Copyright © Wydawnictwo Arbitror sp. z.o.o.

Projekt okładki

Łukasz Stachniak

Fotografia na okładce

Patryk Ogorzałek / Agencja Gazeta

Redakcja

Tomasz Mincer

Skład, łamanie, korekta

Witold Kowalczyk

Przygotowanie wydania elektronicznego
hachi.media

Wydanie I

ISBN 978-83-66095-04-5

Seria #ArbitrorMyśli

Wydawnictwo Arbitror spółka z o.o.

ul. Krucza 41/43 lok. 67

00-525 Warszawa

www.arbitror.pl

e-mail: kontakt@arbitror.pl

Spowiedź,
czyli konsekwencje powiedzenia prawdy

Część pierwsza
Buduje się od dołu, nie od góry

Część druga
Co na nas wyjeżdża zza zakrętu historii

Część trzecia
Państwo. Powrót

Przypisy

Spowiedź,
czyli konsekwencje powiedzenia prawdy

Piątkowy poranek 13 czerwca 2014 roku był pochmurny i parny. Szef Centralnego Biura Antykorupcyjnego Paweł Wojtunik siedział w moim gabinecie w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i zdenerwowany mówił o tym, że tygodnik „Wprost” ma nagranie mojej rozmowy z prezesem Narodowego Banku Polskiego Markiem Belką w restauracji „Sowa & Przyjaciele”. Właściwie to siedział nie w moim gabinecie, ale w pokoju jednego z moich doradców. Wojtunik poprosił, żebyśmy nie rozmawiali w zwykłym miejscu. Sytuacja absurdalna: szef jednej ze służb specjalnych nalega, żeby wyjść z gabinetu ministra spraw wewnętrznych, bo ma coś ważnego do przekazania! Dzieje się coś nadzwyczajnego. Wojtunik twierdzi, że redaktorzy tygodnika są nagraniem bardzo poruszeni i chcą koniecznie ze mną porozmawiać. Powołują się przy tym na bezpieczeństwo państwa. Pilnie potrzebują mojego komentarza. Szef CBA zapewnia, że może połączyć mnie z kimś z redakcji. Wyjmuje telefon. Bardzo nalega na tę rozmowę. Jego zdaniem bez niej materiał pójdzie w poniedziałek, a tak dostaję szansę, żeby wszystko wyjaśnić. Zakładam, że numer jest już dawno zredagowany – mamy koniec tygodnia. Może znajdzie się miejsce na krótki fragment mojej wypowiedzi. To się da dołożyć w ostatniej chwili, zanim maszyny drukarskie ruszą w sobotę. Tak czy inaczej klamka zapadła. Potrzebują mnie tylko do osłony, by zachować pozory dziennikarskiej staranności i przykryć w ten sposób fakt, że są po prostu narzędziem operacji obalenia rządu. Bo to, że po tej publikacji rozpęta się polityczne piekło, było dla mnie całkowicie jasne. I że za moją przyczyną uderzą w cały rząd Donalda Tuska. Nie ze względu na przedmiot rozmowy z Belką, tego byłem pewny, ale z uwagi na sam fakt nagrania ministra spraw wewnętrznych. Pewnie także na styl rozmowy… Ale o tym później.

Wiedziałem już, że to koniec. Kto dokładnie postanowił mnie zniszczyć, jak to się stało, co uruchomiło tę machinę – to już były szczegóły. Decyzję trzeba było podjąć natychmiast. Odpowiedziałem Wojtunikowi, że nie negocjuję z terrorystami. Odmówiłem. Mój rozmówca cały czas trzymał telefon w ręku. Ktoś po drugiej stronie najwyraźniej czekał na połączenie. Ale jeśli to miał być mój koniec, to nie w takim stylu. Nie będę tłumaczył się ludziom, którzy potrzebowali moralnego uzasadnienia dla swoich działań. To nie redaktorzy „Wprost” nagrali tę rozmowę, ktoś im ją dał. Oni byli tylko paserami. Za to paserstwo dostali później najwyższe dziennikarskie nagrody.

Wydarzenia potoczyły się błyskawicznie. I rzeczywiście rozpętało się piekło. W mediach, Sejmie, polskiej polityce. Ale zanim do tego doszło, nim nastał poniedziałek poprzedzony gorączkowymi naradami, telefonami, stresem – miałem do załatwienia jedną bardzo ważną sprawę. I żadni złodzieje słów, szefowie służb czy politycy całego świata nie mogli mi w tym przeszkodzić. W ten weekend moja córka i żona, po roku przygotowań i ćwiczeń, miały wystąpić na scenie szkoły baletowej Étoile. To miał być ich pierwszy publiczny występ. Siedziałem na widowni z gardłem ściśniętym ze wzruszenia, kiedy córeczka w towarzystwie rówieśniczek kłaniała się baletowym dygnięciem. I patrzyłem zafascynowany na precyzję i urok tańca żony w jej zespole, piękno ruchu, ciała, drobnych gestów. Zapamiętałem ich łzy ulgi i moje kosze kwiatów dla artystek po skończonym występie. I prawdę mówiąc, z całej afery taśmowej – kiedy dzieje się coś złego, zewnętrznego, o nieobliczalnych konsekwencjach (a raczej obliczalnych – „to koniec”, huczało mi w głowie w te dni), nagle znajduję się w świecie absolutnego piękna, świecie moich najbliższych – ten moment najbardziej zapadł mi w pamięć.

Do tej pory nie wiem, dlaczego to Wojtunik był łącznikiem z redakcją „Wprost”. Tak jak nie wiem, kto tę aferę uruchomił. Nie mam za to żadnych wątpliwości, że prokuratura i sąd zrobili dużo, by całej sprawy do końca nie wyjaśnić. A jeśli kiedykolwiek rzucono światło na tamte wydarzenia, to wówczas, gdy sprawę zamknięto prawomocnym wyrokiem.

Ale po kolei. Prokuratura wszczyna śledztwo. Równocześnie pracuje machina medialna żądająca mojej dymisji, wyjaśnień od premiera, zwołania nadzwyczajnego posiedzenia Sejmu itp. W tym czasie dochodzi do kolejnego skandalu. Prokuratura, niezależna od rządu w ówczesnym porządku prawnym, domaga się od Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (zgodnie z prawem) wejścia do redakcji „Wprost” i zajęcia materiałów na rzecz śledztwa. Dziennikarze odmawiają – zaczyna się szarpanina. Robi się z tego gigantyczna awantura. Krajowe media stają murem za redakcją tygodnika, a bezradny szef ABW dzwoni do mnie, że nie może odmówić wykonania czynności, bo tego wymaga od niego prawo. Mogę mu tylko powiedzieć, żeby się do niego stosował, choć już wiem, że to ja zostanę oskarżony o cały ten najazd, bo jako nadzorca ABW sprawuję nad tą służbą formalną kontrolę. Sęk w tym, że nad nami wszystkimi kontrolę ma prawo. Powiedzmy sobie jasno, decyzja prokuratury – absurdalna i zaostrzająca kryzys – stała w absolutnej sprzeczności z kierunkiem śledztwa. Prowadzący prokurator przyjął bowiem za punkt wyjścia nie zamach stanu czy działanie zorganizowanej grupy przestępczej, tylko fakt nielegalnego nagrania. Jakby chodziło o nielegalne nagranie męża przez żonę w konflikcie małżeńskim! Najwyższy wymiar kary wynosił dwa i pół roku więzienia. Jak dotąd nikogo w Polsce za tak rozumiane przestępstwo nie skazano prawomocnym wyrokiem na karę bezwzględnego pozbawienia wolności. Ktokolwiek więc podsłuchał członków rządu, mógł spać spokojnie – nie groził mu wyrok skłaniający do szczerości przed organami ścigania i sądem. A już tak kuriozalnie sformułowany zarzut z pewnością nie uprawniał do skandalicznej akcji w redakcji „Wprost”, i to przy użyciu służby specjalnej.

Minęło kilka dni. Zatrzymano pierwszych podejrzanych, kelnerów i Marka F., jak się okazało bezpośrednich wykonawców i bezpośredniego zleceniodawcę całej akcji. Wydawać by się mogło, że wszystko jest w porządku: sprawców zatrzymano, oskarżono, osądzono i na tym koniec. Problem w tym, że nic w tej historii nie trzyma się kupy. Marek F. odgrażał się wcześniej, na co są świadkowie, że uderzy w rząd i we mnie osobiście. Teoretycznie miał motyw. Dwa miesiące wcześniej zleciłem zbadanie handlu rosyjskim węglem na terenie Polski. Akcja Centralnego Biura Śledczego uderzyła w firmę Marka F. Ale kiedy afera wybuchła, nie uważał za stosowne się ukrywać. W momencie zatrzymania z początku był zdumiony, ale szybko zażądał kontaktu z oficerami służb specjalnych. W trakcie procesu wyszły na jaw zeznania jego wspólnika, który cytował pytanie F.: „Czy wiesz, ile kosztuje obalenie rządu?”. I tu padła kwota 130 mln, a także przechwałka Marka F., że on to zrobi za o wiele mniejszą kwotę. W trakcie procesu występowałem jako poszkodowany. Wysokiemu sądowi zadałem pytanie: „Skoro był koszt obalenia rządu, to gdzie jest płatnik?”. Tymczasem zarówno w śledztwie prokuratury, jak i przewodzie sądowym uznano, że jedynymi zamieszanymi w sprawę są kelnerzy i Marek F. A przecież oferowana kwota pochodziła od kogoś innego.

Równie ciekawa jest sekwencja wydarzeń po ogłoszeniu wyroku, gdy Marka F. skazano na więzienie. Seria artykułów i materiałów telewizyjnych („Gazeta Wyborcza”, „Do Rzeczy”, TVN24) ujawniła fakty, które nigdy nie zostały sprostowane i których nikt nie próbował zaskarżyć. Wyszło na jaw, że Marek F. współpracował z ABW i później razem z prowadzącym go funkcjonariuszem przeszedł w 2007 roku do CBA. Jego „opiekunem” był wrocławski agent CBA Jarosław Wojtycki. Informacje zawarte w podsłuchach z restauracji „Sowa & Przyjaciele” Marek F. przekazywał m.in. Wojtyckiemu, o czym świadczą meldunki ujawnione przez tygodnik „Do Rzeczy”. Sam Wojtycki był w wewnętrznym postępowaniu podejrzewany o przecieki z CBA. Cóż z tego, skoro po wyborach wygranych przez Prawo i Sprawiedliwość sprawę umorzono, a Wojtyckiego awansowano na szefa najważniejszej – warszawskiej – delegatury Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Z kolei delegatura we Wrocławiu miała prawie taki sam skład personalny jak za czasów Mariusza Kamińskiego, byłego szefa CBA z okresu pierwszych rządów PiS-u, jednego z najbardziej zaufanych ludzi Jarosława Kaczyńskiego. Wojciech Czuchnowski w „Gazecie Wyborczej” stwierdził, że oficerowie CBA z delegatury wrocławskiej niejednokrotnie spotykali się z Ernestem Bejdą – za rządów PO pracującym dla PiS-u. Bejda poprzednio pracował w CBA, a po „aferze taśmowej” i po objęciu władzy przez PiS został szefem tej służby. Oficerowie, którzy mieli z nim utrzymywać kontakty, awansowali (jeden z nich nawet na wiceszefa CBA)[1]. W zeznaniach, którymi dysponowały prokuratura i sąd, znaleźć można relacje kelnera Łukasza N.: „[F. – red.] powiedział mi też, że jest blisko z PiS-em, że może zorganizować z prezesem Kaczyńskim spotkanie i że te nagrania mogą pomóc PiS-owi”; „Pan F. mówił, że dzięki tym informacjom można doprowadzić do zmiany rządu. Ja mu [Konradowi – red.] powiedziałem, że może przez to dojść do wymiany ministra Sienkiewicza […]”[2]. Słowa Łukasza N. potwierdził wspomniany Konrad Lasota, drugi kelner, który nagrywał na zlecenie F. Sąd nie drążył tego wątku. Co ciekawe, dziennikarz Piotr Nisztor w książce Jak rozpętałem aferę taśmową pisze, że był jedynym dysponentem taśm, ale zaznacza również, że jego zdaniem nagrania miał jeden z wpływowych polityków PiS-u (Nisztor nazywa go K.), który taśmy przekazał blisko związanemu z PiS-em tygodnikowi „W Sieci” oraz władzom partii z prezesem na czele. Dlatego jego zdaniem „o sprawie wiedzą najwyższe czynniki w partii Jarosława Kaczyńskiego, z samym prezesem na czele”[3]. Czuchnowski w „Gazecie Wyborczej” twierdzi, że Falenta sam zgłosił się do skarbnika PiS-u Stanisława Kostrzewskiego z ofertą przekazania taśm z nagranymi rozmowami najważniejszych polityków rządu Tuska.

Co na to partia Jarosława Kaczyńskiego? Politycy PiS-u w roku 2014 wielokrotnie mówili, że powinna powstać komisja śledcza do zbadania afery taśmowej. Jeszcze we wrześniu 2014 roku, gdy PiS był w opozycji, prominentny polityk tej partii Mariusz Błaszczak złożył wniosek o jej powołanie. Po wygranych wyborach politycy PiS-u już do tematu komisji śledczej nie wrócili.

Do tego dochodzi wątek rosyjski. Wspominał o nim pobocznie Tomasz Piątek w swojej książce o Antonim Macierewiczu[4], ale całość zebrał Grzegorz Rzeczkowski z „Polityki”[5]. Ze zgromadzonych faktów wynika jednoznacznie sieć powiązań Falenty z osobami, o których wiadomo, że pozostawali w kręgu rosyjskich służb specjalnych i „mafii sołncewskiej”. Ta organizacja przestępcza była wielokrotnie w przeszłości wykorzystywana przez rosyjskie służby specjalne do wykonywania zleceń na ich rzecz. Wiedza o tym była od dawna powszechna nie tylko w kręgach służb specjalnych. Można było ją znaleźć chociażby w opracowaniach Ośrodka Studiów Wschodnich. Wątek ten badano także w trakcie wybuchu afery, lecz co dziwne, żadna ówczesna służba specjalna nie była w stanie podsunąć choćby części tych informacji, które potem zebrali dziennikarze. W odpowiedzi na mój wniosek o przesłuchanie właścicieli restauracji „Lemongrass”, gdzie wcześniej dochodziło do nagrań, prokuratura oficjalnie odmówiła badania tego wątku. I tak kwestia tego, „jakim alfabetem była pisana ta afera” (w domyśle: cyrylicą), jak to publicznie ujął Donald Tusk, umarła w objęciach organów powołanych do jej wyjaśnienia.

Przedziwna nieporadność służb w tej sprawie może być z jednej strony dowodem na ich stan, a z drugiej na stopień ich infiltracji przez sprawców tej afery. Jedno i drugie niestety obciąża moje konto, bo to ja byłem ich nadzorcą. Niezależnie od siły potencjalnych spisków, niezależnie od tego, że miałem niecałe dwa miesiące na ustalenia, odpowiedzialność polityczna jest po mojej stronie i się od niej nie uchylam. Pozostaje jednak pytanie, dlaczego stałem się celem tych działań. Odpowiedź być może znajduje się w dokumentach, które będą ujawnione za 50 lat.

Nie potrafię teraz w pełni ocenić wiarygodności poszczególnych twierdzeń i faktów zebranych przez media, ale wiem jedno: ta sprawa została zgodnie zamieciona pod dywan. W szczycie afery, kiedy ważyła się przyszłość rządu, premier Tusk jako jedyny zachował spokój wytrawnego polityka. Oczywiście chciałem złożyć dymisję, aby odciążyć rząd. Premier, w trudnej dla nas obu rozmowie, namówił mnie, bym tego nie robił. W sejmowym głosowaniu, po pełnym dramatycznych wydarzeń posiedzeniu, wobec jednogłośnego żądania przez opozycję mojej głowy, koalicja PO–PSL wniosek o dymisję odrzuciła. Tusk zachował się zupełnie niestandardowo – do tej pory, kiedy zaczynały się jakieś kłopoty z jego ministrami czy współpracownikami, nigdy przed podpisaniem dymisji nie drżała mu ręka. Teraz postąpił odwrotnie, znosząc atak zgodnych sił PiS-u, reszty opozycji i prawie wszystkich mediów w Polsce. Dlaczego? Wszyscy czuliśmy wtedy, że to nie zwykły przypadek. I że nie kelnerzy, a nawet sam Marek F. występowali tu w głównych rolach. Mówiąc wprost, to była próba zamachu stanu. Nie mieliśmy żadnych dowodów oprócz intuicji. Żadna służba nie dostarczyła w tej sprawie informacji mogących jednoznacznie potwierdzić tę intuicję lub jej zaprzeczyć. Tusk najwyraźniej zrozumiał, że jeśli ustąpi w tej konkretnej sprawie, pojawią się następne. Warszawa huczała od plotek, że były też inne taśmy. Premier postanowił pokazać, że wciąż ma wystarczający zasób sił, by się tej agresji przeciwstawić. I ktokolwiek stoi za tymi nagraniami – swoi, obcy czy sam diabeł – nie pozwoli, żeby państwo od tego pogrążyło się w chaosie. Tę partię Donald Tusk wygrał. Kolejne ujawniane taśmy już nie miały tej siły rażenia, nie szokowały na tyle, żeby spowodować ustąpienie rządu.

Dla mnie jednak sprawa taśm wcale się nie skończyła. Wiele miesięcy potem, na początku kampanii wyborczej w 2015 roku, ujawniono nagraną rozmowę szefa CBA Pawła Wojtunika i minister Elżbiety Bieńkowskiej. Słowa wypowiedziane przez Wojtunika dały pretekst do posądzenia mnie o spalenie budki przed ambasadą Rosji w czasie rozrób 11 listopada 2013 roku. Rzekomo chodziło o prowokację służb lub policji wymierzoną w organizatorów Marszu Niepodległości – tymi oskarżeniami jego organizatorzy usiłowali przykryć bandyckie wybryki w trakcie marszu. Mimo że potem Wojtunik tej interpretacji oficjalnie zaprzeczył, do tej pory środowiska nacjonalistyczne używają tego pomówienia. Bezkarnie, bo prokuratura w Suwałkach przez prawie 3 lata prowadzi śledztwo w tej sprawie i nie potrafi go skończyć. Zrozumiałe dlaczego: póki trwa śledztwo, czyli jest badany stan faktyczny, nie mogę bronić się sądownie przed pomówieniami w tej sprawie.

Z ministerstwa odszedłem razem z gabinetem Donalda Tuska, w momencie, kiedy formował się nowy gabinet premier Ewy Kopacz.

No dobrze, oddam satysfakcję tym, którzy to zrobili: afera taśmowa mnie przeorała. Jako polityka, osobę publiczną. Także w tym sensie, że odarła mnie z prywatności, z poczucia bezpieczeństwa, z godności. Ale też sporo nauczyła, pozwoliła popatrzeć na wiele spraw z innej perspektywy. Przetestowała granice mojej odporności. Na ulicach miasta, w którym żyję, raz na jakiś czas spotykam się z ludźmi w niewybredny sposób demonstrującymi wobec mnie swoją niechęć. Faktem jest, że o wiele częściej zwykli ludzie okazują mi poparcie i życzliwość. Za każdym razem jestem wdzięczny za dobre słowo czy odruch sympatii. To bardzo pomaga. Przewaga tych drugich – pozytywnych – reakcji nie przesłania jednak faktu, że dla części moich rodaków stałem się synonimem zjawiska skrajnie negatywnego. Udawanie, jak to czynią niektórzy moi koledzy z czasów rządów Platformy Obywatelskiej, nagrani tak samo jak ja, że to tylko kwestia przestępczego charakteru nagrań, wydaje mi się przymykaniem oczu na rzeczywistość i próbą wypchnięcia ze świadomości tego, co się stało. Nie da się ukryć, że afera taśmowa była próbą pozbawienia polityki naturalnej dla niej hipokryzji. I to próbą udaną. A to nie uchodzi bezkarnie. I dlatego cios był tak celny. Obywatele mają prawo żądać od polityków, by przynajmniej udawali, że są inni niż oni. Lepsi. W języku, formach traktowania spraw publicznych. Nie na darmo Otto von Bismarck mówił, że obywatele nie powinni wiedzieć, jak się robi kiełbasę i stanowi prawo. W Polsce, gdzie zwykle wymaga się od polityków, aby byli aniołami – ta zasada jest szczególnie ważna, ma bowiem wymiar pedagogiczny. Tym bardziej że nasza, Polaków, codzienność nie zawsze jest bliska ideału – i w języku, i w sposobie traktowania spraw publicznych. A ja aniołem nie byłem i nigdy nie będę.

Oto esencja problemu: polityka jest teatrem. Ten, kto zdziera kurtynę przed spektaklem, pokazuje aktorów w ich codzienności, ten likwiduje rodzaj umowy społecznej: „Nas nie interesuje, jak to robicie, a wy macie grać swoje role do końca”. I nie ma to nic wspólnego z tym, czy ujawnienie rozmów było przestępstwem, czy nie. A także czy na taśmach padły sformułowania naganne w sensie prawnym. W tej ostatniej kwestii sytuacja jest jasna – po ponad 4 latach, które minęły od ujawnienia nagrań, po dwóch i pół roku sprawowania władzy przez PiS, który w tym czasie uczynił prokuraturę w Polsce swoim wewnątrzpartyjnym wydziałem, a teraz sięgnął po sądy – nikt nie zdecydował się postawić mi jakichkolwiek zarzutów karnych z tego tytułu. Z oczywistych powodów – nie było w tej rozmowie niczego, co by się do takich zarzutów kwalifikowało. Najwyraźniej PiS wolał do sprawy nie wracać. Przynajmniej dopóty, dopóki sądy cieszyły się niezależnością.

Po aferze podsłuchowej w społecznej świadomości utrwaliły się zdania, które w momencie publikacji nagrań zostały przyjęte z oburzeniem. Całe życie byłem analitykiem, czyli kimś, kto z tytułu mówienia prawdy, a więc tego, „jak jest”, pobiera wynagrodzenie i czerpie satysfakcję zawodową. W służbach specjalnych wolnej Polski, w Ośrodku Studiów Wschodnich, w konsultingu. Ale w polityce ten odruch jest największym grzechem i wadą. Ten odruch jednakże zaprowadził mnie do polityki. To, że byłem przez lata nieformalnym doradcą Donalda Tuska, opierało się na jego przekonaniu, że niezależnie jak bolesna może być prawda, nie zawaham się jej ujawnić. W finale analityk został ministrem. To, co mówiłem w trakcie podsłuchanej rozmowy, pomijając formę, brało się ze zwykłego nawyku nazywania rzeczy po imieniu, tak jak je rozumiem. I tak też nazwałem największy problem PO przed wyborami – wielki postęp cywilizacyjny Polski pod rządami Tuska, nieprzekładający się w powszechnym odczuciu Polaków na ich zasobność, czyli, mówiąc obrazowo, na ich portfele. A taki stan rzeczy musi spowodować odpływ poparcia od partii rządzącej. Bo redystrybucja dochodów jest problemem zasadniczym nie tylko w Polsce, lecz także na całym świecie. Ta diagnoza sprawdziła się boleśnie, tym bardziej że dziś program Rodzina 500 plus działa, przynosi dobre skutki i stanowi punkt odniesienia do polityki w Polsce na przyszłość. Podobnie jak brutalne podsumowanie Polskich Inwestycji Rozwojowych („ch…, dupa i kamieni kupa”), które miały dać impuls gospodarce, ale zasady ich działania nie różniły się od bankowych, więc były z punktu widzenia zakładanego celu absurdalne. I wiele innych wątków tej rozmowy, które dotykały rzeczywistości – nowe typy konfliktów czy marsz Turcji w stronę wyznaniowego autorytaryzmu. Oprócz niefortunnych zdań na temat jednego biznesmena, które były nieprawdziwe i głupie, nie wycofałbym się merytorycznie z żadnej wypowiedzianej tezy, mimo że sformułowałem je ostro, na skróty i bez wdawania się w niuanse. Ale sensem tej rozmowy było państwo, czyhające zagrożenia i jego otoczenie, a nie prywatne interesy moje, Marka Belki czy kogokolwiek innego.

Szczególnie jedno sformułowanie zapisało się w pamięci Polaków – o „państwie teoretycznym”. Było cytowane miliony razy; nie schodzi obecnie z ust polityków PiS-u, którzy w tej frazie znajduje uzasadnienie swoich rządów i działań. Co do reakcji – oburzenie było powszechne i niezależne od stronnictw politycznych. Jak to żyjemy w państwie na niby? Jak członek rządu może tak powiedzieć? Sam przecież jest częścią tego państwa i za nie odpowiada. Tak… żeby dostrzec teoretyczność państwa, trzeba je zobaczyć od wewnątrz. Albo z dystansu. Ostatnie lata spędzone na marginesie życia publicznego, setki rozmów z nieznanymi ludźmi, ciekawych mojej drogi, ale też chcących opowiedzieć mi, co sądzą o polityce, o błędach klasy politycznej, nauczyły mnie owego dystansu. Nawet jeśli czasami były to gniewne słowa, obciążające mnie i całą ówczesną formację za wszelkie zło, które potem przyniosły rządy PiS-u, udało mi się najważniejsze: nie zamknąć oczu i nie zatkać uszu na krytykę. Tę krytykę, którą mi prezentowali moi rozmówcy – z ulicy, kawiarni, pociągu, znajomi i zupełnie obcy ludzie, których widziałem pierwszy raz na oczy. To były lekcje pokory. Ale nie przesiadywałem w gazetowych „konfesjonałach dla liberałów”, ustawianych przez lewicę, ani nie brałem udziału w publicznych wyznaniach win w rodzaju „Byliśmy głupi” – jak słynny wywiad Marcina Króla, flagowego ideologa liberalizmu w Polsce. Otóż nie, nie byliśmy. Robiliśmy to, co na tamtym etapie było konieczne i możliwe. Popełnialiśmy błędy jak każda władza. I jak niejednej władzy brakowało nam refleksu, kiedy świat się zmieniał. Zderzyliśmy się z falą aspiracji tym silniejszą, że poprzedzały ją całe pokolenia żyjące w ubóstwie. Bezprzykładny w naszych dziejach skok cywilizacyjny, jaki się dokonał przez 8 lat rządów PO, dał silny impuls żądaniom pokonania ubóstwa w szybkim tempie i wyrównania dochodów. Nie doceniliśmy tej siły, wciąż mając w pamięci kryzys z 2008 roku – strach przed „byciem drugą Grecją” odebrał zdolności rozpoznania realiów społecznych. Listę można by ciągnąć, lecz nie w tym rzecz. Wreszcie, na sam koniec zabrakło Donalda Tuska. Kogoś, kto potrafił łączyć wodę z ogniem, iść zawsze środkową ścieżką. Tą ścieżką prowadzić ostrożnie Polskę. I umiał jak nikt inny rozmawiać z Polakami. Po odejściu z polityki w setkach rozmów słuchałem o niedomaganiu państwa, jego zaniechaniach, słabościach i bezradności wobec czasami kluczowych dla nas spraw. Te diagnozy nie dotyczyły wyłącznie PiS-u czy PO, były opowieściami o państwie, które nie działa tak, jak powinno.

My Polacy mamy problem z państwem. Wciąż często traktujemy je jako obcy twór. 123 lata zaborów i 40 lat komunizmu odcisnęły swoje piętno. Od państwa oczekujemy wiele, ale świetnie radzimy sobie obok niego. Jest nasze, ale równocześnie nie poświęcamy mu żadnej uwagi, nierzadko czujemy gniew, kiedy czegoś od nas wymaga (podatki, reguły prawne). Czasami państwo jest jak złota rybka z dowcipu: kiedy już dała, co chcieliśmy, mówimy: „Daj jeszcze pół litra… i wynocha” (oryginalnie pada tu mocniejsze słowo).

Tymczasem Polska nie leży na zachód od Irlandii, tylko na uskoku tektonicznym między Wschodem i Zachodem, ma za sąsiada agresywne i nieobliczalne nuklearne mocarstwo, a po drugiej stronie popadający w coraz większe kłopoty i rozpadający się świat Zachodu. W tej sytuacji bez troski o państwo nasze szanse będą maleć, a nie rosnąć. Ale najgorsze, że akceptujemy jego niedomogi bez korekty i dla świętego spokoju dajemy się okłamywać, że jest silne, zwarte i gotowe. Tymczasem nasze codzienne doświadczenie podpowiada co innego: polskie państwo jest dalekie i słabe. Tak uważałem wtedy, gdy zostałem nagrany, wypowiadając słowa o państwie teoretycznym, tak uważam i teraz, kiedy widzę, co się dzieje wokół nas. Ściągnąłem na siebie potępienie za wypowiedziane wówczas słowa. Ale ta wściekłość polityków różnej maści jest podszyta strachem przed prawdą.

Państwo teoretyczne istnieje nadal. PiS nie położył temu kresu, najwyżej opakował słabości w sreberko propagandy. Udajemy przed sobą i pozwalamy sobie wmówić, że wszystko jest w porządku. Będzie tak do pierwszego poważnego kryzysu. I można by to zgonić na obecną władzę, bo też daje ku temu rozliczne i poważne powody, ale byłoby to dodawaniem do kłamstwa kolejnej nieprawdy. Źródeł tych słabości można się doszukiwać znacznie wcześniej i nie tylko PiS za nie odpowiada. Przyczyny niedomagań państwa nie poddają się tak łatwo czysto partyjnym rozróżnieniom. Póki nie zrozumiemy, że to nie PiS odpowiada za całe zło w Polsce, i że Platforma Obywatelska nie jest sprawcą „upadku Polski”, nigdy nie znajdziemy lekarstwa na słabość naszego państwa. Tylko przekroczenie tych podziałów daje szansę na naprawę. Co nie oznacza, że nie mam swoich sympatii czy antypatii politycznych. Nie zamierzam ich zresztą ukrywać.

Ta książka jest próbą opowiedzenia państwa teoretycznego w sposób w miarę systematyczny, ale poprzez wybrane przykłady dotykające różnych sfer życia. Z perspektywy kogoś, kto był w jego centrum i na jego politycznym dnie. Dlatego chcę zrobić to, na co inni nie mogą się zdobyć, zajęci partyjnymi igrzyskami. Ja takich ograniczeń już nie mam. Nie siedzę w żadnym partyjnym rydwanie, nie ryzykuję upadku. To nie znaczy, że uważam siebie za jedynego sprawiedliwego w Sodomie. Najwyżej jestem kimś, kogo polityka szczególnie doświadczyła i bogatszy o to doświadczenie – swoje i innych – chcę się nim podzielić. W tej książce korzystam z wielu głosów, uwag i publikacji ludzi myślących podobnie. Chcę pokazać problemy Polski z różnych perspektyw: spraw najważniejszych, które kojarzymy z państwem, i tych codziennych, wydawałoby się niemających z nim nic wspólnego: polskiej wsi i ministerstw w Warszawie, rzeczy oczywistych oraz tych, których nie zawsze jesteśmy świadomi.

Chcę opowiedzieć Polskę taką, jaka mnie boli, o którą się martwię. Bo idzie zły czas. I pora to zobaczyć.

Część pierwsza
Buduje się od dołu, nie od góry

– Net ci chodzi?

– Tak.

– Telewizor ci chodzi?

– Tak.

– W sklepach żarcie jest?

– Tak.

– To za ch… nie wiem, o co ci chodzi. A w sądzie cię i tak w  ch… zrobią, jak będą chcieli.

Fragment rozmowy Ziemowita Szczerka z młodym obywatelem o konflikcie wokół Trybunału Konstytucyjnego[6]

Folwark dziecięcy

To zadziwiające, jakie ryzyko gotowi są ponieść rodzice, by ich dzieci zdobyły wykształcenie. Jedną z najbardziej wstrząsających historii ostatnich lat opisywano przy okazji wojny w Syrii. W czasie gdy trwała zagłada Aleppo i prowadzono ostrzał, rodzice przekradali się ze swoimi dziećmi do piwnic i schronów, gdzie mieściły się prowizoryczne szkoły. Lekcje trwały prawie do końca istnienia miasta.

Chodzenie do szkoły to nie tylko zdobywanie wiedzy – to manifestacja przynależności do społeczeństwa i wartości, które ono uznaje. Afgańskie dzieci chodzące do szkoły – szczególnie dziewczynki – były pierwszym celem talibów chcących zagonić Afgańczyków do średniowiecza. Ceną za posłanie dziewczynki do szkoły była śmierć. Dla wielu państw Afryki szkoły to obok szpitali podstawowe wyzwanie cywilizacyjne, codzienna walka o to, by nie zostać zepchniętym na światowy margines.

Polskie doświadczenia z czasów okupacji hitlerowskiej są podobne. Wspieranie działalności tajnych kompletów, prowadzenie nauczania maturalnego i chęć uczestnictwa w systemie edukacji powszechnej były tym samym odruchem, który dostrzec można w przywołanych sytuacjach z Aleppo czy Afganistanu – nie pozwolić, aby wróg zepchnął nas na margines cywilizacji i odebrał nam kod wartości decydujący o przetrwaniu. Szkoła ma więc wymiar heroiczny w krytycznych dla narodu chwilach. Natomiast w normalnym czasie, czasie pokoju, jest wciąż jednym z nielicznych tematów rozpalających gwałtowne debaty i dotyczących wszystkich bez wyjątku.

Szkoła odgrywa jeszcze jedną kluczową rolę: to inicjacja społeczna i państwowa, wprowadzenie w reguły nieukładane w domu rodzinnym, ale tworzone przez zbiorowość. Toteż szkoła jest zawsze miejscem konfrontacji rodzin i dzieci z tym, co społeczne i powszechne, wspólne w ramach całego narodu. Pamiętam własne emocje, dobrze znane wszystkim rodzicom, kiedy moje dzieci pierwszy raz szły do szkoły. Przeżywałem owe wzruszenia i obawy cztery razy: „Moje dzieci są już takie duże, jak sobie dadzą radę, jak zdadzą egzamin z wtajemniczenia w reguły życia zbiorowego?”. Szkoła jest przy tym najbardziej pierwotnym doświadczeniem społecznym dzieci, a edukacja tam odbierana to pierwszy etap kształtowania przyszłego obywatela. To w szkole uczy się dzieci systemu wartości wyznawanego potem przez całe dorosłe życie.

No to zobaczmy, jak ten system wygląda, zwłaszcza w kontekście nauki reguł życia społecznego i obywatelskiego (niekoniecznie zaś przyswajania morfologii orzęsków lub recytowania nazw stolic państw Ameryki Południowej).

