym autorytetem moralnym”[48]. Sposób zarządzania Kościołem, odwoływanie się do wartości i zdolność zdobywania poparcia ludzi w celu budowania lepszego świata sprawiły, że wielu ekspertów z dziedziny zarządzania zaczęło podglądać i analizować Franciszkowe przywództwo. Przykładem niech będzie wspomniana książka Chrisa Lowneya. Co ciekawe, jej autor przez długie lata pełnił funkcję dyrektora zarządzającego jednego z największych banków w Stanach Zjednoczonych – J.P. Morgan[49]. Innym specem od zarządzania, którego inspiruje przywództwo Franciszka, jest Gary Hamel, profesor wizytujący w London Business School i współzałożyciel The Management Innovation Exchange. Na portalu Harvard Business Review opublikował ciekawą analizę, w której wykazuje, że Franciszek ma rację, gdy przekonuje, że „w dzisiejszym świecie obsesyjnie zapatrzeni w siebie liderzy są ciężarem”[50]. Już choćby to sprawia, że byłoby grzechem zaniechania nie przyjrzeć się dokładniej, w jaki sposób i w jakim stylu Franciszek, z pozoru dobrotliwy dziadek, „sprawuje władzę” w Kościele. I dlaczego niemal z dnia na dzień stał się niekwestionowanym autorytetem moralnym słuchanym zarówno w Kościele, jak i poza nim. Innymi słowy: dlaczego Franciszek stał się wiarygodnym świadkiem Ewangelii?

2.

Daje do myślenia, że przywódcą, który dziś inspiruje miliony ludzi na świecie (również, a może przede wszystkim, ludzi młodych), nie jest polityk czy działacz społeczny. Nie jest nim także żaden z głośnych celebrytów ani milionerów, którzy przez ostatnie dekady opanowali zbiorową wyobraźnię. Jest nim lider Kościoła rzymskokatolickiego. Instytucję tę można posądzić o wiele rzeczy, ale z pewnością nie o to, że jest skora do wszczynania rewolucji. Słynne powiedzenie, które dobrze oddaje tradycjonalizm i nieufność Kościoła wobec jakichkolwiek zmian, brzmi: „Młyny Watykanu mielą powoli”. Mówiąc inaczej: Kościół rzymskokatolicki z natury rzeczy ceni tradycję daleką od eksperymentów, podejrzliwie spoglądającą na wszelkie nowości. Także lider Kościoła, dostosowując swój program i charakter do ram instytucjonalnych, jest więc przycinany na konserwatystę. Franciszek jednak zdaje się wymykać tym ramom. Tym bardziej że – jak doskonale wiemy – istnieją dwa główne typy przywódców. Typ pierwszy reprezentują ci, którzy krzyczą, że zmieniają wszystko, by de facto nie zmienić nic. Często są to politycy, których zapał reformatorski z kampanii wyborczej znika wraz ze zdobyciem władzy. W drugiej grupie znajdują się ci, którzy mówią, że nie chcą wprowadzać rewolucji, by faktycznie zmienić prawie wszystko. Ze świecą natomiast szukać tych, którzy zapowiadają zmiany, a potem je realizują. Franciszek reprezentuje drugie podejście. Pamiętajmy, że papież nie działa na gruncie świeckim, lecz kościelnym, gdzie – jak się rzekło – przywiązanie do tradycji, najczęściej tej niezmiennej, bo wielowiekowej, jest uważane za cnotę. Dlatego każdy reformator w Kościele musi się zmierzyć z tym samym twardym argumentem: „Zawsze tak robiliśmy, dlaczego mielibyśmy coś zmieniać?”. Zignorować go to znaczy się narazić. Doskonale ten mechanizm, choć rozpoznany na gruncie politycznym, musiał znać prezydent Woodrow Wilson, gdy mówił: „Jeśli chcesz narobić sobie wrogów, spróbuj coś zmienić”. Podobnie jest w Kościele: „Jeśli chcesz narobić sobie wrogów, spróbuj zmienić niepisaną tradycję”.

Skoro Franciszek pozwala sobie na przewietrzenie kościelnych naw, to dlatego, że chce, by tradycji kościelnej nadać nowe znaczenie. Podchodzi bowiem do niej tak, jakby dobrze przemyślał słynną formułę ukutą przez prawosławnego teologa Jaroslava Pelikana: „Tradycja to żywa wiara zmarłych. Tradycjonalizm to martwa wiara żywych”. A zatem: zdaniem Franciszka wierność tradycji nie równa się przywiązaniu do niezmienności. Przeciwnie, tradycja nie jest tworzona i przechowywana w próżni, poza kontekstem religijnym, kulturowym, politycznym czy społecznym. „Nie można być wiernym literze jak tradycjonaliści czy fundamentaliści” – stwierdza papież. „Wierność jest zawsze zmianą, rozkwitem, wzrostem”. I dalej puenta: „Pan dokonuje zmiany w tych, którzy są mu wierni”[51].

Przejmując stery Watykanu, Franciszek nie miał wyboru. Musiał z dnia na dzień dokonywać szybkich zmian. Kościół zmagał się z dwoma poważnymi kryzysami. Po pierwsze, za Watykanem wciąż ciągnął się kryzys pedofilski, który pokazał, że wielu biskupom, jak Kościół długi i szeroki, nieobca była zmowa milczenia wobec seksualnego wykorzystywania dzieci przez duchownych. Ten kościelny proceder świetnie przedstawiono w znakomitym filmie Toma McCarthy’ego Spotlight (2015 r.) – historii dziennikarzy „Boston Globe”, którzy jako pierwsi opisali przypadki wykorzystywania dzieci przez duchownych. Po drugie, Watykanem targały skandale związane z wyciekiem tajnych dokumentów czy przekrętami finansowymi, z których jasno wynikało, że Kuria Rzymska to stajnia Augiasza, a walka o władzę, pieniądze i zaszczyty jest w niej czymś naturalnym[52]. Franciszek zdawał sobie sprawę, że jeśli Kościół ma sobie poradzić ze stojącymi przed nim wyzwaniami i wciąż w sposób wiarygodny głosić Ewangelię, to musi przejść gruntowną reformę. A zatem pierwszym głównym zadaniem, swoistym testem, przed którym stanął nowy papież, było posprzątanie watykańskiej stajni. Stąd Kościół, przede wszystkim jego wierni, czekał na silnego przywódcę – kogoś, kto potrząśnie Watykanem. Tymczasem świat zobaczył rubasznego, zawsze przyjaźnie uśmiechniętego kardynała Bergoglia z Argentyny. Nowy papież sprawiał wrażenie trochę zagubionego i nawet nie próbował udawać, że chce być twardzielem, który gorącym żelazem wypali wszelki grzech. Zamiast pokazywać siłę i władzę, którą otrzymał wraz z Tronem Piotrowym, uciekł się do naturalnej dla siebie pokory. Zaczął od zmiany stylu sprawowania urzędu. Po Benedykcie XVI, który lubił pokazywać się w insygniach władzy papieskiej, Franciszek dał do zrozumienia, że papież jest człowiekiem jak każdy inny, jednym z nas – „zwykłym śmiertelnikiem” żyjącym blisko ludzi. Dlatego zamieszkał w Domu Świętej Marty, a nie w komnatach watykańskich. Po to dzwonił do swoich starych znajomych, by pytać ich o zdrowie, co media szeroko komentowały. Dlatego nie zamienił zwykłych znoszonych butów na czerwone pantofle Prady. Jeździ małymi, starymi samochodami zamiast wielkimi limuzynami. I tak dalej.

Ale oczywiście wszystkie te gesty nie miałyby znaczenia, gdyby nie pierwsza z cnót, charakterystyczna dla Franciszkowego przywództwa, czyli pokora przejawiająca się w solidarności z cierpiącymi. Gdy przywódcy polityczni świata bezradnie patrzyli na największy dramat imigracyjny XXI w., który dla wielu uciekinierów – przede wszystkim dzieci – kończył się tragiczną śmiercią, Franciszek nie pozostawał obojętny. Obojętność określił mianem wielkiej choroby naszej epoki, co tak dobitnie zabrzmiało w mowie końcowej z okazji międzyreligijnego spotkania w Asyżu w roku 2016. To wirus paraliżujący życie, który „czyni biernymi i nieczułymi, to choroba, która dotyka samego centrum religijności, rodząc nowe, niezwykle smutne pogaństwo: pogaństwo obojętności”[53].

W pierwszą podróż nowy papież udał się na włoską Lampedusę, gdzie wzywał do solidarności z uchodźcami. Później, wobec milczącej obojętności europejskich polityków, kontynuował misję budzenia sumień: poleciał na grecką Lesbos. W oczach biskupa Rzymu stała się ona, trzymając się tropu Baumana, symbolem „kultury odrzucenia”, „ludzkim śmietniskiem”. Śmietnisko to omija się szerokim łukiem, gdyż „składuje się” na nim ludzi odpady, którymi nikt nie chce się zająć. Nikt – z wyjątkiem Franciszka. Jeszcze przed wylądowaniem na wyspie, z której potem zabrał do Rzymu trzy rodziny, mówił: „Ta podróż jest smutna. Lecimy zobaczyć tylu ludzi, którzy cierpią i nie wiedzą, dokąd iść”. A na Twitterze napisał: „Uchodźcy to nie liczby, tylko osoby: to twarze, imiona, historie życia i odpowiednio do tego należy ich traktować”. Będąc zaś już pośród „ludzi odpadów”, mówił do nich: „Nie jesteście sami”, przywracając im godność, szacunek i zawstydzając możnych tego świata, którzy siedząc w wygodnych fotelach, podziwiali społeczne zaangażowanie papieża. „Bóg stworzył ludzkość, aby była jedną rodziną. Kiedy cierpi którykolwiek z naszych braci lub sióstr, wszyscy jesteśmy dotknięci”[54].

Kiedy Kościoły, w tym polski, w dużym stopniu jedynie teoretycznie potraktowały apel Franciszka, aby każda parafia przyjęła uchodźców, w roku 2016 papież w duchu chrześcijańskiej pokory i świadectwa postanowił obmyć uchodźcom stopy w Wielki Czwartek – również kobietom i przedstawicielom innych wyznań. Poprzez ten gest papież chciał pokazać dwie rzeczy. Po pierwsze, że nie można być prawdziwym przywódcą, jeśli nie potrafi się służyć. Szczególnie w Kościele. Po drugie, że on, Franciszek, nie będzie wymagał od swoich sióstr i braci niczego, czego nie wymagałby od siebie; nie nałoży na nasze barki ciężarów, których sam nie zamierza dźwigać. Oto pokora, której przejawem jest solidarność z najsłabszymi, odrzuconymi, zepchniętymi na margines życia społecznego.

Również druga cnota, która charakteryzuje przywództwo Franciszka, może wprawić, zwłaszcza pewnych swych racji katolików, w zakłopotanie. Mocny lider zazwyczaj kojarzy nam się z pewnością siebie. Mówimy: „Nasz szef nigdy nie ma wątpliwości, zawsze wie, co robić. Nawet w sytuacjach trudnych i stresujących”. Tymczasem Franciszek wykazuje zupełnie przeciwną cechę. Podkreśla, że zawsze, gdy podejmuje decyzje, targają nim wątpliwości. Ba, wprost przyznaje, że wątpliwości, jakie nas nawiedzają, to nie przekleństwo, ale błogosławieństwo. Przyznajmy: jak na kogoś, kto jest głową Kościoła rzymskokatolickiego, kto niemal w każdej chwili może się odwołać do nieomylności swego nauczania, to cecha dość nietypowa.

Gdy patrzę na Franciszka, słucham go, mówiącego łagodnym głosem i prostym językiem rzeczy trudne i ważne, mam przed oczyma – znów – świetny film. Tym razem włoskiego reżysera Nanniego Morettiego z 2011 r. Habemus papam. Powstał dwa lata przed wyborem Franciszka i opowiada historię nowo wybranego papieża, którym zostaje kardynał Melville (świetny w tej roli Michel Piccoli, fizycznie do złudzenia przypominający Franciszka!). Filmowy papież jest przerażony odpowiedzialnością, która na niego spadła. W chwili, gdy ma się pokazać światu jako nowy biskup Rzymu, nie wytrzymuje presji i… ucieka z Watykanu. Wciąż jeszcze nierozpoznawalny, w cywilnym ubraniu włóczy się po ulicach Rzymu, odwiedza teatr, bo kiedyś marzył, by zostać aktorem. Próbuje rozliczyć się z własnym życiem. Wie, że nie może wziąć odpowiedzialności za rzesze wiernych, jeśli najpierw nie pogodzi się sam ze sobą. Oczywiście kardynał Bergoglio po konklawe nie uciekł z Watykanu. Z fikcyjnym kardynałem Melville’em łączy go jednak akceptacja wątpliwości. Franciszek sam przyznał się do tej cechy już po wyborze, w rozmowie z ojcem Antoniem Spadarem SJ: „Nie ufam decyzjom podejmowanym w pośpiechu. Nigdy nie ufam pierwszej myśli, która przychodzi mi do głowy w momencie podejmowania decyzji. Zazwyczaj bowiem okazuje się błędna”[55]. Można powiedzieć, że Franciszek, także na gruncie wiary, przeprowadza swego rodzaju „apologię niepewności”: „W procesie szukania i odnajdywania Boga we wszystkich rzeczach zawsze pozostaje sfera niepewności. Gdy ktoś mówi, że na pewno spotkał Boga i nie ma co do tego żadnych wątpliwości, coś jest nie tak. W moim odczuciu jest to sygnał kluczowy. Jeśli ktoś jest przekonany, że poznał odpowiedzi na wszystkie pytania, Bóg nie jest przy nim. Słowa takiego człowieka dowodzą, że mam do czynienia z fałszywym prorokiem, który używa religii do własnych celów. Wielcy przewodnicy ludu zawsze pozostawiali miejsce na wątpliwości”[56].

Czy ktoś, kto pozostawia tyle przestrzeni na niepewność, kim nieustannie targają wątpliwości, może być dobrym przywódcą? Wątpliwości przy podejmowaniu decyzji to w wypadku Franciszka nie „nerwica natręctw”, ale element rozeznawania. Na czym to jezuickie rozeznawanie polega? Poniekąd na „marnowaniu czasu”. Franciszek nie boi się dawać sobie czasu na myślenie. „I tak na przykład wielu ludzi sądzi, że zmiany i reformy można wprowadzić bardzo szybko” – mówi papież. „Ja natomiast wierzę, że położenie fundamentów pod prawdziwe, skuteczne zmiany zawsze wymaga czasu. Czasu potrzebnego właśnie na rozeznanie”[57]. Franciszkowy wewnętrzny dialog nie dokonuje się jednak w samotności. Nie jest tylko rozmową z samym sobą, lecz przede wszystkim czytaniem „znaków czasu” i spotkaniem z ludźmi. Posłuchajmy, jak wyjaśnia to sam papież: „Rozeznawanie zawsze dokonuje się w obecności Pana, poprzez wypatrywanie znaków, reagowanie na to, co się wokół dzieje, oraz słuchanie ludzi, zwłaszcza ubogich. Moje wybory – również te związane z życiem codziennym, jak używanie skromnego samochodu – mają źródło w rozeznawaniu duchowym, będącym odpowiedzią na wymagania, które odczytuję poprzez kontakt z rzeczami, ludźmi i znakami czasu. W sprawowaniu władzy prowadzi mnie rozeznawanie w Panu”[58]. Lider, którym z pewnością jest Franciszek, nie boi się wątpliwości. Nie odrzuca ich jako „podszeptów szatana”. Niepewności nie traktuje jako słabości. Co z nimi robi? Najpierw rozeznaje wątpliwości, a dopiero potem podejmuje wiążące decyzje.

Trzecia cnota, która charakteryzuje przywództwo Franciszka, też może budzić zdziwienie. Mowa o podejmowaniu ryzyka. Papież powiada, że przywódca nie powinien się bać ryzyka, musi schodzić na manowce, czasami nawet przekraczać granice spokojnej pewności. W tym sensie Franciszek przypomina górskiego przewodnika, który przecież sam ryzykuje, prowadząc nas niebezpiecznymi szlakami. Ale idziemy za nim, gdyż mu ufamy. Idziemy, nawet jeśli zbacza ze szlaku. Idziemy, bo wierzymy, że zna każdy niebezpieczny zakręt. Że wie, jak ominąć ryzykowny kamień. Franciszek przewodnik powie nam wprost: „Trzeba mieć odwagę, żeby żyć na granicy”[59]. Papież jako lider katolików namawia do chodzenia po marginesach i przekraczania granic. Tego samego oczekuje od całej wspólnoty wiernych – jak wspomniałem wcześniej, Kościół ma być od teraz „Kościołem wychodzącym”, także ku ludziom, którzy się od niego odwrócili bądź do niego zniechęcili.

Przywództwo Franciszka charakteryzują więc trzy cechy: pokora, niepewność i ryzyko. Prawdopodobnie w żadnym przewodniku pod tytułem Jak stać się liderem: poradnik dla początkujących nie znajdziecie tych trzech wartości, choć można być pewnym, że ich praktykowanie przełoży się na dobre przywództwo. Franciszek idzie więc pod prąd współczesnym instrukcjom dla liderów. Czy jednak są to cnoty, które pozwolą z jednej strony zmienić kościelne instytucje przeżarte korupcją, karierowiczostwem i próżnością, a z drugiej strony porwać tłumy szeregowych wiernych? Czy ktoś taki jak Franciszek – jednocześnie podejmujący ryzyko i targany wątpliwościami – potrafi twardo mówić o reformach kościelnych instytucji, o grzechach księży, skoro nie udało się to „pancernemu kardynałowi”, a później papieżowi Benedyktowi XVI? Czy Franciszek, który zachęca do chodzenia po manowcach, jest zdolny porywać młodych, którzy – jak świat długi i szeroki – mają dość życia na krawędzi i ciągłej niepewności, a oczekują raczej stabilizacji i komfortu?

3.

Nowy lider Kościoła po objęciu urzędu przez ponad rok przyglądał się działalności Kurii Rzymskiej. W grudniu 2014 r. wygłosił przemówienie do kardynałów i urzędników watykańskiej administracji. Przekaz papieża był jasny: kuria w obecnym kształcie nie pomaga papieżowi w zarządzaniu Kościołem. Przeciwnie, jest źródłem kłopotów. Nim jednak zaczniemy jej reformę, trzeba sobie bez ogródek powiedzieć, co szwankuje – dał do zrozumienia Bergoglio. Co zamierzył, to czynił: Franciszek zdiagnozował piętnaście chorób, na które zapadła watykańska administracja. Przemówienie odbiło się szerokim echem, ponieważ Franciszek zerwał z niepisanym kościelnym dogmatem, wpajanym skutecznie księżom i wiernym. Brzmi on: „Kościół jest jak matka. A matki się nie krytykuje”. Papież odrzuca ten moralny szantaż i mówi coś diametralnie innego: jeśli widzisz zło, także w Kościele, i nie reagujesz, stajesz się jego współsprawcą. W Kościele tylko nieliczni są winni, ale wszyscy są odpowiedzialni. Franciszek zgodziłby się więc z legendarnym redaktorem naczelnym „Tygodnika Powszechnego” Jerzym Turowiczem, który powtarzał: „Krytyka tego, co złe w Kościele, nie jest atakiem na Kościół, lecz służbą Kościołowi. Jej celem jest ukazanie, że misją Kościoła jest niesienie światu Ewangelii”. Krótko mówiąc: „Jeśli kochasz Kościół, to go także krytykujesz”.

Prześledźmy „diagnozę”, jaką postawił Franciszek. Co ciekawe, słowo „diagnoza” odsyła nas do słownika i praktyki medycznej. I znów: papież zachowuje się jak troskliwy lekarz, który mówi pacjentowi prawdę, bo tylko znając ją, chory może zmienić swoje postępowanie tak, by wrócić do zdrowia. Oto piętnaście schorzeń[60], które zdaniem biskupa Rzymu nękają Kurię Rzymską i instytucje kościelne (czyli także kierujących nimi dostojników).

1. Choroba polegająca na myśleniu, że jest się nieśmiertelnym i niezastąpionym. W Kościele wielu biskupów i księży żywi przekonanie, że są wyjątkowi, „namaszczeni” przez Boga. Że podległe im instytucje działają, gdyż oni są genialni i podejmują zawsze trafne decyzje. Stąd: wszyscy inni, czyli podwładni, muszą na nich pracować. Problem w tym, że ta dobra samoocena wynika z braku autokrytyki. Dobry przywódca, zdaniem papieża, jest sługą. Prawdziwy lider myśli o sobie według następującej logiki: „Robię jak najlepiej to, co do mnie należy; to żaden powód do wywyższania się, tylko obowiązek”. Taka postawa daje poczucie wolności. Pozwala się koncentrować na zadaniach, a nie na własnej karierze czy zajmowanej pozycji.

2. Choroba zbytniego krzątania się. Nie brakuje w Kościele duszpasterzy, którzy cały wysiłek skupiają na zabieganiu o środki doczesne. Pod takim kierownictwem kościelne instytucje przypominają globalne korporacje, w których zysk, funkcjonalność i przychody są ważniejsze od ludzi. Duszpasterz będący autentycznym liderem potrafi znaleźć równowagę między „krzątaniem się”, czyli zabieganiem o środki doczesne, a „medytacją i rozeznawaniem”, czyli życiem duchowym i rozmodlonym. Tymczasem instytucje kościelne zbyt często koncentrują się wyłącznie na „chlebie”, a przecież wiemy z Biblii, że… nie samym chlebem żyje człowiek.

3. Choroba umysłowego i duchowego „skamienienia”. To schorzenie tych księży, którzy tracą z oczu człowieka z krwi i kości, zasłaniając się procedurami i przepisami. Taki „szef-proboszcz” przypomina „maszynę od procedur”. W ten sposób de facto sprzeniewierza się Dobrej Nowinie. Procedury są dla człowieka, a nie na odwrót!

4. Choroba przesadnego planowania i funkcjonalizmu. Dotyka tych kościelnych liderów, którzy bardziej przypominają „księgowych” i „kupców” niż duszpasterzy czy przewodników duchowych. Nie znaczy to, że planowanie nie jest ważne. Ale zbytnia kontrola i formalizm mogą być sprzeczne z duchem dziejów, a w Kościele Duch Święty wieje, kędy chce. Formalizm może zabić świeżość, nowe idee, fantazję. Albo, używając żargonu teologicznego, nowe charyzmaty. A bez nich nie ma rozwoju. Jeśli tych elementów zabraknie, Kościół staje się ślepy na „znaki czasu”.

5. Choroba złej koordynacji. Niektórzy duchowni zamiast współpracować wolą ze sobą konkurować. Walka o zaszczyty, przywileje i apanaże staje się ważniejsza niż dobro wspólnoty czy Kościoła. A przecież jest jasne, że mądra współpraca wszystkim przynosi korzyści, a na niemądrej rywalizacji wszyscy tracą.

6. Duchowy alzheimer. Dotyka religijnych liderów, którzy zapomnieli o swoich ideałach. Wygodę, komfort i kaprysy przedkładają nad dobro wspólne. Dla takich przywódców wspólny cel przestał mieć znaczenie, gdyż liczy się tylko ich hic et nunc – własna strefa komfortu. Tacy liderzy popadają w coraz większe uzależnienie od bożków wyrzeźbionych ludzkimi rękami.

7. Choroba rywalizacji i próżnej chwały. Zapadają na nią przywódcy, dla których honorowe insygnia władzy, zaszczyty są w życiu najważniejsze. Jej przejawem jest narcyzm – często, niestety, dotykający księży.

8. Choroba schizofrenii egzystencjalnej. Cierpią na nią duchowni prowadzący podwójne życie. Fałszywi liderzy czy „radykalni duszpasterze” nakładają na swoich podwładnych ciężary, po które sami nawet by się nie schylili. Przybierają za to pozę moralistów i nauczycieli, by innych pouczać, samemu nie krocząc drogą, którą wskazują podopiecznym. A przecież podwójne życie podważa wiarygodność duszpasterza jako głosiciela Dobrej Nowiny!

9. Choroba gadulstwa, szemrania i plotkarstwa. Szerzy się w zamkniętych instytucjach, wspólnotach, „kołach wzajemnej adoracji”, a także wśród ludzi tchórzliwych. Nie mają oni odwagi, by mówić wprost, dlatego mówią za plecami ludzi, których zwalczają. Niestety, Kuria Rzymska to epicentrum plotkarskiego życia…

10. Choroba schlebiania szefom. Zbiera żniwo wśród oportunistów, karierowiczów, tych, którzy płaszczą się przed przełożonymi, gdyż mają nadzieję na ich przychylność. Swoją służbę widzą wyłącznie przez pryzmat możliwości uzyskania czegoś dla siebie, a nie ofiarowania czegoś innym. To ludzie mali, nieszczęśliwi, inspirowani tylko egoizmem. Ta choroba może też dotknąć przełożonych, gdy schlebiają współpracownikom, spodziewając się ich podporządkowania, lojalności i zależności psychicznej.

11. Choroba obojętności na innych. Dotyka tych, którzy koncentrują się wyłącznie na sobie. Egoistów. Tacy ludzie swoją wiedzę oraz doświadczenie zachowują tylko dla siebie, aby nie ryzykować utraty władzy i pieniędzy.

12. Choroba pogrzebowej twarzy. Przypadłość ludzi sądzących, że życzliwość i radość nie są domeną szefa lub przełożonego. Dla nich bowiem szef musi być zawsze twardy i – a jakże – bezwzględny. Ta pozorowana surowość i totalny pesymizm zdradzają jedynie własny lęk i niepewność. Prawdziwego lidera rozpoznamy po autoironii i poczuciu humoru!

13. Choroba gromadzenia dóbr doczesnych. Rozwija się, gdy duszpasterz czy szef zabiega o gromadzenie dóbr materialnych, by zabezpieczyć sobie przyszłość. Tylko po co? Gromadzenie – powie Franciszek – tylko obciąża i nieubłaganie spowalnia marsz! Swego czasu hiszpańscy jezuici nazywali Towarzystwo Jezusowe „lekką kawalerią Kościoła”. Franciszek nawiązuje do tego określenia, opowiadając krótką historię młodego jezuity. Po załadowaniu na ciężarówkę masy swoich rzeczy: książek, mebli i bibelotów zakonnik usłyszał od swojego starszego kolegi ze zgromadzenia: „To miałaby być ta «lekka kawaleria Kościoła»?!”. Przeprowadzka księdza jest najlepszym testem wykrywającym chorobę gromadzenia dóbr.

14. Choroba zamkniętych kręgów. Dotyka tych, którzy lubią tworzyć koterie, zamknięte kręgi wtajemniczonych, którzy w grupie czują się silni, a w pojedynkę są zalęknieni. Karmią się wyszukiwaniem wrogów, najczęściej urojonych, by potem prowadzić z nimi niepotrzebne i głupie wojny.

15. Choroba ekshibicjonizmu. Dopada tych księży, którzy swoją służbę sprowadzają do władzy, a władzę zamieniają w towar służący – a jakże – gromadzeniu dóbr doczesnych. Jest to choroba ludzi, którzy powiększają swoje wpływy i dla tego celu są gotowi rzucać kalumnie, zniesławiać i dyskredytować innych, nawet w mediach, aby siebie przedstawić w lepszym świetle. W tym kontekście papież przywołuje historię kapłana, który spotykał się z dziennikarzami, aby opowiadać im (koloryzując) o prywatnych sprawach oraz tych zarezerwowanych dla jego współbraci i parafian. Dla niego liczyło się tylko pojawienie się na pierwszych stronach gazet, ponieważ wtedy czuł się „silny i przekonujący”.

Każdy, kto obserwuje życie kościelne i kto przeczytał Franciszkowy katalog chorób, musi przyznać: papieska diagnoza trafia w sedno. Tylko ktoś, kto zna Kościół jak własną kieszeń, mógł z precyzją chirurga wskazać bolączki jego instytucji. W tej diagnozie papież nie owija w bawełnę. Ale co intrygujące, surowa ocena, którą wystawia kościelnym instytucjom i kondycji przywódców, może być użyteczna także dla globalnych korporacji. Dobrze pokazał to przywołany już Gary Hamel[61]. Ekonomista przełożył papieską diagnozę na język korporacyjnego zarządzania. Wyszły z tego rady, które mogą być pomocne dla liderów i prezesów światowych instytucji. Hamel kończy swój tekst piętnastoma pytaniami, które mają pomóc w uświadomieniu sobie, czy jest się „zdrowym liderem”. Trzymając się reguły, którą przyjął Hamel, przekładając Franciszkową diagnozę na świecki grunt, dokonałem zabiegu w przeciwnym kierunku – dostosowałem pytania do kościelnych instytucji. Niech więc teraz każdy lider kościelny, duszpasterz czy biskup zada sobie pytania, jak często zdarza mu się:

• czuć się lepszym od wiernych, którzy utrzymują parafię i kościół?

• zdradzać brak równowagi między zabieganiem o pieniądze a prośbą o modlitwę?

• zastępować w kancelarii parafialnej życzliwość i miłosierdzie postawą biurokraty?

• trzymać się tylko przepisów prawa kanonicznego i suchej doktryny zamiast zdać się na sumienie i empatię?

