Copyright © Wydawnictwo Arbitror sp. z.o.o.

Projekt okładki, stron tytułowych oraz ilustracje

Łukasz Stachniak

Skład, łamanie, korekta

Witold Kowalczyk

Przygotowanie wydania elektronicznego
hachi.media

Wydanie I

ISBN 978-83-66095-09-0

Seria #ArbitrorFakty

Wydawnictwo Arbitror spółka z o.o.

ul. Krucza 41/43 lok. 67

00-525 Warszawa

www.arbitror.pl

e-mail: kontakt@arbitror.pl

PRZEDMOWA

WSTĘP

ROZDZIAŁ PIERWSZY. Zbrojąc wroga

ROZDZIAŁ DRUGI . Gaz zamiast czołgów

ROZDZIAŁ TRZECI. Związek Sowiecki w gniazdkach

ROZDZIAŁ CZWARTY. Chemiczny poker

ROZDZIAŁ PIĄTY. Rosyjski węgiel „ustawia” polskie wybory

ROZDZIAŁ SZÓSTY. Energetyczna gra wywiadów

ROZDZIAŁ SIÓDMY . – Operacja dezinformacja

ROZDZIAŁ ÓSMY. Za wolność waszą i naszą

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY. Dodatkowe szanse

EPILOG

SŁOWNIK

PODZIĘKOWANIA

PRZYPISY

PRZEDMOWA

Czym są lub powinny być rocznice i ich obchody? Mogą być pozbawionym głębszej treści rytuałem, który odprawiamy, „bo zawsze to robiliśmy”. Rocznice często tracą znaczenie, gubią swoją treść, zanikają. Dzieje się to najczęściej wtedy, gdy zdarzenia, których dotyczą, nie mają swojego trwałego miejsca w naszej zbiorowej pamięci, nie są elementem wspólnej tożsamości, a w końcu nie ma w nich odniesień do teraźniejszości (lub nie da się ich użyć).

Polska, kraj z ponadtysiącletnią historią, ma codziennie kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt rocznic do obchodzenia – wystarczy zajrzeć do odpowiedniego działu w Wikipedii, żeby szybko ustalić, co dziś można świętować. Oczywiście nie obchodzimy ich wszystkich – bardziej bądź mniej świadoma polityka historyczna, rozumiana jako proces kształtowania pamięci zbiorowej i selekcji symboli, dokonuje wyboru tych istotniejszych, ważniejszych z dzisiejszego punktu widzenia za nas.

Polityka historyczna jest czasem kształtowana przez państwo lub wiodące w nim siły polityczne. W Polsce, w okresach braku państwowości, kształtowały ją elity intelektualne (tak jak krakowscy konserwatyści z ich szkołą historyczną) czy, pisząc dzisiejszym językiem, „gwiazdy popkultury” pokroju Jana Matejki czy Henryka Sienkiewicza, które wyznaczyły nam sposób patrzenia na naszą własną historię i jej najistotniejsze punkty zwrotne, warte wspominania i celebrowania.

Wyznaczone punkty rocznicowe, które mają za zadanie przypominać o wspólnocie, oczywiście ewoluują, nadawane są im nowe znaczenia w zależności od bieżącego kontekstu politycznego, zmienia się ich forma. Niektóre zyskują, inne tracą, aż w końcu zanikają. Jakże odmienne były obchody rocznic Konstytucji 3 maja czy Święta Niepodległości jeszcze całkiem niedawno, w latach 80., kiedy towarzyszyły im armatki wodne, gaz i kohorty zomowców. Ich wymowa była prosta, tak jak tylko może być prosty postulat niepodległości w niesuwerennym państwie.

Trudno w zasadzie opisać, czym dziś jest 11 listopada. Od kilku lat scenariusz się powtarza: marsze środowisk narodowych, kontrdemonstracje, statyczna i sztywna celebra państwowa. W przekazach medialnych pieśni patriotyczne i co roku te same archiwalne filmy oraz zdjęcia. Rok 2018, rok setnej rocznicy odzyskania niepodległości, wyróżnia się jak na razie próbą dodania jednego wolnego dnia (12 listopada) do czasu świętowania i zasadzenia lasu w kształcie orła o powierzchni 11 ha gdzieś na Pomorzu. Mamy coroczną dyskusję o tym, dlaczego obecny prezydent nie zaprasza na obchody swoich poprzedników i kto jest spadkobiercą Polski niepodległej, a kto peerelowskiej.

Mamy więc obchody bardzo powierzchowne, w atmosferze politycznych swarów o rzeczy trzeciorzędne i budowanie bardziej lub mniej infantylnych symboli.