Prezentacja Ministerstwa Edukacji Narodowej z 2011 roku[7] przybliża dane dotyczące zaangażowania obywatelskiego Polaków, w tym najmłodszego pokolenia. Cztery komponenty, które składają się na wskaźnik „aktywnego obywatelstwa” według MEN-u to, po pierwsze, wskaźnik społeczeństwa obywatelskiego (zaangażowanie na rzecz społeczeństwa, udział w organizacjach/stowarzyszeniach, po drugie, wskaźnik wymiaru wspólnotowości (spójność społeczna). Po trzecie, wskaźnik zaangażowania politycznego (rola polityki w życiu obywateli). I wreszcie czwarty – wskaźnik poczucia i wyznawania wartości. Biorąc pod uwagę te cztery wymiary, Polska została sklasyfikowana ogółem na 17. miejscu na 19 uwzględnionych w rankingu państw. Jednak w trzech pierwszych wymiarach – społeczeństwa obywatelskiego, wspólnotowości i zaangażowania politycznego – Polska zajęła ostatnie, 19. miejsce. Szczególnie jest to widoczne u ludzi młodych oraz we frekwencji w procesie wyborczym. Ten materiał pokazuje wyraźnie, w jaki sposób nasz kraj traci aktywnych obywateli. Co istotne, całość materiału silnie wiąże te wyniki z rodzimym procesem edukacyjnym. Tak więc od przynajmniej 7 lat MEN dysponuje jasną diagnozą własnej niewydolności w kształtowaniu postaw obywatelskich. Czy coś się w tej sprawie zmieniło? Czy uruchomiono jakąś szczególną reformę nauczania, zmieniającą dotychczasowe sztampowe podręczniki, nudne akademie i żenujące w sensie programowym wychowanie obywatelskie w ramach WOS-u? Ależ skąd. Mieliśmy za to dwie reformy, które wstrząsnęły polityką i wywołały gorącą publiczną debatę. Pierwsza z nich to posłanie sześciolatków do szkół za rządów Platformy Obywatelskiej. Druga, już za rządów Prawa i Sprawiedliwości, to likwidacja gimnazjów i powrót do ośmioklasowej szkoły podstawowej. Żadna z tych reform, a jeszcze będzie o nich mowa, nie zmieniła zasadniczego braku czy też dysfunkcji polskiego systemu edukacji obywatelskiej.

Dobrą ilustracją tego procesu są spory o nauczanie historii. W 2012 roku odbył się strajk głodowy nauczycieli protestujących przeciw zmianom w metodologii wykładania tego przedmiotu. Polska prawica rozpętała histerię, że rządzący chcą zepchnąć nauczanie historii na margines, pozbawić młodych Polaków samoświadomości historycznej. Tymczasem chodziło o zmianę w metodzie nauczania (np. o wprowadzenie bloku „Ojczysty panteon i ojczyste spory”, mający bardziej syntetycznie i problemowo podawać wiedzę – w zamyśle bardziej atrakcyjnie i zrozumiale). Protest był spowodowany dopuszczeniem przez MEN do nauczania historii nauczycieli języka polskiego i WOS-u, a to uderzało w licznych absolwentów historii. Krzyczano o „wynaradawianiu młodego pokolenia Polaków”, a chodziło w istocie o miejsca na rynku pracy. Jak to często bywa za wielkimi słowami o ojczyźnie kryły się przyziemna rzeczywistość i rachuba polityczna. Skończyło się kompromisem. Efekt? Nadal wychodzą ze szkół historyczni analfabeci, co stanowi nieustanny powód do prześmiewczych sondaży ulicznych wśród młodych ludzi. Mamy absolwentów z tak uproszczoną i prymitywną wiedzą o historii własnego kraju, że zamiast świadomych patriotów hodujemy coraz więcej nacjonalistów.

Nauczanie linearne jak z XIX-wiecznych reguł szkolnych, nadmiar faktów i dat bez znaczenia dla rozumienia procesów historycznych i przemian społecznych, zupełna prawie nieobecność wydarzeń najnowszych – to normy tego systemu. Kluczowe wydarzenie w naszych dziejach najnowszych, jakim było powstanie „Solidarności” (i jej uniwersalne przesłanie), jest omawiane marginalnie lub bałamutnie. Nie istnieje żaden pomost między historią a współczesnością. W ten sposób przeszłość jest oddzielona od współczesności, a tym samym – od odpowiedzialności za „tu i teraz”. Pozbawieni refleksji obywatelskiej, niezdolni do opowiedzenia historycznej drogi do czasów teraźniejszych (zasługujący na pamięć żołnierze wyklęci, tak promowani przez PiS, z tą drogą nie mają przecież nic wspólnego i mówię to jako historyk, a nie polityk) młodzi Polacy będą coraz rzadziej chodzić na wybory, a idea wspólnoty zawarta w państwie i jego regułach będzie dla nich coraz bardziej obca i niezrozumiała. I mimo patriotycznego nadęcia PiS-u, i mimo prób Platformy Obywatelskiej stan ten trwa nadal.

Ale szkoła to także system nauki reguł społecznych na bardziej podstawowym poziomie. To, jak się uczy dzieci, jak wygląda relacja między nauczycielem a młodymi ludźmi, wpływa na sposób rozumienia własnego miejsca w społeczeństwie i tego, co jest w nim promowane, a co marginalizowane. Przyjrzyjmy się temu aspektowi polskiej edukacji.

Badania przeprowadzone przez polskich pedagogów wykazały, że szkoła nie tylko nie uczy postaw prospołecznych i demokratycznych, lecz także aktywnie do nich zniechęca. Autor Diagnozy uspołecznienia publicznego szkolnictwa III RP w gorsecie centralizmu prof. Bogusław Śliwerski z Uniwersytetu Łódzkiego tak tłumaczył pozory demokratyzacji polskiej szkoły: „[Nauce demokracji i demokratyzacji szkoły – red.] miał służyć zapis w ustawie oświatowej o możliwości powoływania społecznych organów szkoły. Kojarzymy takie organy z radą rodziców, samorządem uczniowskim czy radą pedagogiczną. Jednak środowiska te nie są autonomicznymi podmiotami. Samorząd uczniowski nie jest samorządny, ponieważ ma opiekuna ze środowiska nauczycielskiego i jest przez niego sterowany, rada rodziców podlega nierzetelnym manipulacjom ze strony wychowawców i dyrektorów, którzy wymuszają wtórne opodatkowanie na rzecz szkoły publicznej, na przykład na ksero, wycieczki czy nawet sprzęt komputerowy. Natomiast radą pedagogiczną kieruje dyrektor, czyli pracodawca, co jest absurdem. To tak, jakby na czele Sejmu stał premier rządu”[8].

Przywołane badania pokazują, jak system, który pozornie ma demokratyzować stosunki w szkole i tym samym uczyć odpowiedzialności za dobro wspólne, został wykoślawiony i doprowadził do czegoś wręcz przeciwnego. Jest nauką konformizmu, podporzadkowania się, tym bardziej szkodliwą, że odbywa się to za parawanem rzekomej samorządności. Nikt w polskiej szkole nie ma zamiaru dzielić się władzą z uczniami lub rodzicami, o czym wiedzą prawie wszyscy Polacy, którzy przepuścili już swoje pociechy przez powszechny system szkolnictwa. Ale starannie pudrowany jest przekaz, że takie ciała są autonomiczne. Skutek jest taki, że uczniowie w zdecydowanej większości polskich szkół czerpią wiedzę, jak się odnaleźć w systemie zakłamanym, nieprawdziwym, pełnym hipokryzji. Rodzice z kolei są świadomi, że szkoła przetrzymuje zakładników – ich dzieci – więc się nie wychylają. Nie wychylać się, udawać, że wszystko jest w porządku i brać udział w fikcji – oto przestroga i lekcja przekazywana uczniom i ich rodzicom. To nauka autorytaryzmu w miękkiej postaci, posługującego się szlachetną formą dla ukrycia opresyjnej treści. Nauka, która powtarzana jest potem w dorosłym życiu, np. w pracy – w Polsce obwarowanej co prawda licznymi przepisami mającymi chronić pracownika. Ale przecież z pracą jest dokładnie tak jak z owym „samorządem” uczniowskim czy rodzicami w radzie – można „ograć” każdego. W wielkich miastach aksamitnie, w małych ośrodkach lub na wsiach – na całego. Fikcyjność reguł powoduje fikcyjność całości życia społecznego. Jeśli przyjęte są żelazne reguły, to nie można naginać tych zasad, by gnębić domagających się swoich praw ludzi. Nic dziwnego, że jedną z naczelnych obserwacji polskich emigrantów zarobkowych są cywilizowane stosunki pracy. A początki pracowniczego zamordyzmu zaczynają się właśnie w szkole.

Nieliczne placówki szkolne, które stworzyły alternatywny model, funkcjonują na obrzeżach tego świata, zwykle w dużych miastach i w zasobnych materialnie środowiskach. Pogłębia to rozwarstwienie społeczne na tych, którzy poddani presji szkolnego „miękkiego autorytaryzmu” uczą się, że demokracja i samorządność to fikcja, i tych nielicznych, którzy mogą sobie pozwolić na doświadczenie autentycznego partnerstwa i demokratycznych reguł w procesie nauczania. Nie trzeba bujnej wyobraźni, żeby przewidzieć skutki takiego rozwarstwienia. Poniżej cytat z wystąpienia Doroty Fiett, dyrektorki jednej ze szkół społecznych w Warszawie, podczas panelu Edukacja dla aktywności obywatelskiej w szkołach: „Moje doświadczenia: autokratyczny sposób zarządzania szkołą niszczy motywację uczniów, w tym chęć do podejmowania jakichkolwiek obywatelskich inicjatyw; demokratyczny sposób zarządzania szkołą, wprowadzony 28 lat temu [w liceum społecznym – red.] sprawdza się, a rozpoznawalną cechą absolwenta […] jest zaangażowanie społeczne w miejscu zamieszkania lub pracy. Teraz, osiem już szkół […] działa według tego modelu. W szkołach funkcjonują Rada Szkoły, Sejm i Sąd […]. Instytucje te – składające się z uczniów, rodziców i nauczycieli – mają realny wpływ na wiele sfer życia szkoły. Społeczność szkolna zorganizowana jest na wzór demokratycznego państwa, istnieje Konstytucja Szkoły. W szkole promowane jest uczenie krytycznego sposobu myślenia, możliwie wiele spraw poddawanych jest dyskusji z udziałem uczniów”[9]. Jak widać, istnieje alternatywny system – w tej szkole i wielu podobnych: społecznych, katolickich i innych. Ale nikomu, żadnej partii politycznej nie przyszło do głowy, żeby korzystając z mocy państwa, ale też z szerokiego systemu konsultacji społecznych, przenieść te doświadczenia na szkolnictwo powszechne. Jakby fakt, że mamy tylko garstkę szkół uczącą odpowiedzialności społecznej był marginesem niemającym nic wspólnego z życiem Polaków. Niech tkwią w dotychczasowym systemie. Oczywiście zawsze znajdą się argumenty na rzecz nierealności takiego rozwiązania. Płace (niskie, nie można wymagać zaangażowania za takie pieniądze), Karta Nauczyciela (ze związkowcami nie wygramy), ba – najważniejszy argument, jakże często przytaczany – rankingi PISA, międzynarodowego badania oceniającego jakość oświaty. Polska notuje w nich świetne wyniki, więc po co cokolwiek zmieniać? No tak, można znać morfologię orzęsków i nazwy wszystkich dopływów Amazonki, ale nie wiedzieć nic o naturze demokratycznego państwa, w którym się żyje. Pytanie tylko, co jest ważniejsze. Wysokie miejsce w rankingu PISA jest pochodną reformy z 1999 roku, wprowadzającej gimnazja. Teraz PiS je zlikwidował. Bez jakiegoś specjalnego powszechnego sprzeciwu. Za jakiś czas odbije się to na tym rankingu. Za jakiś czas ktoś może zechcieć zlikwidować w Polsce demokrację. Też bez specjalnego powszechnego sprzeciwu. Demokracja sama w sobie nie jest przecież absolutem, jest tylko gwarancją reguł, do tej pory sprawdzających się na wszystkich polach lepiej niż inne systemy. Niewykluczone, że w przyszłości ani nie będziemy mieli dobrych wyników w rankingach oświatowych, ani szkoły, która uczy życia społecznego w sposób pozwalający demokrację w Polsce utrzymać.

Wejdźmy głębiej. Do tej pory pisałem o tej sferze edukacji, która odpowiada za poczucie wspólnoty obywatelskiej, i o „akcesie” do reguł społecznych. Teraz pora przyjrzeć się istocie nauczania, tej podstawowej relacji uczeń–nauczyciel: „[…] szkoła współczesna w zakresie swojej organizacji przypomina ciągle model szkoły fabryki, który właściwy był dla pedagogiki XIX-wiecznej […]. W takim ustroju uczniowie przyjmują funkcje robotników, których celem jest przede wszystkim prawidłowe wykonanie nałożonych na nich przez zwierzchnictwo obowiązków – zrozumienie istoty tych obowiązków oraz motywów, dla których należy je wykonywać, nie odgrywa większej roli. […] Tym samym szkoła staje się instytucją uczniom nieprzyjazną, a zaufanie do edukacji wygasa […]. Szkoła zamiast dbać o wszechstronny rozwój uczniów zabija w nich wszystkie te cechy, które wyzwalają w uczniach chęć do pogłębiania wiedzy, a przede wszystkim: kreatywność, swobodę myślenia, inicjatywę. Szkoła przypominająca w swej strukturze fabrykę wzbudzać zaufania nie może – ani w uczniach, ani w rodzicach uczniów. Inicjatywa uczniów jest skutecznie hamowana, plan i programy nauczania są z góry ustalone. Bardzo często zdarza się, że nauczyciele zadający uczniom na lekcjach pytanie oczekują z góry ustalonej odpowiedzi i nie dopuszczają żadnej innej”[10].

I drugi głos specjalisty, opisujący rzeczywistość polskich szkół: „Słaba jakość komunikacji interpersonalnej w naszych szkołach jest, moim zdaniem, efektem wieloletniego procesu indoktrynacji politycznej w polskiej edukacji oraz obligatoryjnie narzuconych szkołom zasad pedagogiki autorytarnej wraz ze specyficznym stylem języka stosowanego jako narzędzie władzy i manipulacji [podkreślenie – BS]. Warto pamiętać, że pedagogika autorytarna powstała w odpowiedzi na potrzeby systemów totalitarnych w pierwszej połowie XX wieku. Mimo że oficjalnie jej zasady przestały obowiązywać w naszym kraju wraz z upadkiem PRL-u w 1989 roku, konsekwencje odczuwamy do dziś. Nauczyciele na studiach pedagogicznych często wciąż korzystają z podręczników autorów propagujących te zasady lub ich kontynuatorów. […] Typowy dla autorytaryzmu styl zarządzania dzieckiem wciąż obecny jest w polskich instytucjach oświatowych, przedszkolach i szkołach”[11].

To zaledwie dwa głosy, ale obraz wyłaniający się z niezliczonych podobnych badań prowadzonych w ostatnich latach nad edukacją w Polsce jest jednoznaczny: to system autorytarny, niedostosowany do psychiki dzieci i młodzieży, przestarzały, odwzorowujący najgorsze praktyki wcześniejszych epok. Produkuje uczniów zniechęconych do szkoły, nieufnych, nierozumiejących reguł, w jakich działają, konformistycznych i biernych lub zbuntowanych i wyrzucanych tym samym na margines. Wystandaryzowane systemy oceny uczniów nie uwzględniają postępu indywidualnego, a uciekanie się do testów sprawia, że cały system szkolnictwa idzie na łatwiznę i nawet nie próbuje porozumieć się z uczniami, by wydobyć z nich talenty i wspomóc motywację do nauki. Najczęściej stosowana metoda przypomina sposób, w jaki szkoli się psy: jest kara lub nagroda. Nic dziwnego, że w międzynarodowych badaniach dotyczących pozytywnej identyfikacji uczniów ze szkołą polscy uczniowie wykazują jeden z najwyższych poziomów niechęci i stresu związanego ze szkołą – nie tylko w skali Europy, ale także świata (w badaniach PISA 2010 dotyczących sympatii do szkoły: 24. miejsce na 26 krajów OECD; w badaniach PISA 2012 dotyczących identyfikacji ze szkołą – znów dwa miejsca od końca na 32 kraje z całego świata; podobnych wyników dostarczają także polskie badania – np. Fundacji Ośrodka Badań Społecznych 2016).

Pozostaje jeszcze jeden aspekt. Czego uczy polska szkoła w sytuacji, gdy kreatywność i związane nią krytycyzm, umiejętność współpracy, zdolność do szukania informacji są kluczowymi talentami decydującymi o rozwoju społeczeństw i sukcesie ekonomicznym? Jak to lapidarnie ujął prof. Piotr Laskowski: „Wiedza [w polskich szkołach] jest potrzebna, żeby zdać egzamin, nie zaś po to, żeby zastanawiać się nad światem. Wiedza – i tu dotykamy sedna sprawy – jest narzędziem dyscyplinowania, a nie źródłem mocy i sprawstwa. […] Polski system edukacji wypuszcza ludzi samotnych, przekonanych, że muszą spalać się w wyścigu. A nade wszystko niezdolnych do zrozumienia warunków, w których ten wyścig się odbywa”[12]. Ogłaszanie przez premiera Mateusza Morawickiego przejścia Polski z gospodarki niskich płac do gospodarki opartej na wiedzy i kreatywności wydaje się w tej sytuacji wręcz komiczne. Sukces gospodarczy narodów to „ciąg technologiczny” – zaczyna się od systemów edukacji, a nie od miraży miliona aut elektrycznych skonstruowanych w Polsce.

Dopiero z tej perspektywy należy oceniać reformy edukacji, które ostatnio wdrażano. Reforma PO – sześciolatki do szkół – miała wszelkie pozory racjonalności. Dane zebrane w świecie świadczą o tym, że im wcześniej zacznie się edukacja, tym dziecko ma większe szanse na rozwój intelektualny i nabycie umiejętności decydujących o sukcesie życiowym. Większość krajów wysoko rozwiniętych przyspiesza więc moment rozpoczęcia edukacji dzieci. Jak by się wydawało, rodzice powinni zrozumieć, że w tym właśnie zawarta jest przyszłość ich pociech. Powszechny sprzeciw, czego symbolem był ruch „Ratujmy Maluchy”, jawił się więc jako nieracjonalny, sprzeczny z interesem i dzieci, i rodziców. Ale to nie propaganda liderów tego ruchu wspartych ochoczo przez opozycyjny PiS zdecydowała o klęsce projektu PO. Zdecydowało doświadczenie rodziców, świadomość, do jakiej szkoły posyłają swoje dzieci. Na nic się zdały zapewnienia o przygotowanych salach, w których dzieci będą się bawić i siedzieć w kółeczku. Rodzice dobrze wiedzieli, że to oznacza posłanie dzieci rok wcześniej w objęcia systemu, który dobrze pamiętali – nieprzyjaznego, autorytarnego, stresującego i w finale – odnoszącego wątpliwe sukcesy edukacyjne. Dlatego przyjęli te zmiany skrajnie niechętnie. Odwrotnością zmian rządu PO–PSL była reforma PiS-u po objęciu władzy – likwidacja gimnazjów. Pozornie cieszyła się społeczną akceptacją, co ją odróżniało od poprzedniej (zresztą na tej fali odwołano reformę sześciolatków). Tak, gimnazja były kojarzone z problemami wychowawczymi, co stanowiło ułatwienie dla chcących je zlikwidować polityków. Lecz bierność większości społeczeństwa wobec tej reformy wynikała, moim zdaniem, z czegoś innego – przekonania, że czy gimnazja, czy ośmioklasowe podstawówki, to na jedno wychodzi. Będzie, jak było. Tę codzienną rzeczywistość rodzice znali bardzo dobrze i wiedzieli, że trwa nadal. Mieli rację.

Obie reformy zostały przeprowadzone obok rzeczywistych problemów polskiej szkoły i nawet tych problemów nie musnęły. Były złudzeniami obiecującymi naprzemiennie: albo postęp oświatowy, albo cofnięcie się do dobrze kojarzonej przeszłości. W rzeczywistości były pozorami zmiany. Mimo że diagnozy zostały postawione dawno i zawarte są w niezliczonych przykładach, badaniach, wystąpieniach na konferencjach, żadna partia polityczna nie próbuje nawet zbliżyć się programowo do realnych problemów. To nie rodzice i nauczyciele zawodzą, nie zawodzi nawet system edukacyjny złożony z urzędników, kuratorów, samorządowców – cały ten mechanizm administracyjno-finansowy. On jest po prostu jako całość źle skonstruowany, jeśli chodzi o cel. I już naprawdę nie ma znaczenia, czy edukacja będzie się odbywała w ośmioklasowych podstawówkach, czy w gimnazjach. Wielu wspaniałych nauczycieli, których przecież jest znakomita większość, świetnych dyrektorów, ciężko pracujących w tym jednym z najbardziej wymagających zawodów świata jest wtłoczonych w system wymuszający działania obok tego, co stanowi istotę rozumnej pedagogiki. Aby zdobyć środki na rozwój szkoły, a często na elementarne potrzeby dzieci, zmuszeni są do sięgania po pieniądze rodziców. Równocześnie muszą spełniać nałożone przez państwo kryteria nauczania, w coraz bardziej widoczny sposób dysfunkcyjne edukacyjnie. Na drugim biegunie znajdują się prywatne szkoły z wysokim czesnym, dla wyższej klasy średniej, której ambicją jest dobrze wykształcić dzieci – za wszelką cenę. W skali kraju to zdecydowana mniejszość, ale i tak postępuje w ten sposób wspominane już rozwarstwienie klasowe. Kapitał finansowy plus kapitał kulturowy dają „odskok” od normy oświaty dla reszty Polaków. A potem się dziwimy, że hodujemy sobie konflikty społeczne lub napędzamy niechęć do wykształconych elit.

To polityka wcielona w państwo jest odpowiedzialna za cel i sens edukacji. To na odpowiedzialnej polityce ciąży obowiązek dostosowania Polski do współczesności. Jeśli się z tego nie wywiązuje, trudno się dziwić, że maleje liczba obywateli chcących czynnie uczestniczyć w życiu publicznym. Przykro mi to powiedzieć i robię to z ciężkim sercem, bo byłem entuzjastą posyłania sześciolatków do szkół (nie tylko jako minister – moja córka wzięła udział w tym eksperymencie), ale w kwestii edukacji wszystkie partie ostatnich dekad mają „krew na rękach”. PO i PiS mogą się w nieskończoność przerzucać winami za zaniechanie w sprawie sześciolatków w szkołach lub za likwidację gimnazjów. W codzienności zwykłego Polaka posyłającego dzieci do szkoły nic się nie zmienia. I co gorsze – nic się nie zmienia w kolejnych rocznikach opuszczających szkoły. Chorują na to samo „inwalidztwo obywatelskie” i wyryte w ich doświadczeniu opresyjne relacje stanowią podstawowe doświadczenie społeczne. Badania nie pozostawiają żadnych wątpliwości.

I na koniec można się powołać na niezwykły eksperyment. Eksperyment na żywym organizmie. Polska emigracja zarobkowa w Wielkiej Brytanii też ma dzieci. I też je posyła do szkoły. Porównanie doświadczenia stamtąd i stąd jest bezcenne i zawdzięczamy je Przemysławowi Sadurze. W tym miejscu, na zakończenie tego podrozdziału, pozwolę sobie przytoczyć badania zawarte w książce Państwo, szkoła, klasy: „Brytyjskie państwo, choć na co dzień wycofane i oddające więcej przestrzeni rynkowi i społeczeństwu, kiedy się już pojawia, zdaniem badanych Polaków, działa niezawodnie, bezwzględnie egzekwując prawo i traktując wszystkich obywateli w ten sam sposób. Szkoły podstawowe i średnie proponują nowoczesne metody nauczania, wciągający program i metodykę pracy nastawioną na wspieranie indywidualnego rozwoju dziecka”[13]. Dodajmy, że w rankingu PISA jakości nauczania Wielka Brytania jest zdecydowanie niżej od Polski. Badani Polacy podkreślali zaufanie do angielskiej szkoły, zadowolenie, że uczy praktycznych rzeczy, radość dzieci, które chętnie tam chodzą. Rodzice nie mają problemu z zaakceptowaniem posyłania do szkoły swoich sześciolatków. Nie stykają się z „folwarkiem dziecięcym”, jaki pamiętają z własnej edukacji w Polsce, co podkreślają w przeprowadzonych badaniach. I tak jak my patrzymy ze współczuciem pomieszanym ze zgrozą na wysiłki edukacyjne w Afganistanie czy Afryce, to tak samo, przy zachowaniu proporcji, mogą patrzeć polscy rodzice z Anglii na codzienność szkoły w ojczystym kraju. I nie przeszkadza im, że dzieci w Anglii uczą się mniej, że nie zadaje im się lekcji do domu. Nie muszą, jak w Polsce, brać na siebie części obowiązków nauczycieli lub płacić za korepetycje, żeby dziecko opanowało materiał wymagany na teście. Wiedzą, że oprócz skromniejszej wiedzy dzieci nabywają tam innych kompetencji, znacznie bardziej przydatnych we współczesnym świecie.

Na razie polska polityka w odniesieniu do edukacji robi wszystko, żeby nas ten współczesny świat omijał szerokim łukiem. Przy okazji produkując nieobywateli.

Nieświeckie państwo

Zanim pod wpływem własnej nieudolności i drapieżności sąsiadów upadła Pierwsza Rzeczpospolita, istniał we wsiach będących własnością Kościoła katolickiego tzw. przymus propinacyjny. Polegał on na obowiązku kupowania wódki przez chłopów tylko w karczmie należącej do proboszcza, zwykle dzierżawionej przez Żyda. Przymus ten, będący jednym z elementów systemu niewolnictwa na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej zwanego pańszczyzną, był przejęty przez Kościół z analogicznych praktyk w majątkach ziemiańskich i magnackich. Zapewniał dochód i był egzekwowany za pomocą kar cielesnych. Jak zaświadczają źródła z epoki, na drzwiach niektórych świątyń wisiały kije, bicze i kuny (rodzaj dybów) jako przestroga dla tych wiernych, którzy ośmieliliby się kupić tańszą wódkę poza księżowską gospodą. Minęły epoki i zabory, rewolucje i wojny, „cywilizacja płynie jak torpedowiec”, jak pisał Gałczyński, a zależność obywateli polskich od księżowskich dochodów nadal trwa. Cóż z tego, że już nikt nikogo nie bije, skoro możliwość wyboru, ta podstawa nowoczesnego społeczeństwa demokratycznego, jest nadal iluzoryczna.

„Usłyszeliśmy w parafii, że albo zapłacimy od razu 2,4 tys. złotych, albo pogrzebu nie będzie – płacze 80-letnia Gertruda Firchow, która w ciągu tygodnia straciła dwóch synów. W Wąbrzeźnie nie ma cmentarza komunalnego [podkreślenie – BS]. Są dwa parafialne – stary i nowy – którymi administruje ks. Jan Kalinowski, proboszcz parafii Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza. I dyktuje twarde warunki. Zasiłek pogrzebowy z ZUS wynosi obecnie 4 tys. zł. Ksiądz za pogrzeb woła średnio ok. 2 tys. zł. Drugie tyle chowający zmarłych oddają zakładom pogrzebowym. Tyle że wąbrzeski proboszcz nie chce czekać, aż Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeleje rodzinie pieniądze na konto”[14].

I druga historia: „Rodzina Orłowskich z Przerośla koło Suwałk pogrzebu mamy nie zapomni do końca życia. Była to podwójna tragedia, bo śmierci ukochanej osoby nie potrafił uszanować duchowny. Ksiądz, a zarazem właściciel cmentarza, zabronił grabarzom zasypać grób. Z powodu pieniędzy […]. «Nie miałem 1,4 tys. zł, żeby zapłacić z góry za pogrzeb, jak wyliczył proboszcz – żali się Adam. – Powiedziałem, że zapłacę, gdy dostanę pieniądze z zasiłku pogrzebowego z ZUS-u. Bardzo to rozzłościło księdza» – relacjonuje. Wstrząsające wydarzenia rozegrały się w dniu pogrzebu. Ksiądz, jak mówi rodzina, nie poświęcił ciała”[15].

To dwa drastyczne przykłady (a jest ich więcej) niczym nieskrępowanej władzy, ale jej istota nie wyraża się w takich i podobnych incydentach, ale w samej możliwości dyktowania warunków przez lokalnych proboszczów. Dla ludzi niemożność pochowania swoich bliskich na cmentarzu, gdzie leżą ich przodkowie, jest tragedią. Zawieszona i niewypowiedziana groźba, że na końcu i tak trzeba będzie przyjść do księdza z prośbą o pogrzeb (i zapłacić za to, ile zażąda), jest fundamentem jego władzy.

Według Najwyższej Izby Kontroli (jedyna do tej pory instytucja, która to badała) z łącznej liczby 15,5 tys. obecnie funkcjonujących obiektów cmentarnych tylko około 1880 to cmentarze komunalne – ledwie 12 proc. Największą część stanowią cmentarze wyznaniowe, tzw. parafialne. Rozmieszczenie cmentarzy komunalnych w poszczególnych regionach kraju, z uwagi na uwarunkowania historyczno-kulturowe, nie jest równomierne. Zdecydowanie najwięcej jest ich w województwach zachodniopomorskim, lubuskim oraz dolnośląskim, czyli na terenach, które w przeszłości zamieszkiwali protestanci (i zostały one skomunalizowane).

Co na to prawo? „Zarząd cmentarza wyznaniowego należącego przykładowo do Kościoła katolickiego nie może […] odmówić (pod karą aresztu lub grzywny) pochowania luteranina, muzułmanina lub nawet ateisty (ani jego osoby bliskiej), o ile gmina nie posiada cmentarza komunalnego. Taka sama kara grozi za brak zgody na odbycie na jedynym w gminie cmentarzu wyznaniowym obrządku pogrzebowego zgodnego z inną religią. Reguły te stanowią uszczegółowienie zasady wolności religijnej i braku dyskryminacji ze względu na wyznanie ustanowionej w art. 53 Konstytucji”[16]. To samo dotyczy wykupionego wcześniej miejsca na cmentarzu. Problem stanowi zarówno to, że wszystkie czynności pogrzebowe pozostają w gestii miejscowego proboszcza, jak i to, że może on odmówić odprawienia religijnego obrządku odprowadzenia zmarłego. Jak widać z przykładu pierwszego, zdarzają się sytuacje ekstremalne, w których prawny obowiązek pochówku jest naruszany bezkarnie, a ostatecznym mieczem Damoklesa nad żałobnikami jest ryzyko odmowy „posługi kapłańskiej” przy złożeniu nieboszczyka do grobu.

I teraz dochodzimy do istoty sprawy. To opłata, jaką trzeba wyasygnować na pogrzeb bliskiej osoby, odprowadzona do parafii. Jest ona zupełnie woluntarystyczna i zależy od widzimisię proboszcza. Jest opłatą dotykającą wszystkich obywateli, którzy nie mają wyboru (przypomnijmy – tylko 12 proc. cmentarzy w Polsce to cmentarze komunalne). Polacy są zdani na łaskę księży, spośród których część nie ma żadnych skrupułów w zdzieraniu opłat od obywateli. Opłat nigdzie nieewidencjonowanych, od których państwo nie pobiera podatków, bo Kościół jest z nich zwolniony; opłat nieprzedstawianych parafianom, bo księża na ogół nie pokazują ani dochodów, ani rozchodów z czynności religijnych wiernym swojej parafii. Nic dziwnego, że raz na jakiś czas dochodzi do skandali w tych sprawach, nie mówiąc już, że sam system z punktu widzenia państwa jest skandalem. Bo jak inaczej można nazwać sytuację, w której państwo godzi się, żeby obok niego, w sposób niezależny istniał podmiot pobierający opłaty według uznania obciążające obywateli tego państwa i niemający żadnych zobowiązań (poza moralnymi) wobec tak obywateli, jak i tego państwa? Podmiot, dodajmy, mający osobowość prawną, połączony z polskim państwem umową o randze traktatu (konkordat). Władza księży Kościoła katolickiego, poza dużymi miastami i miejscowościami z cmentarzami komunalnymi, jest faktem, z którym najwyraźniej polskie państwo się pogodziło.

W codzienności polskiej prowincji Kościół ma swoje miejsce uświęcone tradycją i społecznym systemem, w którym życie ludzkie przebiega zarówno w rytmie nie tylko wydarzeń zupełnie świeckich, lecz także rytuałów religijnych. Wrosły one na trwałe w polską tożsamość i nie sposób przeprowadzić linii między tym, co wyrasta z osobistej potrzeby religijnej, a tym, co jest tylko odziedziczonym obyczajem. Nowoczesne państwo XXI wieku nie ma prawa zakazywać lub nakazywać wiary, ale ma obowiązek realnie chronić wolność tego osobistego wyboru. Odebranie Kościołowi uzurpowanej władzy jest możliwe tylko poprzez jawność finansową i podatkową. Ten postulat prowadzi nas oczywiście do podstaw prawnych, na których ufundowano relacje Kościoła katolickiego z polskim państwem. Do konkordatu, do praktyki, jaka w tym czasie wykształciła się na jego gruncie. Jakiś czas temu Instytut Spraw Publicznych opublikował raport na temat przestrzegania konkordatu[17]. Wynika z niego jasno, że wielokrotnie Kościół łamał zasadę leżącą u podstaw tego aktu prawnego – zobowiązania do poszanowania wzajemnej niezależności i autonomii – a użyteczność konkordatu dla państwa i obywatela w świetle praktyki postępowania Kościoła wydaje się coraz bardziej wątpliwa.

Z przyjściem do władzy PiS-u postulat rewizji konkordatu lub innej formy ograniczenia wszechwładzy księży i biskupów stał się jeszcze bardziej „teoretyczny”. PiS czerpie zyski polityczne z Kościoła, a Kościół umacnia swoją pozycję, wkraczając już jawnie w coraz to nowe obszary. Do tego obie strony wypracowały pewien opresyjny sposób demonstrowania tego dealu. Niech przykładem będzie spotkanie na Jasnej Górze pielgrzymki Rodziny Radia Maryja w lipcu 2018 roku. Wziął w niej udział premier i wielu konstytucyjnych ministrów. Przemówienie premiera (chciałoby się powiedzieć kazanie) było jawną propagandą polityczną, podczas której Mateusz Morawiecki porównywał podkopy pod Jasną Górą robione przez Szwedów w czasie oblężenia do podkopywania Polski przez – w domniemaniu – opozycję. Wtórował mu biskup Antoni Dydycz wspierający PiS w przejmowaniu sądów. Do tej pory politycy Prawa i Sprawiedliwości oraz liczni księża i biskupi przyzwyczaili nas do tego typu imprez i dawania sobie nawzajem wyrazów poparcia, ale tym razem przekroczono wszelkie granice. Katolicki dziennikarz i publicysta Szymon Hołownia napisał potem w mediach społecznościowych, że jeśli Kościół wziął ślub z PiS-em, to musi się liczyć, że będzie owdowiały po następnych wyborach (lub jeszcze następnych). Ten proces, w którym Kościół bez żenady tworzy razem z partią rządzącą sojusz polityczny, spotykał się z ostrą krytyką ze strony nie tylko wierzących świeckich, lecz także księży (żeby wspomnieć tylko dominikanina Ludwika Wiśniewskiego). To jasne, że ten alians jest dla państwa problemem i zaciera jego świecki charakter. Ale to w długiej perspektywie większy problem dla Kościoła – postrzegany jako partyjny zapłaci za to cenę w postaci odwracania się od niego (nie tylko młodych) wiernych i przyspieszy sekularyzację społeczeństwa. Traktować więc należy to zjawisko raczej w kategoriach pokoleniowo-politycznych niż trwałej tendencji, mimo jego ewidentnej szkodliwości. Utrwalanie bowiem przez Kościół propagandy politycznej PiS-u, że kto nie popiera tego ugrupowania, nie jest tym samym Polakiem-katolikiem, to dorzucanie do pieca paliwa wzajemnych animozji i dzielenie społeczeństwa według kryteriów z gruntu fałszywych i o złych skutkach. Kościół ustami swoich hierarchów z jednej strony faryzejsko ubolewa nad „podziałami w naszej Ojczyźnie”, z drugiej te podziały podsyca (Rafał Matyja w swojej błyskotliwej analizie polskiej polityki pt. Wyjście awaryjne… starannie zupełnie pominął ten aspekt, opisując absurdy wojny polsko-polskiej dewastującej politykę i państwo). Kościół w tym psuciu ma swoje poczesne miejsce i nie zostanie mu to prędko zapomniane.