• budować zbyt wiele murów zamiast mostów?

• nie okazywać wdzięczności współsiostrom i współbraciom?

• czerpać zbyt dużą satysfakcję z władzy, prestiżu i przywilejów, jakimi cieszą się kościelne urzędy?

• izolować się od wiernych, którym Kościół i jego instytucje winny służyć?

• nie doceniać osiągnięć innych ludzi, czyli nie okazywać chrześcijańskiej wdzięczności?

• popierać uległość lub służalczość, jeśli to może pomóc w kościelnej karierze?

• stawiać własne sukcesy ponad osiągnięciami innych?

• nie utrzymywać ciepłej atmosfery w kościelnych instytucjach: dykasteriach, kuriach, zakonach, domach opieki?

• przejawiać egoizm, gdy w grę wchodzi pokazanie, że na dobro czynione przez Kościół pracuje wielu ludzi?

• chwalić biernych, miernych, ale wiernych współpracowników zamiast doceniać pracę całej wspólnoty?

• zachowywać się w sposób odbierany przez innych jako wyniosły, bo przecież ma się powołanie kapłańskie?

Tylko szczera odpowiedź na powyższe pytania może sprawić, że kościelne instytucje zaczną leczyć bolączki, które tak precyzyjnie zdiagnozował papież. Franciszek reformę zaczął od siebie. Uruchomił proces, w którym transparentność i dobór ludzi do kościelnej administracji są tak samo ważne jak zaangażowanie duszpasterskie. W tym sensie przywództwo Franciszka różni się od tego, które prezentowali Jan Paweł II i Benedykt XVI. Każdy skandal lub błąd, jaki ujrzał światło dzienne za pontyfikatu Jana Pawła II – a myślę tu choćby o skandalach pedofilskich z udziałem duchownych – tłumaczono w następujący sposób: „Obecny papież jest wielkim duszpasterzem, porywa tłumy, nie zajmuje się administracją kurialną i sprawami personalnymi”. Podobną linię obrony w książce Ostatnie rozmowy przyjmuje Benedykt XVI. Takie wyjaśnienie rozczarowuje, przede wszystkim dlatego, że niemiecki papież doskonale wiedział, co się wyprawia w jego kurii. Przypomnijmy choćby tekst drogi krzyżowej w Rzymie, którą jeszcze jako kardynał Ratzinger napisał na życzenie Jana Pawła II w marcu 2005 r., zwłaszcza słynne zdanie: „Ile brudu jest w Kościele, i to właśnie wśród tych, którzy poprzez kapłaństwo powinni należeć całkowicie do Niego! Ileż pychy i samouwielbienia!”[62]. Co więcej, kardynał Ratzinger jako prefekt Kongregacji Nauki Wiary, a więc przez 25 lat najbliższy współpracownik Jana Pawła II, znał kurię i panujące w niej zwyczaje na wylot. Nieobce były mu jej ciemne strony. Gdy w kwietniu 2005 r. zostawał papieżem, wszyscy, także piszący te słowa, sądzili, że zrobi porządki.

Ale Benedykt XVI nie tylko nie zreformował kurii, która za jego pontyfikatu stała się źródłem największych kryzysów, lecz także pozwolił, by chaos i walki frakcyjne między kardynałami się nasiliły. Jak się tłumaczył? „Nie mogłem się zająć zagadnieniami długoterminowymi, na przykład reformą kurii. Na coś takiego można się zdecydować, mając rezerwę czasową”[63]. Zaniechanie administracyjne usprawiedliwiał tym, że zajmował się teologią i wiarą, pozostawiając sprawy administracyjne na boku. Problem w tym, że tych dwóch porządków nie da się rozdzielić. Że głoszenie prawd wiary, na których tak zależało Janowi Pawłowi II i Benedyktowi XVI, może się stać syzyfową pracą, jeśli nie będzie szła za tym wiarygodna postawa kościelnych instytucji, które przecież w przekazywaniu owej wiary pomagają. Tę zależność rozumie natomiast papież Franciszek, który swój pontyfikat rozpoczął właśnie od reformy Kurii Rzymskiej, wprowadzenia przejrzystości i nadzoru watykańskich finansów oraz – co ważne – starannego dobierania współpracowników.

4.

Teraz przyszedł czas, by Franciszkowe przywództwo poddać weryfikacji wśród tych, którzy są bodaj najbardziej krytyczni wobec wszelkich autorytetów. Myślę tu oczywiście o ludziach młodych. Do wczoraj żyli w przekonaniu, że jutro będzie takie jak dziś, tylko lepsze. Teraz już nikt z młodych ludzi nie ma złudzeń. Jutro będzie takie jak dziś, tylko gorsze. Mamy do czynienia z pokoleniem, które żyje z perspektywą długotrwałego bezrobocia lub godzenia się na prace dorywcze – i to grubo poniżej swoich kwalifikacji i ambicji. Jest to, jak utrzymują socjologowie, „stracone pokolenie”: ma dość środków, by kupić sobie gadżet w postaci smartfona i żyć z dnia na dzień, ale za mało, by myśleć z nadzieją o jutrze, czyli stabilnej pracy i założeniu rodziny. Taka sytuacja rodzi w młodych wściekłość i gniew. Kłopot w tym, że te uczucia nie wiodą młodych na barykady. Rewolucyjny zapał, który zdradzają przy lampce wina lub drinku, ulatnia się natychmiast, gdy żegnają się z knajpianym stolikiem. Albo między jedną a drugą café latte. Możecie, oczywiście, krzyknąć: „Przecież mieliśmy w Europie Oburzonych! W Hiszpanii stworzyli nawet partię, Podemos”. Zgoda. Przypomnijmy jednak, kto pierwszy dał sygnał do boju. Otóż był to nieżyjący już, niestety, Stéphane Hessel, francuski pisarz, działacz ruchu oporu, więzień Konzentrationslager Buchenwald, zmarły w 2013 r. w wieku 95 lat. Cztery lata wcześniej napisał niewielką książeczkę pod znamiennym tytułem Czas oburzenia![64]. Była to lektura obowiązkowa „straconego pokolenia”, czyli europejskich Indignados, którzy potem – choć zaledwie na chwilę – opanowali europejskie place i ulice. Chociaż Hessel zagrzewał młodych do buntu, do brania sprawy w swoje ręce, to zarazem przestrzegał: „Wściekłość jest odrzuceniem nadziei. Powiedziałbym nawet, że jest zrozumiała, a mimo to nie jest możliwa do zaakceptowania, ponieważ nie pozwala uzyskać rezultatów, które zapewne może przynieść nadzieja”[65]. Innymi słowy: bunt jest OK, ale nie ten, który prowadzi do destrukcji. Bunt ma sens o tyle, o ile bagnety zamienia się na lemiesze. Czy Franciszek, który przyjechał do Krakowa na Światowe Dni Młodzieży jako blisko 80-letni „starzec”, nawiązał z młodymi ludźmi nić porozumienia? Czy ta kolorowa wielość, jaką tworzyli młodzi na krakowskich Błoniach, dostrzegła w rubasznym Franciszku swojego przywódcę? W tym kontekście kluczowe okazały się trzy spotkania, do których doszło w trakcie Światowych Dni Młodzieży. W drugim dniu wizyty w Polsce papież wygłosił dwie homilie. W Częstochowie w pierwszych rzędach siedzieli polscy politycy, którzy – jak zwykle w takich sytuacjach – chcieli się „ogrzać” przy Franciszku. Ale papież skupił uwagę na sobie, a dokładniej na swoich słowach. Mówił o prostocie, pokorze, życiu wypełnionym codziennym trudem, gdyż to w nim objawia się Królestwo Boże. Przekonywał, że „wbrew temu, czego moglibyśmy się spodziewać – zarówno wówczas, jak i dziś – Królestwo Boże nie przychodzi dostrzegalnie, ale przychodzi w małości, w pokorze”[66]. Jeśli więc spodziewamy się wielkich znaków, cudów, to się rozczarujemy. Królestwo Boże przychodzi wtedy, gdy wstajesz w nocy do płaczącego dziecka, by je uspokoić. Gdy pomagasz sąsiadowi przenieść szafę. Gdy otwierasz się na ludzi uciekających przed cierpieniem i wojną.

Zapytacie, kto jest głównym bohaterem takiego świata. Czy możni i wpływowi? Ci, którzy sprawują władzę? Ci, którzy sądzą, że skończyła się historia, gdyż teraz rządzą i będą rządzić już „do końca świata”? Nic z tych rzeczy. „Pan woli prostaczków – powiedział Franciszek – którym objawione jest Królestwo Boże, oni są wielcy w Jego oczach i na nich patrzy”. A zatem: czego nie czynimy tym najmniejszym, symbolicznej biblijnej wdowie, obcokrajowcowi, sierocie, tego nie czynimy Bogu samemu. Patrząc na polskich polityków siedzących w pierwszych rzędach w Częstochowie i słuchających tych słów, miałem poczucie, że nic z nich nie rozumieją. Że marzą tylko o jednym: niech papież już skończy. Co więcej, myślę, że i papież jest realistą. On także wie, że słowa Dobrej Nowiny kierowane do polityków, również katolickich, to rzucanie pereł przed wieprze.

Jakże inne było wieczorne spotkanie na Błoniach, mimo lekkiego deszczu, w którym papież rozpoczął rozmowę z młodymi ludźmi. Twarz Franciszka wyrażała nieskrywaną radość, że w końcu spotkał się z partnerami – młodymi z całego świata. W dodatku nie tylko do nich mówił, ale wiedział też, że oni chcieli go słuchać. Co intrygujące: nie było to tradycyjne kazanie wygłoszone tonem nieznoszącym sprzeciwu. To był dialog, gdzie młodych potraktowano po partnersku. Co papież im powiedział? Że muszą mieć nadzieję i odwagę, bo tylko wtedy będą mogli zmieniać świat. To budujące – mówił z pasją Franciszek – słyszeć, jak młodzi „dzielą się swoimi marzeniami, swoimi pytaniami oraz swoim pragnieniem, by przeciwstawiać się tym wszystkim, którzy mówią, że nic nie można zmienić. To ci, których nazywam milczkami. Młodzi mają moc, żeby się temu przeciwstawić. Niektórzy nie są tego pewni. Pytam was, czy coś można zmienić”. Młodzi na to pytanie odpowiedzieli: „Tak”. Są gotowi do zmiany świata. Ale są także gotowi do zmiany Kościoła.

Papież przekonywał, że aby zmiana, której podejmą się młodzi, zaistniała realnie, powinna się kierować logiką miłosierdzia. Jeśli wprawiasz się, młody człowieku, w miłosierdziu, to możesz zmieniać świat. Dlaczego? Bo „miłosierdzie ma zawsze młode oblicze”. I dalej: „Serce miłosierne ma bowiem odwagę, by porzucić wygodę; serce miłosierne potrafi wychodzić na spotkanie innych, potrafi objąć wszystkich. Serce miłosierne potrafi być schronieniem dla tych, którzy nigdy nie mieli domu lub go stracili, potrafi stworzyć atmosferę domu i rodziny dla tych, którzy musieli emigrować, jest zdolne do czułości i współczucia. Serce miłosierne potrafi dzielić swój chleb z głodnym, serce miłosierne otwiera się, aby przyjmować uchodźców oraz imigrantów. Powiedzieć wraz z wami «miłosierdzie» to powiedzieć: szansa, przyszłość, zaangażowanie, zaufanie, otwartość, gościnność, współczucie, marzenia”. Po tych słowach, znów w logice rozmowy, papież zapytał młodych: „Jesteście zdolni do marzeń?”. Młodzi także tym razem odpowiedzieli twierdząco. A papież dodał: „Kiedy serce jest otwarte, jest zdolne do marzeń, jest w nim miejsce na miłosierdzie, czułość wobec cierpiących, miejsce, by stanąć obok tych, którzy w sercu nie mają pokoju albo którym brakuje tego, co potrzebne do życia, albo […] [tego, co najpiękniejsze] – wiary. Powiedzmy to razem: miłosierdzie. Tak, aby świat to usłyszał!”.

Gdy słuchałem wtedy Franciszka, miałem wrażenie, jakbym – zachowując wszelkie proporcje – słuchał przemówienia Martina Luthera Kinga. Pamiętamy słynne „I have a dream”. Rewolucja, którą zapoczątkował King, wcale by nie nastąpiła, gdyby amerykański pastor zaczął, jak ktoś słusznie zauważył, od słów: „Miałem koszmar”… Nie, on właśnie „Miał marzenie”! Franciszek poszedł tym samym tropem – marzeń i pragnień o tym, że inny świat jest możliwy. Ba, inny Kościół też jest możliwy. Inne społeczeństwo jest możliwe, jeśli tylko oni, młodzi, podążą za swoimi najgłębszymi marzeniami.

Drugie ważne spotkanie: podkrakowskie Brzegi i wspólna modlitwa. To tu Franciszek wygłosił kluczowe przemówienie. Mocno skrytykował „kulturę kanapy”, która opanowuje nowoczesny i beztroski świat. Jak ona się przejawia? „Sądzimy, że abyśmy byli szczęśliwi, potrzebujemy dobrej kanapy. Kanapy, która pomoże nam żyć wygodnie, spokojnie, całkiem bezpiecznie. Kanapa – jak te, które są teraz, nowoczesne, łącznie z masażami usypiającymi – które gwarantują godziny spokoju, żeby nas przenieść w świat gier wideo i spędzania wielu godzin przed komputerem. Kanapa na wszelkie typy bólu i strachu. Kanapa sprawiająca, że zostajemy zamknięci w domu, nie trudząc się ani też nie martwiąc”.

Niestety, kanapa zamyka i ogranicza. Czy sumienie pozwala ci się na niej wylegiwać, gdy inni ludzie – twoi bracia i siostry – cierpią głód, wygnanie, upokorzenie? Przecież uciekasz od prawdziwego życia. Taka postawa jest na rękę tym, którzy chcieliby mieć młodych pozamykanych w swoich czterech ścianach i skupionych egoistycznie na sobie. „«Kanapaszczęście» jest prawdopodobnie cichym paraliżem, który może nas zniszczyć najbardziej; bo po trochu, nie zdając sobie z tego sprawy, stajemy się ospali, ogłupiali, otumanieni, podczas gdy inni – może bardziej żywi, ale nie lepsi – decydują o naszej przyszłości. Z pewnością dla wielu łatwiej i korzystniej jest mieć młodych ludzi ogłupiałych i otumanionych, mylących szczęście z kanapą; dla wielu okazuje się to wygodniejsze niż posiadanie młodych, bystrych, pragnących odpowiedzieć na marzenie Boga i na wszystkie aspiracje serca”.

Papież zaapelował do młodych o odwagę, by wstali z kanap – z bezpiecznego, wirtualnego świata – świata, w którym wpatrują się w komórki, szukają pokemonów, ciesząc się jak pies, któremu rzuci się kość. Siedząc na kanapie, ulegają iluzjom, rozkoszują się wygodą, jaka jeszcze im została. Ale jednocześnie przygotowują sobie piekło. Jeżeli chcesz je oddalić – radzi papież – jeśli chcesz uczynić świat lepszym, musisz wstać z kanapy, porzucić pozorny komfort i bezpieczeństwo. Musisz zatroszczyć się o świat. Trzeba nam więc zerwać z „kulturą kanapy”, gdyż świat wokół cierpi, dręczą go wojny i ból. Papież mówił to w kontekście wojny w Syrii i jej konsekwencji, czyli „kryzysu migracyjnego”: „Jesteśmy świadomi pewnej rzeczywistości: dla nas tu i teraz, pochodzących z różnych części świata, cierpienie, wojna, którą przeżywa wielu ludzi młodych, nie są już czymś anonimowym, nie są już jakąś informacją prasową, ale mają imię, konkretne oblicze, historię, bliskość. Dziś wojna w Syrii jest bólem i cierpieniem wielu osób, wielu ludzi młodych, jak dzielny Rand, który jest tu między nami i prosi nas o modlitwę za swoją ukochaną ojczyznę. Istnieją sytuacje, które mogą wydawać się nam odległe, aż do chwili, kiedy w jakiś sposób ich nie dotkniemy. Istnieją rzeczywistości, których nie rozumiemy, ponieważ widzimy je tylko przez jakiś ekran (telefonu komórkowego lub komputera). Ale kiedy nawiązujemy kontakt z życiem, z tymi konkretnymi istnieniami, które nie są już zapośredniczone przez ekrany, wówczas dzieje się coś mocnego, odczuwamy zaproszenie do zaangażowania: «Dość zapomnianych miast», jak mówi Rand; już nigdy więcej nie może się zdarzyć, aby bracia byli «otoczeni śmiercią i zabójstwami», czując, że nikt im nie pomoże”.

Czy zastanawiacie się, przeciw komu papież wzywa młodych, by zerwali z „kulturą kanapy”? Otóż, podobnie jak Hessel, Franciszek nie wskazuje wroga, ale idee, za którą musimy razem podążyć: „Teraz nie zabierzemy się do wykrzykiwania przeciw komuś, nie zabierzemy się do kłótni, nie chcemy niszczyć. Nie chcemy pokonać nienawiści większą nienawiścią, przemocy większą przemocą, pokonać terroru większym terrorem. A nasza odpowiedź na ten świat w stanie wojny ma imię: nazywa się przyjaźnią, nazywa się braterstwem, nazywa się komunią, nazywa się rodziną”. Dokładnie taka jest logika solidarności, o której pisał ksiądz Józef Tischner. Solidarność, jak pamiętamy, to znaczy jeden z drugim, a nie jeden przeciw drugiemu. Solidarność woli niemoc niż przemoc. Dzieje się tak dlatego, że rewolucja solidarności jest przede wszystkim wydarzeniem w świecie ducha. W tej przestrzeni człowiek nic nie musi, ale wszystko może. Ponadto jest tym bardziej autentyczna, im bardziej bezkrwawa. Duch włada poprzez perswazję, a nie strach. Dlatego faktycznie wielka rewolucja jest zarazem świętem wyzwolenia człowieka od strachu przed człowiekiem[67].

Ale nie wystarczy wstać z kanapy. Trzeba jeszcze podjąć ryzyko (tak ważne dla Franciszka jako lidera). „Nie zmienicie swojej ulicy, swojej dzielnicy, swojego miasta, jeśli nie podejmiecie ryzyka: […] kochani młodzi, nie przyszliśmy na świat, aby «wegetować», aby wygodnie spędzić życie, żeby uczynić z życia kanapę, która nas uśpi; przeciwnie, przyszliśmy z innego powodu, aby zostawić ślad. To bardzo smutne, kiedy przechodzimy przez życie, nie pozostawiając śladu. A gdy wybieramy wygodę, myląc szczęście z konsumpcją, wówczas cena, którą płacimy, jest bardzo, ale to bardzo wysoka: tracimy wolność […]. Przyjaciele, Jezus jest Panem ryzyka, tego wychodzenia zawsze «poza». Jezus nie jest Panem komfortu, bezpieczeństwa i wygody. Aby pójść za Jezusem, trzeba mieć trochę odwagi, trzeba zdecydować się na zamianę kanapy na parę butów, które pomogą ci chodzić po drogach, o jakich ci się nigdy nie śniło ani nawet o jakich nie pomyślałeś, po drogach, które mogą otworzyć nowe horyzonty, nadających się do zarażania radością, tą radością, która rodzi się z miłości Boga, radością, która pozostawia w twoim sercu każdy gest, każdą postawę miłosierdzia. Pójść na ulice, naśladując «szaleństwo» naszego Boga, który uczy nas spotykania Go w głodnym, spragnionym, nagim, chorym, w przyjacielu, który źle skończył, w więźniu, w uchodźcy i w imigrancie, w człowieku bliskim, który jest samotny. Pójść drogami naszego Boga, który zaprasza nas, abyśmy byli aktorami politycznymi, ludźmi myślącymi, animatorami społecznymi. Pobudza nas do myślenia o gospodarce bardziej solidarnej. We wszystkich środowiskach, w jakich jesteście, miłość Boga zachęca nas do niesienia Dobrej Nowiny, czyniąc ze swojego życia dar dla Niego i dla innych”.

Entuzjastyczna reakcja młodych ludzi z całego świata na słowa papieża pokazuje, że Franciszek jest dla nich przywódcą, któremu ufają. Przy czym ufają mu nie dlatego, że jest liderem Kościoła rzymskokatolickiego, wielkiej organizacji zrzeszającej ponad miliard wiernych, ale dlatego, że jest autentycznym świadkiem. Franciszek jawi się młodym jako towarzysz wyboistej drogi życia. I mówi każdemu z nich: „Ty sam musisz znaleźć odpowiedź na dręczące cię pytania”. Młodzi mają cholerne szczęście, że w tym czasie pozbawionym nadziei, gdzie rozpacz bierze górę nad optymizmem, a mierni politycy i przywódcy zastąpili prawdziwych przewodników i towarzyszy życia, pojawia się Franciszek, który nie chce być przywódcą, ale raczej przewodnikiem na wyboistych drogach tych młodych ludzi. Papież nie jest mędrkiem oderwanym od biurka z książkami teologicznymi, ale człowiekiem zaprawionym w życiowych bojach. Jest jak ogrodnik, który sieje i liczy na to, że jego praca przyniesie owoce. Przekonuje, by traktować swoje życie poważnie, a nie tylko jako zabawę. Sprzedawcy iluzji, przed którymi przestrzega, karmiący młodych fałszywymi nadziejami polityczni hochsztaplerzy, międzynarodowe korporacje, samozwańczy guru, internetowi mocarze tworzący cyberprzestrzeń, w którą uciekamy przed światem realnym – oni wszyscy oferują młodym poczucie realności świata. Zabawiają ich. Chcą, byś był infantylny, zachowywał się jak dziecko cieszące się wolnością bez odpowiedzialności. Franciszek mówi: to jest iluzja. Kłamstwo! Musisz ją odrzucić, jeśli chcesz, żebyśmy zbudowali wspólnotę, w której osią relacji międzyludzkich będzie solidarność. Bo papież buduje mosty nie tylko między ludźmi różnych kultur, religii i wrażliwości politycznych, lecz także między pokoleniami. Rozmawiacie ze swoimi dziadkami? – pyta młodych. Rozmawiacie ze swoimi rodzicami? Rzuć tę komórkę, pogadaj z nimi o życiu. Na ich twarzach widzisz doświadczenie absolutnie nie do zastąpienia – żadna gra, żaden pokemon, żadna nowa aplikacja nie da ci tej wiedzy, która jest zapisana w zmarszczkach twoich dziadków, pradziadków i rodziców. Chcesz znać prawdziwe życie? Pogadaj z nimi, a nie ze sprzedawcami iluzji. W tym sensie papież jest radykalny. Ale też nie chodzi mu o to, by założyć wór pokutny. Korzystaj z życia, baw się, rozkoszuj – twierdzi, jak się wydaje. Tylko pamiętaj, że życie jest jedno i nie można go traktować jak cytryny, którą się wyciska.

Powiecie: zgoda, może i młodzi dostrzegają we Franciszku swojego przewodnika, ale co z tego? Oczywiście – nic się nie zmieni, jeśli Ty sam nie zechcesz zmienić swojego życia. To zależy od Ciebie, czy odrzucisz kulturę kanapy i powiesz „nie” podejrzanym sprzedawcom iluzji. W trakcie krakowskiego spotkania z młodymi papież zrobił swoje. Dał energię, której oczekuje się od prawdziwego lidera. Przywrócił właściwe proporcje. Reszta zależy od Ciebie.

O ile więc – i słusznie – boimy się przywódców, którzy zamiast wyzwolenia mogą nam zafundować zniewolenie, o tyle ludzie oczekują liderów, którzy przeprowadzą ich przez te niepewne i ryzykowne czasy, w jakich przyszło nam żyć. Franciszek zgodziłby się zapewne ze zdaniem amerykańskiego filozofa i działacza społecznego Cornela Westa potrafiącego dosłownie do dwóch zdań sprowadzić credo, które powinno być znakiem firmowym każdego przywódcy i lidera – także, a może przede wszystkim, religijnego. Amerykański duchowny i filozof powtarza: „Nie możesz prowadzić ludzi, jeśli ich nie kochasz. Nie możesz chronić ludzi, jeśli nie chcesz im służyć”. A więc: miłość, troska, służba. Trzy cnoty, które składają się na charakter autentycznego lidera. Ich praktykowanie gwarantuje, że z pola widzenia nie zniknie nam człowiek. Co więcej: każda z tych cnót jest tak samo ważna. Lider, który nie potrafiłby kochać, nie potrafiłby też chronić. Jeśli nie potrafiłby chronić, to tym bardziej nie chciałby służyć. A przywództwo w planie religijnym to właśnie służba.

Początek świata,
jakiego nie znamy

1.

Istnieją dwa sprawdzone sposoby na to, by odrzucić rewolucyjne zmiany, które nam się proponuje. Pierwszy polega na cichym ignorowaniu zarówno wezwania, jak i tego, kto taki apel do nas kieruje. Udajemy więc, że apelu – by swoje życie odmienić – nie słyszymy. Licząc na inercję oraz upływający czas, żyjemy dalej tak, jakby nic się nie działo.

Drugi sposób polega na jawnym, zdecydowanym odrzuceniu zarówno wezwania do przemiany, jak i jego autora – najczęściej dzieje się to poprzez dyskredytację. Wtedy mówimy, że ktoś nie jest dla nas wystarczającym autorytetem albo zarzucamy mu, że brakuje mu stosownych kompetencji (najlepiej, jeśli nie jest ekspertem), byśmy owo wezwanie wzięli za dobrą monetę. Taki los spotyka papieża Franciszka i jego przełomową „zieloną encyklikę” – Laudato si[68]. Tekst jest pełen zapału, gdyż papież z całą siłą i autorytetem włącza się w dyskusję dotyczącą kryzysu klimatycznego. Zarazem jest to encyklika będąca owocem metodologii, jaką Kościołowi zaproponował Sobór Watykański II, gdy mówił o „znakach czasu”. Franciszek, pisząc swój tekst, przyznaje, że owym „znakiem czasu”, z którym Kościół musi się dziś zmierzyć, są zmiany środowiska naturalnego. Człowiek stracił nad nimi kontrolę, a w konsekwencji stały się one dla ludzkości największym zagrożeniem.

Co znamienne, Franciszek, pisząc swoją drugą encyklikę[69], nie odnosi się wprost do sporów dogmatyczno-teologicznych czy kwestii związanych z eklezjologią. Przedmiotem swej intrygującej analizy czyni jeden z największych sporów kulturowych naszych czasów, jakim jest dewastacja planety. Ten ruch papieża sprawia, że Kościół wchodzi w dyskusję dotyczącą m.in. polityki, socjologii i ekonomii. Dlatego analizując papieski tekst, będę się starał pokazać, jak słowa Franciszka korespondują z innymi ważnymi głosami w debatach toczonych równolegle przez filozofów, socjologów, ekonomistów czy miejskich aktywistów. Kościół, który zajmowałby się tylko samym sobą – mówi papież – a nie globalnymi wyzwaniami, traci rację bytu.

Cóż więc takiego ciekawego kryje się w papieskim tekście, że jest on przyjmowany albo z przymrużeniem oka, albo jawnie odrzucany? Kto z odbiorców papieskiego apelu do „ekologicznego zwrotu” ma z nim największy kłopot? Czy kulturowa zmiana, bo do niej de facto wzywa duchowy przywódca ponad miliarda katolików na świecie, ma szansę sprawić, iż zaczniemy się troszczyć o nasz wspólny dom, jakim – i dla wierzących, i dla niewierzących – jest Matka Ziemia?

2.

Każda rewolucja zaczyna się od zmiany języka. Bo, jak pouczał żydowski filozof Franz Rosenzweig, „język to więcej niż krew”. To, jak mówimy, wpływa na to, jak myślimy, a w końcu – jak działamy. Franciszek jest tej zależności zachodzącej między językiem a działaniem absolutnie świadomy. Za sprawą jakich słów proponuje nam więc swoją „lingwistyczną rewolucję”? „Lingwistyczny zwrot” u papieża, gdy kieruje uwagę na kwestie ekologiczne, widzimy już w podtytule encykliki. Brzmi on: W trosce o wspólny dom. „Troska” i „dom” to dwa słowa klucze. Amerykański językoznawca George Lakoff[70], recenzując encyklikę Franciszka, mówił, że już w podtytule uchwycić można całą nową tzw. ramę interpretacyjną i sposób (także nowy), w jaki papież mówi o wyzwaniach klimatycznych. Tyrania TINY, czyli there is no alternative (a zatem: nie ma żadnej alternatywy, także jeśli idzie o sposób mówienia) – może zostać przełamana, jeśli odważymy się mówić inaczej, a co za tym idzie, także myśleć inaczej. I budować nowy ład opierający się na innych wartościach.

Jeśli z uwagą podejdziemy do lektury Laudato si’, to zauważymy, że kluczowe pojęcie „troski” pojawia się tam w kontekście innych słów kluczy: „czułości”, „współczucia”, „sprawiedliwości” i „ochrony”. Gdy papież analizuje styl działania swojego patrona, św. Franciszka z Asyżu, pisze, że w jego czynach „nierozerwalnie są połączone troska o naturę, sprawiedliwość wobec biednych, zaangażowanie społeczne i pokój wewnętrzny” (nr 10). Łatwo zobaczyć, że pojęcie troski obejmuje nie tylko naturę, lecz także – szerzej – ludzi jako część dzieła stworzenia.