Święto Niepodległości powinno być dla nas ważne i aktualne. A jego waga nie wynika tylko z tego, co sto lat temu uczynił Józef Piłsudski. Aktualność bierze się stąd, że połowę stulecia przeżyliśmy pozbawieni niepodległości, że w roku 1989 ponownie wybijaliśmy się na niepodległość. Wreszcie dlatego jest to święto tak aktualne, że w naszym położeniu geograficznym i politycznym nie możemy mieć towarzyszącego Brytyjczykom poczucia, że niepodległość jest naszą cechą stałą i niczym niezagrożoną.

Święto Niepodległości powinno być okazją do refleksji, audytu, upewnienia się, czy na pewno jesteśmy niepodlegli, czy na pewno jesteśmy bezpieczni i na ile trwały oraz samodzielny jest nasz byt państwowy.

Należy sobie zadać pytanie, czym jest niepodległość i jakie są cechy państwa niepodległego. Które z nich spełniamy, a które spełnić powinniśmy? Czy do bycia niepodległym wystarcza wolność sadzenia lasów w kształcie godła państwowego, podświetlenie na biało-czerwono Pałacu Namiestnikowskiego i innych budynków publicznych? Obwieszanie się symboliką bohaterów zeszłych wojen?

Rocznica taka jak stulecie to także asumpt do porównania dwóch niepodległości – tej po roku 1918 i tej po roku 1989, działania elit politycznych, sposobów budowy państwa, skuteczności w tej budowie. Czasy oczywiście są inne, świat – a my wraz z nim – dokonał wielkiego postępu technologicznego, wiele problemów zaprzątających umysły twórców Drugiej Rzeczpospolitej już po prostu nie istnieje, pojawiły się, rzecz jasna, nowe, ale co do zasady reakcje na problemy i sposób widzenia niepodległości oraz państwowości dają się porównać.

Piotr Maciążek napisał książkę o bardzo ważnym, ale słabo uświadamianym aspekcie polskiej niepodległości po roku 1989. Jeżeli przyjmiemy, że niepodległość to nie tylko symbolika, lecz także twarde i jednoznaczne możliwości kontroli i panowania nad własnym terytorium oraz infrastrukturą konieczną dla funkcjonowania państwa – od najmniejszego gospodarstwa domowego do największego przedsiębiorstwa – to książka Maciążka dotyka najważniejszego dziś obszaru, w którym o niepodległości Polski mówić zbyt pewnie nie możemy. Infrastruktura szeroko rozumianej energetyki, od linii przesyłowych po transport surowców energetycznych (ropa, gaz), którą odziedziczyliśmy po PRL, była budowana na potrzeby bloku państw znajdujących się pod sowiecką dominacją. „Klucze” do systemu miały być i były w Moskwie. Po prawie 30 latach od politycznego wyjścia ze strefy rosyjskiej zmieniło się niestety zbyt mało, by mówić o niepodległości w tej sferze. Można odnieść wrażenie, że polska klasa polityczna, zajęta innymi sporami, kluczowym obszarem dla naszego bezpieczeństwa oraz faktycznej niepodległości po prostu się nie zajęła. O ile można jakoś usprawiedliwiać lata 90., kiedy znajdowaliśmy się w głębokim kryzysie, odziedziczywszy państwo, którego bankructwo zostało oficjalnie ogłoszone w 1984 roku, o tyle późniejszych lat w miarę ustabilizowanej gospodarki – gospodarki wzrostu zasilanej z funduszy Unii Europejskiej – usprawiedliwić się nie da.

W 1918 roku Polska miała podobne problemy – słabą komunikację, zagrożone możliwości jakiejkolwiek wymiany handlowej. Wydaje się jednak, że klasa polityczna – także swarliwa, także skłócona – miała większą świadomość tego, że budowa niepodległości oznacza budowę państwa, jego samodzielnej infrastruktury i ochrony potencjału.

Przedwojenna Polska miała zagwarantowany dostęp do morza za pośrednictwem portu gdańskiego. Ale nawet przy najlepszych stosunkach z Wolnym Miastem (a historia pokazała, że stosunki te wcale takie nie były) uzależniłaby się od tego portu jako monopolisty. Dla zagwarantowania własnej swobody i niepodległości państwo polskie zainwestowało w budowę Gdyni gigantyczną kwotę ponad 270 mln ówczesnych złotych.

Jaką wagę przykładało rodzące się państwo do infrastruktury, niech świadczy fakt, że podczas wojny z bolszewikami, kiedy połowa budżetu państwa była przeznaczana na cele wojskowe, przyszły prezydent i ówczesny minister robót publicznych Gabriel Narutowicz budował 2,6 tys. małych mostów,  150 dużych mostów drewnianych i 27 żelaznych,  200 km dróg bitych i rozpoczął budowę kolejnych  500 km dróg.