Narastający zrost w schemacie PiS–państwo–Kościół w końcu będzie musiał zostać przecięty. Dla wszystkich obserwujących te problemy (poza PiS-em i episkopatem połączonych transakcyjnie – pierwsi sprzedają, drudzy kupują) jest oczywiste, że państwo od lat ustępuje Kościołowi. I to nie tylko w wyniku rządów Jarosława Kaczyńskiego z tylnego fotela ani nie ze względu na umiłowanie przez prawicę imperium ojca Rydzyka. To ciąg zdarzeń i zaniechań znacznie wcześniejszych: umizgów postkomunistycznej lewicy do biskupów, doktryny PO, by nie iść na żaden konflikt z Kościołem, PSL-owskiego panicznego strachu przed proboszczami; ten stan trwa już bardzo długo. A Kościół systematycznie zwiększa swój nacisk na państwo – już wypowiedział kompromis aborcyjny, żąda prawnego zakazu in vitro, sprzeciwia się związkom partnerskim, promuje „klauzulę sumienia”, która jest jak bomba z czasowym zapalnikiem podłożona pod porządek prawny państwa. Im śmielej na górze, tym bezwzględniej na dole. Triumfujący Kościół w Polsce oznacza, że opłaty dla wiernych będą rosły, ku rozpaczy najbiedniejszych i obojętności państwa na takie opodatkowanie za „wybór sumienia i tradycji”. Bo na Franciszkowe ubóstwo sług bożych jako znaku rozpoznawczego chrześcijaństwa nie mamy co liczyć. Takie nowinki w polskim Kościele nie przechodzą.

Ale jest i druga strona medalu. To środowiska lewicowo-liberalne, stawiające postulaty obyczajowe w centrum problemów państwo–Kościół i mierzące świeckość państwa np. za pomocą możliwości zawierania małżeństw przez osoby homoseksualne. Opresyjność Kościoła w życiu publicznym przekłada się na radykalizację postulatów zdecydowanej mniejszości posługującej się językiem modernizacyjnym odniesionym do sfer obyczajowości. Sądzę, że tak ustawiony spór zapewnia dominację w społeczeństwie opinii prawicowo-kościelnych. Ewolucja postaw społecznych wobec praw osób homoseksualnych będzie zapewne postępować, ale miarą świeckiego państwa jest w pierwszym rzędzie zagwarantowanie obywatelowi swobody wyboru między życiem według nakazów religijnych a życiem poza nimi. Dotyczy to nie tylko pochówków i związanej z nimi przejrzystości finansów Kościoła, lecz także procedur in vitro, związków partnerskich i liberalizacji ustawy antyaborcyjnej. Wszystkie te kwestie mogą mieć o wiele szersze społeczne poparcie, gdy nie zostaną zepchnięte do getta lewicowych progresistów. Zaczyna się bowiem od podstawowych wolności – jeśli ich brakuje, to cała konstrukcja świeckiego państwa jest teoretyczna. Ale to wymaga przeformułowania postulatów wobec sytuacji, kiedy prawica wraz z Kościołem stworzyła kontekst, w którym np. związki partnerskie to problem homoseksualistów, a nie wielu tysięcy par heteroseksualnych niemogących korzystać z praw cywilnych obejmujących ich relacje.

PO w tej sprawie zachowuje się szczególnie niezrozumiale. Pomijam już fakt, że obciąża ją brak w polskim prawie związków partnerskich (na usprawiedliwienie przypomnę tylko, że koalicjantem PO był PSL, więc wybór albo związki partnerskie, albo koniec rządów był jak najbardziej realny). Jednak unikając sprzeciwu wobec praktyki politycznej Kościoła w Polsce, przecież i tak nie zdobędzie poklasku biskupów i księży, nawet cienia ich neutralności w sporze prowadzonym z PiS-em. Wystarczy przypomnieć gest ministra Bogdana Zdrojewskiego – dofinasowanie Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie sześciomilionową dotacją „na muzeum”. Nie pomogło to Platformie Obywatelskiej zwłaszcza w roku 2015. Obawa przed publicznym przyznaniem, że mamy problem z Kościołem instytucjonalnym w Polsce (przecież nie z samą religią), jest tak silna, że PO nie zauważa, jak powoli staje się milczącym żyrantem tego, co Kościół zaczyna robić obywatelom. Jak Polak ma myśleć z szacunkiem o swoim państwie, skoro na co dzień rozciąga się nad nim nieformalna, finansowa władza proboszcza, a do tego widzi pokorę i strach przed Kościołem w oczach liderów opozycji? (No przyznajmy, poza nowym wcieleniem SLD). Jak można skutecznie sprzeciwiać się polityce prawicy, nie uwzględniając jej strategicznego sojuszu z Kościołem? A na koniec, jak można nie chcieć uregulować ostatecznie dochodów Kościoła, które już dawno wymknęły się z jakichkolwiek ram racjonalności i przyzwoitości? Jest oczywiste, że trzeba to uregulować, i to przy realnym poparciu Polaków. W ramach konkordatu, a jak się nie da – to i bez niego.

Świeckie państwo nie jest mrzonką. Jest paląco aktualnym wymogiem polskiej racji stanu, datującej się od czasów osobistego sekretarza króla Zygmunta II Augusta, ostatniego Jagiellona na polskim tronie. Andrzej Frycz Modrzewski, bo to on był tym sekretarzem królewskim i publicystą politycznym, dobrze rozumiał, że żadne „królestwo”, żaden kraj nie może podlegać Kościołowi, który chce nim rządzić we wszystkich aspektach życia. To dlatego Zygmunt II August zasłynął powiedzeniem, które mogłoby być i dzisiaj mottem polityki państwa: „Nie jestem królem waszych sumień”. Od tego momentu minęło 500 lat. Może czas wreszcie spróbować?

Kodeks nieposłuszeństwa

Ktokolwiek podróżował samochodem za granicę, doskonale zna ten obrazek: na polskich autostradach kierowcy ciężarówek wyprzedzający się wzajemnie, tamujący ruch na lewym pasie oraz kierowcy samochodów osobowych przekraczający z fantazją dozwoloną prędkość, światłami i trąbieniem spychający z drogi innych uczestników ruchu (przy czym im droższy samochód, tym bardziej chamska jazda) i gwałtownie zmieniający pasy, gdy przekroczą granicę Czech czy Niemiec, nagle, jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, stają się za kierownicą grzeczni i poukładani. Jadą równym tempem, nie zajeżdżają drogi i nie przekraczają prędkości. I odwrotnie, po wjechaniu na polskie drogi polscy kierowcy jadący grzecznie w Czechach czy w Niemczech zmieniają się na powrót w demony prędkości i chamstwa. Można oczywiście podsumować to zjawisko niechęcią do kontaktu z obcojęzyczną policją drogową, ale to byłoby chyba zbyt trywialne. Skala nadzoru nad ruchem drogowym u naszych sąsiadów (i dalej na zachód) jest nieporównywalna z tą w Polsce, a dyscyplina kierowców – o niebo wyższa niż nad Wisłą. Polscy kierowcy dostosowują się do „panujących warunków” błyskawicznie, jakby rozumiejąc, że znaleźli się w innej rzeczywistości prawnej i społecznej. Rzecz jednak nie w anegdotycznym śledzeniu narodowych przywar, ale w czymś znacznie poważniejszym. Kodeks drogowy, skoro dotyczy 65 proc. obywateli (odsetek Polaków mających prawo jazdy) i 74 proc. gospodarstw domowych (w których domownicy korzystają z własnego samochodu), jest przecież jedną z najbardziej powszechnych umów społecznych. Ta umowa społeczna jest ugruntowana w prawie, a za jej lekceważenie ponosi się najwyższą cenę: życie własne i życie innych użytkowników dróg. Wyroki za jej naruszenie są wysokie, a każde kolejne święta lub długi weekend za każdym razem stanowią powód do wygłaszania komunikatów ostrzegawczych, a następnie prezentowania tragicznych bilansów. A mimo wszystko Kodeks drogowy to w Polsce prawo najbardziej manifestacyjnie, systematycznie i nagminnie łamane. Żeby to ocenić, trzeba nieco wiedzy.

Polska od lat jest ujmowana w statystykach podających liczbę wypadków na milion mieszkańców. Na 28 państw zajmujemy stale czwartą pozycję od końca (w 2017 r. – 75 ofiar śmiertelnych na 1 mln obywateli), za nami są tylko Chorwacja, Bułgaria i Rumunia (odpowiednio 80, 96 i 98 ofiar śmiertelnych na 1 mln obywateli). Średnia UE w tym samym roku wynosiła 49 ofiar na 1 mln mieszkańców, podczas gdy np. w Czechach wskaźnik ten wynosi 54, a w Niemczech – 39. To daje pojęcie o skali zjawiska, ale też jego powadze[18].

W dłuższej perspektywie widać wprawdzie systematyczny spadek liczby wypadków – polska policja nawet zauważa w swoich statystykach, że biorąc pod uwagę wzrost liczby pojazdów ten spadek jest duży. Niemniej nie tylko w naszym kraju się to dzieje. W latach 2010–2017 w Estonii wypadki śmiertelne spadały o 39 proc., w Portugalii (dla porównania państwo z drugiej strony kontynentu) – o 31 proc., w Czechach, które nie mają takiego problemu jak my – o 28 proc., czyli o tyle samo co w Polsce. Jednak biorąc za punkt wyjścia ogólne miejsce naszego kraju w rankingu śmierci na drogach, nie jest to wynik imponujący. Co więcej, spadek ten nie odbywa się konsekwentnie: w 2016 roku liczba wypadków znów wzrosła (łącznie 33 664), a śmierć poniosło 3 026 osób… 3 tys. osób! To jakby zniknięcie jednej wielkiej wsi!

„Na pytanie o to, jakimi są kierowcami, Polacy przyznają sobie ocenę 7,2/10 w porównaniu z europejską średnią na poziomie 7,7/10. Opisując swój sposób kierowania pojazdem, niemal wszyscy Polacy (99 proc.) bez wahania przypisują sobie przynajmniej jedną pozytywną cechę, postrzegając siebie przede wszystkim jako «uważnych» (68 proc.) i «spokojnych» (68 proc.). Niemal jedna trzecia (30 proc. w porównaniu ze średnią europejską 26 proc.) opisuje się również jako «uprzejmych». Swoich rodaków postrzegają jednak jako szczególnie «nieodpowiedzialnych» (65 proc. w porównaniu ze średnim poziomem 44 proc. w Europie) oraz «niebezpiecznych» (36 proc. w porównaniu z 26 proc. w Europie)”[19]. Krótko mówiąc – „piekło to inni”. Trudno o bardziej wyrazisty przykład braku realnej zbiorowej samooceny. A podejmowane przez różne rządy próby, mające wymusić na Polakach przestrzeganie Kodeksu drogowego, to osobny, fascynujący rozdział. Warto jednak zdać sobie sprawę z kosztów polskiej szkoły jazdy.

Koszty wypadków i kolizji drogowych co roku przedstawia Krajowa Rada Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego. Wyliczenia za rok 2016 wskazują na 48,2 mld zł, czyli 3 proc. produktu krajowego brutto naszego kraju. To są kwoty porównywalne z tymi, o których mówił rząd PiS-u, że uciekają rokrocznie z powodu oszustw związanych z płaceniem podatku VAT. Ale ponieważ koszty wypadków są rozłożone na koszty materialne, koszty związane z konsekwencjami śmierci, długotrwałego leczenia i rehabilitacji, ubytków w systemie podatkowym, ubezpieczeń i innych pozycji – a więc na wiele obszarów funkcjonowania państwa i instytucji – nie są przez to powszechnie odczuwalne. Łamanie zasad umowy społecznej, jaką jest Kodeks drogowy, sprawia, że nie tylko ryzykujemy śmiercią, lecz także płacimy horrendalne pieniądze.

Sondaż Millward Brown z 2013 roku, dotyczący prędkości jazdy, zawiera we wnioskach diagnozę stosunku Polaków do ograniczeń wiążących się ze stosowaniem prawa na drogach: „Mimo świadomości ryzyka i zagrożenia, jakie niesie za sobą nadmierna prędkość, akceptujemy fakt łamania ograniczeń. Większość respondentów zdaje sobie sprawę z tego, jak istotny wpływ na skutki ewentualnego wypadku ma prędkość jazdy, panuje jednak dość powszechne przekonanie, że kierowcy w Polsce nie przestrzegają ograniczeń prędkości, a nawet, że przekraczanie prędkości przy dostosowaniu jazdy do warunków na drodze nie jest niczym złym. Akceptacja respondentów dla przekraczania prędkości jest największa w miejscach, gdzie obowiązują niskie limity prędkości (do 50 km/h) [czyli tam, gdzie śmiertelność jest najwyższa – np. w terenie zabudowanym z dużym ruchem pieszych – BS]. Dość powszechne jest przekonanie, że przekraczanie prędkości o 10 km/h jest akceptowalne. Niestety 17–27 proc. badanych (w zależności od ograniczenia) dopuszcza przekroczenia prędkości o 20 km lub więcej. Tolerancja dla przekraczania prędkości jest istotnie większa w grupie kierowców. Większość Polaków uważa, że przekroczenie prędkości do 10 km/h nie wiąże się z konsekwencjami i mandatem. Dopiero za większe przekroczenia prędkości można zostać ukaranym. Badani obawiają się konsekwencji, przede wszystkim kiedy mijają patrol policji lub kiedy przejeżdżają obok fotoradaru. Mimo to ponad połowa respondentów uważa, że i w takich sytuacjach przekraczając prędkość, uniknie się konsekwencji”[20].

Tak więc głównym czynnikiem leżącym u podstaw zjawiska jest poczucie bezkarności i przyznana sobie swobody decydowania, czy należy przekraczać prędkość, czyli łamać reguły. Anarchiczność tych postaw to rodzaj współczesnego liberum veto i, jak się wydaje, proste następstwo braku należytego systemu kontroli i kar egzekwowanych ściśle i konsekwentnie. Dyscyplina jazdy kierowców w Europie Zachodniej nie wzięła się z genetycznej praworządności, tylko właśnie z żelaznej konsekwencji w egzekwowaniu przepisów. Przykładem wiele mówiącym o tym mechanizmie jest orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 14 lipca 2015 roku, kwestionujące dotychczasowe przepisy, na których opierało się działanie fotoradarów. Wniosek złożył Rzecznik Praw Obywatelskich, a jego skarga została uwzględniona. Trybunał dał 9 miesięcy na zmianę przepisów i w konsekwencji 1 stycznia 2016 roku zostały wyłączone wszystkie fotoradary gminne i miejskie w Polsce. Warto dodać, że gminy traktowały fotoradary jako urządzenia zapewniające większe bezpieczeństwo mieszkańcom. Ale tym, co spowodowało boom na te urządzenia, była możliwość uzyskania przez gminy dodatkowych dochodów z tytułu mandatów. Odtąd tylko państwowa Inspekcja Transportu Drogowego mogła stawiać fotoradary na polskich drogach, co naturalnie spowolniło ich przyrost jako podstawowego narzędzia dyscyplinowania kierowców. Efekt? W 2016 roku liczba wypadków drogowych nagle wzrosła o prawie 700, a kolizji o ponad 44 tys. Kosztowało to także życie 88 osób więcej niż w roku poprzednim. W następnym roku niektóre parametry powróciły do poziomu z roku 2015, niemniej poluźnienie kontroli powstrzymało systematyczny spadek wypadkowości na drogach: „W 43 miejscowościach, w których [funkcjonowały – red.] fotoradary straży miejskich […], liczba zabitych wzrosła np. o 46 proc.”[21]. Państwo zamiast zacieśniać gorset kontroli go poluźniło. Z tragicznymi skutkami. Zawinili prawnicy rządowi za czasów PO, którzy przeoczyli problem zgodności regulacji z Konstytucją RP, za to rzecznik praw obywatelskich wykazał się nadzwyczajnym refleksem, Trybunał Konstytucyjny popisał się szybkim wydaniem orzeczenia i krótkim terminem wprowadzenia nowych przepisów. Rząd PiS-u nie przygotował się na tę zmianę i wyszło jak zwykle. A wszyscy chcieli dobrze.

Równocześnie to samo państwo, które stoi na straży przestrzegania Kodeksu drogowego, nie ma czystego sumienia. Oznaczenia dróg od lat są przedmiotem kpin i memów, ale problem jest poważny. Kierowcy nie mają zaufania do oznakowania dróg i z wieloletniego doświadczenia wiedzą, że znaki drogowe często nie służą tylko ostrzeżeniom i nakazom, bywają ustawiane na tyle absurdalnie, że rodzi to podejrzenie o działanie celowe. Znaki wskazujące na teren zabudowany, ustawione setki metrów przed zabudowaniami, są ulubionym miejscem dyżurów policji z radarami. Podobnie jak ograniczenia prędkości na tak krótkich odcinkach, by nie dać kierowcy możliwości reakcji. Nadmiar znaków na drogach, wynikający z nieżyciowych przepisów kodeksowych, jest najwyższy w Europie i nie wpływa to na polepszenie bezpieczeństwa. Sławomir Nowak jako jedyny minister transportu spróbował zweryfikować ustawienia znaków, ale zabrakło czasu i opór materii okazał się za duży.

Do tego dochodzi wielopokoleniowa praktyka policji – statystyka. To jedna z moich porażek jako ministra spraw wewnętrznych. Statystyka to w policji nadal Bóg i Ojciec, według niej rozliczają się wszystkie wydziały ruchu drogowego w komendach powiatowych i wojewódzkich. Liczba wystawionych mandatów i ich ogólna kwota nadal jest podstawowym kryterium pracy policjantów w wewnętrznych rozliczeniach. Dałem się przekonać, że to tylko narzędzie pomocnicze przy ocenach pracy. A ono jest często jedynym narzędziem. Czym innym są mandaty z fotoradarów – tu działa maszyna, a czym innym mandat od policjanta, który czuje na sobie presję przełożonych i stoi wobec decyzji: pouczenie czy kara finansowa. Stąd czasami wybiegi mundurowych, by znajdować miejsce dające „obfite żniwa” i zadowolenie ich przełożonych. To dodatkowo podważa zaufanie kierowców do reguł tej największej umowy społecznej.

Na koniec wszyscy biorą udział w pewnego rodzaju fikcji, a statystyki zabitych i rannych mają się nijak do statystyk mandatowych. Chyba że chodzi o fotoradary. Tyle że w Polsce potrzeba nie 500 czy 800 takich urządzeń, ale 2 tys. Opisuję to zjawisko, bo jest ono kluczem do zrozumienia roli państwa w obszarach, w których nikt go nie zastąpi. Skutkiem takiego, a nie innego podejścia do Kodeksu drogowego, zarówno z punktu widzenia państwa, jak i kierowców, jest ogólna demoralizacja, powszechne poczucie bezkarności, wręcz doświadczenie niedziałania prawa. O skutkach tego zjawiska będzie jeszcze mowa.

Wysoko uniesione brwi

Pora na podsumowanie tej części. Opisane trzy przypadki splotu państwa, społeczeństwa i regulacji (bądź ich brak) mają przemożny wpływ na nasze życie: indywidualne i zbiorowe. Szkoła, ruch drogowy i finansowy wymiar Kościoła – są codziennym, powszechnym doświadczeniem naszych rodaków. Można by powiedzieć, że przez swoją codzienność i powszechność wręcz niewidzialnym. Miliony Polaków w tym doświadczeniu uczestniczą, traktując to jako normę. Właśnie, normę: w każdym z tych zjawisk jest zaszyta lekcja, rodzaj zbiorowej nauki kształtującej społeczeństwo, jego wzory zachowań. Na koniec te zbiorowe praktyki są przenoszone na inne dziedziny życia, kierują wyborami dotyczącymi, zdawałoby się, zupełnie odmiennych spraw, dalekich od szkoły czy ruchu drogowego.

Dostrzeżmy teraz konsekwencje tej nauki na przykładach z ostatniego czasu, kiedy to od obywateli zależy nie tyle jakość państwa, ile wręcz jego demokratyczny charakter, istota państwa jako zbioru reguł prawnych. Przyjrzyjmy się zatem sporom o Trybunał Konstytucyjny i sądy – ich niezależność od władzy wykonawczej.

Głos pierwszy: „Obywatele w ogóle nie czują zamachu na ich wolność, który się za chwilę przełoży na ich działania. […] Nie wiem, kto nas teraz słucha, ale chciałbym tych wszystkich wyborców PiS-u z Mławy, Siedlec, Tarnowa, chciałbym do nich trafić […], niech sobie uświadomią, że nawet w tych miastach walczyło się o […] kraj, w którym sądy będą niezależne, że to nie będzie zależało od polityki partyjnej […][22]”. Głos drugi: „PiS stosuje prostą propagandę: okazało się, że ta partia strzeliła w dziesiątkę tym, że Polak nie rozumie spraw publicznych. Większość społeczeństwa jest od kolebki kształcona do potwornego egocentryzmu, a raczej prywatocentryzmu, i patrzenia wyłącznie przez pryzmat rodziny – my, nasi, kumple – a nie dobra publicznego”[23].

To tylko dwie wypowiedzi, umiarkowane, z niezliczonych, jakie w ostatnich latach dotyczyły tematu bierności społeczeństwa w chwili, gdy PiS dokonywał zniszczenia i przejęcia Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów. Wydźwięk wszystkich jest z grubsza podobny: obywatele nierozumiejący demokracji i państwa pozwalają na jego dewastację. Wolność i sprawy publiczne dla nich nie istnieją.

Ale może być gorzej: Paweł Kasprzak, lider Obywateli RP: „Nie podobają nam się rzeczy powszechnie znane i krytykowane: niekonstytucyjność prawa i praktyki, które oni stosują. Ale uważamy, że zdecydowanie groźniejszy od całej tej prawnej i instytucjonalnej demolki jest społeczny żywioł, który za tym stoi. PiS ma wyborców, których demolowanie demokracji cieszy… i deptanie praw człowieka też. To jest żywioł totalitarny, bliski faszyzmowi”[24]. Albo tak: „Sukces Jarosława Kaczyńskiego polega na tym, że zawarł on sojusz z chamem” – stwierdza w wywiadzie udzielonym „Gazecie Wyborczej” znany filozof prof. Zbigniew Mikołejko. Na tej wyjątkowo ostrej analizie sukcesu Prawa i Sprawiedliwości jednak nie kończy. Zdaniem naukowca, dojście do władzy i niezmiennie wysokie poparcie gwarantują PiS-owi szczególnie młode Polki – „stały się częścią armii Kaczyńskiego, co pokazuje statystka, bo 54 proc. kobiet w wieku rozrodczym poparło PiS. Zostały kupione za te 500 złotych i mają w nosie naszą wolność…”[25].

I jeszcze: „Do władzy doszli ignoranci dumni ze swojej ignorancji. Demokratyczna większość dała im do tego mandat. «Nie mamy wykształcenia, ale z tego powodu nie czujemy się gorsi, za nami są tłumy». To, z czym mamy dziś do czynienia w Polsce, to triumf aroganckiego i ignoranckiego plebsu. Wiem, że to wartościujące i aroganckie słowo, używam go niechętnie, ale, niestety, w sposób najbliższy prawdy opisuje rzeczywistość”[26].

Ten typ argumentacji pasuje do jakiegoś Towarzystwa Byłych Ziemian czy innego stowarzyszenia typu Szlachta na Rzecz Bicia Chamów, a nie do obrońców liberalnej demokracji. Powiedzmy od razu: liberalizm nie polega na poniżaniu wyborców, których poglądów nie podzielamy, i próbach odmowy im racji istnienia. Wręcz przeciwnie, jest ufundowany na przekonaniu o równości ludzi wobec reguł demokracji, a obowiązkiem liberała jest dbać, żeby w procesie wyborczym ci wszyscy ludzie mogli swoje poglądy wyrazić. Czy nam się to podoba, czy nie. To odróżnia demokrację liberalną od wielu innych ustrojów, na tej fundamentalnej zasadzie został zbudowany ład demokratyczny na Zachodzie. Kto tego nie rozumie, znajduje się poza liberalną demokracją. A innej nie ma – przykładem Recep Erdoğan w Turcji czy Władimir Putin w Rosji. Oni też mówią: „demokracja”. W tych państwach też odbywają się wybory. Tyle że w praktyce rządzący starają się zohydzić przeciwników i ograniczyć prawa ludzi, którzy z nimi się nie zgadzają.

Rzecz nawet nie w tym, że głosy takie jak przywołane się pojawiają, to normalne – każdy ma prawo powiedzieć, co chce. Rzecz w tym, że nie spotkały się z oporem, potępieniem czy choćby twardą polemiką po liberalnej stronie, w tym ze strony polityków. A przecież takie głosy jeszcze bardziej kompromitują liberalną demokrację, niż jest w stanie to zrobić cała telewizja Jacka Kurskiego. Zadziwiająca ślepota. Odbywa się to w ramach jakiejś plemiennej satysfakcji, że każdy, kto bije w naszych wrogów, nie podlega krytyce, niezależnie od tego, jakie szkodliwe głupoty wypowiada. Ten sam zresztą fatalny obyczaj można zaobserwować po drugiej, prawicowej stronie. Teraz już jest bez znaczenia, kto zaczął.

I to zaskoczenie – chciałoby się powiedzieć: „brwi wysoko uniesione ze zdziwienia” – do tej pory wydawało nam się, że w Polsce są normalni obywatele, aż nagle wyszło na to, że to są inni ludzie! Zaskoczenie, które odsłania głębię niezrozumienia nie tylko demokracji, lecz także procesów kształtujących naszą społeczną rzeczywistość. Tę codzienną, a nie tę od wielkich wydarzeń, kiedy trzeba iść pod pałac prezydencki protestować przeciw łamaniu konstytucji, czy iść na wybory. A ta codzienna rzeczywistość, przedstawiona na przykładach podanych w tym rozdziale, opowiada o zupełnie innej Polsce niż ta, o której mówią rzekomo liberalni profesorowie.

W jaki sposób my Polacy mamy się nauczyć własnego państwa, wolności, jakie ono nam rzekomo gwarantuje, i reguł w nim panujących, jeśli od maleńkości podlegamy takiemu, a nie innemu procesowi edukacyjnemu?

W jaki sposób szacunek do prawa, umów społecznych ma być naszym odruchem, jeśli wystarczy wsiąść do samochodu, by się przekonać, jak w Polsce traktowane jest prawo?

I jak można mieć zaufanie do własnego państwa, które w końcu zostawia obywatela na pastę widzimisię księdza proboszcza?

Państwo buduje się w świadomości obywateli od dołu, nie od góry. A na dole ono się nie sprawdza.

Wybrałem do analizy arbitralnie trzy przypadki, rzadko wiązane z codzienną polityką, ale podobnych sfer jest przecież więcej. Są jeszcze stosunki pracy, przyjmujące zdziczałe formy, bez reakcji i bez współczucia. A jeszcze jest urzędnicza pycha, której tak łatwo można doświadczyć w administracji zorientowanej na własne trwanie, a nie pomoc obywatelom. Jeszcze są niepełnosprawni, których problemy to wstyd dla nas wszystkich bez wyjątku. I wiele, wiele podobnych kwestii skutecznie zniechęcających do uczestnictwa obywatelskiego, uczących obywatela bierności lub zupełnego lekceważenia państwa. Na koniec ta niemoc się kumuluje i zwraca przeciw niemu. Wystarczy, by znalazł się ktoś, kto potrafi tę obojętność lub gniew wykorzystać. Tym razem jest to Jarosław Kaczyński. Za jakiś czas może to być ktoś inny, ale zasada będzie podobna – w pustkę po państwie wchodzą populiści, łudząc naprawą życia zbiorowego, a w praktyce sięgając po władzę absolutną i czyniąc z państwa partyjną wydmuszkę.

Polska tu nie jest wyjątkiem. Ludzie z amerykańskiego tzw. pasa rdzy, zostawieni sami wobec procesów degradujących ich życie przy obojętności państwa, znaleźli na to odpowiedź w postaci Donalda Trumpa, mimo że większość z nich w dawnych czasach stanowiła zaplecze demokratów. Podobnie jak wyborcy Ruchu Pięciu Gwiazd we Włoszech czy Brytyjczycy głosujący za brexitem przerażeni napływem Polaków. Przykłady można tu mnożyć i będą się one mnożyć w przyszłości. Kryzys zwany „kryzysem liberalizmu” to nie kwestia jakiejś ideologii, bo w świecie Zachodu nie było innej demokracji niż liberalna, to problem słabości państw, porzucenia przez nie powinności, które dawniej brały na siebie. Dlaczego tak się stało, to temat na odrębną książkę (i sporo się ich ukazało). Ale ludzie pozbawieni obecności bezstronnych i opiekuńczych struktur nieuchronnie szukają czegoś, co da im poczucie sprawczości i bezpieczeństwa. W tym sensie wszystkie państwa Zachodu stają się coraz bardziej „teoretyczne”. Fakt, że wyraźniej i wcześniej widać to w Polsce, wynika ze słabości o wiele głębszych, zaniedbań o wiele starszych. Co wcale nie znaczy, że nieodwracalnych. O możliwościach odwrócenia tych tendencji będzie jeszcze mowa w dalszej części tej książki, teraz wróćmy do podsumowania postaw, które każą w sukcesach PiS-u widzieć przede wszystkim skutek bierności lub zacofania polskiego społeczeństwa. Oto cytat z książki profesora Jana Zielonki z Oksfordu: „Demokracja jest w niebezpieczeństwie, jeśli kwestionujemy mądrość wyborców. Nie potrafimy przysłużyć się równości, jeśli oskarżamy biednych o głupotę i podatność na manipulację. Liberałowie nie odzyskają swojej pozycji w atmosferze nienawiści i mściwości skierowanej do przeciwników politycznych. Kiedy to mówię, przypominają mi, że Hitler również został wybrany demokratycznie. Każą mi nazywać prawdziwe zło i walczyć z nim. Słyszę, że eksperci dysponują wiedzą pozwalającą im radzić sobie ze złożonymi problemami lepiej niż ci, którzy są biedni, a zatem niewykształceni. To prawda, nie sposób temu przeczyć. Sądzę jednak, że nie musimy się zachowywać jak bestie, żeby pokonać bestie. Wierzę, że wszyscy ludzie, a nie tylko nieliczni, powinni być wolni i równi. Wierzę, że demokracja to nie tylko wybory; jednak bez wyborów nie ma demokracji”[27].

Radzę to liberalne credo wziąć sobie do serca. Jeśli nie wrócimy do fundamentów, za jakiś czas może się okazać, że nie ma już czego bronić. I wtedy dopiero będziemy mieli brwi wysoko uniesione ze zdziwienia. Lub z przerażenia.

Część druga
Co na nas wyjeżdża zza zakrętu historii

Idzie zimno chytro z lodem

Kurze łapki chowa w kieszeń

Bez niespodzianek, fajerwerków

Kieszeń pełna ludożerców

Idzie głuche, niewiadome

W ciemnościach nocy niesie nam nagrodę

Choćbyś miał milionów setki

To nie wkupisz się w jej łaski

Idzie zimno chytro z lodem

Wieść ogłasza wszem i wobec

Bez niespodzianek, fajerwerków

Ogłasza najważniejsze święto

Idzie głuche niewiadome

By dać początek na sam koniec

Powiedz temu, kogo spotkasz,

Że nie ma końca ta historia

Waglewski Fisz Emade, Zimno (utwór z płyty Męska muzyka)

Poprzednia część książki koncentrowała się na doświadczeniu państwa. Poruszamy się w tym doświadczeniu, często nie zdając sobie sprawy, jak silnie oddziałuje ono na nasze codzienne wybory i zbiorowe emocje. A przecież to one właśnie tworzą ramy tego, co się nazywa wspólnotą. Wspólnota Polaków jest zbiorowym losem w czasie, czyli w historii. Przeszłość jest tylko jedną z części naszego istnienia. Inną częścią jest przyszłość. Czyli: co wspólnotę czeka, co dopiero nadejdzie. Będziemy sobie z tym radzić lepiej lub gorzej, a może w ogóle sobie nie poradzimy. To zależy tyle od nas, ile od okoliczności będących poza naszym oddziaływaniem. W tym rozdziale chciałbym pokazać te procesy, które już widać na horyzoncie, czasami nawet widać je bardzo wyraźnie w codziennym życiu. A jednak w naszej świadomości zdają się czymś przesłonięte – jakbyśmy widzieli zaledwie kontury tego, co nadchodzi, ale też specjalnie się tym nie przejmowali. My, zanurzeni w teraźniejszości, polityka zanurzona w tym, co teraz i kto za chwilę wygra wybory. Toteż często nie potrafimy sobie zdać sprawy z wagi procesów zachodzących na naszych oczach. A to one mają rozstrzygać w dłuższej perspektywie o tym, jak dalej będzie wyglądał ten wspólny los nas wszystkich w toczącej się historii bez względu na to, kto będzie dalej rządził. Jakie odpowiedzi na te wyzwania daje polska polityka? Czy potrafi je nazwać, odnieść się do nich, przekonać Polaków, że to wszystko jest ważne? Czy potrafi zbudować ponadpartyjną zgodę na rzecz rozwiązywania kluczowych problemów? Ta część książki stara się odpowiedzieć na te pytania. Również tu podstawą refleksji jest konkret, sytuacje z codziennego życia. Rzeczywistość kryje się tuż za rogiem i albo ją dostrzeżemy w porę w całej pełni, albo wedrze się w nasze życie, zrywając wszystkie maski i obnażając strategię omijania tematu, udawania, że nic się nie dzieje. W niektórych wypadkach – o czym się przekonamy – już się wdarła i poczyniła autentyczne spustoszenie.

Z dymem pożarów…

Prawie 80 pożarów wysypisk i magazynów śmieci w ciągu niecałych 2 miesięcy postawiło całe państwo na nogi. Nagle temat, który nie istniał w świadomości społecznej, przedarł się na czołówki gazet. Rząd uruchomił szybką ścieżkę legislacyjną, zaangażowano prokuraturę w całym kraju, policję, a nawet Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Premier wygłosił zdecydowane przemówienie, że rząd położy kres działaniom mafii śmieciowej. To wszystko działo się wiosną i wczesnym latem 2018 roku.

Teraz cofnijmy się o rok, dwa. Na polskich drogach, szczególnie tych prowadzących na zachód, trwa akcja kontroli cystern z olejem napędowym. Chodzi o walkę z nielegalnym obrotem paliwami i przestępstwami związanymi z VAT-em. W akcji patrolowej udział biorą setki funkcjonariuszy policji, zintegrowanej służby celnej i Głównego Inspektoratu Transportu Drogowego. Na drogach nieustannie mijają ich zmierzające w głąb kraju ciężarówki zza zachodniej granicy wyładowane śmieciami i odpadami. Wzmożony ruch towarowy śmieciarek nie rzuca się funkcjonariuszom w oczy. Nie na to przecież polują. Lawina śmieci non stop mija radiowozy i samochody inspektorów i zmierza do miejsca swego przeznaczenia: składów odpadów, które w następnym roku zapłoną w całej Polsce. Tymczasem sygnały o tym, że ze śmieciami dzieje się coś niedobrego, płyną co najmniej od roku 2015. Zwraca na nie uwagę Stowarzyszenie Polski Recykling grupujące firmy, które zainwestowały w przerób śmieci, a teraz widzą, że wyrosła im jakaś dziwna konkurencja pracująca „po taniości”. Stowarzyszenie alarmuje poszczególne inspektoraty środowiska, że coś jest nie tak z wydawanymi masowo pozwoleniami na składowiska odpadów. Także Państwowa Straż Pożarna daje do zrozumienia, że wzrasta zagrożenie. W finale, 15 listopada, Komendant Główny Państwowej Straży Pożarnej brygadier Leszek Suski śle pismo do Ministerstwa Ochrony Środowiska z ostrzeżeniami, zwracając uwagę, że brak nadzoru nad poczynaniami samorządów w tej sprawie może prowadzić do negatywnych skutków w skali kraju[28]. Komendant być może nie wie, że adresat pisma, ówczesny minister ochrony środowiska Jan Szyszko od 2 lat zwiększał limity na wwóz śmieci do Polski. Na papierze wszystko się zgadzało, w rzeczywistości, przed czym alarmowano od dawna, śmieci jechały na nielegalne lub pozornie legalne wysypiska i nikt ich tam nie utylizował ani nie segregował, tylko czekał. Czekał, aż można będzie się ulotnić z pieniędzmi, pozostawiając trującą bombę lub równie trujące pogorzelisko.