Na tym nie koniec. W podtytule encykliki tkwi drugie istotne słowo nowego papieskiego słownika. To „dom” – powszechna i zrozumiała metafora wpisana w ludzkie DNA. Wszak dom to bezpieczeństwo, przystań, do której zawijamy, gdy grozi nam niebezpieczeństwo lub gdy jesteśmy utrudzeni. To ciepło i czułość innych domowników, naszych bliskich. Ale dom to również miejsce, którego bronimy, o które się troszczymy i o które dbamy. I to bez znaczenia, kim jesteśmy, jaki mamy kolor skóry, czy jakim językiem mówimy. Franciszek, mając świadomość odniesień uruchamianych w umyśle czytelnika przez metaforę domu, rozciąga ją na całą planetę i pisze: „Ziemia to nasz dom”. A jeśli tak przyjmiemy, to nie powinno nas dziwić, że pisząc o gwałtach zadawanych planecie, papież dostrzega „jęki siostry Ziemi”, skargi, które wymagają od nas obrania „innej drogi” rozwoju. I dalej, jeszcze dosadniej, pisze: „Nigdy nie traktowaliśmy tak źle i nie okaleczyliśmy tak naszego wspólnego domu, jak w ciągu ostatnich dwóch stuleci. A jesteśmy wezwani, aby być narzędziami Boga Ojca, żeby nasza planeta była tym, co On wymarzył, stwarzając ją, i by odpowiadała na Jego projekt pokoju, piękna i pełni” (nr 53). Posłuchajmy, jak tę metaforyzację problemów klimatycznych ocenia Lakoff, który, będąc człowiekiem niewierzącym, nie kryje swojego podziwu dla papieskiego tekstu: „Używając metafory Ziemi jako domu, papież uruchamia schemat, w którym wszyscy ludzie na świecie są rodziną żyjącą we wspólnym domu”[71]. Mówiąc krótko: cała ludzkość to rodzina, a Ziemia to nasz dom; jesteśmy ze sobą jako rodzaj ludzki zamieszkujący Ziemię powiązani na dobre i złe.

Paradoksalnie „odnowiony język” teologiczny i, by posłużyć się zwrotem księdza Józefa Tischnera, „myślenie z wnętrza metafory”, które w kontekście kryzysu ekologicznego proponuje nam Franciszek, największy opór budzą wśród samych katolików. Przede wszystkim dlatego, że papieska retoryka zastosowana do ekologii uważana jest przez konserwatywnych katolików za ukłon latynoskiego papieża w kierunku „postępowców” i „zielonych aktywistów”.

Jasne, że każda zmiana paradygmatu teologicznego języka dla tradycjonalistów jest zerwaniem ze „świętą Tradycją” (pisaną oczywiście wielką literą). Ci katolicy zapominają jednak o przestrodze poczynionej przez przywołanego wcześniej Jaroslava Pelikana o „tradycjonalizmie jako martwej wierze żywych”. Papież Franciszek, wzywając do zmiany kościelnego języka, wierny jest żywej Tradycji Kościoła, ale odrzuca martwy tradycjonalizm.

3.

Zobaczmy teraz, jak ten nowy język – nasycony czułością i solidarnością wobec natury – pozwala na nowo interpretować klasyczne teksty biblijne. Chcąc zmiany, mówi Franciszek, musimy poddać dekonstrukcji biblijne frazy; te, które przykrył kurz, gdyż sądziliśmy błędnie, że nie podlegają już żadnej dyskusji.

Idąc za tokiem rozumowania Franciszka, każdy akt lektury trzeba traktować niczym akt interpretacji. A skoro tak, to powinniśmy – w kontekście kryzysu klimatycznego – przeczytać od nowa słynne zdanie z Księgi Rodzaju, że człowiek ma „czynić ziemię sobie poddaną!” (Rdz 1, 28). Szkolna teologia mówi tyle: Bóg dał człowiekowi, „koronie stworzenia”, Ziemię we władanie. Dał mu ją na własność, aby człowiek ją okiełznał, opanował, eksploatował… Celem nadrzędnym w takim ujęciu są szczęście i komfort człowieka, który – by je osiągnąć – musi naturę kolonizować, gdyż stawia ona opór. Oto, mówi papież, logika myślenia, na której zrodził się „despotyczny antropocentryzm” (nr 67). Człowiek w tym obrazie jawi się nie jako „czuły ogrodnik”, ale „despotyczny zarządca”.

Taki rodzaj myślenia Franciszek odrzuca. Co więcej, nie jest w tym osamotniony. Bo specyfika biblijnego zalecenia („czyńcie ziemię sobie poddaną”) nie ma nic wspólnego, jak notował dużo wcześniej protestancki teolog Jürgen Moltmann, „z panowaniem nad światem”. Dalej Moltmann pisze: „Biblijny nakaz jest przykazaniem dotyczącym pożywienia – zarówno ludzie, jak i zwierzęta mają żyć z owoców, które rodzi ziemia na drzewach i roślinach. Nie było mowy o zdobyciu władzy”[72]. Sam papież mówi jeszcze dosadniej: „Nie jesteśmy Bogiem. Ziemia istniała wcześniej niż my i została nam dana” (nr 67). Koniec z toporną „teologią panowania”. Panować nie znaczy dominować. Panować znaczy troszczyć się o nasz wspólny dom, chronić go, dbać o niego. Dom, którym jest Ziemia.

Analogiczny zabieg widzimy, gdy mowa jest o zwierzętach. Księga Rodzaju notuje: „Niech (człowiek) panuje nad rybami morskim, nad ptactwem powietrznym, nad bydłem, nad ziemią i nad wszystkimi zwierzętami pełzającymi po ziemi!” (Rdz 1,26). Tu rzeczywiście pada słowo „panowanie”. Ten stary typ myślenia – pisze anglikański teolog Andrew Linzey w znakomitej książce Teologia zwierząt[73] – był obecny w zachodniej tradycji intelektualnej, gdzie „panowanie często interpretowane było jako despotyzm”[74]. Powiedzmy sobie szczerze: chrześcijaństwo w dużym stopniu przejęło, niestety, ten paradygmat myślenia. Wedle takiego ujęcia tym, co różni ludzi od zwierząt, jest rozum i nieśmiertelna dusza. Jak wiemy, filozofia Arystotelesa została potem „ochrzczona” przez św. Tomasza z Akwinu, bodaj najważniejszego teologa Kościoła katolickiego. A jeśli tak, to nie powinno nas zdziwić następujące zdanie Akwinaty: „Nie jest rzeczą złą, by człowiek je (zwierzęta) wykorzystywał, poprzez zabijanie lub w jakikolwiek inny sposób”[75].

James Serpell, wybitny zoolog i etyk, zauważa: „Tomasz, tak jak Arystoteles, z którego prac obficie czerpał, wierzył, że jedynie rozumna część duszy przeżywa śmierć ciała. Skoro zwierzęta nie mają władzy rozumu, to wraz ze śmiercią ciała ich dusze także ulegają zniszczeniu. Ten pozornie prosty wniosek miał dalekosiężne konsekwencje. Odmawiając zwierzętom życia pozagrobowego, Tomasz z Akwinu ocalił chrześcijan przed zatrważającą skądinąd perspektywą napotkania w zaświatach mściwych duchów ich nieszczęsnych zwierzęcych ofiar. Umocnił tym samym przekonanie, że nie ma powodów, by niepokojem moralnym napawał ludzi sposób, w jaki obchodzą się ze zwierzętami”[76]. Dziś – powiada Linzey – ten rodzaj despotycznej teologii jest w odwrocie. Anglikański uczony idzie ręka w rękę z Franciszkiem i pisze wprost: stosunek człowieka do zwierząt ma być taki, jaki jest stosunek Boga do człowieka. A jest to relacja ufundowana na jeszcze innej idei – idei hojności. Bóg jest silniejszy od człowieka. Jednak Jego siła nie polega na tym, że traktuje nas utylitarnie, jak narzędzia; że bawi się nami niczym dziecko zabawkami. Przeciwnie. Hojność Boga wobec człowieka odsłania się w Jego – tutaj znów pada to słowo – trosce. Znaczy to tyle, a może aż tyle, że człowiek jest wciąż i nieustannie kochany, nawet wtedy, gdy (zdawać by się mogło) na to nie zasługuje. Nawet gdy odwraca się od Boga. Miłość jest silniejsza niż odrzucenie. Jeśli jesteśmy wobec zwierząt okrutni, jeśli zadajemy im zbędne cierpienie (o czym niemal każdego dnia donoszą media), to dlatego, że nie dość mocno zdajemy sobie sprawę z faktu, iż całość stworzenia istnieje dla Boga.

Jeśli zatem postawimy pytania: „Po co istnieje przyroda?” lub „Dlaczego istnieją zwierzęta?” – to może paść tylko jedna zadowalająca nas odpowiedź: „To, co stworzone, istnieje dla Stwórcy”[77]. Jeśli więc Bóg jest dla zwierząt, to my, ludzie, nie możemy być przeciwko nim. Nie możemy zadawać im bólu ani być brutalni. Bo świat – mówi papież – nie należy do nas. Świat należy do Boga[78].

Franciszek po tym, jak zaproponował nowy język, teraz zarysowuje nową teologię stworzenia, w której ramach człowiek nie jest już po to, by „panować i władać”, ale po to, by się troszczyć i być odpowiedzialnym za stworzenie. Pisze, że „nie ma ekologii bez właściwej antropologii” (nr 118). Detronizując człowieka, czyli wpisując go jako jeden z elementów stworzenia we wszechświecie, Franciszek przywraca „boską” hierarchię, przywraca właściwe proporcje.

4.

Kryzys ekologiczny pociąga za sobą kryzys kulturowy i etyczny. Ów destrukcyjny stosunek, jaki dziś człowiek ma wobec Matki Ziemi, przejawia również wobec innych ludzi. „Obojętność lub okrucieństwo wobec innych stworzeń tego świata zawsze w jakiś sposób przekłada się na sposób traktowania innych ludzi” (nr 92) – notuje Franciszek. Ta sama logika „użyj i wyrzuć”, która jest praktykowana wobec naszej planety, króluje w relacjach z bliźnimi.

Papież nie owija w bawełnę i pisze, że pierwszymi ofiarami kryzysu ekologicznego nie są bogaci, ale biedni: ci, którzy są zepchnięci na margines życia społecznego. Dramatyczny los „ludzi odpadów”, „ludzi odrzutów” czy też „ludzi na przemiał”, szczegółowo przeanalizował wspomniany już na tych kartach Zygmunt Bauman w Życiu na przemiał[79]. Książka polskiego socjologia miała charakter profetyczny. W roku 2005 cały świat przyglądał się, jak huragan Katrina niszczy Nowy Orlean. Z jednej strony zobaczyliśmy, jak prywatyzacja sektora publicznego w USA czyni państwo bezbronnym wobec naturalnych kataklizmów. Z drugiej strony, że to biedni i wykluczeni stają się ofiarami bezosobowej, niszczycielskiej siły natury. Bauman wrócił raz jeszcze do tego tematu w pracy Straty uboczne: nierówności społeczne w epoce globalizacji. Socjolog pisał w niej: „Wśród ofiar tej klęski żywiołowej najbardziej poszkodowaną grupę stanowili ludzie, którzy na długo przed atakiem Katriny byli już wyrzutkami społeczeństwa i odpadami modernizacji, ofiarami porządku publicznego i postępu gospodarczego […]. Na długo zanim władze odpowiedzialne za bezpieczeństwo obywateli umieściły ich na szarym końcu listy najpilniejszych spraw do załatwienia, zostali wypchnięci na margines uwagi (i programów politycznych) władz głoszących, że pogoń za szczęściem jest uniwersalnym prawem człowieka, a prawo dżungli najlepszym środkiem wprowadzania go w życie”[80].

Jeśli jesteś biedny, to możesz się spodziewać, że nie zostaniesz ewakuowany, gdy żywioł zagrozi twojemu życiu. Nie masz przecież pieniędzy, by za taką ewakuację zapłacić, by ktoś przetransportował cię w bezpieczne miejsce, z dala od katastrofy. Co więcej, paradoks polega na tym, że biedni nie chcą opuszczać „domów”, gdyż zazwyczaj jest to cały dobytek, jaki posiadają. Inaczej ludzie bogaci, lub – jak nazywa ich Bauman – „globalni turyści”: nie dość, że mieli ubezpieczone domy, to jeszcze, dzięki swej mobilności, mogą bez większych szkód rozpocząć nowe życie w innym, bezpiecznym miejscu naszej planety. Jasne, że żywioł i zniszczenia, jakie niosła ze sobą Katrina, nie czyniły różnicy między bogatymi czy biednymi. Ale konsekwencje dla jednych i drugich były zgoła odmienne. A teraz zobaczmy, jak język Baumana koresponduje z językiem papieża. Franciszek pisze: „Wielu ubogich mieszka na obszarach szczególnie dotkniętych zjawiskami związanymi z ociepleniem, a ich środki utrzymania zależą w dużym stopniu od zasobów naturalnych oraz tak zwanych usług ekosystemowych, takich jak rolnictwo, rybołówstwo i zasoby leśne. Nie dysponują innymi możliwościami utrzymania się ani innymi zasobami pozwalającymi im na dostosowanie się do skutków zmian klimatu czy stawienie czoła sytuacjom katastrofalnym. Mają też niewielki dostęp do opieki socjalnej” (nr 24).

Co więcej, kiedy papież pisał swoją encyklikę, nie wiedział jeszcze, że za chwilę będziemy się zmagać z największymi migracjami ludów od kilkunastu dekad. Że Europa stanie przed problemem napływu uchodźców: nie tylko ofiar zmian klimatycznych, lecz także ofiar wojen, którego to problemu nikt nie jest w stanie rozwiązać. „Tragiczne jest zwiększenie liczby migrantów uciekających od biedy spowodowanej degradacją środowiska, którzy w konwencjach międzynarodowych nie są uznawani za uchodźców” – pisał proroczo papież, choć dziś do tej listy dodałby także wojny i zbrodnie. „Noszą oni ciężar swego życia, pozostawieni samym sobie, bez jakichkolwiek norm dotyczących ochrony. Niestety istnieje powszechna obojętność wobec tych tragedii, jakie dzieją się w różnych częściach świata. Brak reakcji wobec tych dramatów naszych braci i sióstr jest oznaką utraty owego poczucia odpowiedzialności za naszych bliźnich, na której opiera się każde społeczeństwo obywatelskie” (nr 24).

Ludzie, podobnie jak środowisko naturalne, gdy stają się bezużyteczni, gdy w wyniku degradacji środowiska zmuszeni są do tułaczki albo gdy wskutek załamania gospodarczego czy działań wojennych szukają lepszego życia, natychmiast zaczynają być traktowani jak odpady, które – zgodnie z dogmatem „użyj i wyrzuć” – stanowią problem. Jest to konsekwencja ekonomizacji naszego życia, którą zaproponowały światu kraje najbogatsze w myśl zasady wyrażającej się w zdaniu: „Podejmujemy tylko te działania, które przynoszą zysk”. Co jest skutkiem ubocznym takiej strategii? Franciszek mógłby tu dalej cytować Zygmunta Baumana, który w książce Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy, pisze: „Produkcja ludzkich odpadów (humane waste) […] jest nieuniknionym rezultatem modernizacji i nieodłącznym dodatkiem nowoczesności. To jest nieunikniony skutek uboczny zaprowadzenia ładu (każdy ład odrzuca pewne części istniejącej populacji jako «nie na miejscu», «niepasujące», «nienadające się» lub «niepożądane») i postępu gospodarczego (który nie może toczyć się dalej bez degradowania i dewaluowania przedtem skutecznych sposobów «zarabiania na życie», a zatem może tylko pozbawiać praktykujących je ludzi źródeł utrzymania)”[81].

Gdzie priorytetem staje się ekonomia, w której na pierwszy plan wysuwa się eksploatacja złóż naturalnych, tam etyka ląduje na śmietniku historii. Tymczasem Franciszek mówi coś dokładnie przeciwnego. Jeśli chcemy zmiany, jeśli solidarność ma się stać osią relacji międzyludzkich, to etyka musi mieć pierwszeństwo przed zyskiem, troska o środowisko przed dewastacją złóż naturalnych, dobro wspólne przed indywidualnym egoizmem. Dlatego papież pisze: „Ten świat ma poważny dług społeczny wobec ubogich” (nr 30).

Można to też interpretować szerzej, gdyż bogata Północ dorabiała się swojej pozycji i stylu życia mieszkańców kosztem dewastacji biednego Południa. Dlatego trzeba powiedzieć, że „istnieje prawdziwy dług ekologiczny, w szczególności między Północą a Południem, związany z mającym konsekwencje w dziedzinie ekologii brakiem równowagi handlowej oraz z nieproporcjonalnym wykorzystywaniem zasobów naturalnych, jakiego niektóre kraje dopuszczały się w dziejach (nr 51).

Nikt nie bogaci się sam – ludzie, którzy stali się materialnie zamożni, zawdzięczają to istniejącym już wcześniej zasobom, często odebranym innym, i pracy innych ludzi. Wszyscy mamy długi. Tę, wydawać by się mogło oczywistą prawdę, dobrze opisała Elizabeth Warren, amerykańska polityczka, mówiąc: „Nie ma w tym kraju (Ameryce) nikogo, kto doszedł do bogactwa sam. Nikogo! Zbudowałeś fabrykę – to świetnie. Ale powiedzmy sobie szczerze: woziłeś towary po drogach, za które reszta z nas zapłaciła, zatrudniałeś pracowników, których wykształcono za nasze pieniądze, byłeś bezpieczny w swojej fabryce, bo za nasze pieniądze pilnowały cię policja i straż pożarna. Miałeś świetny pomysł, wyszło ci coś cudownego – Bóg z tobą. Weź dla siebie duży kawałek tortu. Ale częścią umowy społecznej jest to, że resztę oddasz następnemu dziecku, które będzie chciało pójść w twoje ślady”[82].

Ma więc rację Franciszek, gdy mówi, że „ludzka ekologia jest nierozerwalnie związana z pojęciem dobra wspólnego. Zasada ta odgrywa centralną i jednoczącą rolę w etyce społecznej” (nr 156). Jeżeli zatem troszczymy się o środowisko, gdyż mamy poczucie, że dewastacja planety zagraża również naszemu bytowi, to tym bardziej nie możemy zdjąć z siebie odpowiedzialności za biednych i wykluczonych. Franciszek zgodziłby się zapewne z włoskim filozofem Giannim Vattimo, który w książce pod znamiennym tytułem Nie być Bogiem przekonuje: „Jedynym prawdziwym grzechem jest niesłuchanie innego – brak troski”[83]. To ten grzech, który w świecie pełnym nierówności i niesprawiedliwości, wykluczenia i poniżenia, odrzucenia i pogardy woła o pomstę do nieba.

5.

Obraz świata, jaki w kontekście kryzysu ekologicznego kreśli Franciszek, nie jest optymistyczny. Jednak rozpacz nie bierze tu góry nad nadzieją. Dlatego papież zaprasza ludzi dobrej woli do „ekologicznego nawrócenia”, czy szerzej – kulturowej rewolucji. I proponuje, by to nawrócenie zacząć od siebie. Dlaczego jednak powinniśmy tego wezwania uważnie posłuchać?

Jest prawdą, że z roku na rok zużywamy coraz więcej zasobów. Zgoda – przybywa ludzi, którzy z tych zasobów korzystają. Ale dobra naturalne nie są przecież nieskończone. To tylko kwestia czasu, kiedy system gospodarczy i społeczny, oparty głównie na paliwach kopalnych, się załamie, a nasz dotychczasowy styl życia, bazujący na techno-konsumpcyjnej logice, rozpadnie niczym domek z kart. Nie wierzymy już w postęp. Wiemy, że jutro niekoniecznie będzie tak dobre jak dziś. Niemniej wciąż się łudzimy, że technika nas ocali. Tyle że wiara w technikę zamiast zmiany stylu życia jest taką samą naiwnością jak wiara w niekończący się postęp.

Krytycy papieskiego sposobu myślenia mają jednak gotową mantrę: „Nic nadzwyczajnego się nie dzieje. Jedno trzęsienie ziemi więcej, «powódź stulecia» czy ledwo zauważalne ocieplenie klimatu to za mało, by mówić o radykalnej degradacji środowiska. Nie ma powodu, byśmy cokolwiek w naszym stylu życia i planowaniu przyszłości musieli zmieniać”. I dodają: „Przyszłość będzie taka, jak teraźniejszość, tylko lepsza. Postęp trwa”.

Problem w tym, że eksploatacja dóbr naturalnych i zmiany klimatyczne nie są spektakularne. Tu nie będzie żadnej wielkiej katastrofy, po której zostanie tylko spalona ziemia. Zmiany klimatyczne mają charakter pełzającej katastrofy. Kończy się świat, jaki znaliśmy – by przywołać tytuł słynnej książki politologa Clausa Leggewiego i psychologa społecznego Haralda Welzera[84]; stan ten zaś sprawia, że tracimy czujność. Nie jesteśmy w stanie w porę zareagować na klęskę. Gdy „koniec świata” przyjdzie, nas już może nie być.

Franciszek doskonale to rozumie. Dlatego nie należy się dziwić, gdy podczas lektury encykliki przed oczyma czytelnika pojawia się obraz papieża – społecznego aktywisty. Franciszek jest papieżem aktywistą organizującym marsze i wiece, usiłującym przekonać ludzi, że – by zahamować kryzys ekologiczny – musimy zmienić nasz styl życia. Oczywiście przyzwyczajenie jest drugą naturą człowieka, dlatego nie chcemy rezygnować z dóbr takich jak tanie loty czy samochody z dużymi silnikami. Trudno jest rezygnować z życia w dobrobycie, ograniczać konsumpcję czy możliwości edukacyjne. To dobra, które traktujemy jako niezbędne i w gruncie rzeczy nam należne.

Ekonomiczna chciwość bez uczciwości i konsumpcjonizm bez odpowiedzialności prowadzą ostatecznie do „kultury odrzucenia”. Jak można zastąpić ją innym rodzajem kultury – „kulturą troski”? Nie jest to zadanie proste, choć pewnie wszyscy się zgodzimy, że powinniśmy to uczynić. Co nas zatem powstrzymuje? Dwie przeszkody pokazują w swojej książce wspomniani Leggewie i Welzer. Badacze przywołują eksperyment ze studentami teologii przygotowującymi się do bycia duchownymi. Kandydatów na duchownych poproszono o opracowanie kazania o miłosiernym Samarytaninie. Następnie uczestnik eksperymentu musiał udać się do innego budynku, by je nagrać. Podczas gdy studenci pisali swoje homilie, przełożony powiedział, że muszą zakończyć przygotowania i iść je nagrać. Przyszli duchowni udali się więc pospiesznie do innego budynku, przed którym leżał człowiek symulujący ciężki napad astmy. Tylko 10 spośród 40 studentów zatrzymało się, by mu pomóc! W przeprowadzonym później sondażu większość z uczestników eksperymentu przyznała, że w ogóle nie zauważyła znajdującego się na ich drodze człowieka potrzebującego pomocy. Kandydaci na duchownych „przetrawili” przypowieść o miłosiernym Samarytaninie w teorii, ale nie zdołali jej zastosować w życiu!

Leggewie i Welzer opisują też przypadek młodego niemieckiego przedsiębiorcy z klasy średniej (choć równie dobrze bohaterem tej historii mógłby być przedstawiciel polskiej middle class), który w swojej dwudziestotysięcznej gminie sprawił, że na spotkania o polityce klimatycznej przyszło około stu osób. To dużo. Ale po spotkaniu przy piwie inicjator akcji opowiadał, że właśnie kupił audi RS6 z silnikiem o mocy 580 KM – najlepszą limuzynę, jaka była dostępna na rynku. Po co? „Bo, jak powiedział, to ostatnia okazja. Za kilka lat i tak nie będzie można takimi jeździć”. Jak widać, naszym problemem nie jest to, co myślimy, ale jacy jesteśmy i co robimy. Nie ma łatwego przejścia od stwierdzenia „wiem, co powinienem zrobić” do oznajmienia „zrobiłem to”. Stąd dramatyczne, niemal błagalne słowa Franciszka: „Zbyt długo pozostawaliśmy w stanie degradacji moralnej, drwiąc z etyki, dobroci, wierności, uczciwości. Nadeszła chwila, by uznać, że ta radosna powierzchowność na niewiele się nam zdała”. Jest źródłem naszej katastrofy.

Nieskrywany sceptycyzm wielu, jaki już zrodził się wobec Franciszkowej „integralnej ekologii”, wynika z tego, że bycie „zielonym obywatelem” i bycie „zielonym katolikiem” wiąże się z wyrzeczeniami. Chwila, gdy pada słowo „wyrzeczenie”, w głowach tysięcy status quo błyskawicznie urasta do rangi optimum, przy którym nie wolno majstrować[85]. Czy jednak „wyrzeczenie” zawsze oznacza stratę? Co prawda w tekście encykliki nie zostaje przywołany List do Filipian, ale to w tym hymnie spisana została „polityka kenozy” czy też „polityka samouniżenia”, którą praktykował Cieśla z Nazaretu. Jest to polityka dobrowolnego samoograniczania, skromności i pokory. Jezus, „istniejąc w postaci Bożej, nie skorzystał ze sposobności – czytamy u apostoła Pawła – aby na równi być z Bogiem, lecz ogołocił samego siebie, przyjąwszy postać sługi, stawszy się podobnym do ludzi. A w zewnętrznym przejawie, uznany za człowieka, uniżył samego siebie, stawszy się posłusznym aż do śmierci – i to śmierci krzyżowej” (Flp 2,6-8).

Co dokładnie robi Jezus? Wycofuje się, zrzeka tego, co mógł przecież spokojnie wziąć, gdyż to mu się należało. On jednak robi miejsce dla nas, ludzi, dla innych stworzeń, byśmy to mieli władzę nad swoim życiem i stworzeniami. Widzimy zatem, że Bóg „wypiera się niejako samego siebie”, przyjmuje postać sługi, wybiera uniżenie i bezbronność w miejsce hołdowania niezaspokojonym apetytom władzy i panowania. Czyż „polityka uniżenia” nie jest jedyną sensowną polityką na czas kryzysu: ekologicznego, finansowego, etycznego? Czy dziś wolni tak naprawdę nie są ci, którzy zamiast mówić: „Więcej, więcej, więcej: więcej zakupów, więcej życia na kredyt, więcej dewastacji Matki Ziemi” mają w sobie tyle siły i wiary, by powiedzieć: „dość, dość, dość – dość kupowania, życia na kredyt i bezmyślnego niszczenia Matki Ziemi”?

Cóż się więc dzieje, kiedy wyrzeczenie zaczynamy traktować jako zysk? Rodzi się nowa „kultura solidarności”. Zapytacie: czy ci ludzie popijający latte macchiato na placach naszych miast rzeczywiście są w stanie zmienić siebie i świat? Ależ to już się dzieje, a platformą tej swoistej transformacji kulturowej, „gdzie bagnety zamienia się na lemiesze”, „ropę na słońce”, a „węgiel na wiatr” stają się miasta. Gdzie, krótko mówiąc, ma się odwagę eksperymentowania, by szukać nowych, przyjaznych środowisku i człowiekowi rozwiązań. Nie kto inny niż papież Franciszek pisze o miejskiej rewolucji tak, jakby wrócił przed chwilą z jakiegoś kongresu ruchów miejskich, gdzie spotkał się z miejskimi aktywistami albo przeczytał książkę Justina McGuirka Radykalne miasta: przez Amerykę Łacińską w poszukiwaniu nowej architektury[86], w której pokazani są politycy-aktywiści, od dawna realizujący postulaty zawarte w Laudato si’, jak choćby słynny burmistrz Bogoty Antanas Mockus. Franciszek pisze: „Jakże piękne są miasta, […] w swoich planach architektonicznych pełne […] przestrzeni łączących, ułatwiających relację, sprzyjających uznaniu drugiego człowieka” (nr 152). Antanas Mockus poprzez swoje działania wytworzył nową kulturę obywatelską, „przywracając Bogocie poczucie dumy i kolektywnej własności”[87]. Zamiast budować miasto pełne szkół, stworzył szkołę, która była miastem. Tak rodzi się na naszych oczach i przy naszym udziale „zielona i obywatelska koalicja chętnych”, która proponuje też nowy typ ekonomii – ekonomii dzielenia się, gdzie liczy się nie zysk, ale jakość życia. Te obywatelskie ruchy, zgodnie z marzeniem Franciszka, budują zarazem nowy obraz przyszłego życia i zaczątek nowej wspólnoty opartej na trosce i solidarności.

6.

Pisząc swoją encyklikę, Franciszek zwraca się do każdego z nas, mówiąc: zacznijmy rewolucję już dziś. „Młodzi wymagają od nas zmian. Zastanawiają się, jak to możliwe, że ubiegamy się o budowanie lepszej przyszłości, nie myśląc o kryzysie środowiska i cierpieniach ludzi zepchniętych na margines społeczeństwa” (nr 13). Czy jednak papieska encyklika nie jest li tylko głosem wołającego na puszczy?