W zestawieniu z nim blado wypada obecne państwo polskie, nieporównanie bogatsze niż Druga Rzeczpospolita, zasilane dotacjami z UE, nietoczące kosztownej wojny na początku swojego istnienia. Nasze możliwości zapewnienia sobie tych twardych warunków niepodległości są dużo większe niż te przedwojenne, a nasze działania w tym zakresie – o wiele, wiele skromniejsze.

Nie można zatem zaniedbań, o których pisze Piotr Maciążek, przypisać niemożnościom, ograniczeniom, obiektywnym trudnościom. Raczej należy je przypisać w najlepszym wypadku niefrasobliwości klasy politycznej zarządzającej naszymi sprawami. Gdy czytam w „Dzienniku Gazecie Prawnej” serię artykułów o imporcie na masową skalę rosyjskiego węgla do Polski, która konfliktuje się ze swoimi europejskimi przyjaciółmi w obronie własnego przemysłu węglowego, to czuję słabość, wielką słabość tej naszej niepodległości.

Piotr Maciążek opisuje słabość państwa w newralgicznych punktach naszego bezpieczeństwa. Być może ta słabość wynika z niewiedzy polityków, być może oni – a my razem z nimi – wolą się skupiać na tych zewnętrznych pozorach, biało-czerwonych flagach i śpiewaniu nie mniej niż czterech zwrotek hymnu. Nic jednak nie zwolni ani polityków, ani nas – wybierających ich przecież na te funkcje i urzędy – od zderzenia się z prawdziwymi problemami suwerenności, zanim one uderzą w nas z pełną mocą. A te prezentuje Maciążek w książce, która nieprzypadkowo ukazuje się w stulecie polskiej niepodległości.

Marcin Celiński

WSTĘP
Polska niepodległa?

Przypatrując się mapom tras kolejowych na terenie Polski, jeszcze dziś można dostrzec dziedzictwo zaborów – dobrze rozwiniętą część kraju, która należała do Prus i Austro-Węgier, oraz słabo rozwiniętą część rosyjską. Zaszłości tego typu nie sprzed stu lat, ale sprzed niespełna 30 są jeszcze lepiej widoczne. Gazociągi rozbudowywane na osi wschód–zachód stanowią najlepszy przykład spuścizny po dominacji sowieckiej zakończonej ponad ćwierć wieku temu. Uporanie się z nią, i to nie tylko w sektorze gazu ziemnego, jest najważniejszym zadaniem, jakie stoi przed Polską w stulecie jej niepodległości.

O ile brak torów do wielu miejscowości jedynie spowalniał rozwój niektórych części Polski, o tyle brak istotnych gazociągów położonych z północy na południe (a więc nierosyjskich) rzutuje na kondycję przemysłu na terenie całego kraju, a szerzej również jego otoczenia międzynarodowego. Nie bez powodu w Europie Środkowej dominują dostawy drogiego gazu dostarczanego przez spółkę Gazprom. Takich przykładów w sektorze energetycznym jest zresztą znacznie więcej.

Dzięki świadomej polityce sowieckiej (a później rosyjskiej) oraz słabości lokalnych rządów dawne państwa satelickie w Europie Środkowej bardzo często do dziś nie uporały się z uzależnieniem od ropy czy energii elektrycznej z Rosji. Mimo upadku Związku Sowieckiego kraje, które teoretycznie pozbyły się jego zwierzchnictwa, nadal pozostają częścią energetycznej strefy wpływów Federacji Rosyjskiej. Nawet jeśli ma ona już tylko szczątkowy charakter, to i tak pozwala Kremlowi stosować polityczny i gospodarczy nacisk. Tymczasem współcześnie to właśnie energia określa niepodległość państw i ich konkurencyjność, ponieważ bezpośrednio wpływa na rentowność przedsiębiorstw. Moskwa zdawała sobie z tego sprawę już pod koniec istnienia ZSRS, rezygnując ze swojej obecności ideologicznej i wojskowej w krajach satelickich i próbując utrzymać swoje wpływy za pomocą narzędzi gospodarczych[1].

Dziś Rosja nie tylko konserwuje postsowieckie dziedzictwo infrastrukturalne w Europie Środkowo-Wschodniej, lecz także w miarę własnych możliwości stara się je utrwalać. Najbardziej spektakularnym tego przykładem jest oczywiście projekt gazociągu Nord Stream 2, którego celem jest uzależnienie wielu europejskich państw od rosyjskiego gazu na kolejne dekady. To przemyślana strategia. Kreml nie bez powodu wdraża ją akurat w momencie, w którym na świecie popularyzują się elastyczne dla odbiorców dostawy gazu skroplonego (realizowane specjalistycznymi statkami, a nie rurociągami). To świadome działania Rosjan zmierzające do ugruntowania swojej pozycji w Europie Środkowo-Wschodniej. W ich skład wchodzą oferty polityczne, biznesowe, lobbing oraz działania służb specjalnych, o czym wspominają jawne raporty kontrwywiadów państw środkowoeuropejskich[2].