Czy ta sytuacja nie przypomina czegoś dobrze znajomego? Tak, oczywiście – aferę Amber Gold lub oskarżenia rzucane przez PiS pod adresem poprzedników o przymknięcie oczu na mafie VAT-owskie. A z wydarzeń teraźniejszych: aferę GetBack, która w asyście wszystkich instytucji rządów PiS-u pozbawiła Polaków ok. 3 mld złotych. Przenieśmy się teraz w czasie do roku 2020. Wyobraźmy sobie, że właśnie startuje w Sejmie Nadzwyczajna Komisja Sejmowa do zbadania nieprawidłowości w zakresie obrotu odpadami. Młoda i ambitna posłanka partii rządzącej (w poprzednim rozdaniu opozycyjnej), która jest przewodniczącą komisji, przesłuchuje właśnie byłego podsekretarza stanu w Ministerstwie Środowiska:

PRZEWODNICZĄCA: Panie ministrze, co pan zrobił po otrzymaniu pisma od Komendanta Głównego Straży Pożarnej? Jakie czynności pan podjął?

MINISTER: No, procedowaliśmy nad tym pismem w odpowiednich komórkach ministerstwa, zbieraliśmy opinie i dane…

PRZEWODNICZĄCA: Pan chyba sobie żartuje z milionów Polaków – przerywa – co za tupet! Pozwoliliście na wwóz setek tysięcy śmieci trujących polskie rodziny i zlekceważyliście ostrzeżenia…

MINISTER: Przepraszam panią przewodniczącą, ale efektem tych prac był projekt wzmocnienia służb ochrony środowiska…

PRZEWODNICZĄCA (znowu przerywa ministrowi): Czy pan rozumie, co do niego mówię? Setki tysięcy ton odpadów wjechały do Polski, a pan mówi o jakimś projekcie? Jestem przekonana, że zbliżamy się do ujawnienia prawdy. I pana krętactwa nie pomogą ani panu, ani pańskiemu przełożonemu. Na koniec dowiemy się, jakie związki w tej sprawie łączą ministerstwo środowiska, mafie śmieciowe i najwyższych urzędników państwowych PiS-u. Przecież nie powie mi pan, że to był przypadek! (ostanie zdanie prawie wykrzykuje).

Wróćmy do teraźniejszości. Naczelny „śledczy” opozycji, poseł Krzysztof Brejza, złożył interpelację i otrzymał z ministerstwa środowiska odpowiedź, w której są faktycznie przerażające dane. W 2017 roku wwieziono do Polski dwukrotnie więcej śmieci niż w 2015 roku. Na przestrzeni 3 lat łącznie – prawie 800 tys. ton odpadów, a w samym roku 2017 niemal 380 tys. ton. Nie było żadnego systemu kontroli, co jest zwożone na te tak zwane wysypiska, rejestrowane zwykle jako „zakłady sortowania odpadów i recyklingu” (dzięki temu łatwiej było uzyskać pozwolenie na działalność). Oczywiście żadnego recyklingu nikt tam nie prowadził. Minister Szyszko zwiększył limity na wwóz odpadów do Polski jako surowców, starostowie – urzędnicy samorządowi – wydawali seryjnie pozwolenia na lokalizacje sortowni i nikt już nie dojdzie, który z nich zrobił to w dobrej wierze, a któremu pomogły „inne argumenty”. Bezradnie rozkładali ręce, kiedy dochodziły ich sygnały o nieprawidłowościach, gdyż prawo przez nich stosowane nie przewidywało możliwości adekwatnej reakcji. Skokowy wzrost importu odpadów ewidentnie świadczy o koniunkturze na zachodzie Europy (obniżanie cen utylizacji odpadów przez ich eksport do Polski). Śmieci płynęły głównie z Niemiec, ze Szwecji, z Wielkiej Brytanii, ale i z Australii, a nawet z Nigerii. W ciągu 2 lat Polska stała się śmietniskiem Europy. Wpływ na to miało postępowanie władz Chin, które znacznie podwyższając stawkę za utylizację odpadów, położyły tym samym kres ich importowi z Zachodu. Od czasów serialu Rodzina Soprano o włoskiej mafii w New Jersey i katastrof ekologicznych na południu Włoch wiadomo, że interes śmieciowy zwykle kontrolują zorganizowane grupy przestępcze. Szukają miejsca, gdzie można bez ponoszenia kosztów pozbyć się odpadów, w tym tych najbardziej szkodliwych, i budują siatki międzynarodowe przekierowujące strumień trefnego towaru do krajów, które albo są skorumpowane do dna, albo na tyle słabe, że nie są w stanie kontrolować własnego terytorium. Albo jedno i drugie.

Jak pisał Piotr Pytlakowski w „Polityce”: „Po ostatniej fali pożarów rząd obwieścił, że w przeciwieństwie do poprzedniej koalicji rządowej skutecznie zwalczy tzw. mafię śmieciową. Dane ujawnione przez posła Krzysztofa Brejzę podważają jednak tezę, że śmieci z importu to kolejna wina Tuska. Jeśli mafia jest i działa, to tu i teraz. Żadne zaklęcia i napuszone deklaracje tego nie zmienią”[29]. W podsumowaniu informacji o pożarze składowiska odpadów w Zgierzu (w gaszenie zaangażowanych było kilkadziesiąt zespołów ratowniczych, ponad 200 strażaków) lokalna gazeta pisała: „Policzmy jeszcze raz te wszystkie instytucje, które alarmowały, wnioskowały, śledziły […]: starosta zgierski, prezydent Zgierza, Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska, straż pożarna, prokuratura. Pewnie jeszcze coś by się znalazło. Zadziwiające, jak wiele instytucji robiło, co mogło i… nic. A inni robili, co chcieli”[30].

W ten sposób z dymem pożarów składowisk śmieci ulotnił się mit PiS-u o silnym państwie. Okazało się ono tak samo teoretyczne jak jego poprzednie wcielenie z czasów PO. Cały aparat służb, administracji, samorządów, ministerstw nie był zdolny zobaczyć, co się właściwie dzieje na terytorium suwerennej Rzeczpospolitej. Był „imposybilny”, jak Jarosław Kaczyński zwykł określać Polskę, gdy nią nie rządził.

A teraz spójrzmy na ten sam mechanizm od innej strony. Załóżmy, że w trzech województwach wschodnich – białostockim, lubelskim i warmińsko-mazurskim, w ciągu 6 miesięcy założono paręnaście (od 12 do 14) nowych firm. Zajmują się one serwisowaniem ciężarówek, produkcją części do systemów komunikacji (telefony, radiolinie), świadczą usługi magazynowe i spedycyjne. Są filiami spółek zarejestrowanych w Niemczech, Austrii lub Holandii. Pracują w nich „Ukraińcy”, jak mówią lokalni mieszkańcy, od kilkunastu do 20 na firmę. Wszyscy mają pozwolenia na pracę i oczywiście ukraińskie paszporty. Pracownicy mieszkają na terenie zakładów i pracują „u Niemca”, jak z kolei głosi powszechna opinia. W urzędach skarbowych, urzędach pracy, starostwach i innych służbach samorządowych i państwowych wszystko jest OK – podatki i papiery są wzorowo uporządkowane. W rzeczywistości tych ponad 200 ludzi łącznie odpowiada dwóm operacyjnym kompaniom Specnazu – elitarnej szpicy dywersyjno-bojowej wojsk Federacji Rosyjskiej. Wystarczy dodać do tego dwa kontenery z uzbrojeniem (bardziej skomplikowane, ale teoretycznie możliwe), by na naszym terytorium, np. w przesmyku suwalskim, rozpętać piekło, po którym cała Polska stanie w ogniu. Jeśli się nie widzi setek, tysięcy ciężarówek z odpadami nagle wlewającymi się do Polski, to jak dostrzec cichutko instalowany batalion Specnazu? To właśnie cena państwa teoretycznego. Pożary składowisk pokazały w całej okazałości tę bezradność państwowej maszynerii.

Po wybuchu wojny na Ukrainie wraz z kierownictwem służb specjalnych i służb podległych polskiemu MSW udało się skonstruować mechanizm ostrzegania przed „zielonymi ludzikami”. Włączono do tego różne instytucje cywilne i mundurowe, nawet te, które na co dzień nie miały nic wspólnego z bezpieczeństwem państwa. Całość była oparta na systemie powtarzalnych szkoleń, by wiedzę, jaką mają służby, można było praktycznie przełożyć na system ostrzegawczy na ścianie wschodniej. Obawiam się, że skala czystek personalnych po przyjściu do władzy PiS-u naturalnie zdemontowała ten mechanizm, ale może się mylę (daj Bóg). Ważne było jednak co innego: pierwsza próba stworzenia systemu wczesnego ostrzegania państwa, opartego na współdziałaniu wszystkich jego części. Słabością tego rozwiązania było nieugruntowanie go w samym ustroju państwa pozwalającym utrzymać trwałość mechanizmu uniezależnionego od kadencji politycznych. Toteż jedna zmiana władzy wystarczy, by przestał on istnieć. W zagrożeniach – wszystko jedno, czy dotyczy to wojny hybrydowej, czy przerzutu odpadów – kluczem jest rozpoznanie i szybkość reakcji. W tym zakresie można powiedzieć, że polskie państwo jest systemowo niewydolne.

Wracając do śmieci: rząd pod wpływem alarmów zareagował szybko, ale już po czasie. Wprowadzono nowe regulacje, pozwolono inspektorom środowiskowym na bieżące kontrole składowisk, nakazano stały monitoring, ustalono rodzaj kaucji zabezpieczającej koszty ewentualnego usuwania zanieczyszczeń, na wypadek gdyby wykonawca okazał się niesolidny. W przyszłości mieszkańcy nieuchronnie odczują wzrost kosztów wywozu śmieci, bo żadna firma krzak nie będzie mogła tych warunków dotrzymać. Ekologia kosztuje. Kiedy wprowadzano ustawę o gospodarce odpadami za rządów PO w 2013 roku, podnosiły się głosy krytyki, że jest pełna luk i może w przyszłości wymagać korekt. Po czasie okazało się, że ta krytyka była słuszna. Ale było prawo zbliżające nas do uporządkowania całego problemu. Nikt za to nie zastanawiał się, co dalej z rzeczywistością, którą regulowała ustawa. Następcy PO byli zajęci czymś innym – wyborami, przejmowaniem państwa, likwidacją niezależności sądów czy Trybunału Konstytucyjnego itp. W rezultacie korekty prawa nie było, nikt się tym nie zainteresował. W cieniu opisanych wydarzeń rozwinął się biznes, który znacznie się przyczynił do katastrofy ekologicznej. W pożarach wysypisk wydzielały się trujące związki, których bynajmniej nie przewiało na Białoruś. Opadały w Polsce.

Sprawa odpadów pokazuje jeszcze jedną z podstawowych słabości państwa: brak zorganizowanej procedury gromadzenia informacji. „Sensory” państwa słały ostrzeżenia, ale dane te nigdzie nie były agregowane – ani na poziomie administracji wojewódzkiej, ani centralnej. Państwo polskie jest w ten sposób ślepe na trudności, które można rozwiązywać, zanim jeszcze dojdzie do katastrofy. I tu dochodzimy do kolejnej kwestii – smogu. Odpady i zanieczyszczenia powietrza to bliźniacze problemy, narastające od dekad. Państwo pochyla się nad nimi zwykle w momencie, kiedy się „już pali” albo kiedy „już dusi” w trybie nadzwyczajnych działań, rzadko sięgających do źródeł zjawisk.

Smog krakowski nadal żywy

Wielu z nas kojarzy „ekologię” z młodzieńcami i dziewczętami przejętymi planetą i każdym żyjątkiem na niej. Taką popularną wizję ekologii czasami podbudowuje się informacjami o „ekoterrorystach”, zwłaszcza wtedy, gdy organizacje ekologiczne podejmują radykalne protesty. Ekologia kojarzy się także z działaniem rozmaitych lobby, by wspomnieć o polityce koncernów samochodowych z Niemiec, każących sobie płacić za katalizatory spalin, które, jak się okazuje, były fabrycznie fałszowane. Tymczasem ekologia to rodzaj konkurencji między państwami na równi z wysokością PKB mierzącego rozwój gospodarczy lub poziomem uzbrojenia i siły armii. Rozwój cywilizacyjny postawił nas w sytuacji, kiedy od polityki ekologicznej zależy określenie ścieżek rozwojowych gospodarki, zdrowia publicznego, bezpieczeństwa obywateli, minimalizacji kosztów opieki zdrowotnej i maksymalizacji zysków osiąganych dzięki polityce przyjaznej środowisku (nowe technologie). Żyjemy na koszt przyszłych pokoleń i na kredyt liczony w zasobach Ziemi. Ten bilans zaczyna być coraz bardziej dramatyczny. Powoduje problemy globalne – susze spowodowane zmianami klimatycznymi wyganiają z ojczystej ziemi więcej ludzi niż konflikty zbrojne. Te państwa i narody, które potrafią się zabezpieczyć przed negatywnymi skutkami rozwoju (czysta woda, czyste powietrze, wyższa zdrowotność społeczeństwa, umiejętność skutecznej kooperacji międzynarodowej w tych obszarach), mają szansę uniknąć losu państw, które sobie z tym nie radzą. Im słabsze państwo, tym większe problemy ekologiczne (może poza Rosją i Chinami). To nie tylko wpływa na poziom dochodów osiąganych w tych krajach (koszty przedwczesnych zgonów, a zatem mniejsza baza podatkowa itp.), lecz także pozwala stworzyć system sprzyjający wygrywaniu konkurencji międzynarodowej o poziom życia i zdrowia. Ekologiczny zwrot w polityce Chin, jaki się dokonuje od niedawna, nie jest spowodowany „zieloną ideologią”, ale skrajnym pragmatyzmem aspirującego mocarstwa światowego, które wie już, że zaniedbując ten obszar, może powstrzymać swój dalszy rozwój, a tym samym imperialną ekspansję.

Z drugiej strony kwestie ekologii są takim samym narzędziem nacisku w polityce międzynarodowej jak przewaga ekonomiczna czy ta w zbrojeniach. Państwo nieradzące sobie z polityką ekologiczną traci znaczenie i na końcu staje się łupem innych. Może się to odbywać w różnych formach – przez niekontrolowany import odpadów albo obsługę najbardziej uciążliwych dla środowiska gałęzi przemysłu. Także poprzez przyjmowanie zobowiązań prawnych ograniczających możliwości tańszego rozwoju dzięki nieekologicznym technologiom. To już się dzieje i wieloletni opór Polski przed wprowadzeniem w Unii Europejskiej przepisów antywęglowych jest tego najlepszym przykładem. Rządy Tuska zręcznie realizowały tę politykę i pod tym względem PiS jest jej gorliwym kontynuatorem. Tyle że ta taktyka staje się coraz bardziej kosztowna i coraz mniej skuteczna. W miarę postępów redukcji energetyki opartej na węglu przez inne kraje UE koszt polskich zaniechań w tej dziedzinie będzie rosnąć.

Cena idzie w górę, również jeśli chodzi o używanie węgla do ogrzewania domów. To emisja z pieców i kotłów węglowych odpowiada za 80 proc. zanieczyszczeń powietrza w Polsce. Smog to przede wszystkim dym z prywatnych domów, w 50 proc. z gospodarstw domowych, a tylko w 2 proc. z przemysłu. To główna przyczyna katastrofy ekologicznej, jakiej doświadcza nasz kraj. I efekt wieloletniego zaniechania, niedostrzegania problemu. A także wielu innych czynników: rozproszonej zabudowy (czyli olbrzymich kosztów doprowadzenia sieciowych źródeł ciepła), niskich dochodów części Polaków, których nie stać na droższe i bardziej ekologiczne piece i mniej trujące paliwo do nich.

W tym imponującym rozwoju, jaki stał się udziałem Polski przez ostatnie dekady, zagubiliśmy po drodze parę spraw. Jedną z nich jest właśnie czystość powietrza. Łatwo oskarżać poszczególne partie polityczne, że nie zrobiły nic lub zrobiły niewiele albo że nie dostrzegały problemu. Ale takie zmiany zachodzą stopniowo, z roku na rok jest coraz gorzej, więc często to po prostu umyka uwadze. Państwo jest ślepe szczególnie wtedy, gdy pieniędzy w budżecie jest za mało i gdy ma inne, ważniejsze sprawy do rozwiązania na już. A na końcu przychodzi przebudzenie. Najbardziej jaskrawym przykładem takiego przebudzenia w Europie, katastrofy ekologicznej, która nagle ujawniła ogrom problemu, są wydarzenia w Londynie w roku 1952, kiedy w ciągu paru dni z powodu smogu panującego w tym mieście zmarło 12 tys. ludzi. W Polsce szacunki śmiertelności w wyniku zatrucia powietrza wahają się od 26 tys. do 45 tys. zgonów rocznie. Zgony są spowodowane najczęściej niewydolnością krążeniowo-oddechową w wyniku narażenia się na wielokrotne przekroczenie dopuszczalnych dawek zawartości pyłów w powietrzu. Do tego dochodzą wielomiliardowe koszty leczenia olbrzymiej populacji narażonej na chroniczne choroby wynikające z zatrucia powietrza – przede wszystkim dzieci i osób starszych.

Z opublikowanego w 2016 roku raportu Światowej Organizacji Zdrowia wynika, że polskie miasta zajmują czołowe miejsca w rankingu 50 najbardziej zanieczyszczonych miejsc w Europie, dzieląc to niechlubne podium z miastami w Bułgarii. I tak w pierwszej dziesiątce znajdziemy pięć polskich miast (Pszczyna, Żywiec, Rybnik, Wodzisław Śląski, Opoczno). Na 11. miejscu jest prawie milionowy Kraków i położona tuż obok Skawina. Inne miejsca na świecie, mające podobne problemy, to miasta w Iranie i Indiach otwierające listę ogólnoświatowych miejsc „nie do życia”[31]. Innymi słowy: zabijamy się nawzajem, paląc w piecach trucizną atakującą nas i nasze dzieci. Powstrzymanie tego jest podstawowym nakazem dla państwa. Ostatecznie państwa powstały po to, by chronić życie i bezpieczeństwo swoich obywateli, za co ci obywatele delegują uprawnienia i środki (poprzez podatki) na rzecz państwa. Dotyczy to nie tylko czasu wojen, lecz także czasu pokoju. Możemy się kłócić o ustrój, prawa i zakres wolności obywatelskich, o to, kto będzie rządził i która partia jest lepsza od innych , ale kwestii życia Polaków nie można zostawiać na uboczu polityki.

Trzeba przyznać, że rząd Mateusza Morawickiego zderzył się z tą rzeczywistością dość boleśnie, ale równocześnie zmusiło go to do uruchomienia pierwszego w Polsce systemu ograniczania tego zjawiska (propozycje opozycji w tej sprawie, sformułowane wcześniej, pleśniały w sejmowych szufladach). Stało się to w dość niecodziennych okolicznościach rzucających światło na mechanizmy polskiej polityki, kiedy trzeba się zmierzyć z problemami naprawdę poważnymi i o długofalowych skutkach. W 2014 roku Komisja Europejska zwróciła uwagę polskiemu rządowi, że łamie ustalenia unijne dotyczące czystości powietrza. Koalicja PO–PSL w wyniku tych uwag przyjęła 3 września 2015 roku, a więc tuż przed wyborami, Krajowy Program Ochrony Powietrza, ramowy dokument pokazujący, że Polska się problemem przejmuje. Ponieważ poprzednio rząd PO niewiele w tej sprawie zrobił, samo przyjęcie tego dokumentu tuż przed utratą władzy byłoby jakimś sposobem na ograniczanie zjawiska tylko pod warunkiem, że ktoś dalej by się tym przejął. Przez rok nic się nie działo. Rok później Komisja Europejska wprost napisała, że Polska łamie unijne prawo. KE zarzuciła polskim władzom brak wdrożenia do polskiego porządku prawnego dyrektywy CAFE, czyli dyrektywy w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy. Oliwy do ognia dodał cytowany już raport WHO, który ukazał się właśnie w tym czasie. Reakcją było bagatelizowanie problemu i zaprzeczanie rzeczywistości – że chodzi o zwykłe zanieczyszczenia, a nie o katastrofalną sytuację smogową.

Na apel Greenpeace Polska i niektórych organizacji medycznych o obniżenie obowiązujących poziomów informowania i alarmowania o smogu (by ostrzegać wcześniej, bo dotychczasowe normy są zbyt wysokie w stosunku do sytuacji), odpowiedział wiceminister środowiska Paweł Sałek: „Jeżeli chodzi o monitoring powietrza, jest państwowy, jest certyfikowany, jest zbudowany i realizowany po różnego rodzaju wytycznych, rozporządzeniach, dyrektywach, przepisach, ustawach itd. Aktualnie tych punktów pomiarowych jest wystarczająca […] [liczba – red.] i powinno tak zostać. Moim zdaniem to, co teraz, jest wystarczające”[32]. Co więcej, rząd w tym czasie zaczął likwidować niektóre programy mające zmniejszyć emisję szkodliwych wyziewów z domowych pieców. Wszystkich jednak przebił minister zdrowia Konstanty Radziwiłł, ustawowo jako minister i etycznie jako lekarz zobowiązany do walki o zdrowie i życie ludzi: „Nie ma w tej chwili żadnego powodu do paniki. Lubimy mówić o zagrożeniach troszkę bardziej teoretycznych w sytuacji, kiedy styl życia, jaki przyjmujemy, jest wielokrotnie bardziej szkodliwy”[33].

W państwie teoretycznym i zagrożenia stają się teoretyczne.

Równocześnie rozwiązań mogących złagodzić skutki zanieczyszczeń próbowały na własną rękę szukać samorządy: pomiary jakości powietrza, alarmy smogowe, pierwsze przymiarki do regulacji jakości pieców, w których spala się najgorsze gatunki węgla (Kraków). Niektóre samorządy, np. w Warszawie, rozpoczęły monitoring spalania śmieci w piecach za pomocą dronów. Absurd sięgnął zenitu – emerytka paląca w piecu plastikami dostała mandat, ale zorganizowanych mafii palących wysypiska państwo nie zdołało powstrzymać na czas (nie mówiąc już o posadzeniu na ławie oskarżonych).

I finał sprawy: wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 22 lutego 2018 roku stwierdzający, że w latach 2015–2017 doszło do trwałego naruszenia zobowiązań, jakie Polska przyjęła na siebie. Zwróćmy uwagę: to było zobowiązanie wobec UE i prawa, które w nim obowiązuje. Gdyby nie to, w tej kwestii nadal nic by się nie działo. Czyli to straszak unijny uruchomił działania, jak to się zaraz okaże, a nie zobowiązanie wobec własnych obywateli, że państwo będzie walczyć ze zjawiskiem, które ich zabija. W tym samym dniu, w którym Trybunał Sprawiedliwości ogłosił swój wyrok, zaledwie parę godzin później, premier Morawiecki wystąpił z rządowym planem walki ze smogiem („Stop Smog” – najwyraźniej rząd domyślał się zawczasu, co powie TS). Program zakładał współfinansowanie w 70 proc. termoizolacji domów (co zmniejsza prawie o połowę zużycie węgla), koncentrację na tych gospodarstwach domowych, które cierpią na tzw. „ubóstwo energetyczne” (palenie najtańszymi surowcami, tym samym najbardziej szkodliwymi, z powodów niskich dochodów). Kolejnym krokiem było oznaczanie węgla na składach i przyjęty przez Sejm parę miesięcy później mechanizm kontroli, by nadzorować i eliminować najgorszej jakości towar (muł węglowy), a i w tym przypadku lobby węglowe robi, co może, żeby się to nie stało. Rząd wyznaczył także wielomiliardowy budżet w perspektywie następnych wielu lat na zwalczanie smogu, oparty na poborze dodatkowego podatku. Maszyna ruszyła, by na arenie unijnej pokazać determinację, a w kraju zademonstrować, jak się rząd problemem przejmuje, w zupełnej sprzeczności z własnymi komunikatami sprzed parunastu miesięcy.

Skuteczność tych działań zbada Komisja Europejska. Jeśli nie będzie wystarczającego postępu, Polsce grożą wielomiliardowe kary. Skuteczność zależy także od właściwego wydawania pieniędzy. Jak donosi prasa, w Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska na ten cel przeznaczonych jest 1,7 mld złotych rocznie. Problem w tym, że po prawie połowę chcą sięgnąć Kościół katolicki i lobby byłego ministra Szyszki i ojca Tadeusza Rydzyka. Nie jest więc jasne, jak w końcu będzie wyglądała ta termoizolacja mająca powstrzymać smog w Polsce. Istnieje ryzyko, że prywatne kopciuchy biednych rodzin będą nadał truły, a geotermia ojca Rydzyka wzbogaci się dzięki funduszom przeznaczonym na walkę ze smogiem[34].

O tempo i sposoby tej zmiany, a raczej ratunku dla ludzi oddychających truciznami, warto się spierać, kontrolować przepływy środków i tworzyć kolejne programy oraz procedury. Pytanie tylko, co by się działo, gdybyśmy nie byli w UE? Dociągnęlibyśmy w rankingach do miast w Iranie i Indiach? Doczekalibyśmy się sytuacji takiej jak w Londynie w 1952 roku? Tego nie wiemy. Ale na tym przykładzie widać jak na dłoni, że utraciliśmy zdolność do myślenia i samodzielnego rozwiązywania problemów długofalowych, niezwiązanych z bieżącą polityką czy prostą walką o władzę. Śmieci i smog pokazują jak w soczewce, że w sprawach najważniejszych, przekraczających jedną kadencję parlamentarną, państwo polskie traci samosterowność. I tylko zewnętrze impulsy powodują zmianę tego stanu rzeczy. Następny fragment będzie poświęcony właśnie takiemu zewnętrznemu czynnikowi. Czynnikowi, który zmienia sytuację nie tylko w Polsce, lecz także na całym świecie.

Obcy na progu domu

6 czerwca 2018 roku na mównicę sejmową wszedł poseł niezrzeszony Robert Winnicki, lider Ruchu Narodowego. Jego płomienne przemówienie było jednym wielkim oskarżeniem Prawa i Sprawiedliwości o kłamstwa i oszustwa w sprawie imigrantów. „Wyjdźcie na ulice Warszawy! Zobaczcie, jak to się zmienia” – wykrzykiwał Winnicki, przywołując statystyki napływu imigrantów z Indii. Faktycznie, w ciągu blisko roku cały transport jedzenia na zamówienie przez Uber Eats przejęli przybysze z Indii, śmigając na rowerach lub skuterach po całej Warszawie (sam z tego korzystam). Winnicki, przedstawiciel nacjonalistycznego ugrupowania, oskarżał PiS, że partia ta złamała obietnice, dzięki którym wygrała wybory w 2015 roku – że zatrzyma fale imigrantów. „Nastąpiła podmiana populacji”, argumentował, cytując dane, z których wynikało, że w miejsce 20 tys. Polaków, którzy wyemigrowali z Polski w 2017 roku, napłynęły setki tysięcy emigrantów zarobkowych z Ukrainy i innych krajów. „Żeby Polska była polska, a nie ukraińska czy azjatycka”, zakończył.

Winnicki miał rację. Nie dlatego, że bronił czystości etnicznej w imię nacjonalistycznych idei z głębin XIX wieku, ale w stwierdzeniu faktów. Polska staje się krajem emigrantów w niesłychanie szybkim tempie. I wszystko wskazuje na to, że ten proces jeszcze przyspieszy. „Dzięki uproszczonej procedurze – tak ochoczo wykorzystanej przez obywateli Ukrainy po 2014 roku – Polska stała się największym importerem cudzoziemskiej siły roboczej na świecie. Większym niż Stany Zjednoczone. Pokazują to jednoznacznie niedawno opublikowane dane OECD […], mówimy o liczbach bezwzględnych! W roku 2017 Polska stała się globalnym liderem jeśli chodzi o import cudzoziemskiej sezonowej, krótkoterminowej siły roboczej” – mówił w wywiadzie dla „Kultury Liberalnej” prof. Paweł Kaczmarczyk, dyrektor Ośrodka Badań nad Migracjami Uniwersytetu Warszawskiego[35]. W Polsce przebywa od 1,5 do 2 mln imigrantów, w zdecydowanej większości zarobkowych, z czego ponad milion to Ukraińcy. Od 3 lat pięciokrotnie wzrosła liczba pozwoleń na pobyt stały, do 350 tys. w roku 2018. Widać wyraźnie, że to nie praca sezonowa jest wyłącznym elementem tej migracji i to nie cyrkulacja obywateli innych państw na rynku pracy tworzy te liczby. Znaczna ich część się osiedla, pracuje, płaci podatki i w coraz większym stopniu zapuszcza w Polsce korzenie. Nasz kraj zasysa coraz więcej imigrantów i nieuchronnie będzie to zmieniało stosunki społeczne.

Jest jasne, dlaczego tak się dzieje. Dobra koniunktura, brak bezrobocia, w coraz większym stopniu „rynek pracownika”, czyli sytuacja, w której Polacy nie podejmują pracy za zbyt niskie stawki. I emigracja rodaków do krajów UE w poszukiwaniu lepiej płatnej pracy. Już teraz, wzorem zachodnich krajów sprzed dziesięcioleci, całe segmenty pracy u nas opanowane są przez przybyszów: gastronomia, handel (sprzedawcy), budownictwo, sezonowe prace rolne itp. Dostępne dane pokazują, że w polskiej gospodarce coraz bardziej brakuje rąk do pracy. W latach 2015–2020 ubędzie prawie 600 tys. rodzimych pracowników, już połowa pracodawców zgłasza problemy kadrowe. Trudności z rekrutacją pracowników stają się także problemem mogącym zatrzymać rozwój infrastrukturalny: jednym z powodów wycofania się koncernu Astaldi z budowy tunelu łączącego wyspy Uznam i Wolin (wreszcie byłby dojazd do Świnoujścia) były problemy z brakiem pracowników w Polsce. Takie incydenty będą coraz częstsze. Jeśli tendencja ta się utrzyma, oznacza to załamanie produkcyjności. Jedynym sposobem zaradzenia temu jest import siły roboczej z innych krajów. Jak podaje rząd (Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju), władze zamierzają stworzyć ramy prawne do zwiększenia kontyngentów pracowników zza granicy i poszerzyć do tej pory obowiązującą formułę ułatwień w zatrudnieniu, obejmującą obywateli z krajów Wspólnoty Niepodległych Państw, o pracowników z Tajlandii, Wietnamu i Filipin. Rozważana jest także możliwość przyznawania stałego pobytu łącznie z małżonkami tych pracowników.

Oprócz tego jest napływ szarostrefowy. Część firm zajmujących się pozyskiwaniem siły roboczej na Wschodzie przenosi się do Indii. W niektórych zakładach produkcyjnych można już spotkać skoszarowanych Nepalczyków, bardzo przez pracodawców chwalonych. Lawina, która ruszyła, jest odpowiedzią na problemy rynku. I nic jej nie powstrzyma. Rząd Mateusza Morawieckiego zdaje sobie sprawę, że jeśli nie wspomoże tego trendu, to za chwilę deficyt rąk do pracy będzie ścianą, o którą rozbije się polska gospodarka i wzrost ekonomiczny. Stąd polityka otwartych drzwi dla emigrantów zarobkowych i próby określenia, skąd można by ich „importować”.

Ale w całej tej sytuacji tkwi paradoks, który jako pierwsi zauważyli redaktorzy „Kultury Liberalnej”[36]. Otwarcie na imigrantów zarobkowych jest sprzeczne z tym, co ten rząd i cała formacja PiS-u deklarowali jeszcze zaledwie paręnaście miesięcy temu. Minister Błaszczak, jeszcze niedawno szef MSW, prawie każdą swoją publiczną wypowiedź zaczynał od stwierdzenia, że rząd PiS-u uratował Polskę od napływu obcych, zwykle przedstawianych jako terroryści. Wtórował mu minister spraw zagranicznych Witold Waszczykowski, nie mówiąc już o premier Beacie Szydło, która z dramatycznych apeli do krajów UE, by bronić Europy przed najazdami innych kulturowo ludzi, stworzyła swój znak rozpoznawczy. Rząd PiS-u razem z premierem Węgier prowadzi na forum europejskim krucjatę przeciw przyjmowaniu emigrantów zarobkowych podających się za uchodźców politycznych. Jednocześnie to ten rząd wykazuje się tolerancją wobec skrajnych, prawicowych i rasistowskich ugrupowań w Polsce, dla których hasłem rozpoznawczym jest nienawiść do obcych i ludzi o innym kolorze skóry (stopniowo zresztą rozszerzaną na obywateli Ukrainy). Ale rząd PiS-u opiera się głównie na sprzeciwie wobec przymusowego rozmieszczenia w ramach UE kolejnych fal imigrantów.

Jest w tym pewna logika. Sprzeciw krajów Europy Środkowej wobec polityki emigracyjnej Niemiec ma podstawy, których lekceważyć nie wolno. Inicjatywa Angeli Merkel, by zaprosić wszystkich uciekinierów z targanego konfliktami Bliskiego Wschodu, stała się gigantycznym problemem dla samych Niemiec trwającym od roku 2015 aż do dziś. I pomysł, by uniknąć konsekwencji tego działania poprzez wymuszenie przydziałów uchodźców, nie mógł być zaakceptowany. Nie tyle ze względów na uchodźców, ile na precedens. Bo jeśli kłopoty Niemiec można tak „umiędzynarodowić” za pomocą wymuszonych mechanizmów UE, to każdy rząd powinien dwa razy się zastanowić, nim przystanie na taką politykę. Kaczyński wykorzystał ten polityczny moment do maksimum w wyborach w 2015 roku. Inna rzecz, że ówczesna liberalna opinia publiczna bardzo mu w tym pomogła. Zamiast refleksji, że należy oddzielić politykę humanitarną od wymuszania w UE przez Niemcy nowych mechanizmów obowiązujących wszystkich, przyjęto taktykę świętego oburzenia: „Unia Europejska chce, i to w szlachetnym celu, więc należy jej w tym pomóc”. Do tej pory niepojęta jest dla mnie decyzja premier Ewy Kopacz, która broniła mechanizmu przyjmowania uchodźców w momencie, kiedy walczyła w wyborach o poparcie społeczne. I fakt, że 7 tys. uchodźców w Polsce byłoby liczbą niezauważalną, niczego nie zmienia. Ten błąd kosztował PO bardzo dużo, równie dużo co kampania prezydenta Bronisława Komorowskiego. Najgorsze, że wtedy, w 2015 roku, wobec wyraźnej obawy Polaków przed falą uchodźczą w Europie Zachodniej komunikat liberałów brzmiał: „Nie macie prawa się bać”. Emocje ludzkie nie podlegają dyskusji, są faktem i nie można ludziom odmawiać ulegania im, nie można zakazać strachu. Ten błąd do tej pory ciągnie się za opozycją, wystarczy zapytać liderów PO, jakie mają w tej sprawie zdanie.