Ciekawe, że Franciszek nie daje łatwo zapomnieć o swojej encyklice. Dziś, niemal w każdym jego wystąpieniu znajdziemy odniesienia do Laudato si’. Nie ma znaczenia, czy jedzie z wizytą na Kubę, do Ameryki Łacińskiej, czy przemawia w Kongresie. Śpiewa tę samą melodię, jakby wiedział, że nie wystarczy powiedzieć prawdy raz, by została usłyszana i przyswojona. Ba, czasami – jak wtedy, gdy był z pielgrzymką w Boliwii, gdzie spotkał się z członkami ruchów ludowych, współczesnymi prekariuszami – mówi jeszcze dobitniej i odważniej. I wzywa do działania, pytając: „Co mogę zrobić ja, zbieracz kartonów, odpadów, sprzątaczka, recyklerka w obliczu tak wielkich problemów, skoro z trudem zarabiam na jedzenie? Co mogę zrobić ja, rzemieślnik, wędrowny handlarz, przewoźnik, pracownik wykluczony, jeżeli nie przysługują mi nawet prawa pracownicze? Co mogę zrobić ja, wieśniaczka, Indianka, rybak, […] [ledwo stawiając] opór uzależnieniu od wielkich korporacji? Co mogę zrobić z mojej wioski, mojej chaty, mojej dzielnicy, mojego gospodarstwa, kiedy […] [się mnie nie dyskryminuje i spycha] na margines? Co może zrobić ów student, ten młody człowiek, aktywista, misjonarz przemierzający slumsy i osiedla z sercem pełnym marzeń, ale niemal bez żadnych rozwiązań swoich problemów?”[88]. I udziela jakże znamiennej odpowiedzi: „Dużo! Możecie wiele zrobić. Wy, najpokorniejsi, wykorzystywani, ubodzy i wykluczeni możecie zrobić wiele. Śmiem twierdzić, że przyszłość ludzkości jest w dużej mierze w waszych rękach, w waszej zdolności do organizowania i wspierania twórczych alternatyw w codziennym dążeniu do trzech „T”: trabajo, techo, tierra [praca, mieszkanie, ziemia], a także w waszym czynnym udziale w najważniejszych procesach zmian na szczeblu narodowym, regionalnym i globalnym. Nie dajcie się zastraszyć!”[89].

Bankierzy, politycy i technokraci nie są zainteresowani zmianami. Nie chcą innej gospodarki prócz tej, która dziś daje im tylko zyski. Nie chcą innej polityki prócz tej, która gwarantuje im władzę i kontrolę. Nie chcą uznać zmian klimatycznych, gdyż to pociąga za sobą zmianę stylu życia. Dlatego krzyczą: „Ten system jest OK. Nie ma dla niego alternatywy”. Papież ma tego świadomość. Dlatego do biednych i wykluczonych mówi wprost: połączcie siły, nie czekajcie. Nie ma co liczyć na łaskę czy solidarność bogatych. „Koalicja skrzywdzonych” – mówi papież – musi działać: „Ludy świata pragną być architektami własnego losu”. Z niej ma powstać „solidarność słabych”, która – gdy już się zrodzi – przekształca się w to, co Václav Havel nazywał „siłą bezsilnych”. Głównym celem „solidarności słabych” nie jest zemsta, czyli program negatywny, ale nadzieja, czyli program pozytywny: tym celem jest umieszczenie gospodarki w służbie ludów. „Ludzie i natura nie powinni służyć pieniądzom! – krzyczy papież. – Powiedzmy NIE ekonomii wykluczenia i nierówności, w której pieniądz panuje zamiast służyć. Taka ekonomia zabija. Taka ekonomia wyklucza. Taka ekonomia niszczy Matkę Ziemię”.

By jednak zmiana kulturowa, którą poprzez „ekologiczne nawrócenie” proponuje nam papież, mogła być kontynuowana, potrzebujemy praktykowania, by użyć staroświeckiego pojęcia, trzech cnót: nadziei, odwagi, determinacji. Nadziei, gdyż bez niej nie można w ogóle myśleć o przyszłości. Odwagi, gdyż zawsze pojawią się przeciwności, które trzeba będzie pokonać. Determinacji, gdyż „zmiana kulturowa” nie jest jednorazowym aktem, ale codzienną pracą. Byłby to zarazem początek świata, jakiego jeszcze nie znamy. Innego świata, który jest możliwy.

Szaleństwo
miłosierdzia

1.

„Historia wymyśla słowa – pisał ksiądz Józef Tischner w Etyce solidarności – aby następnie słowa mogły kształtować historię”[90]. Jednym ze słów kształtujących dzieje Kościoła jest miłosierdzie. Słowo to z pewnością stało się znakiem firmowym pontyfikatu papieża Franciszka. Dlatego nie jest kwestią przypadku, że papież w drugim roku swojego pontyfikatu ogłosił bullę Misericordiae vultus, by w ten sposób rok 2016 w Kościele poświęcić zagadnieniu i praktykowaniu miłosierdzia[91]. Ten tekst, pisany z pasją i Franciszkowym żarem pokazuje, jaką wagę do miłosierdzia w życiu swoim i każdego człowieka przykłada obecny biskup Rzymu. „Miłosierdzie to najwyższy i ostateczny akt, w którym Bóg wychodzi nam na spotkanie. Miłosierdzie: jest podstawowym prawem, które mieszka w sercu każdego człowieka, gdy patrzy on szczerymi oczami na swojego brata, którego spotyka na drodze życia. Miłosierdzie: to droga, która łączy Boga z człowiekiem, ponieważ otwiera serce na nadzieję bycia kochanym na zawsze, pomimo ograniczeń naszego grzechu”[92].

Miłosierdzie jest też przedmiotem wywiadu rzeki, który włoski watykanista Andrea Tornielli przeprowadził z papieżem. Już tytuł nie pozostawia wątpliwości, co – zdaniem papieża – decyduje o istocie Boga Abrahama, Izaaka i Jakuba: Miłosierdzie to imię Boga[93]. Dalej Franciszek „rozpakowuje” zawartość tego zdania, pokazując, jak działa Bóg miłosierny, którego winien naśladować Kościół: „Miłosierdzie to zachowanie Boga, który przytula, to ofiarowanie się Boga, który przyjmuje, który pochyla się, by przebaczyć. Jezus powiedział, że nie przyszedł do sprawiedliwych, ale do grzeszników. Nie przyszedł do zdrowych, którzy nie potrzebują lekarza, ale do chorych. Dlatego można powiedzieć, że miłosierdzie to dowód tożsamości naszego Boga. Bóg miłosierdzia, Bóg miłosierny”[94].

Przestajemy się dziwić, dlaczego papież tak się upiera przy miłosierdziu jako kluczu do swojego duchowego świata, gdy zdamy sobie sprawę, że w swoim herbie papieskim Franciszek zachował zawołanie biskupie: Miserando atque eligendo (Spojrzał z miłosierdziem i wybrał). Czy jednak to zawołanie jest tylko konstruktem teologicznym, czy może przekonanie Franciszka powinniśmy traktować jako wyraz jego osobistego doświadczenia miłosierdzia? Obecny biskup Rzymu nie tworzy zawiłych modeli teologicznych, siedząc przy profesorskim biurku w bibliotece. Przeciwnie, jego kazania czy teksty mają wielką moc perswazyjną, gdyż dotykają jądra samego życia. Są owocem przeżycia, a nie tylko przeczytania. Posłuchajmy, co papież mówi Tornielliemu o swoim zmaganiu z losem, które pozwoliło mu odkryć moc miłosierdzia: „Kiedy ktoś czuje miłosierdzie Boga, bardzo wstydzi się sam siebie, swojego grzechu […] w całej historii nędzy i grzechu Bóg pozostaje wierny i podnosi cię. Ja to czuję. Nie mam szczególnych wspomnień z tym związanych z okresu, kiedy byłem małym dzieckiem, lecz z okresu chłopięcego już tak. Przychodzi mi na myśl ojciec Carlos Duarte Ibarra, spowiednik, którego spotkałem w mojej parafii 21 września 1953 r., w dniu, w którym Kościół obchodzi wspomnienie świętego Mateusza, apostoła i ewangelisty. Miałem wtedy siedemnaście lat. Kiedy spowiadałem się u niego, poczułem się przygarnięty przez Boże miłosierdzie. Ksiądz ten pochodził z Corrientes, lecz przebywał wtedy w Buenos Aires, ponieważ leczył się z białaczki. Zmarł w następnym roku. Pamiętam jeszcze, że po jego pogrzebie i pochówku, kiedy wróciłem do domu, czułem się, jakbym został opuszczony. Bardzo, bardzo płakałem tamtego wieczoru ukryty w swoim pokoju. Dlaczego? Ponieważ straciłem osobę, która sprawiała, że czułem miłosierdzie Boga. Miserando atque eligendo – to wyrażenie, którego wówczas jeszcze nie znałem, a które wybrałem później jako moje motto biskupie”[95]. Papież Bergoglio chce nam powiedzieć: bez doświadczenia miłosierdzia nie rozumiem siebie jako człowieka, księdza i papieża. Bez doświadczenia i głoszenia miłosierdzia nie wyobrażam sobie także posługi Kościoła, którego dziś jestem liderem.

Ale tu nie chodzi tylko o osobiste doświadczenie Franciszka. Stawka jest zdecydowanie większa: dotyczy naszego wspólnego życia. Świat, który tworzymy i w którym żyjemy, potrzebuje dziś miłosierdzia, jeśli nie chcemy, by stał się dla nas na podobieństwo piekła. Czy jednak obecny biskup Rzymu ma rację, przekonując na każdym kroku, że albo zaczniemy żyć według logiki miłosierdzia w domu, pracy, Kościele, albo nasz los zmieni się nie do pozazdroszczenia?

2.

Papież lęka się metafizycznych, oderwanych od życia rozważań jak diabeł święconej wody. I nie powinno nas to dziwić. Są one być może ciekawe dla garstki teologów, ale nie dla milionów ludzi, którzy każdego dnia zmagają się z niepewnością swojej egzystencji. Z lękiem, że mogą utracić pracę. Z trwogą przed tym, jak brutalne potrafi być życie, gdy dotyka nas cierpienie. Jeśli myślenie religijne – zdaje się mówić Franciszek – nie łączy się przynajmniej z próbą pomocy w tych zmaganiach, jest jak nic niewarta słoma. Gdzie zatem – mamy prawo pytać – przejawia się, drogi Franciszku, to miłosierdzie, o którym tyle mówisz? Jak może go doświadczyć pracownica siedząca na kasie w markecie spożywczym? Albo absolwent uniwersytetu, który nie może znaleźć pracy mimo wysokich kwalifikacji? Gdzie mogą doświadczyć go ludzie żyjący w związkach niesakramentalnych, skoro takim osobom odmawia się dostępu do komunii świętej? Franciszek odpowiada: by zobaczyć Boże miłosierdzie i go doświadczyć, trzeba najpierw zwrócić się ku Jezusowi z Nazaretu. Ten zwykły cieśla, poprzez swoje postępowanie, a dokładniej – poprzez sposób odnoszenia się do drugiego człowieka – odsłania tajemnicę miłosierdzia jako zasadniczą oś relacji między Bogiem a człowiekiem. Oraz między człowiekiem i człowiekiem. „Relacje Jezusa z osobami – pisze w swej bulli papież – które Go otaczają, ukazują coś jedynego i niepowtarzalnego. Znaki, które czyni przede wszystkim w stosunku do grzeszników, biednych, wykluczonych, chorych i cierpiących, są naznaczone miłosierdziem. Wszystko w Nim mówi o miłosierdziu. Nie ma też w Nim czegoś, co byłoby pozbawione współczucia”[96]. Przyglądając się więc Jezusowi, przestajemy uważać miłosierdzie tylko za czystą ideę; zaczyna nam się ono jawić jako oś relacji między ludźmi. Przestrzeń, w której Jezus pokazuje miłosierne oblicze Boga, tworzą oczywiście ewangeliczne przypowieści. Franciszek, stosujący myślenie z przypowieści, w bulli Misericordiae vultus wskazuje trzy, które jego zdaniem odsłaniają logikę pracy miłosierdzia. Przywołuje, niczym świadka, przypowieści o zaginionej owcy, o zagubionej monecie i o synu marnotrawnym.

Posłuchajmy więc ewangelisty Łukasza, który odmalowuje nauczanie Jezusa, zaczynając od przypowieści o zaginionej owcy. „Przybliżali się do Niego wszyscy celnicy i grzesznicy, aby Go słuchać. Na to szemrali faryzeusze i uczeni w Piśmie, mówiąc: «Ten przyjmuje grzeszników i jada z nimi». Opowiedział im wtedy następującą przypowieść: «Któż z was, gdy ma sto owiec, a zgubi jedną z nich, nie zostawia dziewięćdziesięciu dziewięciu na pustyni i nie idzie za zgubioną, aż ją znajdzie? A gdy ją znajdzie, bierze z radością na ramiona i wraca do domu; sprasza przyjaciół i sąsiadów i mówi im: Cieszcie się ze mną, bo znalazłem owcę, która mi zginęła. Powiadam wam: Tak samo w niebie większa będzie radość z jednego grzesznika, który się nawraca, niż z dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych, którzy nie potrzebują nawrócenia»” (Łk 15,1–7).

Trzymając się tej samej asymetrycznej logiki, by szukać jednej zaginionej owcy kosztem „pozostawienia dziewięćdziesięciu dziewięciu”, Jezus kreśli następnie przypowieść o zagubionej monecie: „Jeśli kobieta zgubi jedną ze swoich dziesięciu cennych monet, to czy nie zapala w domu światła, nie sprząta i nie przeszukuje wszystkich miejsc tak długo, aż znajdzie zgubę? A wtedy zwołuje przyjaciółki i sąsiadki i mówi: «Cieszcie się razem ze mną! Znalazłam zgubioną monetę!». Tak właśnie cieszą się Boży aniołowie, gdy jeden grzesznik opamięta się i wróci do Boga”. Ciąg myślenia i działania jest tu następujący: szukać, znaleźć, cieszyć się z odnalezienia. Ważne, by nie bać się trudu szukania, choćby miało ono trwać długo. Bóg – mówi papież – jest cierpliwy. On się nie męczy, szukając człowieka.

I ostatnia przypowieść w Łukaszowej triadzie – dobrze wszystkim znana historia syna marnotrawnego. Przypomnę więc tylko końcowy fragment, kiedy syn wraca do domu po roztrwonieniu ojcowskiego majątku, wyraża skruchę i wyznaje: „«Ojcze, zgrzeszyłem przeciw Bogu i względem ciebie, już nie jestem godzien nazywać się twoim synem». Lecz ojciec rzekł do swoich sług: «Przynieście szybko najlepszą szatę i ubierzcie go; dajcie mu też pierścień na rękę i sandały na nogi! Przyprowadźcie utuczone cielę i zabijcie: będziemy ucztować i bawić się, ponieważ ten mój syn był umarły, a znów ożył; zaginął, a odnalazł się»” (Łk 15,11–32). Co w tych przypowieściach, w których Jezus odsłania prawdziwe oblicze Boga, bije po oczach? Otóż wokół Jezusa gromadzą się grzesznicy. A dokładniej ci, których uważa się za grzeszników. Przychodzą do Niego, by Go słuchać, gromadzą się zepchnięci na margines: bezdomni, bezużyteczni, prostytutki, bezbożnicy, wyrzutki. Ale wraz z nimi pojawiają się faryzeusze – a więc ci, którzy są przekonani o swojej sprawiedliwości, cnocie, mądrości – pewni, że w odróżnieniu od Jezusa nigdy nie zasiedliby do jednego stołu z grzesznikami i celnikami. Nauczyciel z Nazaretu nic sobie z faryzejskich zarzutów nie robi. Im bardziej jego oponenci zdradzają swoje oburzenie otwartością Jezusa na grzeszników, tym bardziej On odsłania ich hipokryzję i dwulicowość. Jakież więc musi być ich zdziwienie, gdy Jezus nie ich, ale grzeszników i wyrzutków stawia w centrum swoich przypowieści i ewangelizacyjnego planu. Mówi wprost: nie do was, faryzeusze, przyszedłem. Asymetryczność Bożego działania wobec grzesznika i człowieka prawego daje do myślenia. Ba, może nawet oburzać! Jak to, jestem wierny, nigdy nie zachowuję się niemoralnie, przestrzegam przykazań, a Bóg nie zabiega o mnie, tylko zajmuje się poszukiwaniem tego marnego złoczyńcy? Właśnie tak! Bo cóż to za wiara, cóż to za wierność, jeśli człowiek domaga się rekompensaty za to, że wypełnia Boże przykazania? Powtórzmy więc za św. Łukaszem: większa jest radość z jednego grzesznika, który się nawraca, stając się wiernym, niż z dziewięćdziesięciu dziewięciu sprawiedliwych, którzy nie potrzebują nawrócenia, a za swoją wierność domagają się pochwał i uznania. Dzieje się tak, ponieważ, jak pisze Franciszek, „miłosierdzie będzie zawsze większe od każdego grzechu i nikt nie może ograniczyć miłości Boga, który przebacza”[97].

Wreszcie, co doskonale pokazuje nam przypowieść o synu marnotrawnym, nie ma miłosierdzia bez przebaczenia. Logika biblijna raz jeszcze wywraca do góry nogami nasze zdroworozsądkowe pojmowanie przebaczenia. Brzmi ono tak: najpierw trzeba się pokajać, uderzyć w piersi, a potem grzechy może zostaną ci przebaczone. Logika Ewangelii jest inna: przebaczenie jest bezwarunkowe, w tym sensie – szalone. Ojciec na widok syna wychodzi mu naprzeciw. Nie mówi: „Jeśli się pokajasz, odpokutujesz, może ci przebaczę”. Przeciwnie: siła bezwarunkowego, ojcowskiego przebaczenia wyzwala w synu marnotrawnym chęć nowego życia. Rozpoczęcia wszystkiego od nowa. Już na innych warunkach, z innymi wartościami jako drogowskazami życia. Może się dokonać owa przemiana, gdyż najpierw objawia się szaleństwo przebaczenia tego, co niewybaczalne.

Franciszek myśli w tym samym duchu, w jakim o przebaczeniu pisał francuski filozof Jacques Derrida, ujawniając ukryte sensy tego pojęcia i sytuując je, podobnie jak argentyński papież, w kontekście geopolitycznym. Francuski filozof rozróżniał dwa rodzaje wybaczenia: warunkowe i bezwarunkowe. To pierwsze jest związane z koniecznością odbycia kary, aktem skruchy i obietnicą poprawy. Przebaczenie warunkowe należy do porządku prawa, wpisuje się w pragmatyczną ekonomię wymiany i negocjacji. Przebaczenie bezwarunkowe natomiast polega na pozbawionym wszelkich ograniczeń przebaczeniu niewybaczalnego – jest szalone i musi pozostać szaleństwem. Nie daje się uzgodnić z prawem i polityką, ponieważ wyłamuje się z przestrzeni kalkulacji. Cóż z nim począć? „Logika i zdrowy rozsądek raz jeszcze stają w obliczu paradoksu. Należy, jak się zdaje, wyjść od faktu, iż, owszem, istnieje to, co niewybaczalne. Czyż tak naprawdę nie jest to jedyna rzecz do przebaczenia? Jedyna rzecz domagająca się przebaczenia? Jeśli bylibyśmy gotowi przebaczyć jedynie to, co wydaje się wybaczalne, to, co Kościół nazywa «grzechem powszednim», wówczas cała idea przebaczania nie miałaby żadnego sensu. Jeśli cokolwiek jest do przebaczenia, to to, co język religijny nazywa grzechem śmiertelnym, zbrodnią lub niewybaczalną krzywdą”[98]. W ten sposób, za sprawą przebaczenia – dodaje Derrida – pojawia się to, co zakłóca, niczym rewolucja, zwykły bieg historii, polityki, prawa. Przebaczyć to, co niewybaczalne, oto wyzwanie, jakie rzuca nam – tobie i mnie – chrześcijaństwo. Tym bardziej że – jak stwierdza papież – ze „smutkiem obserwujemy, jak doświadczenie przebaczenia w naszej kulturze staje się coraz rzadsze. W niektórych przypadkach wydaje się nawet, iż znika już samo słowo przebaczenie. Jednak bez doświadczenia przebaczenia pozostaje nam droga bezpłodna i sterylna, jakbyśmy żyli w jakimś miejscu pustynnym i odosobnionym. Nadszedł znowu czas dla Kościoła, aby przyjąć na siebie radosne głoszenie przebaczenia”[99]. Bo przebaczenie, w połączeniu z miłosierdziem, staje się siłą, która „przywraca do nowego życia i dodaje odwagi, aby patrzeć w przyszłość z nadzieją”[100].

Miłosierdzie i przebaczenie w nauczaniu Franciszka, podobnie jak w sposobie postępowania i w przepowiadaniu Jezusa, to dwie strony tej samej monety. Nie ma miłosierdzia bez przebaczenia. I nie ma przebaczenia bez miłosierdzia.

3.

Jeśli tak, to zasadne jest pytanie, czy miłosierdzie, wyznaczające oś narracji ewangelicznej, winno stać się strategią duszpasterską Kościoła? Na pierwszy rzut oka pytanie to wydaje się retoryczne. Oczywiście, że tak. Dlaczego więc przesłanie Franciszka o miłosierdziu napotyka w Kościele na tak duży opór? Franciszek ma tego świadomość, mimo to nie przestaje zachęcać poszczególnych lokalnych Kościołów, w tym polskiego, i księży do swojej strategii. W Misericordiae vultus pisze: „Główną belką, na której wspiera się życie Kościoła, jest miłosierdzie. Wszystko w działaniu duszpasterskim Kościoła powinno zostać otulone czułością, z jaką kieruje się do wiernych; nic też z jego głoszenia i z jego świadectwa ukazanego światu nie może być pozbawione miłosierdzia. Wiarygodność Kościoła weryfikuje się na drodze miłości miłosiernej i współczującej”[101].

Jeśli dobrze czytam znaki na niebie i ziemi, to dziś w Kościele dochodzi do starcia dwóch metafor wyznaczających sposób działania tej wspólnoty i instytucji, a co za tym idzie – do starcia dwóch wizji Kościoła: „srogiego sędziego” oraz „troskliwego lekarza”. Pierwsza wizja domaga się Kościoła karzącego, nakazującego, potępiającego, patriarchalnego. Kibicuje jej również polski Kościół – jeśli ustami swoich hierarchów lub „świętoszkowatych publicystów” kogoś nie napiętnuje, nie wtrąci do piekła, jest po prostu nieszczęśliwy. Taki Kościół zamiast głosić Dobrą Nowinę chce – rękami państwa – pisać „dobre ustawy”; działa według logiki sędziego. Można wręcz odnieść wrażenie, że czerpie radość z potknięć człowieka, gdyż wtedy może interweniować, czuje się potrzebny, wskazuje swoim karzącym palcem nieprawości i przewiny. I sądzi!

Drugiej wizji Kościoła patronuje Franciszek. W tej optyce duszpasterskiej nie znajdziemy potępień człowieka, piętnowania grzesznika. Jest za to przebaczenie i miłosierdzie jako swoiste leki, które pomagają zabliźniać się ranom – tym małym i dużym. To Kościół, który jest otwartym szpitalem. To Kościół, w którym księża są jak lekarki i pielęgniarze. To Kościół, jak już pisałem, który nie podaje ci kamienia, gdy prosisz o chleb… „Szpital polowy – przekonuje Franciszek, ujawniając istotę tej metafory – ten obraz, za pomocą którego lubię opisywać ów «Kościół wychodzący», charakteryzuje się tym, że zakładany jest tam, gdzie toczy się walka: nie ma stałej struktury, nie jest wyposażony we wszystko, jak miejsce, gdzie udajemy się, by leczyć i drobne, i poważne dolegliwości. Jest przenośny, ma zapewniać pierwszą pomoc, szybką interwencję, ma zapobiegać temu, by poszkodowani w walce umierali. To medycyna pierwszej pomocy, tutaj nie przeprowadza się specjalistycznych badań. Mam nadzieję, że Nadzwyczajny Jubileusz pozwoli jeszcze wyraźniej pokazać oblicze Kościoła, który odkrywa matczyne wnętrze miłosierdzia i wyjdzie naprzeciw tak wielu «zranionym» potrzebującym wysłuchania, zrozumienia, przebaczenia i miłości”[102].

Zapytacie: ale czy miłosierdzie jest zdolne pokonać zatwardziałość grzesznika? I czy duszpasterz nie powinien zrezygnować z miłosierdzia, z poszukiwania człowieka, skoro człowiek sam je odrzuca? Doskonałym obrazem pokazującym logikę działania miłosierdzia jest przywołana przez Tornielliego historia z powieści Bruce’a Marshalla Ale i oni otrzymali po denarze[103]. Bohater książki, ksiądz Gaston, musi wyspowiadać młodego niemieckiego żołnierza, którego francuscy partyzanci skazali na śmierć. Żołnierz przyznaje się do słabości do kobiet i licznych przygód miłosnych. Ksiądz tłumaczy: jeśli chcesz przebaczenia i odpuszczenia grzechów, to musisz żałować. Tyle że młodzian mówi: nic z tego. I dalej: „Jak mam żałować? To było coś, co mi się podobało, gdybym miał możliwość, teraz zrobiłbym to samo. Jak miałbym żałować?”. Ale wtedy sprytny ksiądz Gaston, który bardzo chce dać rozgrzeszenie młodzianowi stojącemu w obliczu śmierci, wpada na genialny pomysł i pyta: „Ale czy żałujesz, że nie żałujesz?”. Młodzieniec spontanicznie odpowiada: „Tak, żałuję, że nie żałuję”[104]. Czyli: przykro mi, że nie umiem okazać żalu. Czy sądzicie, że Franciszek jest zgorszony tym „duszpasterskim fortelem”, do którego uciekł się ksiądz Gaston, by udzielić rozgrzeszenia? Ani trochę. Zdaniem papieża nawet w słowach „żałuję, że nie żałuję” otwiera się mała szczelina, która pozwala działać Bożemu miłosierdziu. „To przykład, który dobrze pokazuje próby, jakie podejmuje Bóg, by utorować sobie przejście do serca człowieka, by odnaleźć ten prześwit, ten przesmyk, który pozwoli działać Jego łasce. On nie chce, by ktokolwiek się zgubił. Jego miłosierdzie jest nieskończenie większe od naszego grzechu, Jego lekarstwo jest nieskończenie mocniejsze niż choroba, którą musi w nas uleczyć”[105].

Franciszka nie tyle fascynuje to, że człowiek upada. To naturalne: „Kto z was jest bez grzechu, niech pierwszy rzuci na nią kamień”. Dlatego, niczym mądry znawca ludzkiej duszy, papież przestrzega spowiedników, by nie traktowali spowiedzi jak sadystycznego seansu. Istnieje bowiem coś, co można nazwać „zbędną ciekawością spowiednika”. Posłuchajmy Franciszka, który mówi wprost, przestrzegając księży przed spowiedziami czyniącymi niepowetowane szkody: „Słyszałem kiedyś o kobiecie, od lat zamężnej, która już się nie spowiada, ponieważ kiedy była trzynasto- czy czternastoletnią dziewczyną, spowiednik zapytał ją, gdzie [kładzie] ręce, gdy śpi. Może pojawić się nadmiar ciekawości, przede wszystkim w dziedzinie seksualności. Albo przesadne domaganie się szczegółów, które nie są konieczne”[106]. Tak, w tym przypadku ciekawość spowiednika to pierwszy krok do piekła…

Papież zgodziłby się zapewne ze stwierdzeniem, że „święty to… grzesznik, który po upadku się podnosi, by iść dalej przez życie”. Zgodziłby się, bo sam mówi: „w życiu każdego mężczyzny i każdej kobiety nie jest jednak tak ważne to, by nigdy nie upaść w czasie drogi. Ważne jest to, by zawsze się podnosić, nie pozostawać na ziemi, wylizując rany”[107]. Ten cytat najlepiej pokazuje, że nie da się zbudować mostu między Kościołem, który chce działać jak srogi sędzia ogłaszający potępienie, a Kościołem, który chce być niczym troskliwy lekarz z czułością opatrujący poranionych. Jeśli polski Kościół chce iść śladami Franciszka, Kościoła miłosiernego i czułego, to musi porzucić mentalność karzącego i nieczułego sędziego. Co tu kryć, musi w zasadzie zmienić wszystko: od języka kazań księży poczynając, a na strategii duszpasterskiej kończąc.

4.

Tej zmiany, dzięki której człowiek będzie drogą Kościoła, a nie Kościół drogą człowieka, katolicy (i nie tylko) oczekują dziś od swoich duszpasterzy. Doświadczyłem tego osobiście. Brałem kiedyś udział w cyklicznej debacie „Dziedziniec pogan”, której patronował kardynał Kazimierz Nycz. Rozmowa dotyczyła pierwszej tury synodu poświęconego rodzinie, który odbył się w 2015 r. w Rzymie. Franciszek nie bał się chwycić byka za rogi i powiedzieć: żyjemy w świecie ryzyka, niepewności, wyzysku i chciwości, a jednym z głównych aktorów tego nie najlepszego z możliwych światów jest właśnie rodzina. Zamykanie oczu na tę rzeczywistość to tchórzostwo.