Mimo że kwestie gazowe są najlepiej znane, to przecież stanowią zaledwie wycinek przebiegłej gry toczącej się na wielu płaszczyznach energetycznych. Jej stawka jest wysoka – to niezależność i niepodległość, to wyrwanie się z energetycznej strefy wpływów Rosji. Energia nie jest tematem tak spektakularnym jak NATO i obecność amerykańskich żołnierzy w Polsce, a przecież jest równie istotna. Nie bez powodu znany i ceniony analityk do spraw bezpieczeństwa energetycznego prof. Alan Riley twierdzi, że „tam, gdzie kiedyś Amerykanie wysyłali swoich marines, dziś wysyłają statki ze swoim gazem”[3].

Rosjanie postępują podobnie, z tym że nieprzewidywalna Rosja w przeciwieństwie do sojuszniczych Stanów Zjednoczonych stanowi dla Polski wielkie zagrożenie.

Właśnie o tych zagrożeniach jest niniejsza książka.

ROZDZIAŁ PIERWSZY
Zbrojąc wroga

Car Rosji Aleksander III twierdził, że Rosja ma tylko dwóch sojuszników: armię i flotę. Parafrazując to powiedzenie, można stwierdzić, że współcześnie tymi sojusznikami są ropa i gaz. Pierwszy z wymienionych surowców ma jednak dla państwa rosyjskiego znaczenie egzystencjalne, odpowiadając za ponad 40 proc. dochodów budżetowych[4]. Zwykle nie zdajemy sobie z tego sprawy, ale bez przemysłu naftowego potencjał gospodarki rosyjskiej byłby porównywalny z potencjałem gospodarki polskiej. Właśnie dlatego po bezprawnej aneksji ukraińskiego Krymu przez Rosję państwa Zachodu, nakładając na agresora sankcje ekonomiczne, skupiły je na takich aspektach jak finansowanie i rozwój wydobycia ropy na terytorium rosyjskim.

Wśród głównych w Europie konsumentów rosyjskiej ropy, która nie jest najwyższej jakości, są takie kraje środkowoeuropejskie jak: Czechy, Białoruś, Litwa, Niemcy (ze względu na dawne NRD), Polska, Słowacja i Węgry. To prawdziwa naftowa rosyjska strefa wpływów. Jej trwałość gwarantują rurociągi systemu Przyjaźń, biegnące ze wschodu na zachód i rozgałęziające się na Białorusi na część północną w kierunku Polski i Niemiec oraz południową w kierunku Ukrainy, Słowacji oraz Czech.

System Przyjaźń został zbudowany, by dostarczać ropę dla zgrupowań Armii Czerwonej podczas zimnej wojny, a dziś, mimo upadku ZSRS, nadal trzyma w ryzach sporą część kontynentu. Taką samą genezę ma większość rafinerii w regionie, budowanych jako zakłady usługowe dla sowieckich oddziałów i z tego powodu często borykających się dziś z problemami ekonomicznymi (ich położenie w głębi lądu, jak w wypadku Możejek, definiowały kwestie militarne, a nie gospodarcze).

Ropa jako narzędzie polityczne nie ma dla Rosji aż tak dużego znaczenia jak gaz. Nie oznacza to jednak, że nie może takiej funkcji pełnić. W dobie zawirowań na światowych rynkach ropy (związanych z dynamicznym spadkiem cen tego surowca w roku 2014 i kolejnych latach[5]), które charakteryzują się powolną utratą znaczenia tradycyjnych potęg eksportowych zrzeszonych w OPEC, waga strony rosyjskiej jako partnera tego kartelu wzrosła. Zwłaszcza że występuje tu synergia interesów. Chodzi o wspólne zagrożenie dla Rosji i krajów Zatoki Perskiej ze strony amerykańskiej ropy łupkowej, której wydobycie szybko rośnie. Jej pozyskiwanie, oparte nie tylko na tradycyjnych pionowych wierceniach, lecz także na poziomych, kruszących skały, pomiędzy którymi jest zgromadzony gaz, zrewolucjonizowało branże gazową i naftową, a w efekcie doprowadziło do sytuacji, w której Stany Zjednoczone, niegdyś zależne od naftowych potęg Bliskiego Wschodu, stały się dla nich śmiertelnym zagrożeniem jako nowy, dynamiczny eksporter ropy.

Spoglądając na wielką politykę kształtowaną przez OPEC przy współudziale Rosji, nie wolno zapominać, że rosyjskie naciski polityczne związane z eksportem ropy naftowej miały często dużo bardziej regionalny charakter.