Żeby utwierdzić w Polakach ten odruch niepewności, politycy PiS-u używali narzędzia strachu przed uchodźcami długo i nachalnie. Arcyciekawe badanie prowadzi nad tym grupa związana z portalem zajmującym się tematyką uchodźczą. Badanie zostało przygotowane przez Pawła Cywińskiego, Jarosława Ziółkowskiego, Filipa Katnera, Hannę Frejlak, przy wsparciu Mikołaja Winiewskiego, na zlecenie portalu Uchodźcy.info[37]. Otóż z analizy kilkuset wypowiedzi polityków w latach 2015–2018 na temat uchodźców wynika, że było to klasyczne zarządzanie strachem na chłodno. Częstotliwość wypowiedzi na temat uchodźców i kryzysu migracyjnego nie była najwyższa po wydarzeniach mogących budzić emocje – kolejnych falach imigrantów, zamachach terrorystycznych itp. Najczęściej politycy PiS-u wypowiadali się negatywnie o tych zjawiskach w okresie negocjacji z UE. Co więcej, wypowiedzi te mają związek z odnotowanym potem przez CBOS w badaniach społecznych wzrostem liczby postaw niechętnych uchodźcom. Schemat, jaki wyłania się z badań, był następujący: kampania antyuchodźcza polityków – wzrost nastrojów antyimigranckich – poparcie dla PiS-u. A teraz ten sam rząd PiS-u otwiera bramy emigracji do Polski po tym, jak nakręcił niechęć do imigrantów, obcych, ludzi o innym kolorze skóry… Kampania antyuchodźcza spowodowała wyraźny wzrost incydentów przemocy na tle rasowym, gdzie często podpity obywatel „suwerennej RP” atakował kogoś, kogo brał za obcego[38].

Sprzeciwiając się przymusowej alokacji uchodźców, rząd PiS-u stworzył sobie parasol ochronny dla konfliktu z UE spowodowanego łamaniem zasad państwa prawa (TK, sądy powszechne). Sprytne, ale o fatalnych skutkach na przyszłość. Bo to złudzenie, że raz nakręcone emocje społeczne będzie można potem wygasić. I że sąsiedztwo z Hindusami, Nepalczykami, Tajami i Filipińczykami nie da takiego samego efektu jak w wypadku uchodźców z Syrii. Skoro Białorusini i Ukraińcy częściej niż wcześniej spotykają się z niechęcią wyrażaną przez środowiska skrajne, to na mocy jakiej to polityki polscy ksenofobi będą się wstrzymywać wobec ludzi o innym kolorze skóry? Czy dlatego, jak to uzasadniał jeden z urzędników państwowych PiS-u, że Filipińczycy to też katolicy?

Warto w tym miejscu przywołać wydarzenie z 2013 roku, kiedy w Białymstoku doszło do próby spalenia rodziny w mieszkaniu, bo kobieta wyszła za mąż za Hindusa. Białystok stał się poligonem próby powstrzymania zjawiska społecznego, w którym rasizm, subkultura kibicowska i zwykły bandytyzm stworzyły śmiertelnie niebezpieczny stop. Słynne „idziemy po was”, wyzwanie, które wtedy rzuciłem, było początkiem powstrzymywania tego zjawiska tam, gdzie było ono szczególnie silne. Ale to wcale nie znaczy, że to zagrożenie występowało tylko tam. Jednak od czegoś trzeba było zacząć, tym bardziej że wszyscy mieli „oczy szeroko zamknięte”. Nie chodziło o PR-owskie chwyty, tylko o ostrzeżenie, które się potem systematycznie spełnia, że państwo nie będzie się temu biernie przyglądać. Komunikat nie był skierowany do opinii publicznej czy dziennikarzy, ale do bandytów. Komunikat od państwa, nie od ministra Sienkiewicza. Już nie było mnie w polityce, kiedy media donosiły: „W ramach priorytetowego śledztwa wszczętego przez ówczesną Prokuraturę Apelacyjną w Białymstoku, a prowadzonego dalej przez zamiejscowy wydział Prokuratury Krajowej, […] postawiono około 200 zarzutów ponad setce kiboli, powiązanych z ruchem neonazistowskim. Działali w zorganizowanej grupie przestępczej, kierowanej przez: Adama S., pseudonim „Staszyn”, Tomasza P., ps. „Dragon” i Sebastiana Ś., ps. „Buben” i […] [parali] się również zwykłą gangsterką: handlem narkotykami, czerpaniem korzyści z prostytucji, wymuszeniami. Dzięki błyskotliwej akcji agentów CBŚ są dowody na to, że skini i kibice to były przenikające się środowiska, w których występowały różne frakcje. Skini tworzyli bojówkę do zadań specjalnych: ustawek i działalności przestępczej. Na liście zarzutów są też – oprócz handlu narkotykami i sterydami czy organizowania prostytucji – posiadanie broni palnej i amunicji bez wymaganego zezwolenia, wymuszenia czy podpalenie auta. Policja i prokuratorzy rozpracowywali zorganizowaną grupę przestępczą przez kilkanaście miesięcy”[39]. Jestem głęboko wdzięczny funkcjonariuszom CBŚ i prokuratorom, że nie poddając się presji mediów, pokusie „pójścia na skróty” i okolicznościom politycznym potrafili tę sprawę doprowadzić do końca. Szczególnie we wdzięcznej pamięci zachowuję policjantów, którzy kiedy zrozumieli, że nie zależy mi na efekcie medialnym, ale na solidnej robocie policyjnej, wykazali się profesjonalizmem i determinacją godną najwyższego uznania. Miałem zaszczyt pracować z prawdziwymi „psami państwa”, przy których postaci z filmów Patryka Vegi to jakieś papierowe figurynki. Większość z tych „psów państwa” została zwolniona przez PiS-owski tandem w MSW: Mariusza Błaszczaka i Jarosława Zielińskiego. Ale Białystok, ten skinheadzki, bandycki, został rozbity. Zabrakło czasu, żeby zrobić to w skali kraju, korzystając z zebranych doświadczeń. PiS, który rządzi się zasadą „nie ma wroga na prawicy”, tworzy klimat, w którym policja i prokuratura dwa razy się zastanowią, nim zaczną zwalczać takich bandytów. Bo istnieje ryzyko, że usłyszą od przełożonych, że to „patriotyczna młodzież”. I nie chodzi o jakichś nieszczęśników, którzy w głębi lasu obchodzą urodziny Hitlera przy torciku z wafelków w kształcie swastyki, a ich wytropienie jest obwieszczane jako wielki sukces. Chodzi o bezkarność zwykłych bandytów przenikających kluby piłkarskie, współfinansujących piękne oprawy stadionowe, a równocześnie gotowych pobić, a nawet zabić każdego o innym kolorze skóry, by wytrenować i sprawdzić nowe pokolenie gangsterów. Na koniec ta sama władza sprowadzająca robotników z innych kultur i ras, tworząca przyzwolenie dla środowisk skrajnych, wyhoduje potwora, który może zdewastować Polskę i jej spokój społeczny.

Ale to nie wszystko. Łudzimy się, że sprowadzimy tylko tych imigrantów, którzy są potrzebni jako pracownicy, a ci, których nie chcemy, po prostu do nas nie przyjadą. Muzułmanie, bo o nich przecież chodzi, mieszkają również w Indiach, Bangladeszu, Pakistanie, Indonezji i jest tylko kwestią czasu, kiedy będą w ślad za innymi nacjami przyjeżdżać do Polski. Nawet jeśli unikniemy Afrykanów i Arabów. W ostatecznym rozrachunku kluczowe będzie to samo co na Zachodzie przez dziesięciolecia napływu imigrantów zarobkowych – niski koszt ich pracy. Nikt i nic nie powstrzyma polskich przedsiębiorców przed obniżaniem kosztu pracy z pomocą kolejnych grup etnicznych. Nie powstrzymało to Francuzów, Anglików, Niemców i innych, dlaczego tu miałoby być inaczej? Tym bardziej że nie posiadamy, tak jak wspomniane kraje, gospodarki „opartej na wiedzy” i jeszcze wiele wody upłynie w Wiśle, zanim zbliżymy się do zachodniego modelu ekonomii. Tu jeszcze bardzo długo koszt pracy będzie rozstrzygał o marży i opłacalności produkcji. U naszych zachodnich partnerów zresztą też, inaczej nie przenosiliby fabryk do Chin, mówiąc równocześnie, że mają gospodarkę opartą wyłącznie na wiedzy, a nie na produkcji. W zabawny i ironiczny sposób pisał o tym profesor ekonomii Ha-Joong Chang, demaskując hipokryzję opowieści o „erze postprzemysłowej”.

Pakujemy się więc w sytuację, w której potrzebując imigrantów, rząd równocześnie rozpętuje do nich powszechną niechęć. Skutek może być tylko jeden: konflikty społeczne, wzrost incydentów międzyetnicznych z użyciem siły, upowszechnienie na całym świecie opinii o Polsce jako o kraju rasistowskim. „Spójność społeczna”, którą przez wszystkie przypadki odmieniają politycy PiS-u, za jakiś czas pozostanie tylko wspomnieniem. W tym sensie Robert Winnicki miał rację, choć przecież nie to miał na myśli.

Niezależnie od naszych lokalnych kłopotów idzie Nowe. Ono zmiecie dotychczasowe przyzwyczajenia, odkształci struktury społeczne trwające od wieków, przeobrazi nasz świat nieodwracalnie. Jak podaje urząd Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców ONZ, w 2017 roku 68,5 mln osób zostało zmuszonych do opuszczenia swoich domów wskutek wojny, przemocy i prześladowań. To nowy rekord, a liczba uchodźców rośnie piąty rok z rzędu. Portal Welt.de publikuje wyniki najnowszych sondaży przeprowadzonych w krajach afrykańskich, które wskazują, że nawet dwie trzecie ich mieszkańców myśli o emigracji. Impulsem do opuszczenia własnego kraju są nie tylko bieda czy terror, lecz także krewni i przyjaciele, którzy już przybyli do Europy. W krajach subsaharyjskich żyje ogółem 1,1 mld ludzi. Jeżeli przyjąć, że tylko 10 proc. zdecyduje się na emigrację do Europy, daje to 110 mln osób (na 500 mln Europejczyków). Do tego społeczności te cechuje wysoki przyrost naturalny, rodziny mają niekiedy po siedmioro dzieci, a do roku 2050 wskaźnik ten ma się jeszcze podwoić. Prawie cały wzrost liczby ludności przypadnie na 51 krajów subsaharyjskich – stwierdziło amerykańskie Population Reference Bureau[40].

To tylko Afryka. A jest jeszcze subkontynent indyjski, kraje między Chinami a Rosją, Daleki Wschód. Jeśli wydaje się to zbyt egzotyczne, opowiem o pewnym wydarzeniu z 2014 roku, gdy byłem ministrem spraw wewnętrznych. Pewnego dnia zgłosił się do mnie Komendant Straży Granicznej, gen. Dominik Tracz. Z zafrasowaną minął poinformował, że oprócz pilnowania granicy wschodniej w związku z konfliktem na Ukrainie, mamy nowy problem. Na naszej granicy z Litwą rozwija się przemyt Laotańczyków na coraz większą skalę. Litwini i Polacy specjalizują się w przerzucaniu busami niewielkich grup, za to z coraz większą częstotliwością. Grupy te są następnie transportowane na zachód Europy. Zjawisko dotyczy tysięcy osób. Trzeba zacząć kontrolę, co spowoduje kolejne problemy wśród funkcjonariuszy Straży Granicznej pracujących w tych miesiącach pod dużym obciążeniem. Powód? W Tajlandii wprowadzono stan wojenny, tysiące przebywających tam Laotańczyków straciło pracę i teraz emigrują do Europy. Wydarzenie polityczne na drugiej półkuli nagle objawiło nam się w okolicach Puńska i Bezledów. Ludzie na świecie się ruszyli. Uciekają nie tylko przed konfliktami, lecz także przed zmianami klimatycznymi i biedą. Na wyciągnięcie ręki w swoich smartfonach, które są na wyposażeniu każdego niemal mieszkańca planety (i to bez względu na status społeczny i zamożność), widzą świat wielkiej obietnicy. Widzą swoich ziomków lub rodziny żyjące w nieosiągalnym w Bangladeszu czy gdzie indziej standardzie życia. Tej fali nic nie powstrzyma[41]. Odpowiedzialna polityka nie polega na utrzymywaniu złudzenia, że jak było dotąd, tak będzie dalej i że uchronimy się przed tym globalnym zjawiskiem w naszej enklawie – Polsce, na Węgrzech czy gdziekolwiek indziej w Europie. Żadne płoty i zasieki, zatapianie łodzi czy naloty na przemytników ludzi dokonywane w samolotach bojowych za dziesiątki milionów dolarów każdy – żeby zniszczyć łódź za parę tysięcy euro – nie zapobiegną tej nowej wędrówce ludów. Możemy ten proces opóźniać, starać się go jakoś uregulować, ale go nie powstrzymamy. A to wymaga przygotowania ludzi, nauczenia ich współżycia obok siebie neutralizującego potencjalne konflikty. Zarówno tych, którzy tu mieszkają, jak i przybyłych. Zrozumienia obaw, jaką ta sytuacja budzi u obywateli własnego państwa, i umiejętnego obniżania strachu, który łatwo przechodzi w agresję. Stworzenia nowych systemów integracji, kosztownych i angażujących wiele sił państwa. Potrzeba nowego typu szkoły, polityki osadniczej, miejskiej, przestrzennej i socjalnej zarazem, by zapobiegać powstawaniu enklaw etnicznych. To wielkie i bardzo trudne wyzwanie. Ale na pewno nie powinno się zaczynać od szczucia jednych na drugich w imię politycznego interesu własnej partii, byle tylko zwiększyć swoją władzę łamiącą reguły praworządności Unii Europejskiej. Bo to przepis na katastrofę.

I jeszcze przydałoby się – poza porządkiem państwa – żeby największy polski Kościół zwiększył nieco zakres własnego chrześcijaństwa, tłumacząc na tysiącach mszy w każdą niedzielę, że nienawiść do obcych nie jest równoznaczna z umiłowaniem kraju, a już na pewno, że jest sprzeczna z wiarą katolików. Dobrą okazją dla biskupów i księży do tłumaczenia tych zawiłości może być doroczna pielgrzymka nacjonalistów na Jasną Górę. Kto wie, może będzie na niej Robert Winnicki.

Wieża Hitfist

Wieża Hitfist to nie budowla, ale element transportera opancerzonego typu Rosomak. Najnowocześniejszego pojazdu bojowego polskiej armii. To znaczy: przez długi czas najnowocześniejszego, bo teraz go postarzyliśmy. Pierwsze przymiarki do modernizacji rosomaków w ten sposób, by na ich wieżach zamontować wyrzutnie pocisków przeciwpancernych, pochodzą z 2003 roku. Już 2 lata wcześniej zakładano, że gdy tylko będziemy mieli nowoczesne transportery opancerzone, trzeba będzie taką broń na nich zamontować. W warunkach naszego kraju, gdzie potencjalny główny przeciwnik, czyli Federacja Rosyjska, dysponuje olbrzymią przewagą, szczególnie na polu oddziałów pancerno-zmechanizowanych, wydawało się to absolutną koniecznością. Polska za czasów rządów SLD zakupiła świetną broń przeciwpancerną z Izraela – wyrzutnie rakietowe typu Spike – i to właśnie te wyrzutnie miały być zintegrowane z transporterem typu KTO Rosomak. Byłby to zasadniczy element wielowarstwowej ochrony przeciwpancernej mogącej zmniejszyć przewagę przeciwnika.

Mijały lata, zmieniały się rządy. Co jakiś czas podnoszono konieczność wzmocnienia polskiej armii o mobilne siły przeciwpancerne, które mogłyby być poważnym wyzwaniem dla potencjalnego agresora. Rosomaki mają działko 30 mm. Dla wsparcia piechoty w walce z wrogą piechotą w sam raz, ale już w starciu z innymi bojowymi pojazdami wroga to niewiele. W trakcie dywagacji na ten temat dostarczyciel wież typu Hitfist do rosomaków, włoski koncern OTO Melara, wyposażył je w pociski przeciwpancerne dla włoskich sił zbrojnych, ponosząc tym samym koszty badań. Wydawało się, że nic prostszego jak kupić gotowe rozwiązania. OTO Melara (obecnie koncern Leonardo) złożył zresztą taką propozycję. Nic takiego się jednak nie stało. Do tej pory, do roku 2018, polskie rosomaki świetnie sprawdzały się w walce z talibami w Afganistanie, lecz nie miałyby szans w starciu z unowocześnionymi jednostkami zmechanizowanymi armii rosyjskiej. Co więcej, po konflikcie na Ukrainie wiele państw zaczęło gwałtownie modernizować swoje transportery i bojowe wozy piechoty, wyposażając je w pociski przeciwpancerne. Inni dobrze zrozumieli lekcję z Donbasu. Pomińmy takie wiodące armie jak niemiecka czy rosyjska – swoje wojska zmechanizowane zaczęli modernizować w ten sposób Ukraińcy, a nawet Słowacy. Mimo że Włochom nie zagraża pancerna nawała, niedługo wejdą w posiadanie 134 takich transporterów[42]. Polska jako kraj frontowy NATO, zabiegający o zaangażowanie USA, ustami swoich ministrów obrony narodowej wielokrotnie mówiąca o zagrożeniu ze wschodu nie potrafiła od 2001 roku, czyli przez 17 lat, zrobić tego podstawowego ruchu wobec własnych sił zbrojnych, by zwiększyć potencjał obronny kraju. Ani przed agresją Rosji na Ukrainę, ani po niej, czyli przez cztery kolejne lata.

Przenieśmy się teraz nad morze. W 2008 roku Polska, wobec słabości posiadanej floty wojennej, zdecydowała się na zakup za 420 mln zł rakiet zwalczających okręty nawodne. Sprzedawcą była norweska firma Kongsberg. W 2013 roku wszedł do służby pierwszy Nadbrzeżny Dywizjon Rakietowy. W ocenie wielu specjalistów był to udany zakup najnowocześniejszej broni, zmieniający radykalnie sytuację w basenie Morza Bałtyckiego. Zasięg rakiet jest objęty tajemnicą, ale mówi się o co najmniej 200 kilometrach. Na taką mniej więcej odległość jesteśmy w stanie trzymać z dala od polskich wybrzeży jakiekolwiek wrogie okręty. Zdecydowano się także na kupno rakiet pozwalających wyposażyć drugi dywizjon. Czy jednak staliśmy się przez to bardziej bezpieczni na wypadek agresji od strony morza? W kontekście obecności floty rosyjskiej w bazie pod Kaliningradem to pytanie ma olbrzymie znaczenie.

Mijały lata, przeszły rządy PO, nastały rządy PiS-u, a sytuacja, jeśli chodzi o zdolności odstraszania tych rakiet, się nie zmieniła. Dywizjony bowiem nie posiadają sensorów pozwalających na wyznaczanie celów poza zasięgiem radarów, obejmujących obszar nieco dłuższy niż zakres widzialnego horyzontu. Mówiąc prościej: mamy broń, która „widzi” cel na jedną czwartą swojego potencjalnego zasięgu. Teoretycznie system ten może przejmować dane ze środków rozpoznawczych całej polskiej armii lub środków innych państw NATO. Ale polskie rozpoznanie jest w tak fatalnym stanie, że przestanie istnieć w pierwszej akcji naprowadzania na cel, a NATO-wskie środki pojawią się już wtedy, gdy po polskim rozpoznaniu i samych bateriach nabrzeżnych zostaną wyłącznie szczątki. Dziś bowiem konflikt rozgrywa się w czasie liczonym minutami, kwadransami, najwyżej godzinami. W naprowadzaniu baterii rakiet nabrzeżnych NATO może nie zdążyć Polsce z pomocą. W tym samym czasie Rosjanie wprowadzili do swojego uzbrojenia rakiety Bastion o takim samym przeznaczeniu, które współdziałają z dronami pozwalającymi trafiać w cele na maksymalnym dystansie odpalanych rakiet, poza zasięgiem radarów widzących niedaleko poza naturalną krzywizną ziemi. My mamy ultranowoczesne pociski, które można naprowadzać za pomocą lornetki. I nic się z tym nie dzieje – floty jest coraz mniej, a obrona wybrzeża pozostaje ślepa.

Lektura specjalistycznych periodyków i portali internetowych poświęconych wojskowości to doprawdy przygnębiające zajęcie. Zakres podstawowych niedomagań i zaniechań w polskiej armii jest zastraszający w porównaniu z bieżącą sytuacją i wobec wyzwań z dziedziny obronności, którym powinniśmy stawić czoła. Właściwie ten temat nadaje się na osobną książkę. Warto jednak zaznaczyć jedno: powszechne przekonanie, że Antoni Macierewicz zniszczył polską armię, jest tylko częściowo słuszne. Dobrze nie było bowiem nigdy. Macierewicz dołożył do tego swoją znaczącą część – rozwalenie sytemu dowodzenia, czystkę personalną porównywalną z czystkami stalinowskimi w armii radzieckiej (no, zachowajmy proporcje – nie więził i nie rozstrzeliwał), kompletną degrengoladę przemysłu obronnego (wprawdzie od zawsze niewydolnego) i wiele podobnych działań. Modernizacja polskiej armii za jego czasów zmieniła się w niszczenie wszystkiego sensownego, co udało się poprzednikom. Operetkowe zapewnienia o kolejnych terminach zakupów, które nie następowały, pogłębiały stopniową zapaść całości. Jarosław Kaczyński, Beata Szydło i prezydent Andrzej Duda ponoszą pełną polityczną odpowiedzialność za tolerowanie działań Macierewicza jako ministra obrony. Szkody trzeba będzie naprawiać latami. Przy okazji jednak warto powiedzieć, że przy wszystkich stratach z tego tytułu decyzja o powołaniu Wojsk Obrony Terytorialnej to jedyna dobra rzecz, którą minister Macierewicz zrobił. Wojska zawodowe, operacyjne stanowią najcenniejszy element systemu obronnego. Ale bez uzupełnienia tych sił o formacje ochotnicze cały system jest niepełny. Wiedzą o tym od dawna Norwegowie, Finowie, Estończycy – kraje, które dobrze kalkulują stosunek własnej słabości do potencjału przeciwnika. Istotą obrony nie jest groźba, że się wygra z silniejszym agresorem, ale że poniesie on takie straty, które czynią agresję nieopłacalną. A to znaczy, że nieprzyjaciół trzeba zabijać na wszystkie możliwe sposoby i na każdym możliwym poziomie organizacji społeczeństwa. Macierewicz budował WOT kosztem armii operacyjnej i był podejrzewany, że tworzy przy okazji „gwardię PiS-u” (lub swoją), ale sama decyzja zapadła o wiele za późno. Piszę o tym, nie żeby bronić Macierewicza, ale żeby przywołać pewien schemat. Jest bliźniaczo podobny do innych przypadków działania PiS-u – w sprawie Trybunału Konstytucyjnego czy antyreformy sądów. W miejsce poprzedniej słabości wchodzi PiS i korzystając ze słusznej diagnozy działań lub zaniechań poprzednich ekip, uruchamia swoją rewolucję, jeszcze bardziej niszczącą ten chwiejny i słaby stan poprzedni. Niezrozumienie, że słabość państwa skutkuje rządami populistów, jest prostą drogą do pozostawienia władzy w ich rękach.

Wróćmy do wieży Hitfist – armia jest jak lustro państwa. Państwo czasem w mniejszym, czasem w większym stopniu może niedomagać w różnych dziedzinach. Ale jego bezradność wobec rzeczywistości najlepiej widać właśnie w kwestiach wojskowych, gdzie planowanie i skutki zaniechań liczyć trzeba w dekadach. Gdyby nimi właśnie mierzyć wydolność polskiego państwa, to naprawdę nie jest dobrze. I najgorsze, że poziom wydatków na obronę, lokujący nas w czołówce państw NATO, niewiele tu zmienia. I dzieje się w to w sytuacji, w której straciliśmy „pokojową dywidendę”, jaką Polska cieszyła się od odzyskania suwerenności w roku 1989. Teraz każde zaniechanie czy błąd mogą kosztować wiele. Zbyt wiele.

Przypominam sobie o wydarzeniu, które wywarło na mnie olbrzymie wrażenie. Był 15 sierpnia 2014 roku. W Warszawie z okazji Święta Wojska Polskiego i 15-lecia członkostwa w NATO, odbyła się wielka defilada. Alejami Jerozolimskimi płynęły w szpalerze ludzi kolumny pojazdów wojskowych, w powietrzu przelatywały helikoptery i samoloty. Potęga czołgów leopard, ciche rosomaki, amerykańskie F-16 z rykiem przelatujące nad trybuną honorową przy Belwederze – to wszystko miało pokazać siłę państwa i gotowość do obrony ojczyzny. Potem kolumnami maszerowały pododdziały różnych rodzajów sił zbrojnych, zapowiadane przez prowadzącego defiladę spikera. Nagle słychać było zbliżające się ożywienie publiczności, siłę oklasków i owacji, jakiej do tej pory nie wywołały ani czołgi, ani maszerujące kolumny polskich żołnierzy. To szły dwie kompanie przebywających na ćwiczeniach formacji zagranicznych, Amerykanów i Kanadyjczyków, garstka pośród całego dotychczasowego pokazu. Szli trochę bezładnie, widać było, że krok defiladowy jest im słabo znany. Ale lud warszawski reagował na nich bardziej entuzjastycznie niż na własne wojsko. To nie jest kwestia gościnności, pomyślałem wtedy. To wszczepione gdzieś w podświadomość racjonalne przekonanie, że gdy dojdzie do czegoś złego, to szybko się okaże, że bez sojuszników cały ten przepych armijnej potęgi jest mało warty. Za naszą wschodnią granicą, w Donbasie, toczyła się już wojna. Warszawianie pokazywali, że wiarę w bezpieczeństwo pokładają bardziej w sojusznikach niż w samodzielnej sile własnego państwa. I mieli rację.

Polska nie ma szans w samodzielnym starciu z Rosją. Z polskiej perspektywy kluczowe jest twarde połączenie naszego losu z interesem politycznym sojuszniczych państw i emocjami społeczeństw Zachodu. Nie chodzi tu o scenariusz jak w 1939 roku – zajęcie całego państwa, narzucenie obcej administracji, finis Poloniae. Zajęcie całego terytorium już nie wchodzi w grę. Jest zbyt kosztowne. Cena polityczna, którą przyjdzie za to zapłacić, jest zbyt wysoka i zawsze wiąże się z ryzykiem odpowiedzi innych mocarstw. Zajęcie Warszawy i pójście dalej na zachód, by osłonić swoje zdobycze, to alarm dla Niemiec, że znowu trzeba będzie bronić Berlina, i alarm dla Paryża oraz Londynu. Nie mówiąc już o USA, jeśli myśleć dotychczasowymi kategoriami. Ten typ agresji nie jest już we współczesnym świecie potrzebny. Ale zajęcie części terytorium, parunastu powiatów w przesmyku suwalskim to już inna skala. Działania lotnicze i uderzenia rakietowe i tak będą prowadzone na całym terytorium Polski, ale taki konflikt o „małej intensywności” i ograniczonym w sensie geograficznym zajęciu terytorium daje w sprzyjających okolicznościach politycznych możliwości wyłączenia Polski jako samodzielnego podmiotu państwowego. Pod parasolem szantażu nuklearnego (trenowali to Rosjanie w czasie konfliktu o Donbas), można uzyskać wszystkie cele bez pełnoskalowej wojny o całość terytorium RP. Ten scenariusz, dobrze przecież znany w rachubach politycznych i wojskowych, jest realny tylko w szczególnym momencie – zupełnego rozkładu systemu bezpieczeństwa europejskiego i światowego. I właśnie jesteśmy świadkami początku tego rozkładu. To nie wzrost potęgi Chin i nie odbudowa kompleksu militarno-przemysłowego Rosji o tym zdecydował. Nawet nie wpłynęły na to kolejne interwencje USA na Bliskim Wschodzie (lub jak w wypadku Syrii ich brak w kluczowym momencie) czy inne błędy w zarządzaniu globalnym bezpieczeństwem. Kres temu porządkowi położyli obywatele państwa, które najpierw osiągnęło niewidzianą wcześniej potęgę, by potem narzucić światu model gospodarczy zwany globalizacją. Obywatele USA, bo o nich mowa, wypowiedzieli poparcie dla takiej polityki, która wprawdzie daje wymierne zyski amerykańskim koncernom w ramach globalnej gry ekonomicznej, ale sukcesywnie zubaża znaczną część Amerykanów. I doprawdy poziom PKB czy kolejne rekordy amerykańskich spółek giełdowych nie dają rekompensaty w codziennym życiu przynajmniej połowie obywateli USA. Wybór Trumpa to nie był przypadek – to bunt obywateli imperium. Opowiedzieli się przeciw globalizacji zamieniającej ich zakłady pracy w rdzewiejące hale zlikwidowanych przedsiębiorstw. Opowiedzieli się przeciw polityce USA jako żandarma świata zmuszanego ciągle do interwencji w różnych jego zakątkach. Siła Trumpa jest siłą buntu przeciw takiej polityce i to napięcie było widać o wiele wcześniej, zanim jeszcze nastąpił jego wybór, w nieufności do elit politycznych, rozczarowaniu po kryzysie z 2008 roku. Zwrot w polityce USA, której wykonawcą i symbolem stał się Trump, jest zakwestionowaniem dotychczasowej roli Ameryki jako podstawy i zwornika globalnego bezpieczeństwa. Inna rzecz, że aspiracje Chin i pełne resentymentów rosyjskie mocarstwo oparte na wojsku już dawno osiągnęły taki poziom, w którym Stany Zjednoczone nieuchronnie tracą pozycję, jaką miały jeszcze 10 lat temu. To prowadzi do osłabienia wszystkich dotychczasowych pewników bezpieczeństwa i sprzyja polityce przypominającej targi mafiosów o strefy wpływów w handlu narkotykami. Krótko mówiąc: to koniec ładu międzynarodowego, jaki znaliśmy. Dotyczy to także Europy i NATO. Przykładem było lekceważące potraktowanie przez Trumpa Czarnogóry jako członka NATO, którego to kraju prezydent USA nie widzi sensu bronić. W optyce Trumpa, który wygrał wybory na fali nastrojów izolacjonistycznych, nie mieści się uruchomienie całej potęgi imperium i sojuszników w obronie maleńkiego państewka na marginesie świata tylko dlatego, że poprzednicy zaoferowali mu członkostwo w prestiżowym klubie. Wprawdzie potem Kongres i administracja łagodziły stanowisko prezydenta, ale intencje Trumpa okazały się całkiem jasne. Bo członkostwo Czarnogóry w NATO było od początku wątpliwe, ale na mocy założeń, które już dawno straciły swoją aktualność, przyjęto ją. Z poparciem Polski. Tyle że Czarnogóra od tego nie stała się w NATO Polską, raczej w wyniku tego procesu to Polska może się stać Czarnogórą.

Sojusz Północnoatlantycki, w którym pokładaliśmy nadzieję, że będzie dla nas „końcem historii” w takim znaczeniu, w jakim oznaczałoby to bezpieczeństwo między Niemcami i Rosją, jest coraz słabszą gwarancją naszej przyszłości. Ale alternatywa jest jeszcze bardziej niepokojąca. To zupełny uwiąd porozumienia transatlantyckiego między Europą i USA. Konieczność wyboru – czy z Niemcami i Francją przeciw Ameryce, czy odwrotnie. Rozsądek nakazywałby oddalać ten moment, jak się da.

Rząd PiS-u cały wysiłek swojej polityki międzynarodowej ulokował w relacjach z USA. Starał się ubiec ten zwrot w globalnym układzie, zakładając, że w interesie USA leży opłacanie przez nas zakupów uzbrojenia, tak samo jak podkreślanie na każdym kroku dystansu do państw UE. Kluczowym sprawdzianem tej wizji był moment przekazania propozycji, by na terenie Polski stacjonowała na stałe brygada zmechanizowana US Army, i to poza strukturami NATO. Przy czym Polska zadeklarowała finasowanie kosztów tej dyslokacji. Innymi słowy: „My wam zapłacimy za nasze bezpieczeństwo”.

PiS ryzykuje Polską, stawiając wszystko na jedną kartę. Rządzący politycy zdają się wierzyć, że podobieństwo polskiego i amerykańskiego zwrotu w prawo, połączone ze wspólnotą antyliberalnej retoryki, zbliża na trwałe Biały Dom z siedzibą PiS-u przy Nowogrodzkiej. Często o tym piszą prawicowi publicyści, chwaląc poczynania rządu. Liczą także na „handlowe” podejście prezydenta USA jako jego sposób na politykę międzynarodową. Tymczasem to poważny błąd rozpoznania. Polska będzie użyteczna dla Trumpa jako wygodny wykonawca rozbijania UE, której ten nie znosi bardziej niż Chin, Korei czy Rosji. Ale Polska nigdy nie osiągnie w USA statusu, o którym marzą polscy prawicowcy – statusu Izraela lub choćby Jordanii. A polityka transakcji ma to do siebie, że zawsze może się pojawić partner, który przelicytuje i zaoferuje lepszy deal. Na przykład Rosja z ofertą irańską. Nie mówiąc już o tym, że nie jest pewne, czy następca Trumpa będzie chciał podtrzymać układ „bezpieczeństwo za pieniądze”. I wtedy wycofanie brygady zmechanizowanej US Army z Polski, jeśli kiedykolwiek zostanie tu rozlokowana, zabrzmi w Rosji jak sygnał: „droga wolna”.

W sytuacji, kiedy dotychczasowy ład międzynarodowy się chwieje, Polska staje się coraz bardziej egzotyczna i niezrozumiała (wystarczy wspomnieć ustawę o IPN-ie ścigającą za „polskie obozy” obcokrajowców). I coraz bardziej samotna. Nawet najbliższy sojusznik PiS-u, bo przecież nie Polski – ze względu na swoją prorosyjską politykę, Węgry Viktora Orbána – złoży ten sojusz na ołtarzu swoich interesów przy najbliższej nadążającej się okazji. Zwrot w kierunku USA kosztem spójności NATO i dobrych relacji z Unią Europejską jest niebezpieczną drogą wiodącą do pozostania w Europie państwem jeszcze bardziej wyizolowanym.

Mała dygresja. Kiedy nastąpiła agresja Rosji na Ukrainę, premier Donald Tusk zwołał specjalne posiedzenie z przedstawicielami wszystkich partii politycznych, zamknięte dla mediów, by przedstawić sytuację i planowane działania rządu w tej sprawie. Rozumiał, że w tak przełomowej chwili polska polityka musi być konsensusem, opierać się na jednolitości, bez względu na różnice. Nie żeby uciekać od odpowiedzialności, ale żeby wzmocnić pozycję kraju jednolitym frontem różnych stronnictw politycznych. Teraz, kiedy niszczeją wszelkie ramy międzynarodowego i europejskiego bezpieczeństwa, PiS uznaje, że to wyłącznie jego sprawa i żadnego konsensusu nie potrzebuje.