Debata szybko zeszła na sprawy ludzi żyjących w nowych, często sformalizowanych związkach. Po dyskusji podeszła do mnie para. Sądziłem, że zechcą mnie skarcić, ponieważ – co sugerowali niektórzy uczestnicy spotkania – „relatywizuję” i nie oddaję głębi pięknego nauczania o rodzinie, jakim od wieków może się szczycić Kościół katolicki. Nauczania, które – gdyby ludzie je zrozumieli – odkryłoby przed nimi swą głębię i piękno. Tymczasem moi rozmówcy podziękowali za to, że nie wykorzystałem Biblii i nauczania Jezusa, aby ich potępiać i wykluczać z kościelnej wspólnoty. Od piętnastu lat – mówili spokojnie – żyją w związku niesakramentalnym, który Kościół piętnuje. „Ale my jesteśmy szczęśliwi, kochamy się i nie rozumiemy, co złego zrobiliśmy, że – choć nie z naszej winny – nie możemy ponownie przystępować do komunii”. Opisywali swoją sytuację bez żalu czy urazy, choć ze smutkiem. Znamienne, że nie podeszli do obecnych na sali księży. Nie wiem dlaczego; może czuli strach, że nim zostaną zrozumiani, zanim da im się szansę opowiedzenia o swoim dramacie, wpierw ktoś ich skarci bądź zakwalifikuje jako „katolików drugiej kategorii”. Kiedy słuchałem ich opowieści – o oddaniu, miłości, bliskości, a zarazem o bólu, że Kościół patrzy na nich podejrzliwie – zachodziłem w głowę, jak to możliwe, że dla Kościoła ci kochający się, starsi już dziś ludzie, są grzesznikami. I pytałem samego siebie, czy jak wielu polskich biskupów Cieśla z Nazaretu też by ich do siebie nie dopuścił, bo ich pierwsze małżeństwa się rozpadły? To intrygujące, że i biskupom, i niektórym katolickim publicystom (ale na szczęście już nie wszystkim księżom pracującym z ludźmi z krwi i kości) z taką łatwością przychodzi potępianie osób, którym posypało się małżeństwo. Pytam dlaczego. Gdzie w tym wszystkim miłosierdzie?

Po pierwsze, gdyby ktoś słuchał tylko rodzimych biskupów, nigdy by się nie domyślił, że Jezus w swoich przypowieściach mówił przede wszystkim o biedzie, trosce, solidarności i miłosierdziu, a nie o seksie i nierozerwalności przysięgi małżeńskiej. Z bogatego przesłania Jana Pawła II polscy hierarchowie przyswoili sobie bowiem i nauczyli się tylko wycinka związanego z rodziną, seksem i tak zwaną teologią ciała. I przedstawiają je, w odróżnieniu od papieża Polaka, nie wspominając już o Franciszku, w dość topornej wersji zakazów: „nie dla antykoncepcji”, „nie dla seksu przedmałżeńskiego”, „nie dla…”.

Po drugie, biskupi głoszą nauczanie Kościoła o nierozerwalności małżeństwa z takim nieprzejednaniem i surowością, gdyż rzadko spotykają się z osobami, które żyją w nowych związkach i które, mimo wykluczenia, starają się być dobrymi katolikami oraz przyzwoitymi ludźmi. W bezpośrednim spotkaniu nie masz przed sobą człowieka, który czerpie radość z tego, że rozpadło mu się małżeństwo, ale cierpi, bo mimo godnego życia jest traktowany jak trędowaty.

Czytając niektórych katolickich publicystów krytykujących i Franciszka, i kardynała Waltera Kaspera, którzy proponowali zmianę strategii duszpasterskiej wobec rozwodników, można odnieść wrażenie, że przez piszących przemawia zawiść: „My trwamy w tym samym związku z takim wysiłkiem, a Kościół chce otworzyć furtkę dla grzesznych, którzy nie zdali egzaminu. Gdzie tu sprawiedliwość?”. Tymczasem Franciszek i kardynał Kasper żywią przekonanie, że rodzina jest obecnie swoistym laboratorium, w którym – jak w zwierciadle – widać współczesne przemiany miłości i intymności. I mają rację. By dobrze zrozumieć obecne „znaki czasu”, wspomniany już synod od początku otworzył się na dialog, konsultacje i szczerą debatę z ludźmi. Po raz pierwszy w historii synod poprzedziła ankieta, którą episkopaty wszystkich krajów przeprowadziły wśród wiernych. Papież Franciszek pytał w niej o znajomość doktryny Kościoła w sprawie rodziny, a także o to, które z jej elementów wierni uważają za trudne do realizacji w codziennym życiu. To zupełne novum brać pod uwagę głos Ludu Bożego w takiej skali. I respektować fakty. A te, na przykład w katolickiej Polsce, są następujące: według GUS w 2013 r. o 35 proc. wzrosła liczba rozwodów. Ich przyczyny ze starego katalogu to: niezgodność charakterów, zdrada, alkohol. Nowe: długa nieobecność w domu, czyli emigracja, wyjazdy zarobkowe, różnice światopoglądowe.

Przemiany zachodzące w funkcjonowaniu rodzin dobrze ilustruje książka nieżyjącego już niemieckiego socjologa Ulricha Becka i jego żony Elisabeth Beck-Gernsheim Miłość na odległość[108]. Mowa jest w niej o zewnętrznych, obiektywnych czynnikach, które mają wpływ na przemianę modelu rodziny w naszej globalnej wiosce – takich jak konieczność mobilności, poszukiwanie pracy z dala od bliskich czy konsumeryzm. Weźmy na przykład rodziny światowe, jak nazywają je Beckowie. Kształtują je dziś różnice – językowe, kulturowe i oczywiście religijne. Czasem też przez te różnice związki się rozpadają. Beckowie opisują historię pewnej Polki mającej poślubić Amerykanina z Teksasu. Swoje wątpliwości wyraża w wewnętrznym monologu: „Czy powinnaś za niego wyjść?” – pyta po polsku, a później zastanawia się w języku angielskim. Myśląc po polsku, przetwarza polskie wartości kulturowe. W jej głowie pojawia się więc myśl, że małżeństwo to ważna decyzja i że zawiera się je na całe życie. Tym bardziej powinna być ostrożna. A potem zaczyna się monolog po angielsku. I nagle wizja poślubienia Amerykanina wydaje się dużo bardziej obiecująca, a Polka jest bardziej optymistyczna. „W końcu – myśli – zawsze mogę się z nim rozwieść”. Co pokazuje nam ta ciekawa historia? Otóż to nie żadna lewicowa ideologia, jak są skłonni sądzić biskupi, stwarza dziś zagrożenie dla rodziny. Dużo większe niebezpieczeństwo wiąże się z globalizacją, kapitalizmem, konsumeryzmem oraz różnicami kulturowymi, które stały się znakiem rozpoznawczym współczesności. Zjawiska te wymuszają zmiany stylu życia rodzinnego, o których rodzimym biskupom, bezpiecznie pozamykanym w swoich pałacach, nawet się nie śniło.

5.

Czy zatem podejście do rodziny, które prezentuje papież, biorąc pod uwagę całość naszej złożonej i globalnej rzeczywistości – świata, w którym rodziny poddawane są presji rynku, konkurencji, konsumpcji i różnic kulturowych – pociągnęło też za sobą zmianę kościelnego nauczania?

Swoje nauczanie na temat rodziny, i zarazem pryzmat, przez który najlepiej widać Franciszkową strategię, papież wyłożył w postsynodalnej adhortacji o rodzinie Amoris Laetitia[109]. Cały Kościół (choć nie tylko, bo także – a może głównie – ci, którzy odeszli z Kościoła albo dziś są na jego obrzeżach) czekał na ten dokument. Niektórzy mówili, że Franciszek napisze tekst przełomowy – przykładowo Kościół zacznie udzielać komunii świętej osobom żyjącym w związkach niesakramentalnych. Watykaniści w dniu ogłoszenia dokumentu pisali w przypływie egzaltacji, że jest to „nowa konstytucja dla rodziny” lub „nowy manifest”. Jednak z drugiej strony ci, którzy spodziewali się zerwania z dotychczasową linią doktrynalną, mówią: „góra urodziła mysz”. Kto zatem ma rację w tym sporze? Czy rzeczywiście Franciszek, ogłaszając tę długą adhortację (tekst ma 325 punktów, 391 przypisów) w Roku Miłosierdzia, nie powiedział niczego nowego? Nie zaprezentował nowego podejścia Kościoła do kwestii rodziny, ludzkiej seksualności czy strategii duszpasterskiej wobec ludzi żyjących w nowych związkach?

Ksiądz Tomáš Halík, filozof i psycholog, zwany też „czeskim Tischnerem”, komentując treść adhortacji dla „Tygodnika Powszechnego”, nie ma wątpliwości, że „idzie nowe”. „Adhortacja umocniła mnie w przekonaniu – pisze – że razem z papieżem Franciszkiem przyszedł nowy rozdział w dziejach Kościoła i w ogóle chrześcijaństwa. Tak jak przy każdym podobnym przekraczaniu progu (w historii był już ich cały szereg) gasnąca forma katolicyzmu będzie się uparcie bronić. Jestem bardzo ciekaw, na ile kler, szczególnie w krajach postkomunistycznych, jest gotów zrozumieć i przyjąć reformę Franciszka”[110]. Gdzie zatem tkwi Franciszkowa rewolucja, przed którą broni się kler przywiązany do kościelnej kultury nakazowo-zakazowej i starych form duszpasterskich?

Po pierwsze, w kościelnej polityce. Od razu widać, że Franciszek jest dużo odważniejszy intelektualnie i duszpastersko niż większość ojców synodalnych, którzy rekomendowali papieżowi te rozwiązania. Trzeba jednak pamiętać, że Kościołem wciąż rządzą ludzie, którzy zdobywali stanowiska i zaszczyty za pontyfikatów Jana Pawła II i Benedykta XVI. To również zdecydowało, że dokument jest tak długi – znajdujemy w nim obszerne fragmenty i z encykliki Humanae vitae Pawła VI zakazującej antykoncepcji, i – przede wszystkim – z adhortacji Familiaris consortio Jana Pawła II, gdzie dominuje język bardziej konserwatywny. Przywoływanie tych dokumentów, wciąż będących podstawą myślenia Kościoła o rodzinie, ciele i ludzkiej seksualności, miało uspokoić katolickich konserwatystów, że nic tu się nie zmienia. Jak wiemy, dużo łatwiej w Kościele przeprowadza się „rewolucję konserwatywną” niż postępową. Ale Franciszek znajduje furtkę, przez którą daje szansę przejść tym, którzy chcieliby szukać nowych rozwiązań. Pisze: „W Kościele konieczna jest jedność doktryny i działania, ale to nie przeszkadza, by istniały różne sposoby interpretowania pewnych aspektów nauczania lub niektórych wynikających z niego konsekwencji” (nr 3).

Czy jednak Franciszek nie przelewa z pustego w próżne? Nie! Pomysł papieża, by nie „zgubić konserwatystów”, ale jednak zrobić krok do przodu, czyli dać sygnał postępowcom, że Ecclesia semper reformanda polega na nowej strategii duszpasterskiej. Franciszek w Amoris Laetitia odrzuca rygoryzm i doktrynerstwo, jakie w Kościele wciąż obowiązują wobec grzesznika – w tym ludzi rozwiedzionych, porzuconych, żyjących w nowych związkach. Dlatego pięknie pisze, przestrzegając duszpasterzy, że nie można „zdoktrynizować” Ewangelii, zamieniając ją „w martwe kamienie, by rzucać nimi w innych” (nr 49). Analogiczne słowa odnajdujemy w dokumencie, gdy mowa jest o osobach żyjących w związkach niesakramentalnych. „Duszpasterz nie może czuć się zadowolony, stosując prawa moralne wobec osób żyjących w sytuacjach nieregularnych, jakby te prawa były kamieniami, którymi rzuca się w życie ludzi” (nr 305). „Te słowa – pisze włoski watykanista Gian Franco Svidercoschi – bardziej od decyzji i reform zapowiadają prawdziwy zwrot w duszpasterstwie Kościoła katolickiego”[111]. A więc papież – moim zdaniem – dyskretnie uchyla drzwi, dając sygnał duszpasterzom, że sytuacja rozwiedzionych winna być przedmiotem rozmowy ze spowiednikiem. Komunii bowiem nie można rozpatrywać w logice nagrody i kary. Jezus mówi jasno: „nie przyszedłem, aby powołać sprawiedliwych, ale grzeszników” (Mt 9,9–13).

To prowadzi do trzeciego wniosku: Franciszka nie interesuje rodzina idealna, ale realna. Przypomina słowa biskupów z Chile: „nie ma rodzin doskonałych…” (nr 135). W innym miejscu pisze: „Problem rodzi się wówczas, gdy żądamy, aby relacje były idylliczne czy też aby ludzie byli doskonali” (nr 92). Krótko mówiąc, Franciszek zachowuje się jak rasowy pedagog, opisując całą złożoną, dramatyczną sytuację rodziny, a nie jak sędzia, który widzi ludzki dramat wyłącznie w logice kary i nagrody. Przykładowo: „Rozpad małżeństwa staje się bardziej traumatyczny i bolesny, gdy mamy do czynienia z ubóstwem, bo jest znacznie mniej środków na przeorientowanie życia”. Pomoc duszpasterska takim rodzinom nie polega na piętnowaniu, lecz na miłosiernym towarzyszeniu w trudach życia.

Po wtóre: księża. Otóż Franciszek pisze wprost: „Klerycy powinni mieć dostęp do szerszej interdyscyplinarnej formacji dotyczącej narzeczeństwa i małżeństwa, a nie tylko doktryny. Ponadto formacja nie zawsze pozwala im na rozwinięcie swojej psychiki i uczuciowości. Niektórzy niosą w swoim życiu doświadczenie własnej poranionej rodziny, w której rodzice byli nieobecni […] [i w której brakowało] stabilności emocjonalnej” (nr 203). Ten fragment jasno pokazuje, że by pomagać rodzinom – rozbitym, matkom samotnie wychowującym dzieci, rodzinom patchworkowym – nie wystarczy pobożne słowo. Potrzebne jest gruntowne przygotowanie. Inaczej, dodaje papież, „kapłanom często brakuje odpowiedniej formacji, aby podjąć złożone dzisiejsze problemy rodzin. W tym sensie może być także pożyteczne doświadczenie wschodniej tradycji księży żonatych” (nr 202). Jak widać, papież nie boi się sięgać do prawosławia. Może to krok, by w przyszłości poluzować nauczanie Kościoła również w kwestii celibatu?

I rzecz ostatnia: sumienie. Kiedyś kardynał John Newman powiedział: „Gdybym miał, co zresztą mało prawdopodobne, wznieść toast za religię, piłbym go za papieża, ale najpierw za sumienie, a dopiero potem za papieża”. Franciszek zachęca nas – wiernych – byśmy na pierwszym miejscu słuchali głosu własnego sumienia. Ten rewolucyjny zwrot Franciszka w kierunku sumienia, a nie tylko doktryny, dostrzega również ksiądz Halík. „Papież kładzie nacisk na prymat sumienia i na dojrzałość chrześcijańską. Od księży oczekuje sztuki dialogu, zrozumienia dla niepowtarzalnych, indywidualnych sytuacji i kształtowania sumień. Jeśli ten duch będzie wiał w salach seminaryjnych i nowicjatach, usłyszymy łoskot podobny do zbliżającej się letniej burzy. Tak, ona się zbliża. Kto ma uszy – już ją słyszy”[112]. Prymat indywidualnego sumienia znaczy, że nie mogą go zastąpić biskupi. Nie może go zastąpić Kościół. Dlatego w Amoris Laetitia papież oznajmia, że księża są „powołani do kształtowania sumień, nie zaś domagania się, by je zastępować”. I to jest naprawdę „dobra nowina” dla tych, których Kościół i piekielni duszpasterze trzymali w poczuciu winy.

Cóż zatem przynosi nam Franciszkowa adhortacja? Otóż wydaje mi się, że w mniemaniu papieża doktryna, normy czy nakazy nie są kluczowe, choć pozostają ważne. Dynamika życia rodzinnego, w tym życia religijnego, polega na tym, że mamy nawzajem sobie pomagać, wspierać się, być dla siebie czułymi i miłosiernymi. Jeśli bowiem zaszczepi się taki właśnie styl działania w Kościele, wtedy doktryna staje się „zbędna”. Jak mówił rabbi Eliezer, świątynia w Jerozolimie upadła nie dlatego, że nie przestrzegano w niej prawa, ale dlatego, że przestrzegano go nazbyt surowo. Czyli: prawo, gdy nie jest połączone z miłosierdziem, ma moc destrukcyjną.

Kryzys katolicyzmu, o którym dziś tyle się mówi, nie wynika stąd, że wyznanie to zostało odrzucone przez ludzi. Dla zbyt wielu natomiast stało się ono nieistotne, zwietrzałe, przygniatające i mdłe. Dzięki rewolucji miłosierdzia, jaką Kościołowi proponuje papież Franciszek, katolicyzm znów ma szansę stać się religią żywotną i inspirującą. O ile, oczywiście, szaleństwo Franciszkowego miłosierdzia nie zostanie przez Kościół odrzucone.

To nie jest
nasz papież

1.

Dziś polski Kościół bezradnie patrzy na Franciszka. Pojawienie się kardynała Bergoglia w Rzymie nie tylko starym wyjadaczom z Kurii Rzymskiej, lecz także polskim biskupom i dużej części nadwiślańskich księży przypominało wejście barbarzyńcy do dobrze urządzonego domu. Ten – zamiast dostosować się do panujących zwyczajów i przyjąć obowiązujące i dobrze znane wszystkim reguły gry – postanowił zostać sobą. Nowy biskup Rzymu zaczął reformować kurię oraz Kościoły lokalne – w tym ten nad Wisłą – podług logiki: Kościół ma być ubogi i dla ubogich. Ba, papież zaczął wymagać od Kościołów i przede wszystkim od księży, by przyjęli ten ewangeliczny model duszpasterski i nowy język głoszenia Dobrej Nowiny.

Z początku nic nie zapowiadało, że polski Kościół będzie grał na przeczekanie pontyfikatu Franciszka. Duża część biskupów myślała, że wybór kardynała Bergoglia oznacza – podobnie jak w przypadku Benedykta XVI – kontynuację linii papieża Jana Pawła II. I wiele wskazywało na to, że tak będzie. Kiedy Franciszek na zakończenie Światowych Dni Młodzieży w Brazylii w lipcu 2013 r. ogłosił, że kolejne spotkanie młodych katolików odbędzie się w Krakowie, polski Kościół nie krył radości. Kardynał Stanisław Dziwisz napisał, że nowy papież „spełnił pragnienie tak wielu młodych ludzi, którzy od dawna chcieli świętować swoją wiarę w ojczyźnie i mieście Karola Wojtyły”[113]. Polski Kościół znów miał się znaleźć w centrum światowej uwagi. Znów można było podkreślać piętno, jakie rodzimy katolicyzm za sprawą Jana Pawła II odciska na światowym. I znów, jak to w przypadku polskich hierarchów i polityków, pojawiła się okazja do ogrzania się w blasku nowego papieża, który – gdy tylko wyląduje na ziemi św. Jana Pawła II – z pewnością nie będzie szczędził słów podziwu wobec Kościoła znad Wisły. Taki był plan. Plan, który miał jedną zasadniczą niewiadomą: kim, do diabła, jest ten Franciszek, który zaledwie trzy miesiące wcześniej został nowym biskupem Rzymu?

Szybko się okazało, że Franciszek nie ma zamiaru być papieżem przejściowym. Nie chce też skupiać się wyłącznie na nauczaniu swoich poprzedników. I tak Franciszek, inaczej niż Jan Paweł II – ku zdziwieniu rodzimych hierarchów – zrezygnował z nieustannego powtarzania, że największym zagrożeniem dla Kościoła i świata jest „cywilizacja śmierci”. Jak powszechnie wiadomo, jej przejawy to aborcja, małżeństwa homoseksualne i środki antykoncepcyjne. Papież nie sprowadził także nauczania Kościoła, jak czynił to Benedykt XVI, do czystych i jasnych formuł dogmatycznych – mających zazwyczaj z ludzkim życiem, pełnym cierpienia i dramatu, tyle wspólnego co pięść z nosem. Bergoglio od początku zaskakiwał – szczególnie przyzwyczajonych do rutyny i tradycjonalizmu hierarchów z Polski, którzy po każdym kolejnym jego wystąpieniu przecierali oczy ze zdumienia: „Co ten Franciszek mówi”? Tak było, gdy papież z Argentyny powtarzał, że chce Kościoła, który służy ludziom biednym, Kościoła, który przypomina szpital polowy, gdzie wpierw leczy się rany, a potem ewentualnie pyta o wyznanie. Tak było, gdy na pytanie dziennikarza o stosunek Kościoła do homoseksualisty odpowiedział: „Kimże ja jestem, żeby go oceniać” i gdy nawoływał, by Kościół miał odwagę chodzić po peryferiach świata. Tak było, gdy prosił, aby duchowni służyli ludziom, a nie koncentrowali się na wyścigu szczurów po zaszczyty i stanowiska kościelne. Tak było, gdy zachęcał księży, by w pierwszej kolejności wymagali od siebie, a dopiero od innych, porzucając pokusy bycia kombinatorami i biznesmenami. W końcu gdy prosił wiernych, także młodych, by robili raban w Kościele, pokazując otwartą, gościnną i tolerancyjną – przede wszystkim wobec tych, którzy są najsłabsi czy najbiedniejsi – twarz Kościoła.

Czy może więc dziwić to, że duża część polskich duchownych i środowisk katolickich otwarcie przyznaje, że ma kłopot z Franciszkiem, a zdarzają się księża, jak profesor Edward Staniek, który modli się o „szczęśliwą śmierć” dla Franciszka?[114] Są przekonani, że papież – zarówno poprzez to, co mówi, jak i to, w jaki sposób się zachowuje, przykładowo myjąc w Wielki Czwartek nogi uchodźcom, w tym, co woła o pomstę do nieba, kobietom – zadaje gwałt Kościołowi. Oczywiście temu Kościołowi, który dobrze znamy, szczególnie tu, nad Wisłą: autorytarnemu, nacjonalistycznemu, triumfalistycznemu. Dlatego ze świecą szukać księży, którzy mieliby odwagę cytować słowa Franciszka z pasją, z którą bezmyślnie przywoływali słowa Jana Pawła II. Dziś polski Kościół katolicki, a z pewnością duża część jego biskupów, przyjęła strategię, która sprowadza się do następującej postawy: „Wszystko ma zostać tak, jak było”. A więc: żadnej rewolucji, żadnej zmiany w Kościele i żadnej nowej strategii duszpasterskiej. Cóż takiego głosi Franciszek, że jego przesłanie napotyka w Kościele nad Wisłą na taki opór?

2.

Kościół w Polsce wciąż żyje w cieniu pontyfikatu Jana Pawła II. Dziś: świętego Jana Pawła II. To papież Polak był przez prawie 30 lat swojego pontyfikatu nie tylko liderem Kościoła powszechnego, lecz także nieformalnym przywódcą Kościoła w Polsce. Jan Paweł II powiedział – sprawa skończona. Nikt nie śmiał z nim dyskutować ani kwestionować jego decyzji. Przykładowo: kiedy duża część polskiego kleru sprzeciwiała się wejściu Polski w 2004 r. do Unii Europejskiej, to krytyka UE zniknęła jak ręką odjął, gdy naszą akcesję poparł Jan Paweł II. Wojtyła wypowiedział wówczas słynne: „Od unii lubelskiej do Unii Europejskiej”[115]: doszło do tego w 25. rocznicę jego pontyfikatu, dzień po 83. urodzinach i 19 dni przed unijnym referendum. Papież był (bo czy jest, to inna sprawa) zarówno dla Polek i Polaków, jak i dla rodzimego Kościoła punktem odniesienia nie tylko w sprawach religijnych, lecz także politycznych czy społecznych.

Cień Jana Pawła II nad rodzimym katolicyzmem widać najlepiej po stosunku polskich katolików do następców papieża Wojtyły. Gdy został nim kardynał Joseph Ratzinger, stróż katolickiej doktryny i wieloletni współpracownik Jana Pawła II, nie brakowało pytań: „Czy papież Benedykt XVI będzie taki sam jak Jan Paweł II?”. Joseph Ratzinger, gdy został wybrany na Stolicę Piotrową nie krył, że nie jest to ostatni etap jego życia, jakie sobie wymarzył. Zamiast siedzieć w bibliotece, a w przerwach między lekturami opasłych dzieł Ojców Kościoła, na czele z jego ulubionym św. Augustynem, i grać na fortepianie Mozarta – a więc robić rzeczy, które sprawiały „pancernemu kardynałowi” radość – został rzucony w wir żmudnego zarządzania olbrzymią instytucją. Choć więc Benedykt XVI miał zupełnie inną osobowość niż Jan Paweł II – wolał raczej zacisze watykańskich bibliotek niż wielotysięczne i wiwatujące tłumy – to jedno nie ulegało wątpliwości: był strażnikiem katolickiej doktryny i nauczania swojego poprzednika. Prezentował, jeśli mogę tak powiedzieć, preferowany przez rodzimych duchownych duszpasterski styl: katechizmowy. I – co dla polskiego „katolicyzmu kremówkowego”, czyli skoncentrowanego na gadżetach, szczególnie ważne – często, gdy zwracał się do Polaków, próbował mówić po polsku. To wystarczyło, by stało się jasne: Benedykt, choć był Niemcem, to został przez rodzimy Kościół i duchownych zaakceptowany, bo godnie podejmował dziedzictwo Jana Pawła II i dopieszczał rodzimy Kościół.

Dlatego decyzja papieża Ratzingera, która 11 lutego 2013 r. obiegła świat lotem błyskawicy – mianowicie, że nie jest w stanie dalej pełnić posługi papieskiej – miała rewolucyjny charakter. Oto konserwatywny papież, przywiązany do tradycji, zmienia już na zawsze oblicze papiestwa: biskup Rzymu ma prawo, jeśli uzna to za stosowne (z powodu stanu zdrowia, jak w wypadku Benedykta), zrezygnować z przewodzenia i zarządzania Kościołem. Droga od tradycjonalisty do rewolucjonisty okazała się krótka. Ten jeden gest sprawia, że Benedykt wchodzi – moim zdaniem – już na zawsze do historii Kościoła, otwierając drogę swoim następcom, w tym również Franciszkowi, do złożenia papieskiego urzędu. Pamiętajmy: Franciszek ma 81 lat. Sam mówił, że podobnie jak jego poprzednik, nie wyklucza „abdykacji”.

Tak czy inaczej: Jan Paweł II był dla Polaków nie tylko papieżem, lecz także „królem” i „ojcem” w jednej osobie. Benedykt XVI, jako najbliższy współpracownik papieża Polaka, był „naszym papieżem” – przede wszystkim dlatego, że nie krył chęci kontynuowania dziedzictwa Jana Pawła II, zamiaru bycia kustoszem jego wielkiego pontyfikatu. Na tym tle papież Franciszek polskiemu Kościołowi, rodzimym księżom i wiernym wydaje się „papieżem obcym”. Przywódcą, który nie rozumie, ba, nie chce zrozumieć specyfiki polskiego katolicyzmu. I nie zamierza swojego pontyfikatu sprowadzić do roli wspomnianego kustosza. Dla religijnej prawicy, której doskonałym wyrazicielem jest Tomasz Terlikowski, oznacza to jedno: zerwanie ze św. Janem Pawłem II[116]. Dlatego tym bardziej trzeba zapytać: skąd się bierze to niezrozumienie, a czasami nawet niechęć polskiego Kościoła wobec tak życzliwego, pokornego i otwartego człowieka, jakim jest Franciszek?

3.

By zrozumieć wstrzemięźliwość rodzimych katolików wobec papieża z Argentyny, przyjrzyjmy się bliżej, jak Franciszka postrzegają polscy księża. To biskupi, a przede wszystkim tysiące proboszczów i wikarych, z którymi na co dzień obcują wierni, kształtują kościelną świadomość. W tym również to, jak „szeregowy katolik” widzi biskupa Rzymu. Chcę zacząć od pewnej sceny, którą opisał Mariusz Sepioł w reportażu Jakoś przeczekamy: „To było w 2013 r., jakiś czas po wyborze kardynała Bergoglia na papieża – mówi Wojciech, młody wikary z małej podtoruńskiej parafii. – Chciałem zrobić dobry uczynek, a wyszło odwrotnie. Na własną rękę kupiłem portrecik Franciszka i przyniosłem do kancelarii. Proboszcz z trzydziestoletnim doświadczeniem wydawał mi się mądrym, doświadczonym księdzem, który potrafi stanąć ponad podziałami w Kościele. Zmierzył mnie wzrokiem, jakbym przyniósł Lenina. Kazał zabrać portret. Do dziś w kancelarii wiszą portrety Jana Pawła II i Benedykta XVI”[117]. Przytoczona scenka dobrze oddaje stosunek dużej części polskiego kleru do Franciszka. Jakie są jednak źródła owej niechęci?