Warto przypomnieć, że w 2007 roku rosyjska ropa przestała płynąć ropociągiem Przyjaźń – przebiegającym przez Rosję, Białoruś, Polskę i Niemcy – z powodu rosyjsko-białoruskiego konfliktu naftowego[6]. Kreml chciał tym sposobem zmusić władze białoruskie do ustępstw. Ryzyko powtórki takiej sytuacji nie zniknęło. Od 2015 roku pomiędzy Mińskiem a Moskwą nieustannie tli się konflikt paliwowy w związku z wyczerpywaniem się dotychczasowego modelu kooperacji. Do tej pory był on prosty – Białoruś otrzymywała tanią i nieocloną ropę z Rosji, a w zamian wysyłała do niej ustaloną ilość paliwa. Jednak z powodu zawirowań na światowych rynkach naftowych i drastycznej dewaluacji rubla taki system przestał być dla reżimu Łukaszenki opłacalny. Dlatego strona białoruska od 2015 roku regularnie zmniejsza kontyngent paliwa wysyłany do Rosji. A władze w Moskwie w odwecie systematycznie grożą zmniejszeniem dostaw ropy.

Innym przykładem politycznych działań w sektorze naftowym, które uderzają w Polskę, choć na mniejszą skalę, było celowe wyłączenie w 2006 roku ropociągu doprowadzającego ropę do przejętej przez polski PKN Orlen rafinerii w Możejkach[7]. Jego działanie nie zostało wznowione do dziś.

Podobny los spotkał nie tylko litewski zakład. Rosja „wyłączyła” również rurociąg łączący Łotwę z systemem przesyłowym Przyjaźń, co zmusiło ten kraj do sprowadzania ropy i produktów naftowych koleją. Kreml w kolejnych latach kontynuował polityczny nacisk na ten kraj.

W 2015 roku rosyjskie koleje państwowe pod pozorem remontu zorganizowały blokadę przewozów kolejowych do Windawy, której port generuje jedną trzecią łotewskich dochodów budżetowych. Powodem działań rosyjskich było najprawdopodobniej skrytykowanie przez Łotwę projektu gazociągu Nord Stream 2, mającego powstać na Morzu Bałtyckim[8].

Porty państw bałtyckich ucierpiały również z powodu presji, jaką Rosja w 2017 roku wywarła na władze białoruskie w kontekście przekierowania przewozu ropy i produktów naftowych z Białorusi do rosyjskich portów kosztem portów bałtyckich[9].

Taki obrót spraw, skutkujący licznymi naciskami politycznymi Rosji w sektorze naftowym, analitycy przewidywali już wiele lat wcześniej, gdy Kreml zaczął inwestować w eksportowe terminale naftowe nad Bałtykiem mimo istnienia rurociągowego systemu Przyjaźń. Chodzi np. o Ust-Ługę, która od roku 2011 stanowi alternatywę dla rurociągów biegnących z Rosji na Zachód[10]. Geneza tej naftowej inwestycji jest podobna do historii powstania gazowego projektu Nord Stream 2. W obu wypadkach chodzi o możliwość szantażowania krajów tranzytowych pomiędzy Rosją a Unią Europejską, które niegdyś należały do strefy wpływów Związku Sowieckiego.

Wspominając o budowie terminalu naftowego w Ust-Łudze, warto nadmienić, że odpowiednie klauzule umów zawieranych przez rosyjskich eksporterów z polskimi spółkami (PKN Orlen, Grupa Lotos) przewidują możliwość świadczenia dostaw drogą morską przez gdański terminal naftowy, a nie Ropociąg Przyjaźń, na wypadek problemów z przesyłem[11]. To wytrych, dzięki któremu Rosja, realizując swoje świadczenia do Polski czy Niemiec, może krótkotrwale wstrzymać eksport przez północną nitkę Przyjaźni, uderzając politycznie i gospodarczo w Białoruś. Władze białoruskie są tego świadome, co wpływa na ich ugodowość w wielu konfliktowych sytuacjach z Rosją.

Potencjalnym narzędziem naftowego szantażu Rosji ma być docelowo również sukcesywnie rozbudowywana infrastruktura przesyłu ropy na rosyjskim Dalekim Wschodzie. Rosjanie niespecjalnie się z tym kryją, wprost komunikując stolicom europejskim o swoim „azjatyckim piwocie”[12]. Dzięki połączeniu Syberii Wschodniej, obfitującej w nowe złoża ropy, z Oceanem Spokojnym za pomocą nowego ropociągu Syberia Wschodnia – Ocean Spokojny (WSTO) Kreml sukcesywnie buduje bazę klientów w Azji Południowo-Wschodniej.

Główną rolę w strategii „naftowego piwotu” Rosji odgrywają Chiny. W styczniu 2018 roku uruchomiono drugą nitkę ropociągu łączącego Państwo Środka z magistralą WSTO. Dzięki temu możliwe jest sprowadzanie 30 mln ton ropy rocznie[13] z Rosji do Chin[14]. Ponadto rosyjski koncern Rosnieft coraz bardziej interesuje się eksportem ropy do Indii. W tym celu zainwestował m.in. w lokalną rafinerię należącą do Essar Oil[15].