Przez trzy dekady bez mała żyliśmy ze wspomnianej pokojowej dywidendy dzięki spójności Zachodu, jego dominacji w świecie i roli USA jako imperium światowego. To się kończy na naszych oczach. Nie wiemy, co nadchodzi ani czy w przyszłości będziemy potrafili uchronić Polskę przed najgorszymi scenariuszami. W tej sytuacji izolacjonizm w Europie à la PiS, oparty tylko na zapewnieniach niestabilnego prezydenta USA, jest wart tyle, ile oświadczenia jego poprzednika Baracka Obamy, że USA zareagują z całą mocą, jeśli w Syrii dojdzie do użycia broni chemicznej. Jak z tą reakcją Obamy było, wiadomo. Morze ruin syryjskich miast i Rosja jako rozgrywający w tym regionie świadczą same za siebie.

Z polityką prowadzoną przez rządzących w sposób, jak gdyby Polska była ich folwarkiem wydzierżawionym na wieczność, złe scenariusze zmaterializują się szybciej i bardziej niespodziewanie. Ale i z opozycją, która nie dostrzega, że nie ma już powrotu do tego, co było, i żadne zaklęcia o „naturalnym” miejscu Polski w międzynarodowym układzie nie odpowiadają już rzeczywistości, też nie zajedziemy daleko. Od tego, że PiS straci władzę, wszystkie klocki dawnego świata nie wskoczą automatycznie na swoje miejsce. Nadal będzie się pogłębiał rozdźwięk między USA a UE, nadal Chiny i Rosja będą coraz śmielej kwestionować globalne przywództwo Zachodu, i nadal nad samą Unią Europejską, jej przyszłością, będą się pojawiać znaki zapytania. Nie jesteśmy samodzielnym graczem na tej szachownicy (czy też w innym ujęciu – na polu minowym). Ale cokolwiek nie wyjedzie zza zakrętu historii, jedno jest pewne: odpowiedzią na wyzwania przyszłości nie jest polityka, która stawia wszystko na jedną kartę. Nie w naszym położeniu. Nie udaje się lwa, podczas gdy nie potrafi się być nawet lisem. Nie ucieka się w nacjonalistyczne kostiumy, bo nacjonalizm w tej części Europy to nieskończona lista wzajemnych pretensji, pamięci o przelanej krwi i odwiecznych konfliktów. O tym świetnie wie Rosja, nie przepuszczając żadnej okazji, by wspierać nacjonalizmy środkowoeuropejskie, ze szczególną troską dbając o rozniecenie sporu polsko-ukraińskiego. Ale nade wszystko tylko spójne wewnętrznie państwo, odrabiające w mozole podstawowe lekcje własnego bezpieczeństwa, niepozwalające sobie na zaniechania i brak decyzji – jak w przykładach wymienionych na początku – tylko takie „nieteoretyczne państwo” może mieć jakiekolwiek szanse wobec nadciągającej niepewności.

* * *

To, co nadchodzi – mam na myśli główne procesy odkształcające nasze przyzwyczajenia, poczucie bezpieczeństwa i obliczalność losu – to kombinacja narastających problemów środowiska naturalnego, nowej wędrówki ludów w skali globalnej i rozkładającego się ładu światowego. Polska polityka wobec tych trzech wyzwań jest bezradna, ale też nikt nie stawia na codziennych konferencjach ministrów czy premierów wyrazistych pytań o te kwestie. Nie sądzę też, by w programach partii politycznych w nadchodzących wyborach zajmowały one wiele miejsca. Idzie coś nowego, ale robimy wiele, by tego nie zauważać. Jeśli główne partie nie potrafią przedstawić klarownych wizji przygotowania Polski na te zmiany, to obywatele mają prawo w tej sprawie wywierać na nie nacisk, domagać się odpowiedzi. Bez tego oddolnego działania nadal najważniejszą kwestią polskiej polityki będzie pytanie, kto obsadzi media publiczne, a kto spółki skarbu państwa.

Nieuchronną konsekwencją bierności wobec wyzwań zewnętrznych będzie marginalizacja Polski. To oznacza stan, w którym nasz kraj coraz bardziej staje się przedmiotem, a nie podmiotem polityki międzynarodowej. Następnym etapem jest słabość wobec kryzysów – pochodna osamotnienia, złej polityki i wewnętrznej niesterowności państwa. Na koniec trend wzrostowy ulega zahamowaniu – wyczerpują się zasoby, które decydowały o sukcesach Polski przez ostanie trzy dekady – energia obywateli, wzrost gospodarczy, napływ kapitału. Narastają dysfunkcje społeczne i utrata zaufania do wspólnoty rozumianej jako miejsce, w którym „jutro będzie lepsze”, co przyspiesza ucieczkę najzaradniejszych za granicę. Pozostawanie na uboczu rewolucji technologicznych opartych na zupełnie innych wartościach edukacyjnych i innym systemie zarządzania przyspieszy tę marginalizację. Słabość własna zawsze przyciąga obcą siłę. Utrata przez Polskę nagromadzonego przez pokolenie kapitału sukcesu i bezpieczeństwa byłaby dramatyczną powtórką losu sprzed trzech stuleci. Nawet jeśli nad Warszawą nadal będzie powiewać flaga biało-czerwona i żadna obca ręka nie będzie chciała jej zrzucać.

Mam wrażenie, że zostało mało czasu, żeby się dostosować do nowej sytuacji. Kiedyś, wieki temu, takich działań zaniechaliśmy. Cena była bardzo wysoka.

Część trzecia
Państwo. Powrót

Ludzie nie rodzą się obywatelami. Obywateli się tworzy

Mark Lilla, Koniec liberalizmu, jaki znamy

Czy można przełamać „teoretyczność” państwa? Gdzie są węzły, które należy zawiązać, by państwo było bardziej sprawne niż do tej pory? I jak to zrobić w sytuacji, kiedy polska polityka jest rozdarta sporem jeszcze bardziej pogłębiającym teoretyczność państwa? I w końcu – jakie ma być to „lepsze” państwo? Na te dylematy nie ma jednej odpowiedzi czy wzoru. Żeby zmienić stan obecny, potrzeba wiele wysiłku, namysłu i determinacji. Nie dzieje się to w wyniku kolejnego manifestu politycznego – i ta książka takim manifestem nie jest. Jak w każdym działaniu w społeczeństwie trzeba zaangażowania wielu ośrodków, sporu, dyskusji. Na końcu projekt trzeba wcielić w politykę, bo tylko ona jest zdolna doprowadzić do jego uruchomienia.

Ale mimo tych trudności można pokazać wstępne propozycje, początki lub kierunki myślenia. I w tym rozdziale chciałbym to zaproponować. Bo nie wystarczy powiedzieć, że jest źle. Ulubionym zajęciem analityków wszelkiej maści jest produkowanie diagnoz według schematu „najgorsze możliwe scenariusze”. To pożyteczne, bo pozwala zobaczyć ułomności i potencjalne problemy, ale jest zbyt łatwe w tym sensie, że zwalnia z myślenia, co z tym robić. Nie na darmo wiele organizacji analitycznych specjalizuje się w takich czarnych scenariuszach. Wiem coś o tym, bo nieraz brałem w tym udział.

Zanim będzie można przedstawić pole zmian, wpierw trzeba sięgnąć do tych elementów naszego wspólnego życia, które zapewniały nam dotąd przewagi, były źródłem naszych sukcesów. Trzeba zobaczyć, gdzie powstawała polska siła ostatnich blisko trzech dekad, a nawet więcej – trzech pokoleń. Jeśli nie będziemy znali swoich mocnych stron, to jak mamy określić słabe? Poza tym, jakkolwiek by projektować korektę państwa, nie można przy okazji osłabić tego, co silne, co działa i daje widoki na przyszłość.

Silniki

O sukcesie człowieka decyduje wola. O sukcesie społeczeństwa – zbiorowa wola. Polacy są jedynym narodem w Europie, który jest bezprzykładnym dowodem na tę regułę. To nie powstanie warszawskie i nie żołnierze wyklęci są przykładem zbiorowego sukcesu. Wręcz przeciwnie. Są przykładem rozpaczy, sytuacji skrajnych, w których jedynym wyjściem jest zbiorowe poświęcenie własnego życia. Winniśmy im pamięć i szacunek dla ich heroizmu. Sukcesy to jednak nie śmierć, ale życie, więc będzie o życiu. O niezwykłej zdolności do jego odradzania się, wręcz o triumfie życia. Wbrew polskiemu imaginarium historycznemu to tu nadal bije źródło polskiej mocy. Wszystko, co ważne w naszym teraźniejszym życiu, dokonało się dzięki trzem kolejnym cudom odrodzenia.

100 lat temu powstało państwo polskie i, jak mówił Józef Piłsudski, wyznaczyło swoje granice „szablą i karabinem”, z akordem najważniejszym: wojną 1920 roku. Ale Polska była zszyta z trzech zaborów, po 123 latach nieistnienia; z trzech odmiennych systemów administracyjnych, olbrzymich różnic społecznych i materialnych. A nade wszystko była zrujnowana wojną światową. Bo to na jej terytorium przetaczały się fronty, następowały przymusowe pobory do zaborczych armii, szerzyły się epidemie, rekwirowano majątek na rzecz walczących mocarstw. Stworzono z tej magmy jednolity organizm państwowy, uruchomiono przemysł (w tym Centralny Okręg Przemysłowy), wygrano w latach 20. wojnę handlową z Niemcami, scalono kraj w jeden system gospodarczy. I to kraj biedny, rolniczy, którego części składowe były zapuszczonymi prowincjami zaborców, bez surowców, wielkiego przemysłu (jak choćby w Czechosłowacji), z ludnością w znaczącej części dotkniętą nędzą. Kraj bardziej przypominający europejskie kolonie niż państwa Zachodu. Udało się, mimo kryzysu światowego i na przekór wszystkim trudnościom. Do września 1939 roku.

I drugi moment, jeszcze bardziej dramatyczny: rok 1945. Książką historyczną najlepiej opisującą ten stan jest Wielka trwoga… Marcina Zaremby. To była miazga. Społeczna, materialna, moralna. Doświadczyliśmy w latach 1939–1945 największej katastrofy cywilizacyjnej, porównywalnej tylko z potopem szwedzkim. Tamta katastrofa wstrzymała rozwój Polski na 100 lat (tyle czasu minęło, by ubytek ludności został wyrównany do stanu sprzed potopu, materialnie Polska nie podniosła się już do rozbiorów). W 1945 roku znaleźliśmy się w podobnym położeniu. Do tego w sytuacji podległości Związkowi Sowieckiemu, w nowym, nieludzkim ustroju, w nowych granicach i z przemieszczeniem mas ludności ze wschodu na zachód. Na ruinach poprzedniej Polski wdrażano równocześnie rewolucję, która zerwała ciągłość z poprzednimi epokami. Ale w tych warunkach doszło do cudu: odbudowa kraju i zagospodarowanie Ziem Zachodnich nie było działaniem komunistycznym, było powszechnym zrywem całej ludności. Tempo tej zmiany, jej efekty w stosunku do zniszczeń wojennych były absolutnie imponujące. To był triumf życia po epoce śmierci. Okupiony wprawdzie goryczą utraty niezależności, komunistyczną formą, w której się to wszystko odbywało, ale był to sukces wszystkich, a nie tylko Komitetu Centralnego PZPR.

I ostatni akord. Rok 1989. Polska jest bankrutem, zniszczona gospodarczo komunistycznym złamaniem. Nie może spłacać długów ani zaciągać nowych. Jest bez kapitału i bez żadnych instrumentów pozwalających na podźwignięcie się z upadku. Właśnie zmienia się ustrój, odzyskujemy suwerenność, ale nie mamy co jeść. Czasami dosłownie. To, co stało się potem, było kolejnym „polskim cudem”, chyba najbardziej spektakularnym w naszej historii.

W ciągu 100 lat, w trakcie życia trzech pokoleń (socjologowie liczą pokolenia ich najwyższą biologiczną aktywnością – wiekiem 30 lat), trzy razy zaczynaliśmy od zera. I trzy razy się odbudowywaliśmy. Energia społeczna zawarta w tych wydarzeniach jest świadectwem niezwykłej siły i odporności. Woli zbiorowej, w której niemożliwe staje się możliwe i dokonane. Jak „Solidarność” roku 1980, jak Polska teraz. Ta energia, która się w nas wyzwala, to nasza „broń atomowa”. To powód do dumy, że się jest Polakiem, zrozumiały dla każdego niezależnie od kraju pochodzenia. Zobaczyć Muzeum Powstania Warszawskiego, zdjęcia tego morza ruin, opisy makabry, a potem przejść się ulicami Warszawy, odbudowanej, zielonej, nowoczesnej, tętniącej życiem – to najlepsza lekcja polskości, którą może odebrać cudzoziemiec, niezależnie od tego, skąd przyjechał. A także każdy uczeń w Polsce.

Od roku 1989 minęło 29 lat. Jak wykorzystać tę siłę, jak nie pozwolić, by ten sukces został zaprzepaszczony – oto najważniejsze powołanie polskiej polityki. Od tego zależy wszystko: pieniądze na armię, na dobrą administrację, programy gospodarcze i pomoc słabszym. Nie zmagamy się tylko z teraźniejszością i z przyszłością. My ciągle zmagamy się z przeszłością. Polska dopiero teraz, za życia naszego pokolenia, odzyskała względną siłę gospodarczą i zasobność. Mamy za sobą 300 lat niedorozwoju i historycznie ocean wielopokoleniowej nędzy większości Polaków. I już nie stać nas na osunięcie się w kolejną przepaść. Dlatego tak bardzo trzeba dbać o te elementy, na których ten rozwój jest oparty.

Moment, w którym reforma Leszka Balcerowicza przekształciła Polskę socjalistyczną – przy braku pieniędzy mających jakąkolwiek wartość, bez kapitału i nowoczesnych technologii – w dynamiczną gospodarkę, był kluczowy. Przy skali naszego upadku, nieporównywalnej z sytuacją krajów regionu ówczesnego realnego socjalizmu, reformy Balcerowicza były jedynym wtedy dostępnym wyjściem. Ahistoryczne dywagacje o „innych ścieżkach”, zbyt dużych kosztach zmian, ślepocie reformatorów – cała ta legenda „upadku Polski”, „zubożenia Polaków” jest jedną wielką manipulacją. Wystarczy sobie przypomnieć zupełną degenerację etosu pracy pod koniec lat 80. – „czy się stoi, czy się leży, dwa tysiące się należy”. Czy przełamanie tego syndromu miało się odbyć w wyniku łagodnej perswazji?! Zgodnie w tej krytyce spotykają się rządząca prawica z nową lewicą. PiS z krytyki reform lat 90. uczynił pierwsze zarzewie buntu systemowego jako drogi Kaczyńskiego do władzy, niezgody na Polskę taką, jaka jest, bez względu na jej osiągnięcia. Lewica – ta, która wyszła z „Krytyki Politycznej”, a teraz rozprasza się po najbardziej poczytnych mediach – z czarnej legendy powstania Polski czyni swoje narzędzie „uprawomocnienia w ludzie” – formy szukania elektoratu, który jednak ciągle jakoś nie daje się znaleźć (chyba że w końcu go dla niej znajdzie Robert Biedroń, jedyny pełnokrwisty polityk tej formacji). Tak, te reformy były szokiem i spowodowały nierówności, także o charakterze klasowym. Bo nie ma wzrostu bez nierówności. Obietnica socjalistyczna upadała właśnie dlatego, że zanegowała ich sens, a nie przez zbytnie zbrojenia ZSRR, które doprowadziły do bankructwa systemu. Faktyczny społeczny ból reform Balcerowicza był równocześnie narodzinami Polski zdolnej do podniesienia się z upadku i osiągnięcia poziomu rozwoju, którego nikt się po nas nie spodziewał.

Równolegle rosły i aspiracje, ale to już inna historia. Teraz jesteśmy 7. lub 8. (w zależności od kursu walut) gospodarką Unii Europejskiej, wyprzedzając Węgry i doganiając Hiszpanię. Ale równocześnie 6. od końca najbiedniejszym społeczeństwem w UE, liczonym w PKB na głowę mieszkańca. Jest tak nie poprzez źle rozłożone zyski z transformacji. Gdybyśmy je wtedy, dwie dekady temu, rozkładali po równo, tkwilibyśmy teraz gdzieś poniżej poziomu Bułgarii lub Grecji, razem z biedą gospodarstw domowych w o wiele szerszym zakresie niż dziś. Bieda w Polsce ma wielowiekową genezę i jest do nadrobienia nie poprzez socjalistyczne mrzonki, tylko wewnętrzne dynamo gospodarki. Gospodarki wolnorynkowej, kapitalistycznej, nierozerwalnie połączonej z demokracją; zakorzenionej politycznie wśród innych państw Zachodu. I nie będziemy Skandynawią, stawianą przez nową lewicę jako ulubiony wzór redystrybucji, bo nie mamy takiej historii jak Szwecja ani takich zasobów naturalnych jak Norwegia.

Redystrybucja dochodów ze wzrostu gospodarczego to spór naturalny polityki. Raz przycicha, by znów wybuchnąć z całą mocą. Ale zawsze jest obecny. Nie wolno uciekać od tematu, mówiąc, że to tylko takie „PiS-owskie rozdawnictwo w zamian za nieograniczoną władzę”. Zamiast atakować PiS trzeba umieć zaproponować własny model, który nie zagraża „silnikom wzrostu”, utrzymuje rozwój kraju niezależnie od zewnętrznej koniunktury i nie popada w rozdawnictwo mogące zniszczyć to, co już mamy. Wydaje się, że zwykli Polacy dobrze to rozumieją: według badań ponad 67 proc. naszych rodaków uważa, że zwiększenie świadczenia z programu Rodzina 500 plus do 1 tys. zł nie ma sensu, przeciwnego zdania jest 21 proc. ankietowanych, a ponad 11 proc. nie ma zdania w tej sprawie[43]. Badani są świadomi, że nie powinniśmy ryzykować zgromadzonym dorobkiem w imię redystrybucji, nie negując równocześnie jej potrzeby. Nieprawdą więc jest, że społeczeństwo zostało przekupione i tylko ten, co zaproponuje więcej, wygra. Jeszcze jedno świadectwo, że Polacy potrafią bardziej realnie patrzeć na świat niż reprezentanci niektórych partii politycznych czy rzekomo liberalni profesorowie.

Ten realizm przydałby się także w obrębie obozu „weteranów wolności”. Spór o to, czy młode pokolenie zrezygnowało z obrony wolności, bo nie idzie za Obywatelami RP czy Władysławem Frasyniukiem na demonstracje, pokazuje, jak bardzo moje pokolenie, dla którego upadek komunizmu był spełnieniem wielkiego politycznego marzenia, utraciło zdolność do rozmowy z młodszymi od siebie ludźmi, wychowanymi w wolnej Polsce. Nasi bohaterowie nie są ich bohaterami, bo oni już nie mają bohaterów (przynajmniej żyjących). Od dekady, od globalnego kryzysu 2008 roku obietnica świata, w którym każdy znajdzie sobie miejsce i fajną przyszłość, przestała działać. Nie tylko w Polsce. Ten świat przestał być obietnicą taką, jaką był dla nas po upadku komunizmu. Pora, żebyśmy pojęli to wszyscy, tym samym zrozumieli ich, młodych, rozgoryczenie. Pogarda niektórych obrońców demokracji wobec młodych jest porównywalna z tą wobec wyborców PiS-u i przynosi podobne skutki[44].

Wyjściem jest próba wspólnego namysłu nad przyszłością, bez odwoływania się do wyższościowych racji „obrońców liberalnego ładu”. Mimo całej trudności z takim postulatem (druga strona może po prostu odmówić dialogu) właśnie państwo może być osią tej rozmowy, a przynajmniej jej próby. Także w wymiarze tego, co stanowi o jego dotychczasowej słabości i sile. I o tym dorobku, który nawet jeśli nie przekłada się wprost na indywidualną zasobność, daje zbiorowości jakieś szanse na przyszłość, nadzieję, że znowu razem poradzimy sobie wbrew okolicznościom.

Zobaczmy teraz, gdzie się akumulował ten dorobek i gdzie właściwie biły jego źródła. Pewne światło na to rzuca analiza Aleksandra Łaszka i Rafała Trzeciakowskiego z Forum Obywatelskiego Rozwoju z lipca 2018 roku. Autorzy zauważają, że Polska będąca na starcie najbiedniejszym krajem ze wszystkich obecnych członków UE jest równocześnie liderem wzrostu, jaki się dokonał między rokiem 1995 a 2015. Innymi słowy: nadrobiliśmy najwięcej ze wszystkich. I dalej, przyglądając się wskaźnikom, określają, jaki typ przedsiębiorstw spowodował ten skok przez 20 lat. „Kluczowe znaczenie dla wzrostu PKB miała prywatyzacja gospodarki – niewydajne państwowe firmy były zastępowane przez firmy prywatne, zarówno krajowe, jak i zagraniczne. Porównywalne dane o tworzeniu wartości dodanej [różnica między kosztami koniecznymi do wytworzenia dóbr lub usług a ceną sprzedaży – BS] są dostępne od 1995 roku – w ciągu ostatnich 20 lat wzrosła ona o 122 proc. Wartość dodana w sektorze przedsiębiorstw rosła przede wszystkim dzięki rosnącej wydajności pracy, a nie wzrostowi zatrudnienia. […] Poziom zatrudnienia w przedsiębiorstwach nie ulegał dużym zmianom, oscylując między 5,5 a 6 mln osób, podczas gdy wartość dodana tam wytwarzana rosła bardzo szybko, co pokazuje skalę przemian strukturalnych wewnątrz sektora i jego rosnącą innowacyjność. Było to możliwe dzięki prywatyzacji – niewydajne firmy państwowe były zastępowane przez bardziej efektywne firmy krajowe oraz firmy zagraniczne, czemu towarzyszył transfer technologii. I tak w sektorze przedsiębiorstw niefinansowych [czyli poza np. bankami – BS] spadkowi wartości dodanej w podsektorze firm państwowych o 12 p.p. towarzyszył jej wzrost o 51,6 p.p. w krajowych firmach prywatnych, oraz o 30 p.p. w firmach zagranicznych”. Z kolei mikroprzedsiębiorstwa (zatrudniające do dziewięciu osób) w tym samym czasie, przez 20 lat, wytworzyły 23,4 proc. ogólnego wzrostu, a rolnictwo… −1 [sic!][45]. Konkluzją raportu jest stwierdzenie, że na nieco ponad 16 mln zatrudnionych ogółem ok. 5,6 mln Polaków wytwarza połowę polskiego PKB, co jest gigantycznym wyzwaniem na przyszłość: jak spowodować, żeby pozostałe 10 mln Polaków miało pracę o większym udziale wartości dodanej. Czyli pracę, która – upraszczając – nie wychodzi na zero, ale wzbogaca nas wszystkich.

Z tej liczby firm istotne są średnie i duże prywatne przedsiębiorstwa. To one odpowiadają za lwią część eksportu będącego dźwignią polskiego przychodu i to one dysponują środkami pozwalającymi na badania i rozwój, zakup nowych technologii – krótko mówiąc: na udział w konkurencji międzynarodowej. Autorzy raportu zwracają jednak uwagę, że równie ważne jak zdolność do operowania na globalnych rynkach jest utrzymanie konkurencyjności w kraju. To konkurencyjność wymusza optymalizację działań, inwestycje w technologie, tworzenie nowych miejsc pracy. Na straży tej wewnętrznej konkurencyjności ma stać rząd. I nie powinien, tak jak to postuluje premier Mateusz Morawiecki, budować „narodowych czempionów” (nie jesteśmy Koreą Południową mającą granice celne), lub wzmacniać małych firm kosztem dużych, bo to przepisy na osłabienie konkurencyjności. Tym bardziej że ani małe firmy, ani państwowe koncerny nie mogą się nawet równać pod względem wytwarzania narodowego bogactwa z dobrze działającym średnim i dużym biznesem prywatnym. To tam są miejsca stabilnej, zwykle dobrze płatnej pracy, w większości wolne od zmory fatalnych stosunków pracy dotykających wielu Polaków w mikroprzedsiębiorstwach i małych firmach na prowincji. Ich rozwój to klucz do utrzymania „polskiego cudu”. Ale strategie rozwojowe ograniczające się do prostego hasła „wsparcia dla biznesu” są niewystarczające. Weźmy pierwszy z brzegu problem rozłożenia geograficznego polskiego wzrostu. Jak średnie i duże firmy są motorem rozwojowym, tak miasta są kolejnymi „silnikami”. Największe osiem miast w Polsce odpowiada prawie za 45 proc. wytworzonego PKB. A zatem to miasta są siłą polskiej gospodarki. I to mimo faktu, że proporcja ludności wielkomiejskiej do pozostałych mieszkańców jest wyraźnie niższa niż na Zachodzie. We współczesnym świecie miasta odgrywają zasadniczą rolę w wielu obszarach zmian cywilizacyjnych – od kultury i stylu życia, po standardy opieki zdrowotnej, koncentracje możliwości pracy, wykształcenia i rozwoju ekonomicznego. Proces ten, charakterystyczny dla całej epoki nowożytnej, teraz przyspieszył, a miasta stają się właściwie osobnymi bytami powiązanymi z resztą kraju tysiącem związków o coraz to większym znaczeniu gospodarczym i politycznym. Podnoszą się już głosy ekspertów żądających dla miast innego statusu politycznego w całej UE, porównywalnego z państwami. Ostatecznie Londyn, Frankfurt czy Paryż mają siłę ekonomiczno-cywilizacyjną i ludność zdecydowanie przewyższającą niektóre małe państwa europejskie. Walka polityczna o Warszawę w wyborach samorządowych jest nie tylko walką o symbol – stolicę – lecz także o miasto, które kumuluje 17,5 proc. całego PKB kraju (zdecydowanie za duża „renta stołeczności”). Niezależnie jednak od radykalizmu takich propozycji miasta są motorem rozwoju i żadne zaklęcia o możliwości modernizacji krajów z pominięciem roli wielkich miast tego nie zmienią. Tym bardziej że ludzie „głosują nogami” – siła przyciągania dużych aglomeracji miejskich nie maleje. Jeśli ten proces nie zostanie poddany rozsądnej polityce szukającej kompromisu między rolą wielkich miast a potrzebami (i koniecznością) utrzymania mniejszych ośrodków w taki sposób, by nie dochodziło do obumierania tych ostatnich, zdamy się na żywioł, który z miast stworzy molochy nie do życia i wyssie z reszty kraju wszystko, co najlepsze.

Podsumujmy, poczucie zbiorowej sprawczości, energii wielu Polaków lat 90. XX wieku i później dającej historyczny sukces, siła wiodących przedsiębiorstw polskiej gospodarki i miasta jako kluczowe miejsca rozwojowe – ta „triada siły” dała Polsce niezwykły rozwój i musi być przedmiotem strategii pozwalających wpleść w ów trójkąt przyszłe zamierzenia polityki krajowej. Mówię tu o redystrybucji, o rozwoju przestrzennym, szkolnictwie, ekologii, transporcie publicznym, zdrowiu. Wszystkie te wyzwania wymagają wzięcia pod uwagę tych trzech czynników w taki sposób, by je wzmocnić, a nie osłabić, wykorzystać na rzecz całego kraju, a nie zamknąć w gettach biznesu lub miasta. Zdaję sobie sprawę, że poczucie sprawczości Polaków czy historycznego sukcesu, jaki stał się udziałem współczesnego pokolenia, jest często przyćmiony codziennością, w której wielu z nas nie widzi ani dobrobytu, ani sprawczości. Odpowiedzią na to jest państwo. To w nim są instrumenty pozwalające zbudować rozwój o czytelnych regułach i dobrych skutkach, to ono może wziąć odpowiedzialność za całość. Państwo musi być „moralne” o tyle, że ta moralność nie może kończyć się na progu własnego domu lub kolejnej partii politycznej mówiącej wyłącznie do swoich zwolenników i dla nich urządzającej Polskę.

Strategie

„Silne państwo” jako flagowe zawołanie PiS-u jest odpowiedzią na zauważalny przez dekady proces wycofywania się państwa z wielu obszarów. Za część tego zjawiska odpowiadają naturalne procesy demokratyzacji po komunizmie – władza lokalna dla samorządów, inny system gospodarczy, rewolucja technologiczna upraszczająca komunikację. Ale część tego procesu dla Polaków miała charakter „ucieczki” państwa. Jeden z wybitnych naukowców młodego pokolenia opowiadał mi, że gdy dostał się z małego, prowincjonalnego miasteczka w centrum Polski na Uniwersytet Warszawski, to żeby dojechać na uczelnię, odebrać indeks i zacząć studia, musiał się poruszać autostopem, bo z jego miejscowości nie było jak dojechać do stolicy transportem zbiorowym. To lata 90., potem się poprawiło, ale moment nagłego „zaniku państwa” pozostał w pamięci społecznej. Problemy komunikacji publicznej, likwidacja urzędów – poczty, posterunku policji – niosły za sobą poczucie opuszczenia. Niezależnie od tego, jak racjonalnie by uzasadniać te zmiany, niekiedy konieczne i naturalne, w krajobrazie Polski poza wielkimi miastami państwo – w oczach swoich obywateli – sukcesywnie się wycofywało. Równocześnie na szczeblu centralnym, „gdzieś w Warszawie”, stawało się coraz bardziej niezrozumiałe i obce. Ale też coraz bardziej bezradne wobec rzeczywistości. Cena utrzymania władzy rosła nieustanie od roku 2001 (odkąd władzę sprawują zintegrowane wokół przywódcy partie polityczne nowego typu), by teraz stać się głównym ciężarem rządzących, pozwalającym na bardzo niewielki manewr. Odtąd sprawowanie władzy w Polsce oznacza „grę o wszystko”, o dalsze istnienie, a nie jedną kadencję w parlamencie. Reszta jest zastępowana propagandą. W rezultacie PiS zagospodarował ten sentyment do państwa, jakiego już nie ma i nie będzie, ale nadal powraca w wyobrażeniach i wspomnieniach. Stąd decyzja PiS-u o przywróceniu 400 lokalnych posterunków policji. Posterunki dają ułudę bezpieczeństwa i nie poprawiają go, co wynika z danych zbieranych latami – rozpraszają siły policyjne i są marnotrawieniem środków. Jednak dla lokalnych społeczności mają istotne znaczenie symboliczno-sentymentalne. Kiedy byłem ministrem spraw wewnętrznych, zlekceważyłem ten wymiar emocjonalny. Reforma, jaką wtedy wprowadziliśmy (koncentracja sił policyjnych na szczeblu powiatowym), była konieczna i sensowna, niemniej można ją było przeprowadzić o wiele łagodniej, rozkładając ten proces na lata czy bardziej różnicując jej działanie w zależności od obszaru. Ale zdecydowało doświadczenie „braku ciągłości” państwa. Jeśli teraz jej nie zrobię, myślałem, i rozciągnę na lata, następcy zniszczą wszystko i nie będzie żadnej nowoczesnej policji. Więc trzeba się było spieszyć. Ten schemat stoi za wieloma reformami w Polsce – robionymi pospiesznie, często sensownymi, ale zawieszonymi w pustce w tym znaczeniu, że nieosłoniętymi żadnym powszechnym konsensusem wobec politycznej „gry o wszystko”. „Niecierpliwość reformatorów” jest skutkiem nieciągłości państwa i polityki, w której nie ma miejsca na aktywność ponad podziałami.

„Silne państwo” PiS-u ma jednak inny niż lokalny wymiar i to on decyduje o całości prawicowej strategii. To swoisty decyzjonizm, stworzenie wrażenia, że państwo działa zdecydowanie, mocno. W przemówieniach Kaczyńskiego, Szydło czy Morawieckiego ten manifest siły państwa często pobrzmiewa i zwykle jest połączony z krytyką poprzedników, którzy dopuścili do jego słabości. W istocie za rządów Zjednoczonej Prawicy nie zaszły żadne zmiany powodujące wzrost wydajności państwa, poprawę jego funkcjonowania. Dwuletnie reformowanie sądów i prokuratury nie skutkuje większą wydajnością tych organów ani poczuciem bardziej sprawiedliwego wymiaru prawnego państwa. Procesy decyzyjne są tak samo kulawe jak wcześniej, co częściowo zostało opisane w tej książce. Administracja nie stała się bardziej „widząca”, a centrum decyzyjne sprawniejsze. Bo strategia PiS-u nie zakłada reformy państwa, tylko jego zastąpienie. Zamiast państwa z jego regułami i procedurami tworzony jest system partyjny zamieniający państwo we władzę jednej formacji. W takim mechanizmie decyzje zapadają na górze i sprawnie przenoszone na dół odkształcają rzeczywistość nie poprzez nowe mechanizmy administracji i prawa, ale poprzez nagi „decyzjonizm” polityczny. Wywołuje to wrażenie sprawczości, ale nie powoduje, że Polacy żyją w lepszym państwie. Ta strategia świetnie się sprawdza w walce politycznej – czystkach personalnych, marginalizacji opozycji, utwierdzaniu swojej władzy, ale jest bezradna wobec szeregu zjawisk zewnętrznych czy dysfunkcji, jakie trwają od dekad. W finale państwo jest zastępowane partią. Jej przegrana, zgodnie z regułami demokracji, staje się równocześnie przegraną państwa, bo poza PiS-em ono już automatycznie nie będzie istnieć. Wymiana kadrowa, prowadzona na wielką skalę, ośrodek decyzyjny poza strukturami władzy państwowej (Polską rządzi Kaczyński przy Nowogrodzkiej, a nie premier w Alejach Ujazdowskich i nie prezydent w swoim Pałacu Namiestnikowskim), marginalizacja Sejmu jako miejsca debaty i sporu, a nie rzucania wyzwisk – to wszystko przykłady wymywania państwa jako struktury niezależnej od jednej partii, służebnej wobec obywateli i mającej cechy trwałości. W dłuższym okresie, na przykład gdyby doszło do drugiej wygranej PiS-u i jeszcze jednej kadencji Zjednoczonej Prawicy, proces ten się pogłębi, a następcy staną przed dramatycznym pytaniem: jak wprowadzać swoją politykę poprzez państwo będące de facto w rękach pokonanego w wyborach przeciwnika politycznego. Niewątpliwe sukcesy rządów prawicy – wzrost ściągalności podatku VAT (a i tu są wątpliwości, czy nie mamy do czynienia z „operacją medialną”) i Rodzina 500 plus są zanurzone w sosie propagandy sprawiającej wrażenie, że państwo uległo magicznej odmianie jako całość. Tymczasem zmiana zaszła we fragmentach, a istota niesprawnego państwa pozostała taka sama.

Po drugiej stronie – opozycji – państwo nie jest ulubionym tematem. Tu strategia sprowadza się do jednego zawołania: „odebrać państwo PiS-owi”. Tak niedawne silne spory między lewicą a PO i Nowoczesną, między młodym pokoleniem a działaczami KOD-u, sprowadzają się do jednej kwestii: najpierw pokonajmy prawicę, a potem będziemy rozważać szczegóły. Na co oponenci z lewicy i „młodzi” odpowiadają: „Ale dlaczego mamy pokonywać PiS, skoro nie macie do zaproponowania nic w zamian?”. Jałowość tego sporu przykrywa pewien fakt, który świetnie by się nadawał na poważną debatę „Co po PiS-ie?”, tyle że nikt się nim nie przejął. Bo to nie całkiem prawda, że opozycja nie ma swojej strategii. Ma, i ogłosił ją chociażby na Konwencji Samorządowej PO Grzegorz Schetyna w październiku 2017 roku. Następnie powtórzono ją w programie dla samorządów, z którym PO idzie do wyborów w 2018 roku. Znalazł się tam jeden z najradykalniejszych pomysłów na państwo i jeden z najśmielszych pomysłów na redystrybucję.