W oczach polskich duchownych jedna z głównych win Franciszka polega na tym, że dużo większą estymą cieszy się on wśród tych, którzy chodzą po obrzeżach Kościoła czy wręcz deklarują, że omijają go szerokim łukiem, niż tych, którzy się ze wspólnotą kościelną utożsamiają. Dlatego zarówno księża, jak i środowiska konserwatywno-prawicowe wciąż zarzucają papieżowi, że jest celebrytą. I niemal całą swoją posługę sprowadza do public relations[118]. Że bardziej zabiega o to, by się przypodobać światowym i liberalnym mediom, licząc na ich poklask, zamiast dopieszczać i umacniać tych, którzy, jak księża, stoją na pierwszej linii frontu w walce ze złym światem i nowoczesnością. Im bardziej więc Franciszek jest chwalony przez ludzi „stojących z dala od Kościoła” (co wcale nie oznacza: z dala od chrześcijaństwa!), tym większą nieufność budzi wśród „swoich”. Zresztą: to nic nowego, jeśli przypomnimy sobie ewangeliczne zdanie – „[Słowo] przyszło do swojej własności, a swoi Go nie przyjęli” (por. J 1,11).

Polscy księża mają za złe papieżowi, że zamiast jasno i twardo wykładać wiarę katolicką, Franciszek wciąż zadaje pytania, głośno myśli, po jezuicku rozeznaje. Polski ksiądz przyzwyczajony do twardej mowy Jana Pawła II czy jasnego przekazu Benedykta traci orientację, gdy widzi obecnego biskupa Rzymu nauczającego poprzez medytacje, przypowieści czy stawianie znaków zapytania aniżeli wygłaszanie surowych katechizmowych formułek. Taki sposób przeżywania i interpretowania wiary szczególnie mocno daje się we znaki księżom, którzy chcą jasnej wykładni, nieprzyzwyczajonych do samodzielnego myślenia. Kiedy więc Franciszek, odwołując się do soboru watykańskiego II, chce Kościoła otwartego, rozdyskutowanego, misyjnego, chodzącego po peryferiach, rodzimi duchowni marzą o Kościele zamkniętym, Kościele jasnych i prostych definicji, w którym czują się najlepiej, gdy grzmi i potępia, a nie wówczas, gdy przebacza i zjednuje sobie ludzi.

I rzecz ostania, która sprawia, że Franciszek nie może liczyć na przychylność rodzimego kleru. Otóż polscy duchowni mają za złe Franciszkowi, że wypomina im grzechy. Papież zamiast wymagać od innych, przede wszystkim od wiernych, zamiast potępiać nowoczesność, co zazwyczaj robią polscy księża, wymaga przede wszystkim od siebie i duchownych. Dlatego często, kiedy słucham Franciszka, odnoszę wrażenie, że podobnie jak kiedyś Mistrz z Nazaretu jest on największym krytykiem swojej religii. W tym wypadku: Kościoła i katolicyzmu. Przykłady? Papież zaszokował rodzimą opinię katolicką, gdy w homilii w Domu Świętej Marty powiedział: „Jakże często wszyscy słyszymy w swoim otoczeniu, jak ludzie mówią: «Lepiej być ateistą niż takim katolikiem»”[119]. Papież miał na myśli tych tak zwanych katolików, którzy mówią jedno, a czynią drugie. A więc to ci, co biegają do Kościoła, siadają w pierwszych rzędach, ale – jak dodał Franciszek – nie płacą swoim pracownikom godnych pensji, wykorzystują ludzi, robią nieuczciwe interesy, piorę brudne pieniądze lub prowadzą podwójne życie. To nie katolicy, ale – zdaniem papieża – obłudnicy. Czyli: faryzeusze!

Ostre słowa padają pod adresem – raczej nieprzyzwyczajonych do krytyki – księży. Dlatego Franciszek jest dziś, co sam powiedział w rozmowie z Eugenio Scalfarim, antyklerykałem. Szczególnie gdy wokół ma do czynienia z kulturą klerykalną. Kiedy więc mówi o księżach, piętnuje ich karierowiczostwo, przywiązanie do luksusu i światowego życia. Tako rzecze Franciszek: „W Kościele są karierowicze. Wielu jest takich, którzy używają Kościoła, by… (przy tych słowach Franciszek uczynił gest przypominający wspinanie się po drabinie). […] [Tym, co] sprowadza z właściwej drogi, są pieniądze. Są tacy, którzy robią nieczyste interesy, gromadzą pieniądze”[120]. Żaden chyba świecki autor lepiej nie wskazał i nie nazwał kapłańskich grzechów. Ani Jan Paweł II, ani Benedykt XVI nie piętnowali też w tak jawny sposób słabości duchownych. Przeciwnie: posługa kapłańska była poddana przez nich sakralizacji, co sprawiało, że ksiądz stawiany był często poza jakąkolwiek krytyką. Tymczasem Franciszek w pewnym sensie dokonuje aktu profanacji. Odziera kapłanów z tej niby-tajemnicy i mistycyzmu, gdyż to właśnie sakralizacja duchownych, jak się zdaje, spowodowała kryzys kapłaństwa. I, choćby przez skandal pedofilski z udziałem księży, którzy ciesząc się aurą nietykalności, krzywdzili dzieci, doprowadziła jednocześnie do największej zapaści Kościoła katolickiego na początku XXI w. Był to kryzys wiarygodności: księża zamiast chronić bezbronne dzieci krzywdzili je. Ale ludzie z kurii mają Franciszkowi za złe, że wciąż ich krytykuje. „Nie wszyscy są skorumpowani, nie wszyscy knują i spiskują. Wielu chce po prostu dobrze wykonywać swoją pracę, jak dotąd”[121] – pisze Edward Augustyn, który zebrał opinie o Franciszku, jakie daje się też posłyszeć za Spiżową Bramą w piątą rocznicę pontyfikatu. Tyle że kuria lubi spokój. Nie dziwi więc, że działania papieża budzą także negatywne komentarze.

Kolejna sprawa, która pokazuje, jak rozjeżdżają się drogi Kościoła Franciszkowego i polskiego, dotyczy kryzysu migracyjnego i uchodźczego. Przypomnijmy, że pierwszą podróżą papieża Franciszka była pielgrzymka na włoską Lampedusę. Udał się więc nie do sanktuarium, nie na spotkanie z przywódcą innego wyznania czy religii. Wybrał wyspę będącą symbolem dramatu uchodźców. Kiedy już się tam pojawił, a wraz za nim pojawiły się kamery światowych telewizji, mówił: „Prośmy Pana o łaskę płaczu nad naszą obojętnością, nad okrucieństwem, jakie jest w świecie, w nas, również w tych, którzy bezimiennie podejmują decyzje społeczno-gospodarcze, które otwierają drogę do podobnych dramatów”[122]. Franciszek jako chrześcijanin robi to, co trzeba: gdy widzi człowieka cierpiącego, biegnie mu z pomocą. I tak należy czytać kolejną wizytę papieża – tym razem na grecką wyspę Lesbos, gdzie ramię w ramię z ekumenicznym patriarchą Konstantynopola Bartłomiejem oraz arcybiskupem Aten i całej Grecji Hieronimem odwiedził obóz uchodźców Moria. Przebywało tam wtedy około 2,5 tys. osób oczekujących na azyl. Papież, widząc dramat ludzi, którzy uciekają przed wojną, cierpieniem i złem, zaapelował, by każda parafia katolicka przyjęła jedną rodzinę dotkniętą owym dramatem. I jasno powiedział: nie możesz mówić, że jesteś chrześcijaninem, jeśli odwracasz się plecami do człowieka, który cierpi, prosząc cię o pomoc.

Jak na wezwanie Franciszka zareagowali polski Kościół i rodzimi katolicy? Trzeba powiedzieć jasno: nasz stosunek do uchodźców nic nie mówi o tych ostatnich, ale wszystko mówi o nas. Dlatego dziś uchodźcy stają się lustrem, w którym przegląda się każdy z nas: polski Kościół i my, polscy katolicy. Przegląda się nasze człowieczeństwo. Tak przynajmniej sądził Franciszek, który w duchu chrześcijańskiej pokory i miłosierdzia postanowił obmyć stopy dwunastu uchodźcom, w tym również kobietom, w Wielki Czwartek w roku 2016. I to nie tylko katolikom. Pośród 12 osób znaleźli się: czterej katolicy z Nigerii, trzy prawosławne koptyjki z Etiopii, jeden hinduista, trzech muzułmanów z Syrii, Pakistanu i Mali. Do 11 migrantów dołączyła jedna pracownica ośrodka – Włoszka, katoliczka. Papież przy tej okazji wygłosił krótkie kazanie. Powiedział: „Jesteśmy świadkami dwóch gestów: dziś zgromadziliśmy się razem – muzułmanie, hinduiści, katolicy, koptowie, ewangelicy – jako bracia, dzieci tego samego Boga, którzy chcą żyć w pokoju, a trzy dni temu w europejskim mieście ujrzeliśmy gesty wojny i zniszczenia, dokonane przez ludzi, którzy nie chcą żyć w pokoju”[123].

Ten gest obmycia nóg, będący gestem naśladowania czynów samego Jezusa, i słowa Franciszka stały się dla polskiej prawicy religijnej powodem do wyrzucenia z siebie pokładów nienawiści. Oto kilka wpisów: „Papież (jeśli można go tak nazwać) zbezcześcił Wielki Czwartek”, „Franciszku! Przykro mówić, ale tracisz szacunek wiernych przy każdym pojawieniu się”, „Ten dziwny człowiek spowodował, że odchodzę od Kościoła”, „Gest poddaństwa, słabości i głupoty”, „Szkoda, że nie umył tym, którym islam nogi oderwał za pomocą bomb”, „Jestem ciekaw, czy jak wysadzą Watykan, też będzie miłosierny”[124].

Internetowym nienawistnikom wtórowali prawicowi katoliccy publicyści. I tak przykładowo Robert Tekieli przekonywał, że zachowanie Franciszka to zwyczajna uległość. „Myślę, że muzułmanie odebrali to w taki sposób, że Europa klęknęła przed nimi na kolana”[125]. Z kolei Paweł Lisicki, redaktor naczelny prawicowego tygodnika „Do Rzeczy”, o geście papieża pisze: „Uważam, że w tym momencie jest niewłaściwy i nieroztropny. Być może wynika z dobrych intencji, ale w konsekwencji może przynieść złe rezultaty”[126].

A teraz zapytajmy, co o naszej wierze, Kościele i człowieczeństwie mówią przytoczone tu reakcje religijnej prawicy na gesty i słowa Franciszka. Gesty papieża, które przecież ukazują sedno chrześcijaństwa.

Otóż, po pierwsze, największym zagrożeniem dla religii, każdej religii, nie są żadni ateiści, bezbożnicy, ale ludzie, którzy mówią o sobie, że są głęboko religijni, i podkreślają na każdym kroku, że to właśnie oni są „wiernymi synami Kościoła”. To właśnie tacy ludzie, do szpiku kości religijni, skazali Jezusa z Nazaretu na śmierć krzyżową. Doskonale ten paradoks rozpoznał ksiądz Józef Tischner, gdy pisał: „We współczesnym świecie natrafiamy na przedziwny paradoks: ludzie pragną religii i jednocześnie boją się religii. Mają wrażenie, że religia to zarazem coś najpiękniejszego i coś najgroźniejszego – to mieszkanie aniołów i demonów człowieka. Ale czy to coś nowego? Chrystus umarł na krzyżu. Kto krzyczał: «Ukrzyżuj go?». W ogromnej większości krzyczeli ludzie religijni – nie jacyś tam sceptycy, ateiści czy relatywiści, ale ludzie religijni, nawet bardzo religijni. Ten, kto chciał odnowić religię, sam stał się ofiarą religii. Czyż sam krzyż nie ukazał nam wielkości religii i zarazem nędzy «religijności». To powinno dawać – i daje – do myślenia”[127]. Innymi słowy: religia równie dobrze może wyzwalać w człowieku potrzebę czynienia dobra, jak i zła.

Po drugie, co stało się z naszym Kościołem, że najlepiej czują się w nim ci, którzy z otwartą przyłbicą mówią o swojej ksenofobii, nacjonalizmie i rasizmie? I mam na myśli nie tylko katolików świeckich, ale rosnących w siłę ksenofobów w sutannach[128]. Przesadzam? Oto życzenia, jakimi z czytelnikami „Gazety Polskiej” dzielił się ksiądz Jarosław Wąsowicz: „Życzę Wam zmartwychwstania naszej ukochanej Ojczyzny, bez KOD-ów, fałszywych autorytetów, płatnych zdrajców. Zmartwychwstania chrześcijaństwa w Europie, która idzie ku samozagładzie. Europy bez multi-kulti, islamistów, lewaków i poprawności politycznej”[129]. Cóż więc po Kościele, który stał się przyjazną przestrzenią do szerzenia nienawiści, ksenofobii i nacjonalizmu, a nie braterstwa, miłosierdzia i solidarności?

Po trzecie, chcę zapytać tych wszystkich pobożnych katolików, którzy dzielą się w sposób bezinteresowny nienawiścią, z kogo jesteście dumni: z Jana Pawła II, który pomagał Żydom w czasie wojny, a potem jako pierwszy papież od czasów św. Piotra przekroczył próg rzymskiej synagogi, czy z tych „pobożnych katolików”, którzy pomagali nazistom mordować żydowskich sąsiadów?

Kogo dziś podziwiacie: siostrę Małgorzatę Chmielewską, która od lat mieszka z ubogimi i im pomaga, czy Tadeusza Rydzyka, który biednych i umęczonych ludzi wykorzystuje do swoich politycznych i biznesowych celów? I w końcu: z czego dziś jako katolicy jesteście dumni: z kościelnych stosów, wypraw krzyżowych, polowania na czarownice czy z kościelnych hospicjów, tolerancji, którą głosił Sobór Watykański II, solidarności, którą wspierał kardynał Wojtyła?

Pokazałem, jak na świadectwo chrześcijańskie Franciszka zareagowali „pobożni katolicy”. A teraz sprawdźmy, jak zachowali się biskupi, czyli, używając starego żargonu teologicznego, „Kościół nauczający”.

Otóż uchodźcy sprawili, że polscy biskupi znaleźli się między młotem a kowadłem. Z jednej strony nie mogą ignorować apeli Franciszka, który mówi, że każda parafia powinna przyjąć ludzi uciekających przed wojną i cierpieniem. Z drugiej strony muszą się liczyć z hojnym i życzliwym wobec Kościoła rządem Prawa i Sprawiedliwości, który mówi: żadnych imigrantów! Komunikat po zebraniu plenarnym Konferencji Episkopatu Polski z 2016 r. (które przypadło na szczyt kryzysu migracyjnego) był jasny: polscy biskupi chcieli pomagać uchodźcom[130]. Za sprawą Caritas miał powstać „korytarz humanitarny”: chodziłoby więc o bezpieczne sprowadzanie niewielkich grup uchodźców, którzy dzięki specjalnym wizom przylecieliby samolotem, unikając tym samym narażania życia w czasie przeprawy przez morze.

Idea korytarza humanitarnego nie jest oryginalnym pomysłem rodzimych purpuratów. Taki korytarz powstał i działa we Włoszech z inicjatywy Wspólnoty św. Idziego. Pomysł wspiera także Caritas Italiana, a papież Franciszek go pobłogosławił.

Także głosy poszczególnych hierarchów od początku kryzysu imigracyjnego są dość jednoznaczne: należy być solidarnym z uchodźcami. Szef Konferencji Episkopatu Polski, arcybiskup Stanisław Gądecki, rzucił pomysł, by każda parafia przyjęła uchodźców. Biskup Krzysztof Zadarko nawoływał: „Pomoc powinna być organizowana wobec wszystkich uchodźców bez względu na religię i wyznanie. Powtarzam z całą mocą: dziś Chrystus ma twarz uchodźcy”.

Ale pojawiły się też inne głosy.

Gdy papież Franciszek zabrał z wyspy Lesbos trzy rodziny uchodźców i zaapelował, by każda parafia przyjęła jedną rodzinę, arcybiskup Marek Jędraszewski kluczył: „Proszę nie zapominać, że parafie żyją z tego, co ludzie dają. Do kościoła chodzą na ogół ludzie starsi i niezbyt majętni. I oni mają utrzymać całą rodzinę, a to jest kilka tysięcy złotych miesięcznie… Tymczasem znam wiele parafii, w których księżom brakuje pieniędzy, by opłacić prąd”[131].

Biskupi w sprawie uchodźców starają się iść śladami Franciszka. Przynajmniej na gruncie deklaracji. Ale nie jest tajemnicą, że grają tu na dwa fronty. Drugi reprezentuje duża część polskiego społeczeństwa i rząd PiS, który większość polskiego duchowieństwa – w tym spora część hierarchów – jawnie lub po cichu wspiera. Rząd byłej premier Beaty Szydło od dawna mówił: żadnych uchodźców w Polsce. Premier miast oswajać lęk Polaków przed obcymi dolewała oliwy do ognia, sugerując, że każdy uchodźca to potencjalny terrorysta. Biskupi nigdy nie powiedzieli publicznie, że taki obraz świata jest fałszywy. Nie skarcili rządu PiS-u, mówiąc, że grał i wciąż gra na lękach i uprzedzeniach Polaków. Jak wiemy, od uchodźcy realnego, który ma konkretną twarz, gorszy i niebezpieczniejszy jest tylko uchodźca wyobrażony – stworzony z naszych stereotypów i lęków. Polacy boją się tego drugiego obcego, który został ulepiony z PiS-owskich fantazmatów.

Jakie są konsekwencje braku stanowczej reakcji biskupów, którzy nie mówią jasno, że „katolicki” rząd PiS, bo za taki chce uchodzić, głosi antyewangelię? Sukces Jarosława Kaczyńskiego i jego partii nie polega na tym, że ma dziś władzę. Sukces PiS polega na tym, że my – Polki i Polacy – w dużym stopniu daliśmy się ulepić na obraz ludzi partii władzy. Jesteśmy tacy, jakimi chce nas widzieć Kaczyński: nacjonalistyczni, ksenofobiczni, gotowi użyć przemocy wobec słabszych. I to jest klęska Kościoła oraz, co tu dużo kryć – odrzucenie przez rodzimych katolików nauczania papieża Franciszka. By nie być gołosłownym, zobaczmy, co mówią o nas badania opinii publicznej. Na zlecenie „Rzeczpospolitej” Instytut Badań Rynkowych i Społecznych zapytał[132] Polaków: „Czy jesteś za przyjęciem przez Polskę uchodźców w ramach systemu relokacji w Unii Europejskiej?”. Aż 60,4 proc. odpowiedziało: „nie”, a 36,6 proc. badanych – „tak”. Kolejne badanie[133], które musi dawać do myślenia, zostało opracowane przez Centrum Badań nad Uprzedzeniami w ramach projektu Postawy Polaków względem uchodźców i kryzysu migracyjnego. Wstępne wyniki mówią, że aż 47 proc. Polaków, a zatem niemal połowa z nas, dehumanizuje uchodźców. Najchętniej popieranymi przez nas sposobami radzenia sobie z kryzysem migracyjnym są rozwiązania… przemocowe. Cóż więc przywołane badania mówią o nas, Polkach i Polakach, którzy w większości deklarujemy się jako katolicy? Jaki nasz portret własny wyłania się z tych faktów?

Lęk przed uchodźcą sprawia – jak się okazuje – że na kołku wieszamy swój znak firmowy: solidarność. Tę solidarność, do której tak często odwołuje się również Franciszek. Mało tego: przerażające jest to, że nasz negatywny stosunek do uchodźców jest możliwy, gdyż odzieramy ich z człowieczeństwa. Nie chcemy widzieć w nich ludzi na swój obraz i podobieństwo. Jeśli owi nieludzie zapukają do naszych drzwi, to – jak wynika z analiz Centrum Badań nad Uprzedzeniami – nie powinniśmy mieć dylematu, by przed nimi je zatrzasnąć, a gdyby napierali, odeprzeć ich siłą. A drzwi skutecznie zaryglować. Już dziś, każdego dnia, wobec obcych dokonuje się przemoc językowa. Bo to język, którym się posługujemy, przygotowuje grunt do działania. Choć słowa nie zabijają, to przygotowują pogromy. Wiedział to doskonale polski rabin Abraham J. Heschel, który powtarzał, że Holocaust nie zaczął się wraz z budową pieców krematoryjnych, a Hitler nie doszedł do władzy za pomocą czołgów czy broni palnej. Koszmar zapoczątkowały słowa pełne zła, nienawiści i pogardy.

I wreszcie sprawa najważniejsza: rozpowszechniło się przekonanie, że – szczególnie gdy idzie o statystyki – jesteśmy „narodem katolickim”. Kościół wciąż podkreśla, a za nim politycy partii władzy, że Kościół jest srogim, ale jedynym nauczycielem moralności Polaków. Że to lekcje religii w szkole są zajęciami, gdzie młodych ludzi uczy się miłosierdzia, tolerancji oraz szacunku. Że w seminariach kształci się i wychowuje młodych księży, na pamięć znających przypowieść o miłosiernym Samarytaninie, którzy potem realizują to przesłanie w swojej działalności duszpasterskiej. Czy nienawiść wobec uchodźców, przyzwolenie na użycie wobec nich przemocy nie zdradza de facto, że Kościół jako nauczyciel moralności ponosi na naszych oczach spektakularną porażkę? Cóż po Kościele, który nie potrafi – w chwili próby – wychowywać nas do miłosierdzia, przebaczenia i pojednania? Dlatego trzeba powiedzieć wprost: trudno o smutniejszy dowód duchowej tępoty chrześcijanina niż brak wrażliwości na cierpienie drugiego człowieka – sieroty, wdowy, obcokrajowca.

Powtórzę, daliśmy się ulepić na obraz ludzi partii władzy, a nie na obraz ewangelicznego miłosiernego Samarytanina. Ta wypuszczona przez PiS zaraza nienawiści będzie zwyciężać dopóty, dopóki dobrzy ludzie pozostaną niemi i obojętni. Tyle że mówić, ba, krzyczeć trzeba już dziś – tak jak czyni to Franciszek, nie znajdując w Polsce zbyt wielu naśladowców. Jutro może być za późno. Zwłaszcza gdy zdamy sobie sprawę z tego, że – jak mówił Martin Luther King – nasze życie zaczyna się i kończy w dniu, w którym zgadzamy się przemilczeć ważne sprawy.

I ostatnia rzecz, którą chcę tu poruszyć, bo dobrze pokazuje, jak drogi „polskiego Kościoła” i „Kościoła Franciszkowego” nie mogą się spotkać. Kwestia dotyczy Europy i Unii Europejskiej. Nie jest tajemnicą, że polski Kościół spogląda na Europę podejrzliwie. Dla większości biskupów ta wspólnota demokratycznych narodów jest symbolem „cywilizacji śmierci”, z którą należy walczyć. Albo od której się odgrodzić, bo to siedlisko multikulturalizmu, chrystofobii, laicyzacji, genderyzmu, relatywizmu. Jeśli jesteśmy w stanie pomyśleć sobie jakiś negatywny „-izm”, to możemy być pewni, że zdaniem naszych hierarchów jest on symbolem, a wręcz znakiem firmowym Unii Europejskiej. Jednak ta kościelna krytyka UE była trzymana w ryzach, gdyż – co widzieli dobrze biskupi – Polki i Polacy byli (i czas przeszły jest tu na miejscu) euroentuzjastami. Jednak, i tu znów wchodzi do gry polityka, od kiedy rząd PiS systematycznie krytykuje UE, także za rzekome porzucenie chrześcijańskich wartości, Kościół poczuł się ośmielony do wyrażenia swoich prawdziwych poglądów. Gdzie tkwi ostrze tej kościelnej krucjaty?

Europa to miejsce moralnego upadku. I jako chłopiec do bicia wróciła w 2017 r., kiedy PiS-owski rząd był już z UE na wojennej ścieżce. Przewodniczący episkopatu arcybiskup Stanisław Gądecki w Wielki Czwartek, który jest w Kościele katolickim dniem ustanowienia dwóch sakramentów, kapłaństwa i eucharystii, grzmiał: „Pośród promotorów traktowania zabijania nienarodzonych dzieci jako prawa człowieka zdaje się pozostawać, poza Kanadą, sama już tylko Unia Europejska”[134]. Rzucając potępienia na prawo i lewo, arcybiskupowi Gądeckiemu jakoś nie przeszkadzało, że koncelebransem mszy jest arcybiskup senior Juliusz Paetz, były metropolita. Tak, ten sam, któremu zarzucono molestowanie seksualne kleryków i księży. Przypomnijmy, hierarsze Watykan zalecił życie w odosobnieniu.

Dzień później w Kalwarii Zebrzydowskiej, gdzie odbywała się tradycyjnie droga krzyżowa, „dobrą nowinę” głosił arcybiskup Marek Jędraszewski, zastępca przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski, ten sam, który otwarcie głosi teorię o zamachu w Smoleńsku. Krakowski hierarcha chłostał Unię Europejską niczym czyste zło za jej sprzeniewierzanie się prawdzie, za cynizm, za to, że „chce o Chrystusie zapomnieć”, że pozwala kobietom na wolny wybór: „Czas, w którym przyszło nam żyć, jest czasem ogromnego kryzysu kulturalnego, w którym nie ma miejsca na prawdę. Nie bez powodu Uniwersytet Oksfordzki ogłosił, że słowem kluczem do zrozumienia naszych czasów jest postprawda. Nie liczą się żadne argumenty obiektywne. Nie liczy się żadne uczciwe dążenie do prawdy. Ważne są tylko narracje odwołujące się do emocji, do ludzkich uprzedzeń, lęków. Narracje budowane przez mistrzów współczesnej mistyfikacji i kłamstwa. Mistyfikacje, których skutek osiągany jest przez media dążące do tego, byśmy znaleźli się w świecie ogromnego zagubienia i bezradności”[135]. Zabawne, że w obronie faktów i prawdy staje hierarcha, który siebie i swoich słuchaczy karmi smoleńskimi fantazmatami dostarczanymi mu przez wiceszefa PiS Antoniego Macierewicza.

I wreszcie niedzielna msza rezurekcyjna w Gdańsku. Choć słowo „unia” nie pada, to wiemy przecież nie od dziś, że w retoryce arcybiskupa Sławoja Leszka Głodzia, metropolity gdańskiego, Zachód schlebia wartościom zagrażającym naszej tradycyjnej i polskiej kulturze. Dlatego, zdaniem hierarchy, trzeba Zachodowi powiedzieć stanowcze „nie”: „Nie można ulegać antywartościom ateistycznego liberalizmu, moralnego nihilizmu, wrogości kierowanej także wobec Kościoła, tej negacji, która próbuje dominować rzeczywistość i mówić o podziale w narodzie”[136]. A zdaniem arcybiskupa „podziału nie ma, są zróżnicowane opinie”. Polscy hierarchowie znów pokazują, że ważniejsza jest dla nich dobra relacja z antyeuropejskim PiS-owskim rządem niż dobro kraju. Mówienie dziś przez biskupów, że UE jest wcieleniem wszelkiego zła, gdy tysiące rodaków żyje i pracuje w Europie, to wpisywanie się w antyunijną retorykę, którą od dłuższego czasu karmi nas jedna partia polityczna.

Czy w podobny sposób jak polscy hierarchowie i PiS-owski rząd na Europę patrzy Franciszek? Papieska optyka jest zdecydowanie odmienna: Franciszek, choć nie jest Europejczykiem, to z całych sił broni zjednoczonej Europy jako projektu, który wciąż ma światu do zaproponowania model współpracy i współdziałania. Oczywiście nie jest to apologia bezkrytyczna. Obecny papież wygłosił trzy mowy poświęcone Europie. Pierwszą w Parlamencie Europejskim w 2014 r., gdzie mówił o polityce troski. Drugą w 2016 r., gdy odbierał nagrodę Karola Wielkiego – którą otrzymują osoby i instytucje zasłużone w budowaniu jedności europejskiej. Ostatnią wygłosił w przeddzień obchodów 60-lecia traktatów rzymskich. Wtedy, w cieniu zamachów terrorystycznych w Londynie, papież przyjął w Sala Regia w Watykanie 27 szefów państw i rządów krajów członkowskich oraz przywódców unijnych instytucji, by im wyłożyć swoje europejskie credo.

W każdej z tych trzech mów papieża biją po oczach dwie wartości, które – jego zdaniem – fundują Wspólnotę: krytyka UE i wiara w UE. Krytyka, która wyrasta z przeświadczenia, że nie ma takiej rzeczywistości, w tym Unii Europejskiej, której nie dałoby się poprawić. Bo państwa, instytucje, które myślą o sobie, że nie są doskonałe, wiedzą, że mają jeszcze wiele do zrobienia. UE to projekt niedokończony, wciąż i na nowo tworzący się w codziennej praktyce, ścieraniu się różnych potrzeb i interesów poszczególnych krajów. Albo, by użyć współczesnego języka technologii: UE musi co jakiś czas, podobnie jak smartfony, przechodzić update. I wiara: Franciszek choć – powtórzymy – nie jest Europejczykiem, jest dziś najgorliwszym apologetą Unii Europejskiej. Liderem, który, co zakrawa na paradoks, broni UE przed Europejczykami – przed rozmaitej maści politycznymi i religijnymi populistami, w tym także rządzącymi nad Wisłą oraz rodzimymi hierarchami. Zarówno polscy biskupi, jak i przedstawiciele rządu Zjednoczonej Prawicy stają w jednym szeregu z tymi, którzy cieszą się, gdy UE popada w kryzysy. Inaczej Franciszek, który – choć nie używa takich słów – mówi de facto: trzeba być szaleńcem, by przykładać rękę do rozpadu Unii Europejskiej. Dlaczego więc Franciszek, podobnie zresztą jak Jan Paweł II, tak mocno wierzy w projekt zjednoczonej Europy? I nie waha się go bronić, choć niektórzy mogą mówić, że to „robienie polityki”?