Ze względu na niedorozwój infrastrukturalny, szantaż naftowy europejskich krajów przez Kreml na dużą skalę byłby dziś trudny do przeprowadzenia. Niewykluczone jednak, że w przyszłości przesłanie ropy wydobywanej na zachodzie Rosji na wschód będzie efektywniejsze. Jest to prawdopodobne również dlatego, że już dziś rosnący eksport surowca rosyjskiego do Azji rzutuje na pogarszającą się jego jakość w Europie[16].

Nie należy jednak zapominać, że chiński partner jest niezwykle asertywny i wymagający, co utrudnia stronie rosyjskiej osiąganie celów politycznych. W ostatnich latach widoczny był trend uzyskiwania wyraźnej przewagi przez Państwo Środka w jego relacjach z Rosją. Skutkowało to m.in. szerokimi inwestycjami w rosyjski sektor naftowy, w tym zgodą na wykup przez chiński koncern CEFC udziałów w supergigancie naftowym Rosnieft, co ostatecznie nie doszło do skutku z powodu problemów finansowych spółki z Chin[17]. Niewiele brakowało, by sytuacja ta miała implikacje dla Polski, ponieważ CEFC był udziałowcem spółki J&T, coraz aktywniej wykupującej przedsiębiorstwa energetyczne w Europie Środkowej. W ramach tej strategii spółka J&T weszła m.in. w konflikt z polskim PKN Orlen[18]. Spór obu podmiotów zakończyło przejęcie 100 proc. udziałów Unipetrolu przez polski koncern i wycofanie się z niej Chińczyków. Chińskie banki zainwestowały także w projekt Jamał LNG, arktyczny terminal eksportowy, który rozpoczął sprzedaż gazu skroplonego do Europy. Niewykluczone, że i w tym wypadku będzie to miało negatywny wpływ na Polskę[19].

Mimo że to Chiny odgrywają dziś rolę „starszego brata” w relacjach z Rosją, to lądowy przesył węglowodorów przez terytorium rosyjskie ma dla nich duże znaczenie z powodu amerykańskiej dominacji na światowych oceanach. Przynajmniej do czasu uruchomienia efektywnego wydobycia gazu i ropy z łupków, których złoża na terenie Chin są bardzo duże. Kwestia „naftowego piwotu” Federacji Rosyjskiej jest zatem sporą niewiadomą, ale państwa takie jak Polska powinny go brać pod uwagę w kontekście przyszłych nacisków politycznych w sektorze naftowym.

Wracam do tematu wykorzystania rosyjskiej ropy do działań politycznych. Na uwagę zasługuje również charakter zmian zachodzących w obrębie wspomnianej już największej rosyjskiej spółki naftowej – Rosnieftu. Coraz wyraźniej widać, że może ona stanowić odpowiednik Gazpromu w zakresie wspierania polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej. Jak stwierdza „The New York Times”: „Za pośrednictwem państwowego giganta, Rosnieftu, Moskwa próbuje budować strefę wpływów w regionach, w których USA słabną. […] [Podyktowane] jest to także koniecznością biznesową, ponieważ amerykańskie i unijne sankcje zmusiły Rosnieft do szukania partnerów i inwestycji poza USA oraz UE”[20].

Czasem „polityka zagraniczna” Rosnieftu wydaje się pozornie niezależna od rosyjskiej. Tak było np. w wypadku umów zawieranych przez koncern w 2017 roku z władzami irackiego Kurdystanu, a bez wiedzy władz centralnych w Bagdadzie[21]. W rzeczywistości Rosnieft staje się wygodnym narzędziem uprawiania „równoległej” polityki zagranicznej niejako „w cieniu” oficjalnej linii prezentowanej przez rosyjskie MSZ. Sprzyjają temu nie tylko gigantyczny kapitał i zasoby osobowe Rosnieftu, lecz także de facto „prywatne wojsko”, jakim dysponuje ta spółka. Chodzi tu z jednej strony o oficjalną formację ochroniarską działającą w strukturach Rosnieftu, a z drugiej strony o firmy zewnętrzne wynajmowane na potrzeby ochrony instalacji. Istnienie takich „nierejestrowych” oddziałów (posiada je wiele kluczowych firm energetycznych w Rosji) jest niezwykle opłacalne. Pozwala władzom rosyjskim na kreatywną księgowość, ukrywanie wydatków na wojsko czy operacje o charakterze wojskowym[22]. Doskonale znanym przykładem prywatnej firmy wojskowej powiązanej z Rosją, a właściwie jej wywiadem wojskowym, jest tzw. Grupa Wagnera operująca w ukraińskim Donbasie, Syrii czy Republice Środkowoafrykańskiej[23].