Schetyna w imieniu PO zaproponował likwidację urzędu wojewody i przeniesienie jego uprawnień na marszałka województwa. Chodzi więc o to, by państwowego urzędnika mającego nadzorować administrację na swoim terenie zmienić na wybieralnego partyjnie marszałka, samorządowca. To prawda, są kłopoty z określeniem roli wojewody. Reprezentuje on państwo, ma przydzieloną część administracji, z kolei część tzw. wydzielona podlega wprost ministerstwom centralnym. Ale wojewoda ma za zadanie koordynować całość. I jest ostatnim szczeblem państwa w terenie, nie licząc rozproszonej niżej cząstkowej administracji specjalistycznej (np. weterynarii, urzędów pracy itp., zwykle na poziomie powiatów). PO, chcąc zlikwidować ten urząd, w istocie wycofuje państwo do Warszawy, przerzucając większość obowiązków państwa w terenie na samorządy. Ten model jest znany w Europie, czego przykładem są Niemcy lub Wielka Brytania, niemniej ustroje w wymienionych krajach funkcjonują w zupełnie innych warunkach społecznych i historycznych. Jeśli w Polsce mamy problem z państwem, jego wydolnością, jeśli wielu Polaków chce jego sprawczości, ale także tego, żeby państwo było blisko – to rozwiązaniem nie jest jego wycofanie do opłotków stolicy! Jeśli wyrażona na początku tej książki teza jest prawdziwa – obecny kryzys Zachodu to nie kryzys jakiegoś tam liberalizmu, ale kryzys państwa i władzy, który sprawił, że obywatele czują się opuszczeni i bezradni wobec nowych okoliczności – to receptą powinno być przywrócenie tego zaufania. Nie można zaś przywracać zaufania do czegoś, czego nie ma. A to jest w istocie propozycja PO.

I drugi postulat, redystrybucyjny: pozostawienie podatków CIT i PIT na poziomie samorządowym. Nie jestem ekonomistą i trudno mi ocenić wpływ tego rozwiązania na stabilność finansów państwa, ale warto się skupić na jego skutkach politycznych i społecznych. Przypływ gotówki do samorządów rozłoży się według tzw. bazy podatkowej, czyli liczebności firm i podatników w gminie. I tak w symulacjach wychodzi, że Warszawa uzyska gigantyczną kwotę 6,6 mld dochodu więcej, Kraków – 1,5 mld, a np. gmina w lubelskim czy warmińsko-mazurskim lub szczecińskim – góra paręset tysięcy[46]. Czyli ci, którzy są już bogaci, dostaną olbrzymie kwoty i będą jeszcze bardziej zamożni, a ci, którzy mają mało, dostaną ochłapy. Tym ostatnim się powie, że przecież dostali dodatkowe środki, więc w czym problem... Co więcej, tą redystrybucją mają być objęte powiaty. To zaś oznacza, według wspomnianej symulacji, że „zwykłe powiaty” mające i tak niskie dochody dostaną resztki, a powiaty będące wielkimi miastami staną się pośród nich krezusami. Wprawdzie Schetyna mówił także o specjalnym funduszu solidarnościowym dla najbiedniejszych gmin, ale spełniałby tę samą rolę co socjal dla ubogich. Żadne mechanizmy łagodzące, takie jak janosikowe czy proponowane w tym programie powiększenie kwoty wolnej od podatku przez samorządy, które mogą między sobą konkurować o podatników (łatwo zgadnąć, kto wygra – tylko wielkie miasta), nie zmienią niesprawiedliwości zawartej w tej propozycji. Nietrudno też przewidzieć jej skutki Pisałem o roli miast jako kół zamachowych rozwoju, ale ta propozycja jest przepisem na pogłębienie wszystkich podziałów między miastem a prowincją, przyspieszenie uwiądu małych ośrodków i gwałtownej emigracji do centrów bogactwa. Druga strona medalu: przed każdymi wyborami włodarze gmin, bez znaczenia, czy chodzi o miasto wielkie, czy średnie, będą powiększać kwotę wolną od podatku nie dlatego, że budżety miejskie na to pozwalają, tylko dlatego, żeby wygrać wybory. Tsunami populizmu, jakie przetoczy się przez wybory samorządowe w przyszłości, uczyni z narzędzia rozwojowego mechanizm czystej walki o władzę za pieniądze podatników.

Ale należy zaznaczyć, że redystrybucja środków z podatków CIT i PIT to generalnie ważny i być może kluczowy w przyszłości temat, który potraktowany w nie tak ekstremalnej formie mógłby być jednym z kół zamachowych dyskusji w Polsce, angażujących wiele grup społecznych. Na tym przykładzie można by wreszcie zacząć mówić o sprawach, które dotykają zwykłych obywateli, a nie samorządowe elity. Niemniej w tych dwóch postulatach programowych PO jest zawarta filozofia państwa, która w moim przekonaniu jest odwrotnością strategii mogącej zabrać elektorat populistom mamiących silnym państwem i sprawiedliwą redystrybucją.

Istotą pewnego trendu, dominującego od początku lat 90. ubiegłego stulecia, a narzucanego przez zwycięskie po zimniej wojnie Stany Zjednoczone, było zawołanie: „Przypływ podnosi wszystkie łodzie”. Zyski wypracowane w centrach rozwojowych z czasem trafiać miały na peryferia, bogactwo nielicznych przepływać do uboższych (miejsca pracy itp.). Statystycznie się to zgadza, w skali globalnej i pojedynczych gospodarek przyniosło światu niewidziany wcześniej rozwój i gigantyczne możliwości amerykańskim koncernom. Ale to nie statystyka kieruje emocjami i wyborami ludzi, tylko ich percepcja, sposób postrzegania świata. A według niej jedni się nadmiernie bogacą, a drudzy, liczniejsi, nie są w stanie; tempo „przypływu” nie odpowiada aspiracjom ludzi wprzęgniętych w globalizację, także tę komunikacyjną.

Rok 2008 i gwałtowny kryzys ekonomiczny wywołany przez owo centrum spowodował, że wszyscy zobaczyli, o co tak naprawdę chodzi: może i przypływ podnosi wszystkie łodzie, ale odpływ większość łodzi osadza na dnie, a nielicznym bogatym jachtom pozwala odpłynąć w siną dal, pozostawiając resztę samej sobie, przy bezradności, a często i poparciu polityków. Od tego czasu z opóźnieniem charakterystycznym dla wielkich procesów drastycznie zmalała tolerancja dla nierówności społecznych i „bogacenia się bogatych”. Nie tylko w Polsce, w całym zachodnim świecie, czego najlepszym świadectwem było spotkanie najzamożniejszych i najbardziej wpływowych w Davos poświęcone nierównościom. Trzeba przyznać, że światowi liderzy wykazali się słabym refleksem: klasa średnia, będąca filarem przemian demokratycznych i ekonomicznych od dwóch stuleci, poczuła się zagrożona, a po części oszukana, tym bardziej że nikt nie proponował korekty, nie potrafił z dotychczasowych pozycji politycznych zdiagnozować słabości, działano, jakby nic się nie stało. Przekonująco mówił o tym od dawna guru liberalizmu i jeden z najpoważniejszych filozofów polityki John Gray. Nierówności nadal są i będą motorem napędzającym rozwój, taka jest natura świata od rolniczej rewolucji neolitycznej sprzed 10 tys. lat. Pozwalały wypracować nadwyżki, ale zgoda na ich powiększenie napotykała sprzeciw. Wszystkie turbulencje polityczne ostatnich czasów są tego skutkiem. Bezradność współczesnych państw wobec kryzysu (także wobec dominacji świata wielkich korporacji nad polityką, niepowstrzymanego niczym bogacenia się bogatych), uchodźcy, brak pewności jutra – wszystko to nadwątliło poprzednie rozwiązania i dawną politykę, unieważniło jej prawomocność.

Jeśli PO nie rozumie tej zmiany, a sądząc po przedstawionych propozycjach, nie za bardzo, to jej zdolności do przeciągania większości wyborców na swoją stronę stają się czysto iluzoryczne. Jak to celnie ujął Rafał Matyja w swojej ostatniej książce: „Dla dużej części społeczeństwa hasła obrony demokracji i wolności dotyczą «dawnej demokracji» i «dawnej wolności». Czasów, do których niewielu chciałoby wrócić. W prostej polityce partyjnej i w złożonym, znacznie trudniejszym procesie odbudowy wspólnoty i naprawy jej instytucji nie warto budować własnego przesłania wyłącznie na obronie tego, co było. Nostalgia jest kostiumem politycznej porażki”[47]. Stąd też hasło „Przywrócimy normalność” jest raczej receptą na marginalizację, a nie przekonujące zwycięstwo. Pomysł rządzących, jaki się ujawnił przy okazji wyborów do europarlamentu – podwyższenia progu wyborczego, żeby wzmocnić duopol PiS–PO – jest z punktu widzenia Kaczyńskiego logiczny. Taka Platforma Obywatelska, z takimi propozycjami programowymi ma bardzo ograniczone szanse na sukces, więc jej wzmocnienie ordynacją jest ze wszech miar pożyteczne. Należy mieć nadzieję, że liderzy opozycji zrozumieją niebezpieczeństwo pozostawania w opozycji wyłącznie w kostiumie „anty-PiS-u” lub w nostalgii za minionym. W pewnym sensie cała ta książka jest przestrogą przed taką polityką, bo na sukcesie opozycji zależy mi tak samo jak i jej liderom.

Ale jeśli mamy się o coś spierać, to bardziej na gruncie takich postulatów jak przedstawione przez PO niż na gruncie „etyki odpowiedzialności”: Dlaczego młodych nie ma na demonstracjach przeciw zawłaszczaniu sądów, a starzy styropianowcy z lat 80. są? Pytanie, co po PiS-ie, jest kluczem do wygranej z PiS-em, bo wymusza racjonalne dyskusje o przyszłości, adresowane do szerokich kręgów społeczeństwa. Żądanie odłożenia tej dyskusji, aż się PiS pokona, jest ucieczką od odpowiedzialności, znacznie bardziej szkodliwą w skutkach niż nieobecność młodego pokolenia pod Sądem Najwyższym. Oczywiście to rozumowanie jest poprawne tylko pod warunkiem, że intencją jest pokonanie prawicy, a nie wyłącznie zabezpieczenie własnej władzy w obrębie „wiecznej” opozycji.

Strategie głównych graczy politycznych to jedno. Inną kwestią są strategie państwa jako jednego z wielu aktorów w złożonym mechanizmie społecznym. To, co się rzuca w oczy w dotychczasowym politycznym dyskursie, wszystko jedno, czy dotyczy PiS-u, czy PO, to pewien sposób myślenia o wprowadzanych zmianach. Nie powstają one jako wynik konsultacji, dyskusji, obłaskawiania potencjalnych grup społecznych, których te zmiany będą dotykać lub którzy mają być ich beneficjentami. Przykładem jest reforma edukacji minister Anny Zalewskiej, wprowadzana odgórnym dyktatem i dopychana kolanem, z fatalnymi skutkami dla samorządów, nauczycieli i uczniów. Mimo że miała za sobą znaczące poparcie, jej sposób wprowadzenia był jak z PRL-u – władza postanowiła coś dla waszego dobra, a wy macie jej wolę wykonać. Ten „autorytaryzm” PiS-u widać zresztą w wielu działaniach. PO swój program wypracowała w obrębie swoich samorządowców i swoich ekspertów, pomijając zupełnie dorobek i wiedzę licznych kręgów z dala od tej partii, od dawna specjalizujących się w tematyce samorządowej (żeby wspomnieć choćby środowisko skupione wokół prof. Jerzego Hausnera). Ponieważ nikt ich nie słucha, na koniec pojawia się podobny do PiS-owskiego model: my zrobimy tak i już, marnując przy okazji powód do ważnej dyskusji publicznej, wciągającej różne środowiska, nie tylko partyjne.

Tymczasem państwo nie może już być tylko pasem transmisyjnym decyzji politycznych. Polacy są nowoczesnym i złożonym wewnętrznie społeczeństwem, podzielonym na grupy interesu liczące czasami miliony osób (lub mniej liczne, ale za to zdolne do gwałtownego dopominania się o swoje). Umiejętność poruszania się w tej sieci zależności społecznych nigdy nie będzie efektywna, jeśli pozostanie się przy modelu „autorytarnym”. To też jest postulat, przy którym można się spotkać z nową lewicą, często w swojej publicystyce podnoszącą ten temat (Michał Sutowski i in.). Działy komunikacji społecznej to w wielu nowoczesnych państwach najważniejsze komórki urzędów. W naszym schemacie kulturowym taki typ państwa jeszcze się nie ujawnił, a konsultacje społeczne, mechanizm wysłuchania publicznego czy inne formy dialogu (jak choćby Komisja Trójstronna – ciało już dawno martwe) są zaledwie naskórkowymi procedurami, a i tak ostatnio nagminnie łamanymi przez rządzących.

Jeśli można na gruncie tych rozważań sformułować postulat, to powinien on brzmieć tak: zmiana w państwie to w pierwszym rzędzie zmiana w komunikacji obywateli z państwem. Tu nie chodzi o system referendów (przykład Holandii, która próbowała to wdrożyć, a następnie się z tego wycofuje, pokazał, że to ślepa uliczka). Nie chodzi też o „demokrację deliberatywną”, czyli nieustający proces negocjowania wszystkich ze wszystkimi, jak chcą niektórzy idealiści[48]. Rzecz w zdolności wprowadzania zmian przedtem wynegocjowanych z zainteresowanymi po to, by uprzedzić protesty, zrewidować, czyli poprawić własne (urzędnicze) stanowiska, a przede wszystkim przerwać „folwarczny” styl rządzenia, jaki w Polsce nadal obowiązuje. W finale zmiany przestają być gdzieś na górze dekretowane, a stają się oswojoną uprzednio rzeczywistością. Dzięki temu państwo staje się bliższe. Oczywiście, nie wszystko da się tak potraktować i nie zawsze przyniesie to idealny efekt. Ale chodzi o zasadę, która stosowana wszędzie, gdzie się da, zmniejsza obcość państwa. Narzędzia prawne i instrumenty komunikacyjne przy obecnych technologiach pozwalają na bardzo szeroki udział konsultacji w tworzeniu nowego prawa i nowego języka komunikacji. To nie ustawa powinna być konsultowana (nikt normalny, poza prawnikami i politykami przecież nie potrafi tego czytać), ale jej opisane skutki. Dodajmy, opisane jasnym, zrozumiałym językiem.

To zaledwie elementy znacznie większej całości. W krajach Zachodu państwo przestało być scentralizowaną, zarządzaną pionowo strukturą, arbitralnie rozstrzygającą o tym, co jest dobre, a co złe dla obywateli. Ten model państwa „wszechmogącego” ustąpił modelowi „współzarządzania”, gdzie państwo jest jednym z aktorów zmian, posiadającym zasoby i siły, których nie mają inni uczestnicy życia społecznego. Sprawność tak pomyślanego państwa polega na zdolności do dzielenia się władzą z innymi – samorządami, biznesem, sektorem organizacji pozarządowych, społecznymi grupami interesu. To współzarządzanie okazuje się bowiem skuteczniejsze i bardziej elastyczne od klasycznego modelu wywodzącego się jeszcze z XIX-wiecznego pojmowania roli państwa jako jedynego organizatora życia społeczeństw. Nie oznacza to wycofywania się państwa, tylko „bardziej inteligentne” używanie jego mocy w systemie sieci, który jest modelem współczesnych społeczeństw, a nie pionowego podporządkowania. W Polsce tylko w jednym dokumencie pojawiło się tak rozumiane zarządzanie – w programie strategicznym PO z roku 2009 Polska 2030: wyzwania rozwojowe autorstwa Michała Boniego. Prawie dekadę później znajdujemy się w radykalnie odmiennym systemie zarządzania niż postulowany wtedy w strategii rządu Tuska. Wówczas celem było stworzenie państwa, które z jednej strony odchodzi od tradycyjnej administracji, z drugiej zaś porzuca neoliberalny model zakładający, że państwo ma być tylko nocnym stróżem jak najmniej ingerującym w życie społeczne i gospodarcze kraju. PO nie wraca do tamtego modelu, a wcześniej, będąc u władzy, nie znalazła wystarczającej siły politycznej, by dokonać tak opisanej przemiany.

Przemysław Sadura – autor już przywoływanej książki Państwo, szkoła, klasy – poddał analizie reformy edukacji od czasów PRL-u, reformę ministra Mirosława Handkego z końca lat 90. oraz zmiany z czasów PO i PiS-u. Wykazał, że państwo – nawet jeśli miało dobre chęci i zamysły, narzucając swój model, bez umiejętnego wciągnięcia w tworzenie reform całego spektrum grup społecznych często o sprzecznych interesach (samorząd, rodzice i dzieci, nauczyciele i dyrektorzy, związki zawodowe) – każdą z tych reform przegrało. Przegrało w tym sensie, że bierny opór w finale dawał coś innego niż zamierzano, i że efekty były cząstkowe w stosunku do zakładanych. To właśnie cena państwa „wertykalnego”, czyli państwa, które zarządza z centrali, nie potrafiąc wciągnąć interesariuszy w proces podejmowania decyzji i konsultacji, jeszcze zanim dopracuje plan zmian. To dlatego takie państwo zawsze będzie słabe, bo jego działanie okaże się niepełne lub skutki wdrożonych decyzji będą miały nieprzewidziane przez autorów konsekwencje. Państwo o cechach autorytarnych, jak to rządzone przez PiS, nie gwarantuje więc mocy sprawczej – ten model zarządzania służy budowie własnej władzy przez partię rządzącą, ale już nie skutecznemu wdrażaniu polityk adresowanych do wszystkich obywateli. Dodatkowo zwiększa ryzyko utraty sterowności nad procesami bardziej złożonymi niż zapewnienie wygranych wyborów. Gdy więc mówimy o silnym lub słabym państwie, poruszamy się często obok rzeczywistego problemu. Można by powiedzieć za prof. Hausnerem, że potrzebujemy państwa nie tyle „silnego” , ile „dobrego”. Droga do tego wiedzie przez wypracowane zdolności do rozmowy z obywatelami. Państwa, a nie partii politycznej. „Rozmawiamy z Polakami” – powtarzają jak mantrę partyjni liderzy, upatrujący w rozmowach na spotkaniach poselskich jakiejś formy konsultacji. Sęk w tym, że partia rozmawia ze swoimi zwolennikami, a nie państwo z obywatelami. W dialogu publicznym państwo jako struktura niezależna od partii politycznych nie istnieje.

W tym sensie – mimo że kluczowe pytanie polskiej polityki sprowadza się do tego, czy PiS wygra, czy przegra następne wybory parlamentarne – nie można się spodziewać zmiany w samej zasadzie działania państwa – najwyżej ulegnie złagodzeniu styl sprawowania rządów, ale nie ich istota. Jak potencjalnie ważna może być zmiana filozofii działania państwa, zobaczmy na dwóch przykładach, które były wymieniane jako silniki rozwoju Polski (średni i duży biznes oraz problem miast).

Jeśli dla dalszego rozwoju kluczowe jest tworzenie przez średni i duży biznes wartości dodanej, to jedną z zasadniczych barier są wysokie koszty pracy. Z każdego pracownika prawie taka sama kwota jak jego pensja jest odprowadzana jako coś w rodzaju podatku od zatrudnienia. Obniżenie kosztów pracy pozwoliłoby na wypracowanie większej wartości dodanej przedsiębiorstw prywatnych, a tym samym stałoby się bardzo silnym impulsem rozwojowym, zwiększającym przewagę konkurencyjną polskiej gospodarki. Niemniej kwota ta powinna być równoważona wzrostem podatków od zysku netto, czyli tego, co zostaje w kieszeni przedsiębiorcy. Przedsiębiorstwa stałyby się „bogatsze” i ich wartość by rosła (tym samym zwiększałaby się wartość majątku właściciela), ale nie przekładałoby się to jeden do jednego na zyski właściciela na prywatnym koncie. W obecnym systemie, gdyby państwo ogłosiło taki zamiar, wśród przedsiębiorców wybuchłaby panika, a ryzyko, że wielu z nich uciekłoby z biznesem za granicę, byłoby znaczące. Nikt bowiem nie zaufałby państwu, że potrafi przeprowadzić tę operację, inaczej niż łupiąc przedsiębiorców. Państwo potrafiące negocjować swoje zamiary, a nie je narzucać, mogłoby wciągnąć przedsiębiorców do poszukiwania takiej równowagi między wzrostem podatków od zysku a obniżeniem kosztów pracy, żeby opłacało się to większości. Pod warunkiem wszakże, że jeśli nie dojdzie do kompromisu akceptowanego przez większość interesariuszy z prywatnych przedsiębiorstw, wówczas państwo rezygnuje z wprowadzenia tego rozwiązania. To wymaga otwartości w działaniu, z którego Ministerstwo Finansów nie słynie, i lojalności wobec parterów w dialogu, która jest rzadkością w praktyce działania państwa. W ten sposób brak zaufania jest równocześnie barierą rozwojową polskiej gospodarki. Widać to dobrze na przykładzie Niemiec, gdzie państwo federalne, biznes i związki zawodowe są w stanie wynegocjować układy zbiorowe dające przemysłowi Niemiec niespotykaną stabilność działania i wciąż najwyższą pozycję w Europie. Mechanizm jest oparty właśnie na zaufaniu i lojalności wobec partnerów dialogu.

Podobnie jest z problemami wielkich miast. Postulowana od dawna ustawa metropolitalna dawałaby narzędzia do bardziej zrównoważonego rozwoju aglomeracji miejskich, wciągania w ich orbitę mniejszych ośrodków, kumulacji zasobów, ale równocześnie przeznaczania ich na potrzebny rozwój otoczenia wielkich miast w jeden organizm, dobrze zintegrowany, z wyższym poziomem życia wszystkich jego mieszkańców. Ustawa przyczyniłaby się do złagodzenia sporów między pracującymi w miastach mieszkańcami małych ośrodków a zameldowanymi w miastach obywatelami. Pozwoliłaby na powstrzymanie niekontrolowanego rozlewania się miast i ułatwiła tworzenie lokalnej sieci komunikacyjnej zapewniającej dostęp do miasta mieszkańcom sąsiednich miejscowości lub miast mniejszej wielkości, „sprzężonych” rozwojowo z metropolią. Ustawa nie została przyjęta przez poprzedni rząd, a od kiedy Jarosław Kaczyński zapowiedział, że „model polaryzacyjno-dyfuzyjny” jest zły i należy go ograniczać nawet za cenę wzrostu gospodarczego, szanse na to jeszcze bardziej maleją. Ta koszmarna nazwa opisuje dominujący w świecie system rozwojowy. W skrócie spór sprowadza się do tego, czy to wielkie miasta mają być dźwignią rozwoju dla swojego otoczenia, czy też należy inwestować w mniejsze miejscowości, nie wzmacniając metropolii, by te ostatnie nie uśmierciły rozwoju prowincji. Rząd PiS-u ogłosił ładnie nazywany program „odpowiedzialnego rozwoju” zakładający szereg zachęt do lokowania produkcji w małych miastach, a nie aglomeracjach. Tymczasem wszystkie doświadczenia krajów Zachodu i gospodarek odnoszących sukcesy pokazują, że właśnie duże aglomeracje dają tego „kopa” rozwojowego. I przeciwnie: przykłady południa Włoch, ba – województwa mazowieckiego (poza Warszawą) – świadczą o tym, że niezależnie od tego, ile pieniędzy się wpompuje w biedniejsze regiony, pozostaną one nadal tak samo biedne, o ile nie znajdą sposobu, by się podłączyć do metropolii. Państwo, które ma ambicje dorównywania w rozwoju silniejszym gospodarkom, musi brać pod uwagę te oczywistości. Ale tu na przeszkodzie stoi zdolność państwa do negocjowania prawa zapewniającego i rozwój metropolii, i chęć wspierania gmin, które potrafią skorzystać na sukcesach dużych organizmów miejskich. Odpowiedzialny czy zrównoważony rozwój może się łatwo przerodzić w „rozproszoną stagnację”. A nas nie stać na wolniejszy wzrost, za dużo mamy do odrobienia, ścigając się ciągle z własną historią. Potrzebujemy strategii pozwalającej z jednej strony utrzymać zdolność aglomeracji do tworzenia ogólnokrajowego bogactwa, ale równocześnie wspierającej rozwój miast średnich, tak by stały się „lokalnymi metropoliami”. Miasta mają realnie większą zdolność uczenia się od wszelkich centralnych struktur państwowych, są laboratoriami przyszłości. Przez to, że są bliżej codziennej rzeczywistości swoich mieszkańców, szybciej uczą się ich nowych potrzeb. To dotyczy przede wszystkim młodego pokolenia, które pozostaje poza zasięgiem wzroku zarówno władz, jak i partii politycznych, ale prędzej będzie (i jest) zauważalne na poziomie lokalnym.

Liczba autorów wspominanych koncepcji, przecież nie nowych, powoduje, że już nie mam siły ich cytować.

Żeby zamknąć ten temat, warto zauważyć, że piętnowanie przez Kaczyńskiego modelu rozwojowego „polaryzacyjno-jakiegoś tam” w kontrze do polityki wspierania Polski lokalnej, służy temu samemu, co hasło kampanii PiS-u w roku 2005 („Polska liberalna vs Polska solidarna”). Chodzi o to, by ustawić korzystnie dla siebie spór polityczny, a nie rozwiązać problemy cywilizacyjne. Państwo, które „wie lepiej”, posiada wystarczającą siłę do blokowania racjonalnych rozwiązań prorozwojowych, ale nie ma jej w ogóle, by określić, jak ma wyglądać optymalna ścieżka dla wielkich miast i jak godzić czasami sprzeczne interesy w obrębie metropolii, uważając, że to sprawa samorządów. Władze Krakowa czy Trójmiasta są dla państwa takimi samymi władzami gminnymi w sensie prawnym, co władze Pcimia lub Krokowej. Jeśli prawo nie potrafi rozróżnić jednych od drugich, to jak państwo ma się zmierzyć z wyzwaniami cywilizacyjnymi wielkich skupisk ludzkich?

Polska to cmentarzysko strategii. Żadna nie przetrwała upadku politycznego swoich twórców, a niekiedy umierała cichutko jeszcze przed ich upadkiem. Niezdolność do negocjowania w obrębie państwa strategii rozwojowych z włączeniem opozycji, samorządów czy czynników niepolitycznych jest powszechna. Tymczasem Finowie dłużej negocjowali swoje reformy edukacji, które stały się punktem odniesienia dla wielu krajów, niż je realizowali. Ale gdy już je wdrożyli, żadne kolejne wybory nie zawróciły ich ze ścieżki raz obranej. Państwo, które nie potrafi negocjować swojej przyszłości, tworząc ramy dla strategii, może tę przyszłość po prostu stracić. Platforma Obywatelska nie jest tu bez grzechu, ale poziom arogancji PiS-u jeszcze bardziej dewastuje państwo jako organizatora wspólnego losu. Z tej perspektywy pohukiwania, że oto prawica przełamała syndrom „państwa teoretycznego, o którym mówił Sienkiewicz”, brzmią szczególnie fałszywie.

Państwo bliżej

Reforma policji, o której już wspomniałem i za którą dostawałem baty od opozycji, opierała się na założeniu, udokumentowanym statystycznie i praktycznie, że koncentracja środków na szczeblu lokalnym daje większe możliwości działania niż ich rozproszenie na słabe i niesamodzielne posterunki. Przeciętny posterunek to od ok. pięciu do ośmiu osób, ale ktoś jest na chorobowym, ktoś inny pojechał do komendy powiatowej, ktoś ma urlop, dwóch jest na patrolu, a ktoś musi odbierać telefony. Gdy coś się dzieje to albo nie ma funkcjonariuszy zdolnych do interwencji i trzeba czekać, albo pozostaje wzywać posiłki z powiatu przy każdym poważniejszym incydencie. Liczniejsza i posiadająca specjalistyczne wydziały (np. ruchu drogowego, kryminalny, prewencji itp.) komenda powiatowa jest w stanie lepiej rozłożyć siły i zaplanować patrole, by dojechać na czas na interwencję. Skrócenie czasu interwencji to wzrost poziomu bezpieczeństwa. Tyle założenia i rzeczywistość. Ale w tej reformie chodziło także o coś innego.

Polskie powiaty to obszary wytyczone „furmanką” – z założenia można furmanką dojechać do siedziby powiatu i wrócić jeszcze za dnia. Są małe, obejmują najczęściej trzy, cztery gminy. Powiat ze względu na ten rozmiar jest w stanie objąć całość swojego terytorium. W obrębie powiatu da się dojechać tam, gdzie trzeba, już nie furmanką, tylko samochodem w bardzo krótkim czasie. Oprócz policyjnych komend w siedzibie powiatu znajduje się zawsze węzeł powszechnego ratownictwa – komenda straży pożarnej będąca ostatnim ogniwem Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego, wyposażona, podobnie jak policja, we wszystkie elementy skutecznego działania i obsadzona przez zawodowców, a nie ochotników. To tu, w powiecie, znajdują się końcówki administracji – od urzędów pracy po służby inspekcyjne, kwestie budownictwa, weterynarii itp. Powiat więc tworzy naturalny węzeł spraw państwowych, najbliższy obywatelowi, toteż koordynacja działań służb, inspekcji i innych form obecności państwa jest najprostsza i najbardziej naturalna. Powiat i stanowisko starosty to jeden z najstarszych elementów polskiej tradycji państwowej – jego początki sięgają czasów królów Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego, a przez okres Pierwszej i Drugiej Rzeczpospolitej to starostowie powiatowi stanowili kręgosłup państwa lub, trzymając się tej poetyki, jego najbardziej wysunięte ramię.

W reformie samorządowej końca lat 90. powiat został określony jako jednostka samorządowa. Wybiera się radę powiatu, a ona wyłania starostę (wybór pośredni), który jest tym samym urzędnikiem samorządowym. Do jego obowiązków należy koordynacja służb (które mu nie podlegają), dbanie o dochody powiatu (które na tym szczeblu są minimalne) i wykonywanie „zadań zleconych”, czyli na przykład kierowanie sztabem antykryzysowym. Ale jeśli ktoś ma coś do załatwienia, np. w policji skargę na jej działania, to już musi się fatygować do stolicy województwa. Bo tam działa zwierzchnik komendy powiatowej. Podobnie jest z innymi służbami szczebla powiatowego.

Ostatnio PiS wyjął spod władztwa powiatów urzędy pracy, którymi zarządza teraz Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w Warszawie. Wojewoda do starostów ma się tak, jak minister do wójta gminy – może go wójt wysłuchać, ale ich ścieżki formalnie rzadko się krzyżują. Powstał w ten sposób potworek ustrojowy – coś, co ma być quasi-państwem, ale nim nie jest, coś, co ma koordynować, ale nie ma władztwa, coś, co ma mieć budżet, ale praktycznie nie ma dochodów (tzn. ma, ale przeważnie w bilansie wychodzi mniej więcej na zero, poza powiatami grodzkimi).

Nic dziwnego, że zaufanie Polaków do władz powiatowych spada. W badaniach CBOS-u z czerwca 2018 roku spadek ten odnotowano z 50 proc. do 41 proc. w stosunku do poprzedniego badania, a tylko 6 proc. pytanych uważa, że ma wpływ na szczebel powiatowy samorządu – jeśli chodzi o władze gminne jest to prawie 60 proc. W tej mętnej wodzie kompetencyjnej najlepiej poradził sobie PSL – poza dużymi i średnimi miejscowościami gros starostów do czasów wyborów samorządowych w 2018 roku było działaczami tej partii.

Rzecz jest o tyle dziwna, że w konstrukcji powiatów złamano i tradycję, i logikę ustrojową. Najniższym zintegrowanym (ale też nie bardzo) szczeblem państwa jest wojewoda. Państwo odpłynęło od obywatela, jego moc sprawcza, zdolności – komunikacyjne i zbierania informacji na poziomie lokalnym – przestały istnieć. Tymczasem przez wieki starosta był właśnie tym „najbliższym państwem”. Dziś obywatel zapytany o to, gdzie jest ktoś, kto reprezentuje państwo jako całość, albo nie potrafiłby odpowiedzieć, albo w najlepszym razie wymieniłby wojewodę, ewentualnie – premiera lub prezydenta. Ale przecież państwo jest postrzegane przez to, co najbliżej, i nie może to być komendant powiatowy policji. On nie jest państwem, jest tylko jego służebnym fragmentem.

W małych, lokalnych wspólnotach jest szczególnie ważne, by ludzie tam mieszkający nie mieli poczucia opuszczenia. W dużych miastach, z ich wieloma „punktami dostępowymi” do informacji, urzędów, porad, państwo może i jest rozmyte, ale w zamian dostaje się skondensowaną władzę samorządową, szybki dostęp do usług i wielość wyboru, który powoduje, że dolegliwości źle funkcjonującej maszyny można rekompensować na różne sposoby. W rzeczywistości polskiej prowincji, „głębokiej Polski”, chciałoby się powiedzieć z czułością (bo przecież większość z nas z niej pochodzi), takie możliwości nie istnieją. Zawzięty powiatowy inspektor pracy potrafi wyrządzić szkody, przed którymi przedsiębiorca nie ma jak się obronić. I odwrotnie – pracownik jest zdany na łaskę pracodawcy łamiącego kodeks pracy bez reakcji inspektorów, bo przedsiębiorca jest miejscowym kacykiem. Podobnie jak lokalny restaurator inspekcję straży pożarnej i sanepidu może przypłacić zamknięciem lokalu nie ze względu na złamanie przepisów, lecz rzucenie wyzwania miejscowemu układowi. Sprawiedliwość jest daleko, a ryzyko blisko. Brak bezstronnego państwa na tym szczeblu sprzyja hodowaniu patologii zachowań, koterii i układów trzęsących całymi powiatami. Jeśli państwo staje się wyłącznie emanacją jednej partii, to proces ten ulega pogłębieniu. Zachowania klientelistyczne są częścią naszego społecznego DNA, odziedziczonego w wyniku walki o szczupłe dobra w morzu biedy. Naiwnością byłoby sądzić, że jednym ruchem prawno-ustrojowym da się je wykorzenić. Ale państwo, które nie próbuje być arbitrem i czasami surowym sędzią własnych urzędników, budzi poczucie bezradności, złości i frustracji – staje się paliwem dla populistów.