Po pierwsze, pamięć. Projekt zjednoczonej Europy jest dziełem pokolenia dotkniętego koszmarem drugiej wojny światowej. To wtedy okazało się, że „nieludzkość jest w ludzkiej mocy”. Europę tworzyło i budowało pokolenie, dla którego wciąż żywe było piętno historii noszącej imię „Auschwitz”. Miała więc rację Hannah Arendt, gdy w 1945 r. prorokowała: „problem zła będzie zasadniczą kwestią powojennego życia intelektualnego”. Projektodawcy UE – Konrad Adenauer, Robert Schuman czy Alcide De Gasperi – mieli tego absolutną świadomość. Dziś na tę prawdę wskazuje sam papież, mówiąc, że pamięć o minionych nieszczęściach dała twórcom integracji odwagę konieczną do zapomnienia o dawnych sporach, aby mogli myśleć i działać w sposób zupełnie nowy oraz aby dokonać największej transformacji Europy. A zatem: budowali mosty, nie mury.

Po drugie, człowiek. Franciszek, który zarządza też kościelnymi instytucjami, zmaga się, podobnie jak UE, z problemami licznych przepisów, protokołów i biurokracji. Unijne instytucje zbyt często skupiają się na sobie zamiast na rozwiązywaniu problemów innych. Dlatego Franciszek mówi: „Europa nie jest tylko zbiorem zasad, których należy przestrzegać, podręcznikiem protokołów i procedur. Jest ona życiem, sposobem pojmowania człowieka…”[137]. Krótko mówiąc: to nie człowiek jest dla UE, ale UE ma być dla człowieka. Dla swoich obywateli. Podobnie jak Kościół jest dla człowieka, a nie człowiek dla Kościoła.

Po trzecie, solidarność. Obszerna (i zarazem najlepsza) część przemówienia papieża dotyczyła solidarności jako wartości, której UE dziś potrzebuje jak powietrza. Zakrawa na paradoks, że o solidarności, która jest polskim odkryciem, polskim przywódcom przypomina papież z Argentyny. A więc z solidarności, mówił Franciszek, rodzi się zdolność do otwarcia się na innych. To solidarności zawdzięczamy najdłuższy okres pokoju w ostatnich wiekach. Solidarność, zdaniem papieża, jest również najskuteczniejszym antidotum na nowoczesne populizmy: „Solidarność nie jest tylko dobrym postanowieniem: charakteryzuje się konkretnymi faktami i gestami, które zbliżają do bliźniego niezależnie od tego, w jakim stanie się on znajduje. Natomiast populizmy, przeciwnie, rozkwitają właśnie z egoizmu, który zamyka w wąskim i duszącym kręgu, który nie pozwala na przezwyciężenie ograniczoności swoich myśli i «spojrzeniu dalej»”[138]. Inaczej: solidarność jest lepsza niż egoizm, jeśli tylko chcemy myśleć spokojnie o przyszłości.

I ostania kwestia: nadzieja. Bez nadziei – mówi papież – nie można patrzeć w przyszłość. Szczególnie młodemu pokoleniu Europejczyków odbiera się tę perspektywę, mówiąc, że jutro będzie takie jak dziś, tylko gorsze. Jak zatem odnaleźć nadzieję? Posłuchajmy Franciszka: „Europa odnajduje nadzieję, kiedy nie zamyka się w lęku fałszywych zabezpieczeń. Wręcz przeciwnie, jej historia jest ściśle określona przez spotkania z innymi narodami i kulturami, a jej tożsamość jest i zawsze była tożsamością dynamiczną i wielokulturową”. Europa odnajdzie nadzieję, gdy znów uwierzy w to, że „ma wyjątkowe w świecie bogactwo ideowe i duchowe”[139]. Odnajdzie nadzieję, gdy zainwestuje w rozwój i pokój. „Rozwój nie jest wynikiem pewnego zestawu technik produkcyjnych – mówi biskup Rzymu. – Dotyczy on całej istoty ludzkiej: godności pracy, odpowiednich warunków bytowych, możliwości dostępu do edukacji i niezbędnej opieki medycznej”[140]. Bez takiej nadziei, nadziei na lepsze jutro, Europa popadnie w stagnację.

Jeśli więc dla polskich biskupów (i PiS-owskiego rządu) wspólna Europa jest „Sodomą i Gomorą”, to dla Franciszka jest projektem, który wciąż, choć nie bez potknięć, w duchu solidarności i szacunku stwarza ludziom różnych religii, ras, orientacji seksualnych i ideologicznych godne warunki do życia. Bunt polskiego Kościoła przeciw Europie, a tym samym przeciw Franciszkowi, który broni Wspólnoty, czerpie swoją siłę, jak zauważył historyk idei Krzysztof Pomian, z klerykalnego i nacjonalistycznego katolicyzmu. „To, że jest on klerykalny i katolicki, ustawia go w opozycji do Europy, którą uważa za cywilizację śmierci i od której chciałby się w miarę możności odizolować”[141].

4.

Polski Kościół i polscy biskupi tak mocno nienawidzą zła, że nie mają już sił i czasu, by kochać dobro. Tak mocno piętnują nieprawość i hipokryzję, tropiąc ją, rzecz jasna, w zachowaniu innych, że zapominają o wezwaniu do głoszenia Dobrej Nowiny. Moralni atleci zajęci piętnowaniem „cywilizacji śmierci” nie spostrzegli, że dla ludzi, których Ewangelia określa mianem wdowy, sieroty i obcokrajowca, zatrzasnęli kościelne drzwi. Rodzimy Kościół katolicki popadł w kryzys, gdyż stał się domem dla wybranych, a nie dla wszystkich, którzy się źle mają. Katolicyzm, dzięki sojuszowi tronu i ołtarza, przerobiony został na ideologię użyteczną w wojnie kulturowej. Inaczej myśli i działa Franciszek: po cóż marnować siły na piętnowanie zła, skoro można głosić dobro? Po cóż grzmieć o „cywilizacji śmierci”, skoro można z całych sił głosić „cywilizację dobra”. Kościół dopiero wtedy jest Kościołem Chrystusowym, gdy szeroko otwiera swoje drzwi przed grzesznikami, gejami, feministkami czy agnostykami. Jest Kościołem współczującym, gdy otwiera swoje bramy przed dzisiejszymi wykluczonymi i poniżonymi, bo wie, że w ich twarzach spotyka się samego Boga.

Ostateczny powód, który sprawia, że rodzimy Kościół ma kłopot z Franciszkiem, polega więc na tym, że obecny papież – zarówno poprzez treść swego przesłania, jak i sposób jego głoszenia – przywraca do życia „Kościół otwarty”. I biskupi, i religijna prawica sądzili, że po śmierci Jerzego Turowicza, założyciela i wieloletniego redaktora naczelnego „Tygodnika Powszechnego”, po śmierci księdza profesora Józefa Tischnera, który był ideowym promotorem katolicyzmu dialogującego, „katolicyzm otwarty” na dobre został złożony do grobu. Tymczasem pojawienie się Franciszka w Watykanie sprawiło, ku rozpaczy zwolenników „katolicyzmu zamkniętego”, że Kościół otwarty ma szansę „zmartwychwstać”. Że katolicyzm otwarty, przyjazny, gościny wciąż jest możliwy – a w zasadzie, że jest to jedyna forma przeżywania katolickiej wiary, która jest zarazem zgodna z duchem Ewangelii. Być może największy „grzech” Franciszka polega na tym, że przywraca on do życia, także tu, nad Wisłą, koszmarny sen panującego dziś katolicyzmu nacjonalistycznego – właśnie ów Kościół otwarty. Dlatego teraz przedstawię dziesięć zasad Franciszkowego Kościoła otwartego, które zarazem są solą w oku państwowego Kościoła zamkniętego w Polsce.

I

Katolikiem się nie rodzisz. Katolikiem się stajesz. Katolicyzm to sprawa wyboru, a nie metryki. Nie może być na pokaz. Powinna go cieszyć nie ilość, lecz jakość. Chce być autentyczny i sięgać do źródła – Ewangelii. Staje się tym bardziej autentyczny, im bardziej jest owocem wolności. Jeśli dobry Bóg wyzwala człowieka – powiada Franciszek – Kościół tym bardziej nie może zniewalać.

II

Naszą ojczyzną jest sobór. Franciszek w soborze watykańskim II widzi busolę, która wskazuje drogę Kościołowi. Ten soborowy entuzjazm papieża z Argentyny jest potrzebny dziś, gdy część rodzimych hierarchów chętnie wyrzuciłaby na śmietnik soborowe postanowienia. A konstytucję duszpasterską o „Kościele w świecie współczesnym” (Gaudium et spes, a więc „Radość i nadzieja”), zastąpiliby współczesnym Syllabus Errorum. Niemiecki teolog Karl Rahner często powtarzał, że sobór to tylko „początek początku”. Dziś papież mówi nam, że sobór watykański II był dla Kościoła błogosławieństwem, a nie, jak chcieliby niektórzy nasi księża, przekleństwem.

III

Dialoguj, nie potępiaj. Jedną z cech charakteryzujących sposób bycia papieża Franciszka jest to, że pokazuje nam, jak czerpać z życia rozkosz, oddychając pełną piersią, gdyż jego naturalnym żywiołem, stylem bycia jest ciekawość, otwartość i dialog z ludźmi innych religii, kultur, światopoglądów. To cnoty, by użyć staromodnego słowa, które są – jeśli się dłużej zastanowić – znakiem firmowym Franciszkowego chrześcijaństwa. Dialog – jeśli jest twoim żywiołem – przekonuje papież, odrzuca wszelką ksenofobię czy szowinizm, szanuje prawa mniejszości i ludzi inaczej myślących, wyznawców innych religii lub światopoglądów, w tym także ludzi niewierzących. Bez dialogu nie ma porozumienia. Bez porozumienia nie ma wspólnego dobra. Taki jest katolicyzm Franciszka.

IV

Jeśli Kościół kochasz, to go krytykujesz. Franciszek kocha Kościół. Nie jakiś idealny, ale taki, jaki dziś tworzymy. Ty i ja. Dlatego papież za dobrą monetę nie bierze oklepanej frazy, którą wciąż próbuje się szantażować w Kościele krytycznych katolików. A fraza ta brzmi: „Kościół jest matką. A matki się nie krytykuje”. Jeśli widzisz zło, także w Kościele, i nie reagujesz, to stajesz się tego zła współsprawcą. Dlatego – przekonuje Franciszek – krytyka tego, co złe w Kościele, nie jest atakiem na Kościół, ale służbą Kościołowi, która ma na celu ukazanie, że misja Kościoła polega na niesieniu światu Ewangelii.

V

Więcej Boga, mniej seksu. Kiedy czytam teksty papieża, kiedy słucham jego przemówień, dostrzegam zadziwiającą nieobecność tematyki związanej z… seksem. A więc inaczej niż u przygniatającej większości katolickich publicystów i księży w Polsce. To potwierdza prawdę płynącą z następującej anegdoty, którą przytaczał kiedyś jezuita, Anthony de Mello. Otóż jeden z duchowych przewodników bardzo się martwił, że kiedy przychodzi do niego po radę prostytutka, to chce mówić o Bogu. I zawsze, kiedy odwiedza go ksiądz, chce mówić tylko o seksie… O Jezusie wiemy, że w jego nauczaniu nie znajdziemy ani nuty seksofobii, z którą tak duży kłopot ma rodzimy Kościół, gdyż On w swoim przepowiadaniu koncentruje się na Bogu, który jest Miłością. Podobnie Franciszek, który zdaje się mówić: jeśli Bóg jest na swoim miejscu w naszym życiu, to wszystkie inne rzeczy – włącznie z naszą seksualnością – także są na swoim miejscu.

VI

Świadectwo – siła bezsilnych. Franciszek nie głosi na prawo i lewo, że jego przeżywanie katolickiej wiary jest jedynie słuszne, a każdy, kto chce uchodzić za „prawdziwego katolika”, musi iść dokładnie jego śladem. Nie dlatego, ale mimo to znajduje dziś na całym świecie rzesze naśladowców. Papież wypatruje współczesnych świadków Ewangelii. O niektórych z nich – jak mnich Tomasz Merton czy pastor Martin L. King – już pisałem. Mógłbym też wspomnieć o społeczniczce Dorothy Day. Choć są to różni ludzie i różne osobowości, to łączyło ich jedno: ewangeliczny radykalizm. Siła ich oddziaływania brała się z wiary w moc ducha. Bo duch, jak wiemy, włada poprzez perswazję, a nie poprzez strach. Z autentyczną rewolucją mamy do czynienia wtedy, gdy na naszych oczach dokonuje się wyzwolenie człowieka od strachu przed drugim człowiekiem. Franciszek pracuje w żywiole ufności, czułości i miłosierdzia, a nie strachu.

VII

Kościół ubogich, nie bogatych. To znak firmowy Franciszka. Dlatego tak często dziś w oczach nacjonalistycznego polskiego katolicyzmu Franciszek nazywany jest „lewakiem”. Ale papież jest lewicowcem nie dlatego, że wierzy w socjalizm, ale dlatego, że wierzy w Jezusa Chrystusa i jego społeczną Ewangelię. Przekonuje, że albo osią relacji będzie solidarność, albo… marny nasz los. I nie jest to polityzacja Kościoła, ale – jak Franciszek powiedziałby za Jürgenem Moltmannem – chrystianizacja kościelnej polityki.

VIII

Państwo obywateli, nie katolików. Franciszek jest zwolennikiem liberalnej demokracji. I jej obrońcą. Państwo wyznaniowe to dla niego karykatura. Tylko państwo liberalne – wierzy – daje wszystkim prawo do manifestowania swoich poglądów, a to jest zgodne z zamysłem katolickim. Franciszek jak ognia boi się, że Dobrą Nowinę zastępuje się „Dobrą ustawą”, co notorycznie dzieje się w Polsce. Liberalne państwo prawa jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli, bez względu na ich wyznanie, światopogląd, kolor skóry czy orientację seksualną.

XI

Inny, nasz bliźni. Franciszek tak bardzo ceni sobór watykański II również dlatego, że Kościół w końcu zrozumiał: w XXI w. nie można unikać dialogu z innymi wyznaniami chrześcijańskimi czy innymi religiami. W ten nurt odnowy wpisywał się także nowy stosunek katolicyzmu wobec Żydów, których w końcu Jan Paweł II określił mianem „starszych braci w wierze”. Dla Franciszka jest oczywiste: jeśli jesteś katolikiem, to nie możesz być antysemitą. Jeśli jesteś antysemitą, to nie możesz być katolikiem. Trzeba wybierać.

X

Katoliku, kultura! Franciszek jest człowiekiem kultury. Z krwi i kości. Wierzy, podobnie jak Dostojewski, że to piękno zbawia świat. W słynnym wywiadzie[142] z Antoniem Spadarem przyznaje, że ceni właśnie Dostojewskiego, Hölderlina i Hopkinsa. Gdy pracował jako nauczyciel literatury, polecał studentom książki swego imiennika Borgesa. Wprost uwielbia filmy Felliniego (kiedyś gwałtownie przez Kościół zwalczanego). Katolicyzm poddany mediacji kulturowej staje się mniej dogmatyczny i bardziej otwarty na inne sposoby przeżywania wiary w Boga. To właśnie dzięki kulturze Kościół się zmienia. Bo – jak powiada Franciszek – „Pewne drugorzędne normy i przepisy kościelne, niegdyś skuteczne, dziś utraciły wartość i znaczenie. Wizja doktryny Kościoła jako monolitu, którego należy bronić bez najmniejszego niuansu, jest błędna”[143].

A więc: Franciszek sprawił, że „Kościół otwarty” nad Wisłą otrzymał drugie życie. I to jest być może najważniejszy powód, dla którego polskiemu episkopatowi nie po drodze z biskupem Rzymu. Oto, dlaczego Franciszek działa na rodzimy „Kościół zamknięty” jak płachta na byka. I dlaczego coraz częściej słychać zdanie: „To nie jest nasz papież”.

Samotność
Franciszka

1.

Nic nie zapowiadało rewolucji. Miało być tak jak zawsze: godnie, dostojnie, pobożnie. Tymczasem nowy papież, którym został kardynał z Argentyny, Jorge Mario Bergoglio, przyjął imię Franciszek. I od razu potrząsnął Kościołem. Pamiętacie, jakie były jego pierwsze słowa, gdy witał się z tłumem wiernych na placu św. Piotra? „Szczęść Boże”? Nie! Franciszek w języku włoskim powiedział świeckie: „Buona sera!”. Tym pozdrowieniem natychmiast zjednał sobie ludzi. Nie tylko zgromadzonych w Rzymie, ale również miliony, które oglądały ceremonię przedstawienia światu nowego papieża w telewizji czy w internecie.

Jednak pierwszy szok kurialiści przeżyli chwilę wcześniej. Kiedy Bergoglio przebierał się w tzw. Pokoju Łez w papieskie szaty, by chwilę później pokazać się światu i udzielić pierwszego błogosławieństwa, założył tylko białą sutannę. Ceremoniarz ks. Guido Marini przyniósł mu uszytą przez zakład krawiecki Gammarelli papieską pelerynkę z aksamitu, obszywaną dodatkowo białym futrem z gronostajów. Bergoglio, gdy zobaczył pelerynę, jak rozpisywały się włoskie media, rzucił do ceremoniarza: „Niech ksiądz sam to włoży. Skończył się karnawał”. A więc: 13 marca 2013 r. w Watykanie skończył się karnawał. Papieżem został Franciszek. I rozpoczął pełzającą rewolucję.

2.

Franciszek od 5 lat kieruje Kościołem rzymskokatolickim. I gołym okiem widać, że Kościół ten przerodził się w teatr jednego aktora – papieża Bergoglia. Potwierdzają to światowe media, które śledzą każdy jego krok. Gdy media świeckie nagłaśniają wypowiedzi Franciszka, media kościelne o nich milczą. Albo zabawiają się w tłumaczenie i wyjaśnianie, że tak naprawdę Franciszek nie powiedział tego, co cytowały światowe stacje telewizyjne czy gazety. Jak choćby ta przywołana już wypowiedź, kiedy papież przyznaje w rozmowie z dziennikarzami na pokładzie samolotu, szokując „pobożnych katolików”, że nie będzie oceniał homoseksualisty z dobrą wolą poszukującego Boga. Papież z dnia na dzień staje się medialną gwiazdą. Gości na okładkach światowych gazet: w roku 2013 otrzymuje nagrodę Człowieka Roku tygodnika „Time”. Franciszek ma świadomość swej popularności. Ba, podobnie jak Karol Wojtyła także jest świetnym aktorem. Media go lubią. I Franciszek lubi media. Wie doskonale, jak się nimi posłużyć, by w zatęchłe kościelne mury wpuścić nieco ożywczego powiewu.

Franciszek działa szybko. I stanowczo. Także, a może przede wszystkim, wobec swoich współpracowników. Jak choćby wtedy, gdy mówi, wbrew niektórym kościelnym dostojnikom, że Kościół musi współpracować ze świecką prokuraturą w ściganiu księży pedofilów. „Biskup, który przenosi księdza z parafii, kiedy zostały ujawnione przypadki pedofilii, jest kimś nieodpowiedzialnym i z tego powodu powinien złożyć rezygnację”. Krótko: jeśli ktoś w Kościele sądził, że będzie można wrócić do polityki zamiatania brudów pod dywan, że znów panować będzie zmowa milczenia wokół zła kościelnej pedofilii, to Franciszek mówi stanowcze: „Nic z tego!”.

Ta intensywność i stanowczość działań Franciszka wiąże się chyba z przeczuciem, że nie może liczyć na długi pontyfikat – papież ma już 81 lat. A więc nie będzie papieżem przez blisko 30 lat jak Jan Paweł II. Franciszek, mając świadomość, że jest „zacnym seniorem” i że ma już ograniczony czas, by zmienić Kościół, postanowił być sprinterem. Jeśli bowiem chce odcisnąć swoje piętno na Kościele – a widzimy, że chce – musi zdjąć białe rękawiczki. I tak zrobił, odsłaniając swój styl działania. Czy jednak zmiany, które wprowadza papież, są na tyle silne i głębokie, by rzeczywiście doprowadziły do przeorania Kościoła? Czy też stanie się tak, o czym marzą przeciwnicy Franciszka, że rządy i swoistą rewoltę Argentyńczyka należy po prostu spokojnie przeczekać – a gdy umrze, Kościół wróci do swoich starych i sprawdzonych praktyk?

3.

Przyjrzyjmy się więc na koniec, jakie działania podejmuje Franciszek, że budzą one w Kościele tak duży opór. Po pierwsze, Bergoglio odarł papiestwo z blichtru. Ta zmiana stylu papieża, który chce być zwykłym duszpasterzem, niemal szeregowym księdzem dzwoniącym do swoich wiernych czy odwiedzającym ubogich w slumsach – to wszystko zjednuje mu ludzi. W ten oto sposób widzimy ludzką twarz papiestwa i przyjazną twarz Kościoła. To też pokazuje, jak niewiele trzeba, by wierni szli za swoim pasterzem. Wystarczy, że pasterz nie chce być przywódcą, który mówi im, co i jak mają robić, ale jest przewodnikiem, który razem z nimi pokonuje tę samą wyboistą drogę życia. „Biskup – powiada Bergoglio – nie może mieć psychiki księcia”. A papiestwo, dodajmy, nie może przypominać monarchii.

Po drugie, Franciszek, o czym pisałem, zmienił język nauczania. Nie jest to już, jak u Jana Pawła II, język dokumentów kościelnych i prawa kanonicznego. Nie jest to również język traktatów teologicznych i metafizycznych, jak u Benedykta XVI. Język Franciszka to język prostych opowieści o ludzkich dramatach zakorzenionych w życiu człowieka. O wadze nauczania Franciszka decyduje jakość ludzkiego bólu, o którym papież w swoich kazaniach mówi i któremu chce, niczym troskliwy lekarz, zaradzić. Duszpasterz, który tego nie rozumie, bliski jest zdrady Ewangelii.

Znamienny jest język papieskiego przesłania skierowanego do młodych: „Chcę, byście poszli na ulice robić raban. Chcę rabanu w waszych diecezjach. Chcę, żeby Kościół wyszedł na ulice. Żeby odrzucił ziemską powłokę, wygodę, klerykalizm, żebyśmy przestali zasklepiać się w sobie”. Kardynałom papież mówi: „Światowe życie zamracza bardziej niż grappa na czczo”. A o (nie tylko) swojej starości, rzecze tak: „Zgorzknienie starca jest czymś najgorszym, to droga, z której nie ma powrotu”. Jak widać, jest to język analogiczny do tego, którym skreślone zostały przypowieści z Ewangelii. Jego prostota jednak nie odbiera głębi przesłania, które z determinacją i konsekwencją głosi papież.

Po trzecie, Franciszek chce Kościoła bardziej wspólnotowego, rozdyskutowanego i zdecentralizowanego, a nie Kościoła centralnie zarządzanego. Chce, by jego decyzje były wynikiem dyskusji. Czasami nawet ostrej, ale otwartej. Dlatego powołał grupę ośmiu kardynałów, tzw. G8, która pomaga mu zarządzać Watykanem. I z tego też powodu sam papież wciąż prowokuje ostre dyskusje – jak choćby tę na synodzie poświęconym rodzinie, gdzie na ostrzu noża postawiono kwestie udzielania komunii osobom rozwiedzionym – zamiast te dyskusje arbitralnie kończyć. „Jeśli ktoś ma odpowiedzi na wszystkie pytania – mówi papież Bergoglio – oto dowód, że Bóg nie jest z nim. To dowód, że jest fałszywym prorokiem, który używa religii do swoich celów. Wielcy przewodnicy ludu Bożego, tacy jak Mojżesz, zawsze pozostawiali miejsce dla wątpliwości”. Dlatego Franciszek, znów na pokładzie samolotu, wracając z Ameryki Południowej, mówi: „To mój błąd”. Szok. Niedowierzanie. Papież, który jest nieomylny, mówi, że błądzi, że się myli. Otwarcie się przyznaje do swoich słabości. A jednak. Franciszek zachowuje się tak, jakby za dobrą monetę wziął słowa naszej noblistki Wisławy Szymborskiej, która pisała: „piękna jest taka pewność, ale niepewność piękniejsza”. Podpisałby się również pod słowami czeskiego księdza Tomáša Halíka, który z kolei lubi powtarzać: „Co nie jest chwiejne, jest nietrwałe”. Franciszek nie lęka się pokazywać wątpliwości, gdyż ma też silne przekonania. Nie lęka się wątpliwości w wierze, gdyż wie, że inaczej wiara szybko staje się ideologią, a więc martwą doktryną.

Po czwarte, daje do myślenia, że w nauczaniu Franciszka kwestii związanych z tzw. teologią ciała jest jak na lekarstwo. Jak wiemy, sprawy te – od aborcji, przez środki antykoncepcyjne, po in vitro – były znakiem firmowym nauczania Jana Pawła II i Benedykta XVI. Są też znakiem firmowym polskich biskupów, którzy z wielkiego dorobku papieża Wojtyły nauczyli się tylko tej jednej rzeczy. Nie posłyszymy, by nasi hierarchowie rozwijali nauczanie Jana Pawła II dotyczące dialogu międzyreligijnego czy kwestii społecznych. Jeśli polski papież pojawia się w nauczaniu rodzimych biskupów, to jako niestrudzony „obrońca życia nienarodzonego”. Nie dziwi więc, że papież Franciszek irytuje polskich hierarchów, gdyż inaczej niż Jan Paweł II postrzega zasadniczą oś sporu cywilizacyjnego. Już nie „cywilizacja życia” kontra „cywilizacja śmierci”. Franciszek zmienia optykę, gdyż bardziej go niepokoją nierówności społeczne, niesprawiedliwość i ubóstwo niż spory bioetyczne. Dziś konflikt rozgrywa się między „cywilizacją chciwości” a „cywilizacją solidarności”. Papież Bergoglio słusznie podkreśla, że Robotnik z Nazaretu zasadniczo mówił w swoich przypowieściach o biedzie i wykluczeniu, a nie o seksie, antykoncepcji i masturbacji. A zatem: dobre społeczeństwo poznaje się po tym – przekonuje papież – jak traktuje ono najbiedniejszych, poniżonych, zepchniętych na margines. „Nie wolno nam tolerować kultury zbędnego – mówi papież. – Nikt nie jest zbędny. Wszyscy jesteśmy braćmi”. Inaczej mówiąc: inny świat jest możliwy, gdy solidarność stanie się osią naszych braterskich relacji.

Po piąte, papież Bergoglio rozumie, że – by jego rewolucja, której istotą jest Kościół ubogi – mogła być wiarygodna – musi ją zacząć od siebie. I od swoich braci w kapłaństwie. Dziś Franciszek jest jednym z największych antyklerykałów w Kościele. Bo uważa, i słusznie, że najbardziej zatwardziałą grupą stojącą na drodze reformy w Kościele są… księża. Przykładem tego, jak bardzo krytycznie papież odnosi się do duchownych, którzy kwestionują jego wizję Kościoła i rolę, jaką Kościół odgrywa w pluralistycznym społeczeństwie, jest słynna mowa wygłoszona do kardynałów Kurii Rzymskiej tuż przed Bożym Narodzeniem w roku 2014. Franciszek wymienił wówczas 15 grzechów duchownych, o których pisałem wcześniej. Przypomnę tylko, że według papieża ludzie Kościoła cierpią m.in. na patologię władzy, dotyka ich duchowy alzheimer, sprowadzają swoją posługę do biurokracji i księgowości, nie unikają „rozwiązłego życia”. Gdybyśmy nie wiedzieli, że tak gorzkie słowa pod adresem księży padają z ust papieża, pomyślelibyśmy, że są to zarzuty zatwardziałego krytyka Kościoła. Jeśli jednak Franciszek decyduje się na tak ostrą krytykę duchowieństwa, to dlatego, że wyznaje następującą zasadę: gdy widzisz zło, także w Kościele, i nie reagujesz, stajesz się tego zła współsprawcą. Dlatego jeśli kochasz Kościół, to go krytykujesz. Tym samym Franciszek zachęca laikat do piętnowania ewidentnych patologii w Kościele.

4.

Tyle że ta pełzająca rewolucja, którą na różnych polach zapoczątkowuje Franciszek, ma jedną zasadniczą słabość. Franciszek jest solistą. Najlepszym, a zarazem najbardziej wymownym świadectwem jego samotności jest zdjęcie, na którym stary papież siedzi sam, a kilkanaście metrów dalej stoi grono rozmawiających ze sobą kardynałów.