Gwarantem politycznego charakteru działań Rosnieftu jest szef tego przedsiębiorstwa – Igor Sieczin (ur. w 1960 r. w ówczesnym Leningradzie). To jeden z najbardziej zaufanych ludzi prezydenta Rosji Władimira Putina, zwany przez publicystów „naftowym kardynałem” lub wręcz „wiceputinem”[24]. Ukończył filologię romańską, specjalizując się w językach francuskim i portugalskim, a zwerbowano go najprawdopodobniej podczas trzeciego roku studiów. Sieczin miał być w późniejszych latach koordynatorem operacji przemytu broni do krajów Ameryki Łacińskiej i Bliskiego Wschodu, współpracować z wywiadem wojskowym GRU, słynnym szmuglerem Wiktorem Butem i przyszłym wicepremierem Rosji Siergiejem Iwanowem[25]. Był to okres tzw. zimnej wojny. Pod koniec istnienia Związku Sowieckiego Sieczin pracował we władzach miejskich ówczesnego Leningradu. W 1990 roku udał się z Władimirem Putinem, wtedy współpracownikiem przewodniczącego leningradzkiej Rady Miejskiej Anatolijem Sobczakiem, w delegację do Brazylii. To wtedy doszło do ich pierwszego spotkania. W 1991 roku Sobczak został merem Petersburga, Putin jego zastępcą do spraw międzynarodowych, a już trzy lata później dołączył do jego zespołu Sieczin. Odtąd drogi obu polityków się złączyły.

Sieczin uważany jest za kluczowy element Putinowskiego systemu. Był m.in. wiceszefem administracji prezydenckiej Władimira Putina podczas jego pierwszych dwóch kadencji, a w późniejszym okresie wicepremierem nadzorującym branżę naftową, odpowiadając za konsekwentną konsolidację sektora dzięki wyrwaniu go z rąk oligarchów epoki Jelcyna. W końcu Sieczin został szefem supergiganta naftowego Rosnieft, którego jest współtwórcą. Spółka została utworzona poprzez nacjonalizację należącej niegdyś do Michaiła Chodorkowskiego firmy Jukos.

„«Zarówno druga, jak i pierwsza sprawa [przeciwko mnie] zostały zorganizowane przez Igora Sieczina. Uknuł pierwszą sprawę z chciwości, a drugą z tchórzostwa» – twierdził swego czasu Chodorkowski, cytowany przez «The Sunday Times»”[26].

Dzięki pomysłowi Sieczina Rosnieft nie tylko urósł na oligarchicznym majątku, trafiając znów pod nadzór państwa, lecz także przejął w późniejszym czasie spółkę naftową TNK BP i stał się największym koncernem paliwowym na świecie. Na tym jednak apetyt „wiceputina” się nie kończył.

W okresie obowiązywania zachodnich sankcji, które objęły Rosnieft w związku z konfliktem rosyjsko-ukraińskim, Sieczin podjął próbę zniszczenia swoich politycznych przeciwników i uczynienia z siebie najważniejszej osoby na energetycznej mapie Federacji Rosyjskiej.

„Wiceputin” chciał oddziaływać na rosyjskiego operatora naftowego Transnieft (zarządza nim kojarzony z premierem Dmitrijem Miedwiediewem Nikołaj Tokariew)[27]. Działania te jak dotąd nie zakończyły się sukcesem. Sieczin podjął także skuteczną próbę uderzenia w interesy Gazpromu (zarządza nim skonfliktowany z „wiceputinem” Aleksiej Miller), ograniczając jego monopol eksportowy w obszarze gazu skroplonego i inwestując środki Rosnieftu w rozwój wydobycia gazu ziemnego[28]. Wreszcie Sieczin doprowadził do finalizacji przejęcia przez Rosnieft dużej firmy naftowej Basznieft[29]. Tymczasem zgodnie z pierwotnym zamysłem premiera Dmitrija Miedwiediewa Basznieft miał zostać przejęty przez szefa Łukoilu, Wagita Alekperowa, z którym Sieczin pozostawał w konflikcie[30].

Po roku 2014 szef Rosnieftu otworzył wiele frontów. Nie na wszystkich zwyciężał, ale saldo potyczek było niewątpliwie dodatnie. Większość sporów zakończyła się uzyskaniem przez Sieczina nieznacznej przewagi nad przeciwnikami, kilka natomiast spektakularnymi zwycięstwami. Na szczególną uwagę zasługuje tu zniszczenie przez Sieczina byłego ministra gospodarki Aleksieja Uljukajewa. Pod koniec 2017 roku usłyszał on wyrok skazujący go na osiem lat więzienia za przyjęcie łapówki[31]. Sprawę najprawdopodobniej zaaranżowali ludzie Sieczina, w tym Oleg Fieoktistow, o którym będzie jeszcze mowa. Warto nadmienić, że Uljukajew był uważany za liberała sympatyzującego z Dmitrijem Miedwiediewem.