Część pierwsza tej książki nosiła tytuł Buduje się od dołu, nie od góry i była poświęcona codziennemu doświadczeniu jego słabości. Pewnym remedium na to może być zmiana ustrojowa, przywracająca państwo „od dołu” – w powiatach. Starosta nie jako samorządowiec, ale jako urzędnik państwowy dysponujący wszelkimi koniecznymi narzędziami byłby ostatnim łańcuchem administracji państwowej, odpowiedzialnym za jakość działania wszystkich agend na swoim terenie. Byłby tym samym „interfejsem państwa”: jedynym adresatem podań, wniosków, zezwoleń, których państwo wymaga od obywatela. Która służba by je realizowała, to wewnętrzna sprawa starostwa i obywatel nie musiałby się kłopotać zbieraniem pozwoleń od pojedynczych agend administracji. Likwidacji uległaby rada powiatu (i tak odgrywająca fikcyjną rolę ograniczoną tylko do wyboru starosty), a gminy wchodzące w skład powiatu tworzyłyby obligatoryjny związek gmin (obecnie dobrowolny). Szczebel samorządowy, do którego jesteśmy tak przyzwyczajeni i który dał tyle dobrego Polsce w jej rozwoju, nie uległby uszczupleniu. To także wyjaśniałoby ostatecznie rolę wojewody; przestałby być konkurencją dla marszałka województwa (wojewódzkiego samorządu), a stałby się nadzorcą pracy starostów. Do obowiązków wojewody zaliczałoby się wtedy informowanie na podstawie raportów starostów poszczególnych urzędów centralnych, zarządzanie konsultacji społecznych (rozbudowana struktura wydziałów komunikacji w starostwach), bycie łącznikiem między administracją wydzieloną na szczeblu województwa a w pełni zintegrowaną (bez wyjątków) pod przewodem starosty w powiatach. Starosta miałby prawo odwoływać kierowników poszczególnych agend administracji i służb, ale by ich nie powoływał – to nadal pozostałoby w gestii wojewódzkich odpowiedników. W ten sposób miałby realną władzę bez możliwości tworzenia „swojej koterii”. Prawdopodobieństwo zlekceważenia sygnałów o zwożeniu odpadów do Polski, które zostało już opisane, byłoby mniejsze. Państwo okazałoby się „mniej ślepe” i bardziej sterowne. A co najważniejsze, bardziej zrozumiałe dla obywateli i pozostające bliżej nich. Inny rodzaj gromadzenia informacji, oparty na strukturze powiatowej, wymuszałby także budowę centrum decyzyjnego w rządzie. Teraz ono nie istnieje i zwyczajowo składa się z mniej lub bardziej formalnie zaczepionych w kancelarii premiera jego najbliższych współpracowników. Na pytanie, gdzie jest „strukturalny mózg” w centrum państwa, odpowiedź zwykle brzmi: „To pan Rysiu, Andrzej, no i czasem pan Waldemar”. Tak było za SLD, za PO i tak jest za PiS-u, a nawet gorzej, bo jeszcze jest „pan Jarek” przy Nowogrodzkiej. Mózg państwa trzeba dopiero stworzyć (co jest postulatem wielu analityków), ale najpierw trzeba dać mu podstawę w postaci zorganizowanego strumienia scalonej informacji z terenowej administracji, bo bez tego będzie ciałem fasadowym. Kolejny dowód, że państwo buduje się od dołu, a dotychczasowe państwo „resortowe” się nie sprawdza.

Żeby nie wchodzić w szczegóły (ale też sprawy problematyczne – np. powiaty grodzkie), warto wysunąć dwa zastrzeżenia. Pierwsze – starosta nie mógłby pochodzić z powiatu, którym zarządza. Państwo stać na wygospodarowanie środków to umożliwiających dla 200 ludzi, a powód jest oczywisty – uniknięcie systemu „kruk krukowi oka nie wykole”. Drugie zastrzeżenie jest natury czysto politycznej. W polskich warunkach, w których łupy polityczne oznaczają przyzwolenie na zagarnięcie „dla swoich” wszystkich posad w administracji (przykład obecnego PiS-u, ale poprzednicy też nie od macochy…), ryzyko syndromu „partii w państwie” rośnie, a nie maleje. Nie ma żadnego zabezpieczenia przed tą praktyką, poza próbami jej utrudnienia. Może to być obligatoryjna kadencja urzędnicza, np. 5 lat, lub specjalne zaostrzenia dotyczące wyboru starostów (egzaminy państwowe tworzące bariery dla partyjnych niedouków). Ale najważniejszy argument polityczny za takim rozwiązaniem jest inny. Kiedyś PiS przegra wybory, zostawiając następcom Wielką Pułapkę w postaci państwa wypranego z autonomiczności wobec tej partii. Zamiast rozpocząć to samo, co PiS – wszechogarniającą czystkę, której nieuchronnym efektem będzie dalsze osłabienie państwa – można stworzyć zupełnie nową strukturę i pokazać nowe podejście do relacji państwo–obywatel. Tam, gdzie złamano prawo, powinny być wyciągnięte konsekwencje (przejęcie Trybunału Konstytucyjnego, nieprzestrzeganie prawa itp.). Ale uniknięcie Wielkiej Pułapki to nie wejście w buty PiS-u i analogiczne zdemolowanie państwa pod hasłem rozliczania poprzedników, lecz ucieczka do przodu, tworzenie nowej rzeczywistości. To przyszłość jest najcenniejszą walutą polityki, a nie przeszłość.

Jak mniejszość może zakazić większość

Pytanie, które wisi nad polską polityką i od którego zależy przyszłość naszego państwa, brzmi: „Czy da się przełamać spór polityczny dzielący nas wszystkich na obóz PiS-u i anty-PiS-u?”. Ten spór ma głębokie korzenie (zostawmy rozważania historyczne), ale jest wciąż żywy, bardzo emocjonalny i nie widać jego końca. Jego cechą charakterystyczną jest odmawianie prawomocności istnienia drugiej stronie. To nie jest walka polityczna o to, kto będzie rządził. To walka o wszystko, rodzaj zimnej, oby tylko takiej, wojny domowej. Możliwość porozumienia obu stron jest praktycznie żadna, emocje po obu stronach barykady, podsycane przez media będące częścią obozów politycznych – niezwykle silne. W finale żadna ze spraw dotyczących przyszłości Polski nie jest neutralna. Każda, niezależnie od wagi, jest za to zakładnikiem pytania, kto nad kim odniesie zwycięstwo. W takiej polityce państwo Polaków staje się tylko narzędziem dominacji nad przeciwnikiem, a nie służebnym aparatem mającym na celu dobro wszystkich mieszkańców kraju. Wielu publicystów i politologów, socjologów i analityków wieści, że tego podziału już się zasypać nie da, że on jest trwały i będzie rodzajem kalectwa Polski.

Byłem trybem jednego z obozów tej wojny. Wiem, jak łatwo można ulec logice sporu „o wszystko”. Zawsze znajdzie się usprawiedliwienie własnych działań wobec nikczemności (faktycznej lub wyimaginowanej) drugiej strony. Nie chcę przytaczać przykładów i dolewać oliwy do ognia, bo płomień już i tak jest podsycany przez wielu. Ale patrząc na to z dystansu, jaki dało mi moje „wygnanie” z polityki, widzę, jak bardzo ten spór jest niszczący dla nas wszystkich. A w odróżnieniu od wielu komentatorów i polityków nie uważam, że tak już musi pozostać i że ten stan będzie trwał wiecznie. Chciałem w tym miejscu przywołać doświadczenia ze szkoły realizmu politycznego Krzysztofa Kozłowskiego i jego środowiska zgromadzonego w PRL-u wokół krakowskiego „Tygodnika Powszechnego”. Realista w ujęciu tej specyficznej szkoły nie poddaje się, gdy wszyscy mówią, że tak już jest, i chociaż jest źle, nic z tym zrobić nie możemy. Realista stara się zrozumieć drugą stronę i być odpowiedzialny nie tylko za „swoich”, lecz także za ludzi po drugiej stronie barykady. Realizm jest wezwaniem do działania zawsze i wszędzie, niezależnie od okoliczności. Bo zawsze coś można zrobić.

Żeby było jasne: jestem przeciwnikiem obecnego PiS-u  i chciałbym, żeby przestał rządzić Polską. Ale nie mogę lekceważyć emocji, która tę partię wyniosła do władzy. Przecież emocji moich rodaków, a nie jakichś kosmitów, którzy niespodziewanie dali władzę Kaczyńskiemu. Za tymi emocjami stoją rozgoryczenie, brak, strach, które są faktem społecznym nie do ominięcia i nie do zlekceważenia. Wiem, że to część konwulsji, jakie przechodzi cały świat Zachodu – tym bardziej muszę zrozumieć ich istotę. Totalność polskiego sporu teraz oznacza totalne odrzucenie racji drugiej strony, czyli odrzucenie części rzeczywistości społecznej, która stoi za PiS-em. W rezultacie mamy totalną władzę i totalną opozycję. A na koniec przyjdzie totalna klęska. Nie jednej czy drugiej partii, ale nas wszystkich. Jeśli mamy utrzymać ten wielki sukces Polaków, który stał się udziałem naszego pokolenia, i zabezpieczyć go na przyszłość, to nie możemy racji tych, którzy głosują na drugą stronę, klasyfikować jako aberracji, pomieszania zmysłów lub zacofania. To nie usprawiedliwia działań rządzących, powołujących się na swój mandat od wyborców, kiedy łamią prawo lub używają siły państwa do rozprawy z przeciwnikami politycznymi. Część tych działań powinna być rozliczona przed niezależnymi od władzy sądami, to dla mnie jasne. Nie oznacza to pogodzenia się z racjami Kaczyńskiego, dla którego Polska jest wyłącznie szachownicą w rozgrywce o jego osobistą władzę nad wszystkimi i wszystkim (gdy nie może mieć tej władzy, pozostaje mu odruch zniszczenia tego, co się jej nie poddaje). Mówię o Polakach takich jak ja, którzy uważają się za patriotów, tak jak ja, a mimo to działają, kierując się pobudkami zupełnie innymi niż ja. Jeśli nie potrafimy z nimi znaleźć wspólnego mianownika, nie uznamy, że ich wybory są efektem złych doświadczeń i powinniśmy je wziąć pod uwagę, tworząc kolejne programy polityczne, nigdy ich nie przekonamy, że można głosować na coś innego niż PiS. I jeszcze: tylko w normalnym dialogu, bez pogardy i chęci wykluczenia, jesteśmy w stanie żądać dla siebie i naszych racji poszanowania, a nie biernie doświadczać lawiny błota, jaka codziennie spływa na ludzi niezgadzających się z PiS-em z prawicowych portali, telewizji Kurskiego i wystąpień posłów władzy w Sejmie. Odpowiedzi w tym samym stylu będą zawsze słabsze, równocześnie utwierdzają drugą stronę w poczuciu, że brutalność innym się po prostu należy. Podrabianie języka PiS-u to najlepsza recepta na jego powtórne wygranie w przyszłych wyborach.

Brzmi to niezwykle idealistycznie i naiwnie, jak opowieść zupełnie oderwana od rzeczywistości. Przełamanie obecnego podziału wydaje się dziś niemożliwe. Ale chciałbym przytoczyć przykłady, które świadczą o tym, że takie rzeczy się już w Polsce zdarzały i, co więcej, sam byłem ich świadkiem, a czasami i współuczestnikiem. Nie dlatego, że pojawiła się nagle zdolność współpracy, braterskiego pogodzenia się i tego typu bajki. Bądźmy poważni, przecież rozmawiamy o polityce. Dlatego, że nagle pojawiło się coś, co zmieniło reguły gry i wszystkie strony zmusiło do rewizji stanowiska. Tu nie chodzi o cud pojednania, ale o doświadczenia, jak można przełamać sytuację pozornie nie do ruszenia.

Jest rok 1985. Opozycja solidarnościowa połamana stanem wojennym i represjami działa w konspiracji mającej coraz mniejsze przełożenie na rzeczywistość. Rocznicowe msze „za ojczyznę” z flagami „Solidarności” i obowiązkową zadymą z ZOMO na koniec są coraz mniej liczne. Triumfujący Jerzy Urban, rzecznik gen. Wojciecha Jaruzelskiego, po ostatniej amnestii ogłasza, że w Polsce nie ma już więźniów politycznych. Wtedy, w odruchu solidarności ze skazanym za odmowę służby wojskowej Markiem Adamkiewiczem, powstaje Ruch „Wolność i Pokój”. Nie postuluje obalenia komuny w Polsce, skupia się na paru konkretnych kwestiach: likwidacji w przysiędze wojskowej zwrotu o lojalności wobec Związku Sowieckiego, obcego przecież państwa; możliwości wprowadzenia zastępczej służby wojskowej dla osób, którym światopogląd nie pozwala na odbycie służby zasadniczej; wstrzymania budowy elektrowni atomowej w Żarnowcu (po wybuchu w Czarnobylu postulat ten zyskuje piorunującą moc); wycofania ZSRR z Afganistanu. WiP był konglomeratem młodych ludzi z różnych środowisk – ekologów, konserwatystów, chrześcijańskich aktywistów, działaczy Niezależnego Zrzeszenia Studentów z całego kraju. Ludzi różnych stylów życia, poglądów i temperamentów, którzy zapewne w innych warunkach nigdy by się nie spotkali. A i potem ich drogi się rozeszły – wystarczy przypomnieć, że członkami i założycielami byli obok mnie m.in. Bogdan Klich, śp. Konstanty Miodowicz, a także będący dziś po drugiej stronie Konstanty Radziwiłł i Jacek Czaputowicz czy Jan Rokita. Konserwatyści z Krakowa w marynarkach obok anarchistów z Gdańska w czarnych skórach nabijanych ćwiekami. My – wódka, oni – marycha, ot, taki kolaż. Najważniejsze w WiP-ie było zerwanie z dotychczasowym sposobem działania opozycji. Żadne „konspiry” – otwarta działalność i manifestacje publiczne po to, żeby zostać zatrzymanym. Urban musiał przyznać, że są jednak w PRL-u Jaruzelskiego więźniowe polityczni. Domaganie się konkretnych zmian w prawie, i to na gruncie „bezpieczeństwa państwa socjalistycznego w sojuszu z ZSRR”, wydawało się najbardziej nieosiągalnym dla opozycji obszarem działania. A chodziło o konkret, pozyskiwanie coraz większego zrozumienia dla niego i nagłaśnianie przez zachodnie media. Pamiętam przerażenie starszego pokolenia opozycjonistów warszawki o znanych nazwiskach – że porywamy się na coś bardzo niebezpiecznego, że godzimy w sojusze i armię, a „oni” tego nie puszczą płazem, że utrudniamy tym samym możliwości dialogu z władzą dotyczącego legalizacji „Solidarności” itd. Efekt? Jedyny postulat opozycji wprowadzony w życie przed upadkiem komuny – zmiana w ustawie o obowiązkowej służbie wojskowej i przyznanie prawa do jej odmowy poprzez służbę zastępczą. Likwidacja przysięgi na wierność ZSRR. Jaruzelski to podpisywał. Dało się? Przez zmianę warunków gry, narzucenie własnej agendy, „obok” zasadniczego sporu między „Solidarnością” a komunistami.

Gdyby ktoś uważał, że to wszystko było dawno temu i warunki są nieporównywalne, to w odpowiedzi chciałbym przytoczyć inny przykład. Tym razem jest rok 2002. Rok wcześniej wygrał obóz postkomunistycznego SLD, o mały włos nie zdobywając większości pozwalającej na samodzielne rządy. Koalicjantem jest PSL. W ławach opozycji siedzą sieroty po dawnym AWS-ie i Unii Wolności – ugrupowań, które powstały na gruzach tych formacji i w kontrze do nich – Platforma Obywatelska oraz Prawo i Sprawiedliwość. A także dwa ugrupowania antysystemowe – Liga Polskich Rodzin i Samoobrona. SLD ma taką przewagę w Sejmie, że robi, co chce, i bezsilnie możemy obserwować, jak zabiera się do demontażu wielkich reform rządu Jerzego Buzka. I wtedy, w gronie liderów PO i wśród środowiska samorządowców licznie reprezentujących tę partię w parlamencie pada pomysł projektu ustawy o bezpośrednich wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów w samorządach. W świetle arytmetyki sejmowej szanse są żadne: PO ma 65 głosów, a koalicja rządząca – 258. Większość jest przeciw. PiS także początkowo ma zastrzeżenia, od zawsze nieufny w stosunku do samorządów, SLD i PSL dobrze w nich umoszczeni, nie chcą zmian. LPR i Samoobrona nie mają sprecyzowanego stanowiska. Dziecko wydawało się martwe zaraz po urodzeniu. Finał? Głosowanie 22 czerwca 2002 roku: „za” – 371 głosów, „przeciw” – 31, wstrzymujących się – 4. Stało się to za sprawą tego, co Amerykanie nazywają „moralną większością”. Tłumaczyliśmy problem dziennikarzom, oni zadawali pytania politykom, posłowie PO chodzili do mediów i opowiadali o projekcie. Początkowa niechęć zaczęła się kruszyć, skoro każdy oponent prędzej czy później dostawał pytanie na wizji: „Dlaczego pańskie ugrupowanie nie chce dać prawa decydowania Polakom, kto będzie rządził w ich gminie czy mieście?”. I nikt nie miał na to żadnej sensownej odpowiedzi. Równocześnie trwały namawiania i konsultacje, ale wyniki badań opinii publicznej i sondy uliczne nie pozostawiały wątpliwości – Polacy chcieli sami głosować na tych, którzy mają rządzić ich najbliższym otoczeniem, a nie oddawać tego w ręce upolitycznionych rad samorządowych. Wytworzenie „moralnej większości” z pozycji słabszego to była lekcja, której nie zapomnę, podobnie jak widoku z galerii sejmowej, kiedy patrzyłem jako ówczesny doradca PO na zgrzytających zębami polityków innych partii zgodnie podnoszących ręce za projektem, który wydawał się jeszcze parę miesięcy temu bez szans.

I ostatni przykład, z zupełnie innej parafii. Rok 2011 to czas największych triumfów Platformy Obywatelskiej i Donalda Tuska. Po raz drugi wygrane wybory, sondaże poparcia po sufit, absolutna dominacja na polskiej scenie politycznej. Mimo oskarżeń prawicy, coraz bardziej absurdalnych, o współudział w katastrofie smoleńskiej („zamachu”) przewaga jest bezsporna, a prawica tkwi w ślepym zaułku, niezdolna do pozyskania poparcia, coraz bardziej egzotyczna i „sekciarska”. Ale właśnie w tym czasie startuje niezwykłe przedsięwzięcie – tygodnik prawicowy „Uważam Rze” Pawła Lisickiego. Na rynku tygodników panuje od dawna triada sytych kotów – „Polityki”, „Newsweeka” i „Wprost”. Każdy z tych tygodników ma swój profil, ale wszystkie ścigają się w podobnym konkursie – przekonać czytelników, że jest się centrową i obiektywną gazetą dla ludzi myślących. Żadnych ekscesów, poparcie dla rządzących dyskretne, bez nachalności. I nagle pojawia się „Uważam Rze”, które rozbija ten układ. Wyraziste, jednoznacznie prawicowe, jest jak sztandar buntu wśród burżuazyjnego bezruchu. I wydać trzeba niewiele. W krótkim czasie podbija rynek, osiągając zawrotny nakład 120 tys. egzemplarzy i zajmując miejsce w mainstreamie. Złamali reguły, z własnej tożsamości stworzyli sztandar przeciw całemu dotychczasowemu medialnemu światu, równocześnie otwierając rynek opinii dla podobnych inicjatyw w przyszłości („W sieci”, portale internetowe itp.). PO panuje, PiS jest w kącie, ale medialnie zaczyna się rewolucja. Mechanizm tej zmiany świetnie opisał Jakub Dymek w Nowych barbarzyńcach – za sukcesem stały pieniądze, ale też najlepsze firmy PR-owskie, umiejętne budowanie marki i prowokacja jako narzędzie odziaływania[49]. Lisicki w pewnym sensie wyprzedził tę rewolucję, którą uruchomił w USA Steve Bannon, kładąc fundamenty pod zwycięstwo Trumpa: tożsamościowy przekaz, niestroniące od manipulacji i kontrowersji chwyty, oddanie jednej sprawie i podejście mające głęboko gdzieś poprawność starych mediów. Odwaga w przełamaniu schematu, pójście na przekór okolicznościom i przyzwyczajeniom dała siłę, która wybrzmiała z całą mocą w wyborach z roku 2015. Prawicowy marsz przez media jest wcieleniem pojęcia „hegemonii kulturowej” włoskiego geniusza lewicy Antonia Gramsciego jako głównej siły rewolucyjnej (nowa lewica próbuje tego samego od dawna, aczkolwiek w innej skali, no i brakuje jej siły politycznej mogącej unieść skutki ich działań). Warto pamiętać, z jakiej pozycji startował Lisicki w roku 2011. Lekcja jest jasna: przewaga przeciwnika jest możliwa tylko dopóty, dopóki nie przeciwstawi mu się alternatywnego projektu szeroko pojętej kultury i własnego języka przekazu, wdzierając się do centrum. Bo tam, w środkowej części boiska, rozstrzyga się przyszłe zwycięstwo. Wiedzą o tym wszyscy miłośnicy piłki nożnej i stratedzy kampanii wyborczych.

Te trzy przykłady pokazują równocześnie, jak można grać, nie tylko po to, by pokonać prawicę, lecz także, by przywrócić nam wszystkim państwo jako wspólne dobro nierozszarpywane partyjnym sporem. Rzecz nie w tym, by pokonać PiS, idzie o to, by przekonać Polaków, że możliwe jest nowe, dobre państwo. Że to się wszystkim opłaca, także tym, którzy teraz popierają Prawo i Sprawiedliwość.

Podsumujmy. Po pierwsze, zdolność zajmowania się tematami praktycznymi, które wychodzą poza „spór o wszystko”, spór aksjologiczny, a w pewnym sensie go omijają. To wymusza na państwie działania (lub ich zaniechanie) na polach często drobnych spraw, ale poprzez sukcesy na tych polach buduje się wiara, że da się coś zmienić (przykład WiP-u).

Po drugie, działania w sferze „moralnej większości”, czyli w obrębie tematów, które mogą z natury być polityczne, ale ich skala i siła emocji dotyka wszystkich, łącząc niezależnie od przynależności partyjnej lub poglądu na świat. Chodzi o tworzenie koalicji interesów w poprzek dotychczasowych podziałów politycznych, bez partyjnego triumfalizmu w rodzaju: „Myśmy to sprawili”. Nagroda przyjdzie sama, bez propagandy (bezpośredni wybór władz samorządowych – ale i przykład czarnego protestu kobiet).

Po trzecie, potrzeba nowego języka mówienia o sprawach publicznych, z naciskiem na nowe media i nowe techniki komunikowania się. Języka, który przełamuje schemat „Oni to zepsuli, a my wrócimy do tego, co było”, bo powrotu już nie ma, jest tylko przyszłość. I to ją należy zagospodarowywać, śmiało i bez obaw, że narusza się jakieś tabu. Tabu już nie ma. Skończyło się na naszych oczach i pora z tego wreszcie wyciągnąć wnioski (Lisicki). Będę zawsze po stronie tych, którzy chcą wyjść z kręgu niemożności, łamiąc schematy, ryzykując niechęć lub lekceważenie, byle obronić demokrację liberalną. Czyli nadal walczyć o Polskę jako część Zachodu, przy wszystkich jego teraźniejszych trudnościach, i robić to mądrze. Musimy wspólnie zachować wiarę w to, że nawet jeśli nie ma się szans na większość, to mniejszość potrafi zakazić resztę, może odnieść sukces, niekoniecznie będąc na czele rankingów partyjnych. Może nawet nie musi być partią. Zmiana ma niejedno oblicze, inaczej ciągle by nas nie zaskakiwała. Ważne, by przez zmianę ocalić to, co najważniejsze i co coraz częściej wydaje się zagrożone – ludzką wolność, prawo wyboru, równość wobec prawa.

I przyszłość Polski.

Wiem, że nie dla wszystkich to będzie brzmiało przekonująco. Ale czy to jest realne, czy nie, można się przekonać tylko w jeden sposób – robiąc to. Warto spróbować.

sierpień 2018 r.

Przypisy

1 W. Czuchnowski, Kulisy afery taśmowej: jak Falenta przyszedł do PiS-u i zaoferował podsłuchy, „Gazeta Wyborcza” (wydanie internetowe), 21 sierpnia 2018, <http://wyborcza.pl/7,75398,23806905,jak-falenta-przyszedl-do-pis-i-zaoferowal-podsluchy.html>.

2 W. Czuchnowski, Kelnerzy od nielegalnych nagrań zeznają: Falenta chciał odpalić Sienkiewicza i rząd, „Gazeta Wyborcza” (wydanie internetowe), 13 marca 2015, <http://wyborcza.pl/1,76842,17563036,Kelnerzy_od_nielegalnych_nagran_zeznaja__Falenta_chcial.html>.

3 P. Nisztor, Jak rozpętałem aferę taśmową, Warszawa 2014, s. 27.

4 T. Piątek, Macierewicz i jego tajemnice, Warszawa 2017.

5 G. Rzeczkowski, Rosyjski ślad na taśmach, „Polityka”, nr 36, 2018.

6 Z. Szczerek, Bo wszyscy Polacy to jedna rodzina, „Gazeta Wyborcza”, (wydanie internetowe), 28 lipca 2017, <http://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,22161902,bo-wszyscy-polacy-to-jedna-rodzina-ziemowit-szczerek.html>.

7 Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Warszawa–Poznań 2011, <http://snep.edu.pl/sms/materialy/eddso_kompetencje_obywatelskie_uczniow_w_polsce_i_ue.pdf>.

8 Polska szkoła (od)uczy cię demokracji, Polskie Radio 24, 21 listopada 2013, <https://www.polskieradio.pl/130/2351/Artykul/983556,Polska-szkola-oduczy-cie-demokracji>.

9 D. Fiett, Edukacja dla aktywności obywatelskiej w szkołach, Gdańsk 2017, <https://www.gdansk.pl/pobierz/96988/Dorota-Fiett-Bednarska-Szkola-Realna-wystapienie>.

10 M. Furman, Zaufanie do edukacji, [w:] Zaufanie w szkole w społeczeństwie sieciowym, red. M. Czerepniak-Walczak, E. Perzycka, Szczecin 2013, s. 61–62.

11 Z.A. Żuczkowska, Od autorytaryzmu do pedagogiki humanistycznej – polskim nauczycielom brakuje treningu umiejętności prowadzenia dialogu z dziećmi, „Studia z Teorii Wychowania”, nr 1(4) 2012, Warszawa.

12 K. Leśniewicz, P. Laskowski, Szkoła konformizmu, „Przegląd” (wydanie internetowe), 2 września 2013, <https://www.tygodnikprzeglad.pl/szkola-konformizmu-rozmowa-dr-hab-piotrem-laskowskim>.

13 P. Sadura, Państwo, szkoła, klasy, Warszawa 2017, s. 242.

14 M. Oberlan, Proboszcz z Wąbrzeźna od soboty blokuje pogrzeb: ciało zmarłego wciąż leży w chłodni, „Nowości” (wydanie internetowe), 19 lutego 2015, <http://www.nowosci.com.pl/region/wabrzezno/a/proboszcz-z-wabrzezna-od-soboty-blokuje-pogrzeb-cialo-zmarlego-wciaz-lezy-w-chlodni,10852422/2/>.

15 Skandal na pogrzebie: ksiądz nie pozwolił zasypać grobu, Wp.pl, 27 lutego 2013, <https://wiadomosci.wp.pl/skandal-na-pogrzebie-ksiadz-nie-pozwolil-zasypac-grobu-6031590842635393a>.

16 Zasady chowania zmarłych w polskim systemie prawnym, E-prawnik.pl, 31 października 2013, <http://e-prawnik.pl/artykuly/prawo-administracyjne-1/zasady-chowania-zmarlych-w-polskim-systemie-prawnym.html>.

17 P. Borecki, Respektowanie polskiego konkordatu z 1993 roku: wybrane problemy, Warszawa 2012.

18 Komisja Europejska, Komunikat prasowy, 10 kwietnia 2018, Bruksela, <http://europa.eu/rapid/press-release_IP-18-2761_pl.pdf>.

19 P. Szaniawski, Polacy najgorszymi kierowcami w Europie?, „Newsweek” (wydanie internetowe), 9 kwietnia 2015, <http://www.newsweek.pl/polska/najbardziej-niebezpieczni-kierowcy-w-europie-polacy-w-czolowce,artykuly,360697,1.html>.

20 Sondaż CATI «Przekraczanie dozwolonej prędkości», Krajowa Rada Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego, październik 2013, <http://www.krbrd.gov.pl/files/file_add/download/287_badanie-opinii-publicznej-predkosc.pdf>.

21 Ł. Wieczorek, Fotoradarów nie ma: Jest więcej wypadków i zabitych, TVN Warszawa, 1 października 2016, <https://tvnwarszawa.tvn24.pl/informacje,news,fotoradarow-nie-ma-brjest-wiecej-wypadkow-i-zabitych,213281.html>.

22 Prof. Ireneusz Krzemiński: nasze państwo przypomina PRL, program „Tomasz Lis”/onet.pl, 30 stycznia 2017, <https://wiadomosci.onet.pl/tylko-w-onecie/prof-ireneusz-krzeminski-nasze-panstwo-przypomina-prl/j86b2n1>.

23 J. Koć, R. Markowski, Prof. Radosław Markowski: Wchodzimy do strefy Erdogana i Putina, Wiadomo.co, 25 czerwca 2018, <https://wiadomo.co/prof-radoslaw-markowski-wchodzimy-do-strefy-erdogana-i-putina/>.

24 J. Baliński, P. Kasprzak, Lider Obywateli RP: PiS ma wyborców, których cieszy demolowanie demokracji i deptanie praw człowieka, Dziennik.pl, 29 maja 2017, <http://wiadomosci.dziennik.pl/opinie/artykuly/550897,pawel-kasprzak-obywatele-rp-rozmowa-pis-miesiecznice-smolenskie.html>.

25 A. Klich, Z. Mikołejko, Sukces Jarosława Kaczyńskiego polega na tym, że zawarł on sojusz z chamem, czyli z Edkiem, Wyborcza.pl, 31 maja 2016, <http://wyborcza.pl/10,82983,20162135,temat-dnia-gazety-wyborczej-prof-mikolejko-sukces-jaroslawa.html>.

26 A. Pawlicka, W. Sadurski, Dyktatura ignorancji, „Newsweek”, nr 27, 2017.

27 J. Zielonka, Kontrrewolucja: liberalna Europa w odwrocie, Warszawa 2018, s. 251.

28 Komendant główny straży pożarnej przedstawił pomysł, jak zapobiec pożarom składowisk, RMF 24/PAP, 30 maja 2018, <https://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-komendant-glowny-strazy-pozarnej-przedstawil-pomysl-jak-zapo,nId,2587595>.

29 P. Pytlakowski, Polska importuje mnóstwo śmieci z zagranicy, „Polityka” (wydanie internetowe), 12 lipca 2018, <https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/1756162,1,polska-importuje-mnostwo-smieci-z-zagranicy.read>.

30 S. Sowa, Wielkie pożary wysypisk śmieci. Co się za nimi kryje? Mafia czy impotencja państwa?, „Dziennik Łódzki” (wydanie internetowe), 1 czerwca 2018, <https://plus.dzienniklodzki.pl/wielkie-pozary-wysypisk-smieci-co-sie-za-nimi-kryje-mafia-czy-impotencja-panstwa/ar/13221905>.

31 P. Rąpalski, Raport WHO o smogu. Kraków w niechlubnej czołówce, „Gazeta Krakowska” (wydanie internetowe), 16 maja 2016, <http://www.gazetakrakowska.pl/wiadomosci/krakow/a/raport-who-o-smogu-krakow-w-niechlubnej-czolowce,9998502/>.

32 Odpowiedź Ministerstwa na alarm Greenpeace i lekarzy, Radio Wnet, 17 listopada 2016, <http://www.radiownet.pl/publikacje/odpowiedz-ministerstwa-na-alarm-greenpeace-i-lekarzy#/publikacje/odpowiedz-ministerstwa-na-alarm-greenpeace-i-lekarzy>.

33 D. Wantuch, Smog to problem teoretyczny? Organizacje zaniepokojone opinią ministra, „Gazeta Wyborcza” (wydanie internetowe), 5 stycznia 2017, <http://krakow.wyborcza.pl/krakow/1,44425,21205048,smog-to-problem-teoretyczny-organizacje-zaniepokojone-opinia.html>.

34 Zob. A. Gurgul, Szyszko i Rydzyk walczą o antysmogowe pieniądze. Fundusz Ochrony Środowiska w bezładzie, „Gazeta Wyborcza” (wydanie internetowe), 28 lipca 2018, <http://wyborcza.pl/7,155287,23726553,szyszko-z-rydzykiem-walcza-o-antysmogowe-pieniadze-w-funduszu.html>.

35 Ł. Pawłowski, P. Kaczmarczyk, Przyjmujemy więcej cudzoziemców niż Stany Zjednoczone, „Kultura Liberalna” nr 495, 2018, <https://kulturaliberalna.pl/2018/07/03/polska-imigranci-pis-kaczmarczyk/>.

36 Polityka migracyjna PiS-u. Wielki blef?, „Kultura Liberalna”, nr 495, 2018, <https://kulturaliberalna.pl/2018/07/03/migracja-polityka-pis-polska/>.

37 To największy w Europie Środkowo-Wschodniej portal analityczny typu fact-checking poświęcony uchodźcom. Opublikowanie wyników wspomnianego badania powinno nastąpić do końca 2018 roku.

38 Ekspert: Od 2015 mamy w Polsce gwałtowny wzrost zachowań ksenofobicznych. Jest ich nawet kilka dziennie, Tok FM, 4 stycznia 2017, <http://www.tokfm.pl/Tokfm/7,103454,21201819,ekspert-od-2015-mamy-w-polsce-gwaltowny-wzrost-zachowan-ksenofobicznych.html>.

39 J. Klimowicz, Skini pękają i proszą o kary. „Idziemy po was”, „Gazeta Wyborcza” (wydanie internetowe), 22 września 2017, <http://bialystok.wyborcza.pl/bialystok/7,35241,22408835,skini-pekaja-i-prosza-o-kary-idziemy-po-was.html>.

40 „Welt”: druga faza migracji z Afryki już się dawno zaczęła, oprac. M. Matzke, DW, 22 marca 2018, <https://www.dw.com/pl/welt-druga-faza-migracji-z-afryki-już-się-dawno-zaczęła/a-43089222>.

41 Zob. też: B. Sienkiewicz, Żegnaj, stary świecie, „Kultura Liberalna”, nr 354, 2015, <https://kulturaliberalna.pl/2015/10/23/bartlomiej-sienkiewicz-europa-uchodzcy/>.

42 A. Kiński, Rosomak i Spike – niekończąca się historia, „Wojsko i Technika”, nr 6, 2018.

43 P. Szaniawski, Sondaż: Czy należy zwiększyć świadczenie 500+ do 1000 zł?, „Rzeczpospolita” (wydanie internetowe), 12 sierpnia 2018, <https://www.rp.pl/Spoleczenstwo/180819858-Sondaz-Czy-nalezy-zwiekszyc-swiadczenie-500-do-1000-zl.html>.

44 Zob. K. Puto, Dlaczego młodzi nie chodzą na KOD (wersja dla opornych), „Krytyka Polityczna”, 6 lipca 2018, <http://krytykapolityczna.pl/felietony/kaja-puto/dlaczego-mlodzi-nie-chodza-na-kod-wersja-dla-opornych/>.

45 A. Łaszek, R. Trzeciakowski, Tylko 5,6 mln osób wytwarza połowę polskiego PKB, Fundacja Forum Obywatelskiego Rozwoju – FOR, 19 lipca 2018, <https://for.org.pl/pl/a/6105,analiza-8/2018-tylko-5-6-mln-osob-wytwarza-polowe-polskiego-pkb>.

46 S. Pifczyk, Plan PO – manna z nieba dla samorządów, państwo odda im wpływy z PIT i CIT, BIQdata.pl, 23 października 2017, <http://biqdata.wyborcza.pl/biqdata/7,159116,22641024,plan-po-manna-z-nieba-dla-samorzadow-panstwo-odda-im-wplywy.html>.

47 R. Matyja, Wyjście awaryjne, Kraków 2018, s. 174.

48 Por. T. Sawczuk, Nowy liberalizm, Warszawa 2018.

49 J. Dymek, Nowi barbarzyńcy, Warszawa 2018.