Papież w walce o Kościół otwarty i ubogi pozostaje na placu boju samotny. Jego współpracownicy wyglądają tak, jakby chcieli się już wycofać. Powiedzieć: „Franciszku, przesadzasz z tym radykalizmem. Idziesz za szybko”. Papież jest wielbiony przez tłumy. Doskonale czuje się, co pokazała choćby pielgrzymka do Ameryki Południowej czy Światowe Dni Młodzieży w Polsce, wśród zwykłych wiernych. I osamotniony, gdy przebywa w Watykanie, wśród swoich najbliższych współpracowników.

To świadczy o tym, że za Franciszkiem nie stoją ani kościelni tradycjonaliści, ani kościelni postępowcy, ani nawet jezuicki zakon, z którego pochodzi. Problem Bergoglia nie polega na tym, że papież ma kłopoty z popularnością na zewnątrz Kościoła, wśród błądzących katolików, przedstawicieli innych religii czy ateistów, ale na tym, że nie ma szabel wewnątrz Kościoła. Ma za to znaczącą i zdyscyplinowaną opozycję. To kurialni kardynałowie, broniący kłami i pazurami status quo, które stara się zmienić Franciszek. Nie dziwi więc, że argentyński papież, który nie godzi się, by kuria była swoistym państwem w państwie pozostającym poza wszelką kontrolą, stał się jej zaciekłym wrogiem.

Kto więc dziś i jakimi sposobami walczy z papieżem? Po pierwsze, wrogami Franciszka są ci kardynałowie, którzy tracą pieniądze i przywileje. A tracą je przez jawność, którą do działań finansowych Kościoła wprowadza papież. Watykan jak diabeł święconej wody unikał reguł kontroli charakterystycznych dla „normalnych” instytucji finansowych. Franciszek zerwał z tą złą „tradycją”, wprowadzając transparentność. Po drugie, reforma Kurii Rzymskiej, jakiej podjął się papież, i wprowadzenie choćby minimum jawności do jej działań, uderzyła w rozliczne kontakty włoskiej mafii powiązanej interesami z Watykanem. Franciszek wprost mówi, że mafia jest jak rak na ciele społeczeństwa. Po trzecie, papież Franciszek na konserwatywny laikat działa jak płachta na byka. Stąd publikacje takie jak książka Non è Francesco włoskiego pisarza związanego z konserwatywnym ruchem Comunione e Liberazione, Antoniego Socci, podważającego prawidłowość wyboru kardynała Bergolia na papieża. Jak się okazuje, Duch Święty zawsze działa w Kościele, ale w chwili, gdy papieżem zostawał Argentyńczyk, „wyskoczył” na lunch. Po czwarte, synod dotyczący rodziny, który odbył się w Rzymie pod koniec roku 2015, jasno pokazał, że Franciszek może liczyć na jawną opozycję w postaci konserwatywnych kardynałów. To kardynałowie niczym rasowi politycy uciekali się w czasie obrad synodalnych do rozmaitych medialnych wrzutek, by dyskredytować poczynania papieża. I tak najpierw mieliśmy przeciek w postaci listu 13 purpuratów do Franciszka, w którym hierarchowie pisali, że synod podważa dotychczasowe nauczanie Kościoła na temat rodziny, a oni się na to nie godzą. Następnie konserwatyści „wrzucili” informację o możliwym nowotworze mózgu u papieża, sugerując w ten sposób, że jego decyzje i słowa powinniśmy traktować z przymrużeniem oka.

Naszkicowane pola walki z Franciszkiem najlepiej pokazują, jak poważnych przeciwników w Kościele i jak niewielu sojuszników ma papież z Argentyny. Inaczej niż Jan Paweł II. Papież Polak promował strategię nowej ewangelizacji, powierzając jej przeprowadzenie nowym ruchom, które nazywał wiosną w Kościele: Opus Dei, Focolari, Comunione e Liberazione, Neokatechumenatowi czy Legionowi Chrystusa. Benedykt XVI cieszył się z kolei poparciem całego skrzydła konserwatywnego i tradycjonalistycznego w Kościele. Papież Franciszek jest samotny. Dlatego zarówno w Rzymie (gdzie ostatnio rozmawiałem z watykanistami), jak i w Kościele nad Wisłą pojawiają się głosy, które sprowadzają się do jednego słowa: „przeczekać”. Należy – powiadają księża – przeczekać pontyfikat Franciszka. To strategia tych, którzy są jawnymi lub ukrytymi oponentami rewolucji Bergoglia, a jego pontyfikat traktują jako wypadek przy pracy. Jeśli więc rewolucja Franciszka nie zakorzeni się wśród laikatu, jeśli nie zejdzie na sam dół, do parafii, jeśli nie trafi do młodych, jeśli nie pojawią się szybko młodzi księża, którzy odważnie podchwycą styl duszpasterski papieża z Argentyny, to rzeczywiście metoda na przeczekanie będzie najlepszą strategią unieważnienia rabanu Bergoglia. A Kościół, który chwilowo zszedł z utartego szlaku szybko – na swoje nieszczęście – nań powróci.

[1] A. Ivereigh, Prorok: biografia Franciszka, papieża radykalnego, przeł. M. Masny, Wydawnictwo Niecałe, Bytom 2015.

[2] R.E. Nisbett, Geografia myślenia, przeł. E. Wojtych, Wydawnictwo Smak Słowa, Sopot 2015, s. 11.

[3] Tamże.

[4] J. Butler, Walczące słowa: mowa nienawiści i poetyka performatywu, przeł. A. Ostolski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2010, s. 9.

[5] A. Madaliński, Franciszek pokazuje język, „Newsweek” 2016, nr 2: Kto się boi Franciszka, red. J. Makowski, M. Gajek, s. 68.

[6] W. Shakespeare, Hamlet, przeł. S. Barańczak, Znak, Kraków 2002, s. 66.

[7] A.J. Heschel, Prorocy, przeł. A. Gorzkowski, Wydawnictwo Esprit, Kraków 2014, s. 33.

[8] Tamże, s. 38.

[9] Tamże, s. 62.

[10] Papież Franciszek ma dziewięć kont na Twitterze. Są one prowadzone w dziewięciu językach. Polskie konto papieża śledzi ponad 1 mln osób (stan na 4 marca 2018 r.).

[11] M. Gajek, M.J. O’Loughlin, Co zatweetowałby Jezus?, „Newsweek” 2016, nr 2: Kto się boi Franciszka, s. 26.

[12] A. Spadaro, Serce wielkie i otwarte na Boga: rozmowa z papieżem Franciszkiem: z objaśnieniami i komentarzami jezuitów, przeł. Z. Kasprzyk, Wydawnictwo WAM, Kraków 2013, s. 43.

[13] J. Makowski, A może Franciszek ma rację, Polityka.pl, 13 listopada 2016 r., <http://makowski.blog.polityka.pl/2016/11/13/a-moze-franciszek-ma-racje/> (23 grudnia 2016 r.).

[14] J. Tischner, Filozofia dramatu, Éditions du Dialogue, Paryż 1990, s. 22. Więcej uwagi kwestii metafory w myśleniu religijnym poświęcam w książce: J. Makowski, Wariacje Tischnerowskie, Świat Książki – Weltbild Polska, Warszawa 2012.

[15] W. Kasper, Papież Franciszek: rewolucja czułości i miłości: korzenie teologiczne i perspektywy duszpasterskie, przeł. K. Markiewicz, Towarzystwo „Więź”, Warszawa 2015, s. 50.

[16] G. Gutiérrez, Teologia wyzwolenia: historia, polityka i zbawienie, przeł. J. Szewczyk, „Pax”, Warszawa 1976, s. 7.

[17] Papież Franciszek, Kościół ubogi i dla ubogich, Opoka.org.pl, <http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/franciszek_i/przemowienia/dziennikarze_16032013.html> (6 stycznia 2017 r.).

[18] W. Kasper, Papież Franciszek…, dz. cyt., s. 60.

[19] H. Waldenfels, Na imię mu Franciszek: papież ubogich, przeł. K. Markiewicz, Drukarnia i Księgarnia Świętego Wojciecha, Poznań 2014, s. 109.

[20] I. Krastew, Demokracja nieufnych: eseje polityczne, przeł. M.Sutowski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2013, s. 15.

[21] Tamże, s. 14.

[22] Do 2016 r. 1 proc. najzamożniejszych będzie miał w swoich rękach połowę światowego bogactwa, Newsweek.pl, <http://www.newsweek.pl/biznes/1-procent-superbogaczy-bedzie-mialo-wiecej-niz-reszta-swiata,artykuly,355428,1.html> (19 stycznia 2017 r.).

[23] P. Maciejewicz, Ośmiu superbogaczy zgromadziło taki majątek jak biedniejsza połowa ludzkości, Wyborcza.pl, <http://wyborcza.biz/biznes/1,148286,21247536,elita-elit-ucieka-w-kosmos-8-osob-ma-tyle-majatku-co-polowa.html> (16 stycznia 2017 r.).

[24] Z. Bauman, Życie na przemiał, przeł. T. Kunz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2004, s. 13.

[25] H.S. Heschel, Mój ojciec, [w:] Żadna religia nie jest samotną wyspą, przeł. M. Kapera, WAM, Kraków 2005, s. 62.

[26] Tamże, s. 61.

[27] Przemówienie Franciszka w Kongresie USA, Deon.pl, <http://www.deon.pl/religia/serwis-papieski/dokumenty/przemowienia-papieskie/art,92,przemowienie-franciszka-w-kongresie-usa.html> (20 stycznia 2017 r.).

[28] Tamże.

[29] M.L. King, Marzę, że któregoś dnia…, [w:] Wielkie mowy historii, t. 4: Od Kennedy’ego do Ratzingera, przeł. D. Bartmann i in., Polityka Spółdzielnia Pracy, Warszawa 2006, s. 42.

[30] Tamże.

[31] Papież Franciszek, Potrzebujący to zadanie dla całego Kościoła, Serwis Radia Watykańskiego, <http://www.radiovaticana.va/proxy/pol_RG/2013/Settembre/13_09_10.html> (22 stycznia 2017 r.).

[32] Cyt. za.: S. Obirek, Kiedy Franciszek spotyka niewierzących, „Newsweek” 2016, nr 2: Kto się boi Franciszka, s. 111.

[33] H. Waldenfels, Na imię mu Franciszek…, dz. cyt., s. 124.

[34] Zob.: Kościół otwarty, Kościół zamknięty, „Znak” 1993, nr 8.

[35] A. Spadaro, Serce wielkie i otwarte na Boga…, dz. cyt., s. 45.

[36] J. Kopińska, Pedofilia w Kościele. Ksiądz gwałcił 13-latkę. Nadal odprawia msze, Wyborcza.pl, <http://wyborcza.pl/duzyformat/7,127290,21210057,pedofilia-w-kosciele-ksiadz-gwalcil-13-latke-nadal-odprawia.html> (1 marca 2017 r.).

[37] Papież Franciszek, Kościół nie jaśnieje własnym światłem, Deon.pl, <http://www.deon.pl/religia/serwis-papieski/aktualnosci-papieskie/art,3773,papiez-kosciol-nie-jasnieje-wlasnym-swiatlem.html> (2 marca 2017 r.).

[38] Przemówienie Franciszka w Kongresie USA, dz. cyt.

[39] Tamże.

[40] A. Spadaro, Serce wielkie i otwarte na Boga…, dz. cyt., s. 29.

[41] Papież Franciszek, Rozmowy z niewierzącym, przeł. W. Malewski, Wydawnictwo M, Kraków 2013, s. 24.

[42] Papież Franciszek, E. Scalfari, Dwór to trąd papiestwa, „Forum” 2013, nr 23, s. 11.

[43] Tamże.

[44] Tamże.

[45] Z. Bauman, 44 listy ze świata płynnej nowoczesności, przeł. T. Kunz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011, s. 292.

[46] Papież Paweł VI, Adhortacja apostolska Evangelii nuntiandii o ewangelizacji w świecie współczesnym, Opoka.org.pl, <http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pawel_vi/adhortacje/evangelii_nuntiandi.html#p67> (8 września 2016 r.).

[47] Papież Franciszek, Homilia wygłoszona podczas mszy św. w Bazylice Świętego Pawła za Murami, Radio Maryja, <http://www.radiomaryja.pl/kosciol/homilia-ojca-swietego-franciszka-wygloszona-w-bazylice-sw-pawla-za-murami/> (14 kwietnia 2013 r.).

[48] Cyt. za: C. Lowney, Lider: papież Franciszek, przeł. M. Chojnacki, Kraków 2014, s. 49.

[49] <www.chrislowney.com> (11 września 2016 r.).

[50] G. Hamel, 15 chorób przywództwa według Franciszka, Harvard Business Review Polska, <http://hbrp.pl/b/15-chorob-przywodztwa-wedlug-papieza-franciszka/MMaOak0O> (11 września 2016 r.).

[51] Cyt. za: C. Lowney, Lider…, dz. cyt., s. 177.

[52] P. Seewald, Benedykt XVI: Ostatnie rozmowy, przeł. ks. J. Jurczyński, Dom Wydawniczy Rafael, Kraków 2016. Wywiad rzekę z papieżem seniorem przeprowadził jego stary znajomy, niemiecki dziennikarz Peter Seewald. Rozmówcy odnieśli się do wszystkich skandali, które przypadły na pontyfikat niemieckiego papieża. Więcej na temat książki: Kulisy abdykacji Benedykta XVI. Dobry papież, zła kuria, Newsweek.pl, <http://www.newsweek.pl/opinie/abdykacja-benedykt-xvi-wywiad-rzeka-kuria-rzymska,artykuly,396844,1.html> (15 września 2016 r.).

[53] Tylko pokój jest święty, a nie wojna!, Deon.pl, <http://www.deon.pl/religia/serwis-papieski/dokumenty/przemowienia-papieskie/art,154,tylko-pokoj-jest-swiety-a-nie-wojna.html> (23 września 2016 r.).

[54] Zob.: A. Pawłowska, Papież Franciszek zabrał z Lesbos trzy rodziny syryjskich uchodźców. Pozostałym mówił: „Nie jesteście sami!”, Wyborcza.pl, <http://wyborcza.pl/1,75248,19928256,papiez-franciszek-wsrod-uchodzcow-na-lesbos-dziesieciu-z-nich.html#ixzz45zobw1Fd:> (23 września 2016 r.).

[55] A. Spadaro, Serce wielkie i otwarte na Boga…, dz. cyt., s. 21.

[56] Tamże, s. 65.

[57] Tamże, s. 19.

[58] Tamże, s. 21.

[59] Tamże, s. 81.

[60] Pełny tekst 15 chorób wg Franciszka, Deon.pl, <http://www.deon.pl/religia/serwis-papieski/dokumenty/przemowienia-papieskie/art,59,pelny-tekst-15-chorob-wg-franciszka.html> (23 grudnia 2015 r.).

[61] G. Hamel, 15 chorób przywództwa…, dz. cyt.

[62] J. Ratzinger, Droga krzyżowa w Koloseum w Wielki Piątek 2005, Opoka.org.pl, <http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WR/inne/ratzinger_drogakrzyzowa-or_25032005.html> (28 lutego 2017 r.).

[63] P. Seewald, Ostatnie rozmowy, dz. cyt., s. 26.

[64] S. Hessel, Czas oburzenia!, przeł. P. Witt, Oficyna Naukowa, Warszawa 2011.

[65] Tamże, s. 37.

[66] Franciszek w Polsce. Co powiedział papież podczas Światowych Dni Młodzieży, Laboratorium Więzi, <http://laboratorium.wiez.pl/wp-content/uploads/2016/08/Franciszek_w_Polsce_Laboratorium_WIEZI.pdf> (28 lutego 2017 r.). Kolejne wypowiedzi papieża (jeśli nie zaznaczono inaczej), pochodzą z tej publikacji.

[67] J. Tischner, Etyka solidarności, Znak, Kraków 2000, s. 69.

[68] Papież Franciszek, Laudato si’, Roma 2015; wersja polska <http://w2.vatican.va/content/francesco/pl/encyclicals/documents/papa-francesco_20150524_enciclica-laudato-si.html> (12 października 2015 r.). Wszystkie cytaty w tym rozdziale, jeśli nie zaznaczono inaczej, odnoszą się do tej publikacji.

[69] Pierwszą była encyklika Lumen fidei, zob. Papież Franciszek, Lumen fidei, Roma 2013; wersja polska <http://www.cl.opoka.org.pl/aktualnosci/encyklika_Lumen-fidei.pdf > (12 października 2015 r.). Tyle że Franciszek napisał ją, jak się mówiło, na „cztery ręce”, wspólnie z Benedyktem XVI. A mówiąc wprost, był to tekst przygotowany w całości przez poprzednika Franciszka.

[70] G. Lakoff, Klimat i metafory: o języku Franciszka, Zielone Wiadomości, <http://zielonewiadomosci.pl/tematy/kultura/klimat-i-metafory-o-jezyku-papieza-franciszka/> (27 października 2015 r.).

[71] Tamże.

[72] J. Moltmann, Bóg w stworzeniu, przeł. Z. Danielewicz, Kraków 1995, s. 78.

[73] A. Linzey, Teologia zwierząt, przeł. W. Kostrzewski, Kraków 2010.

[74] Tamże, s. 65.

[75] Tamże, s. 86.

[76] J. Serpell, W towarzystwie zwierząt: analiza związków ludzie–zwierzęta, przeł. A. Alichniewicz, A. Szczęsna, Warszawa 1999, s. 170–171.

[77] A. Linzey, Teologia zwierząt, dz. cyt., s. 50.

[78] Więcej o stosunku Kościoła wobec zwierząt piszę w książce Wariacje Tischnerowskie (2012 r.), w rozdziale: Zwierzęta i okrucieństwo.

[79] Z. Bauman, Życie na przemiał, dz. cyt. s. 13.

[80] Z. Bauman, Straty uboczne: nierówności społeczne w epoce globalizacji, przeł. J. Hunia, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011, s. 13.

[81] Z. Bauman, Praca, konsumpcjonizm i nowi ubodzy, przeł. S. Obirek, Wydawnictwo WAM, Kraków 2006, s. 165.

[82] Cyt. za: W. Orliński, Elizabeth Warren – bezkompromisowa prawniczka kontra amerykański sektor finansowy, „Wysokie Obcasy”, <http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,96856,13112894,Elizabeth_Warren___bezkompromisowa_prawniczka_kontra.html> (27 października 2015 r.).

[83] G. Vattimo, P. Paterlini, Nie być Bogiem: autobiografia na cztery ręce, przeł. K. Kasia, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2011, s. 142.

[84] C. Leggewie, H. Welzer, Koniec świata, jaki znaliśmy: klimat, przyszłość i szanse demokracji, przeł. P. Buras, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2012.

[85] Tamże, s. 160.

[86] J. McGuirk, Radykalne miasta: przez Amerykę Łacińską w poszukiwaniu nowej architektury, przeł. M. Wawrzyńczak, Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2015.

[87] Tamże, s. 214.

[88] Papież Franciszek, Przemówienie do członków Ruchów Ludowych w Boliwii, Wiara.pl, <http://papiez.wiara.pl/doc/2583915.Globalizacja-nadziei-zamiast-globalizacji-wykluczenia> (27 października 2015 r.).

[89] Tamże.

[90] J. Tischner, Etyka solidarności, Znak, Kraków 2000, s. 6.

[91] Papież Franciszek, Misericordiae vultus, Opoka.org.pl, https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/franciszek_i/bulle/misericordiae-lev_11042015.html (4 maja 2016 r.).

[92] Tamże.

[93] Papież Franciszek, Miłosierdzie to imię Boga / rozmowa z Andreą Torniellim, przeł. J. Ganobis, Znak, Kraków 2016.

[94] Tamże, s. 27–28.

[95] Tamże, s. 33–31.

[96] Papież Franciszek, Misericordiae vultus, dz. cyt.

[97] Tamże.

[98] J. Derrida, Szaleństwo przebaczenia, przeł. M.P. Markowski, „Gazeta Wyborcza”, 22 kwietnia 2000, nr 96, s. 26.

[99] Papież Franciszek, Misericordiae vultus, dz. cyt.

[100] Tamże.

[101] Tamże.

[102] Papież Franciszek, Miłosierdzie to imię Boga, dz. cyt., s. 79.

[103] B. Marshall, Ale i oni otrzymali po denarze, przeł. M. Skibniewska, Pax, Warszawa 1958.

[104] Cyt. za: Papież Franciszek, Miłosierdzie to imię Boga, dz. cyt., s. 19–20.

[105] Tamże, s. 58.

[106] Tamże, s. 50.

[107] Tamże, s. 86.

[108] U. Beck, E. Beck-Gernsheim, Miłość na odległość: modele życia w epoce globalnej, przeł. M. Sutowski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013.

[109] Postsynodalna adhortacja apostolska „Amoris Laetitia” ojca świętego Franciszka do biskupów, do kapłanów i diakonów, do osób konsekrowanych, do małżonków chrześcijańskich i do wszystkich wiernych świeckich o miłości w rodzinie, Stacja 7, <http://stacja7.pl/wp-content/uploads/2016/04/AMORIS-LAETITIA.pdf> (7 maja 2016 r.).

[110] T. Halík, Nowy rozdział w dziejach Kościoła, „Tygodnik Powszechny”, 01.05.2016, nr 18, s. 38.

[111] G.F. Svidercoschi, Papież, który zapalił świat, przeł. A.T. Kowalewska, Znak, Kraków 2017, s. 112.

[112] Tamże.

[113] S. Dziwisz, Oświadczenie Metropolity Krakowskiego, Episkopat.pl, <http://episkopat.pl/oswiadczenie-metropolity-krakowskiego/> (8 lipca 2013 r.).

[114] J. Makowski, Krakowski ksiądz modli się o śmierć Franciszka, Newsweek.pl, <http://www.newsweek.pl/polska/spoleczenstwo/krakowski-ksiadz-modlil-sie-o-smierc-franciszka-jest-reakcja-biskupa,artykuly,424935,1.html> (20 marca 2018 r.).

[115] Jan Paweł II, Europa potrzebuje Polski. Polska Europy, Wyborcza.pl, <http://wyborcza.pl/1,75248,1483084.html> (dostęp 2 lipca 2017 r.).

[116] T. Terlikowski, Zerwanie ze św. Janem Pawłem II, DoRzeczy.pl, <https://dorzeczy.pl/8584/Zerwanie-ze-sw-Janem-Pawlem-II.html> (dostęp 8 lipca 2017 r.).

[117] M. Sepioł, Jakoś przeczekamy, „Tygodnik Powszechny”, 31.01.2015.

[118] T. Terlikowski, Niechciany efekt Franciszka, Dorzeczy.pl, <https://dorzeczy.pl/21943/Niechciany-efekt-Franciszka.html> (1 czerwca 2017 r.).

[119] Papież Franciszek, Lepiej być ateistą niż złym chrześcijaninem, TVN24.pl, <http://www.tvn24.pl/wiadomosci-ze-swiata,2/papiez-lepiej-byc-ateista-niz-zlym-chrzescijaninem,718151.html> (3 lipca 2017 r.).

[120] Papież Franciszek, Franciszek znów wytyka grzechy księży. Tym razem karierowiczostwo, Dziennik.pl, <http://wiadomosci.dziennik.pl/swiat/artykuly/457996,papiez-franciszek-znow-wytyka-grzechy-ksiezom-tym-razem-krytykuje-karierowiczostwo.html> (1 czerwca 2017 r.).

[121] E. Augustyn, Sierpowy od Ducha, „Tygodnik Powszechny”, nr 11/2018, s. 19.

[122] Papież Franciszek, Papież Franciszek na Lampedusie, symbolicznej dla dramatu imigrantów, WP.pl, <https://wiadomosci.wp.pl/papiez-franciszek-na-lampedusie-symbolicznej-dla-dramatu-imigrantow-6031567689151105a> (5 lipca 2017 r.).

[123] Zob. Papież umył nogi 12 imigrantom, Serwis Radia Watykańskiego, <http://pl.radiovaticana.va/news/2016/03/24/papież_umył_nogi_12_imigrantom/1217934> (5 lipca 2017 r.).

[124] Papież umył nogi imigrantom. Dla wielu internautów to już za wiele, <https://wiadomosci.wp.pl/papiez-umyl-nogi-imigrantom-dla-wielu-internautow-to-juz-za-wiele-6027394297651841a> (dostęp 5 lipca 2017 r.).

[125] R. Tekieli, Papież umył stopy uchodźcom, TVP.info, <http://www.tvp.info/24607428/papiez-umyl-stopy-uchodzcom-muzulmanie-odebrali-to-tak-ze-europa-kleknela-przed-nimi-na-kolana> (dostęp 5 lipca 2017 r.).

[126] K. Błaszkiewicz, Papież Franciszek obsztorcowany przez szefa „Do Rzeczy”, Natemat.pl, <http://natemat.pl/175541,lisicki-krytykuje-gest-papieza-nie-oddzie-li-niebezpiecznych-islamistow-od-uchodzcow>.

[127] J. Tischner, Ksiądz na manowcach, Wydawnictwo Znak Kraków 1999, s. 118–119.

[128] Zob. J. Makowski, Ks. Międlar zrzuca sutannę, by głosić ewangelię nienawiści, Newsweek.pl, <http://www.newsweek.pl/opinie/ks-jacek-miedlar-kontrowersje-miedlar-u-pospieszalskiego-,artykuly,398013,1.html> (6 lipca 2017 r.).

[129] Ksiądz z „Gazety Polskiej” przed świętami zagrzewa do walki „jak pod Wiedniem”. A można inaczej…, Tokfm.pl, <http://www.tokfm.pl/Tokfm/1,147963,19827063,ksiadz-zyczy-na-wielkanoc-europy-bez-kod-u-i-multi-kulti.html> (5 lipca 2017 r.).

[130] Zob. Komunikat po 373. Zebraniu Plenarnym KEP, Deon.pl, <https://www.deon.pl/religia/kosciol-i-swiat/z-zycia-kosciola/art,26415,komunikat-po-373-zebraniu-plenarnym-kep.html> (5 lipca 2017 r.).

[131] T. Cylka, Polscy biskupi w cieniu papieża Franciszka. Czy każda parafia przyjmie jedną rodzinę?, <http://wyborcza.pl/1,75398,19934458,polscy-biskupi-w-cieniu-papieza-franciszka-czy-kazda-parafia.html> (5 lipca 2017 r.).

[132] Z. Dąbrowska, Sondaż IBRiS: 60,4 proc. Polaków nie chce przyjęcia uchodźców, RP.pl, <http://www.rp.pl/Spoleczenstwo/306159882-Sondaz-IBRiS-604-proc-Polakow-nie-chce-przyjecia-uchodzcow.html#ap-1> (7 lipca 2017 r.).

[133] A. Ambroziak, Prawie połowa Polaków odmawia człowieczeństwa uchodźcom. Nowy sondaż postaw, Oko.press, <https://oko.press/prawie-polowa-polakow-polek-odmawia-czlowieczenstwa-uchodzcom-nowy-sondaz-postaw-wobec-uchodzcow/> (7 lipca 2017 r.).

[134] T. Cylka, Mocne kazanie abpa Gądeckiego. Ostra krytyka m.in. Unii Europejskiej, Wyborcza.pl, <http://poznan.wyborcza.pl/poznan/7,36001,21634207,mocne-kazanie-abpa-gadeckiego-ostra-krytyka-m-in-unii-europejskiej.html> (7 lipca 2017 r.).

[135] P. Figurski, Abp Jędraszewski krytycznie o Europie podczas drogi krzyżowej w Kalwarii Zebrzydowskiej, Wyborcza.pl, <http://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,21638117,abp-jedraszewski-krytycznie-o-europie-podczas-drogi-krzyzowej.html> (7 lipca 2017 r.).

[136] M. Bednarek, Hierarchowie Kościoła katolickiego o zmartwychwstaniu Jezusa, ateistycznym liberalizmie i handlu w niedzielę, Wyborcza.pl, <http://wyborcza.pl/7,75398,21644704,hierarchowie-kosciola-katolickiego-o-zmartwychwstaniu-jezusa.html> (7 lipca 2017 r.).

[137] Papież Franciszek, Franciszek do przywódców europejskich: wsłuchujcie się w głos ludzi i narodów, Deon.pl, <https://www.deon.pl/religia/serwis-papieski/dokumenty/przemowienia-papieskie/art,179,franciszek-do-przywodcow-europejskich-wsluchujcie-sie-w-glos-ludzi-i-narodow.html> (7 lipca 2017 r.).

[138] Tamże.

[139] Tamże.

[140] Tamże.

[141] K. Pomian, Klerykalny nacjonalizm chce Polski poza Unią, Kultura Liberalna, <http://kulturaliberalna.pl/2017/03/21/pomian-puchejda-europa-wielu-predkosci/> (7 lipca 2017 r.).

[142] A. Spadaro, Serce wielkie i otwarte na Boga…, dz. cyt., s. 71–73.

[143] Cyt. za.: S. Obirek, Kiedy Franciszek spotyka niewierzących, „Newsweek” 2016, nr 2: Kto się boi Franciszka, s. 112.