Podobne koneksje z rosyjskim premierem miał Zijawudin Magomiedow. Pod koniec marca 2018 roku zatrzymano go pod zarzutem defraudacji 35 mln dol.[32] To jeden z najbogatszych Rosjan z majątkiem szacowanym na 1,4 mld dol. Posiada aktywa w sektorach: budowlanym, logistycznym i naftowym poprzez grupę Summa, którą zarządza wraz z bratem Magomiedem (także zatrzymanym). W Polsce holding pośredniczył m.in. w handlu ropą, dopóki Rosnieft jako producent nie zrezygnował z pośredników. Jednak w Rosji Summa to prawdziwy potentat z udziałami m.in. w porcie w Noworosyjsku, który jest kluczowy dla handlu węglowodorami z regionów kaspijskiego i czarnomorskiego. Zęby na tę infrastrukturę od dawna ostrzył sobie Sieczin…

Wpływy „wiceputina” wykraczają daleko poza sektor energetyczno-paliwowy i obejmują także FSB, gdzie służy wielu jego zaufanych ludzi. Jest on wręcz uważany za przywódcę frakcji siłowików, która wywodzi się ze służb i zwalcza koterie liberałów (to oczywiście uproszczenie, ponieważ o realnej strukturze władzy w Rosji niewiele wiadomo). Za jednego z największych wrogów Sieczina jest uważany „liberalny” wicepremier rządu Dmitrija Miedwiediewa Arkadij Dworkowicz, który nadzoruje energetykę.

Wpływy Sieczina w służbach sięgają roku 2003, gdy nadzorował je jako wiceszef administracji prezydenta Putina. Wtedy to za pomocą swojego zaufanego człowieka zbudował w ramach Zarządu Bezpieczeństwa Wewnętrznego FSB nową, elitarną komórkę nazwaną 6. Służbą, a przezwaną „Specnazem Sieczina”. Jej działania nadzorował Oleg Fieoktistow. De facto 6. Służba wspomagała Sieczina aż do roku 2016, kiedy to jego zbyt szybko rosnące wpływy w FSB ukrócił sam Putin[33].

Jak więc widać, Rosnieft i jego szef nie dają rękojmi stabilnych dostaw ropy naftowej do Polski i regionu. To narzędzia polityczne w rękach Kremla, których można użyć jako groźnej broni, a władze w Warszawie powinny to mieć na uwadze, tym bardziej że Rosnieft jest aktywny w kontekście politycznym również w sprawach dotykających w sposób bezpośredni interesów polskich.

Po pierwsze, według WikiLeaks to właśnie Sieczin podjął decyzję o wstrzymaniu dostaw rosyjskiej ropy do rafinerii w Możejkach po ich kupnie przez polski PKN Orlen[34]. Po drugie, to jego decyzja spowodowała przejęcie przez Rosnieft rafinerii w niemieckim Schwedt, niedaleko granicy z Polską.

Zakład w Schwedt przetwarza rocznie około 12 mln ton ropy. Został zbudowany w latach 60. ubiegłego wieku i jest zaopatrywany przez system rurociągowy Przyjaźń, biegnący z Rosji, przez Białoruś, Polskę, do Niemiec. To jedna z dwóch rafinerii niemieckich, która korzysta z rosyjskiej ropy. Stanowią one de facto gwarancję funkcjonowania Ropociągu Przyjaźń. Niestety przejęcie przez Rosnieft tego zakładu może mieć charakter pozabiznesowy. W razie zawarcia porozumienia rosyjskiego koncernu z niemieckimi władzami możliwe wydaje się rozbudowanie ropociągu łączącego terminal naftowy w Rostocku z miastem Schwedt, a tym samym wygaszenie dostaw lądowych świadczonych przez Polskę kosztem dostaw świadczonych drogą morską do Niemiec[35]. To z kolei zmniejszyłoby potrzebę tłoczenia przez Rosję ropy swoimi rurociągami na Zachód. Jednak jak na razie ropa nadal płynie systemem Przyjaźń, a rosyjski Rosnieft zapowiada jego rozbudowę w kierunku Bawarii[36].

Dodatkowe zagrożenie związane z przejęciem rafinerii w Schwedt przez Rosnieft to napływ do północno-zachodniej Polski taniego paliwa (na granicy działań dumpingowych) produkowanego przez Rosjan na bazie własnego surowca atrakcyjnego cenowo. Będzie to duże wyzwanie dla firm takich jak PKN Orlen i Grupa Lotos, których znaczenie gospodarcze w kontekście generowanych miejsc pracy, a także pobudzania innowacyjności, jest niezwykle istotne.

Casus Schwedt w najbliższych latach może ponadto pokazać, czy przejęcie przez PKN Orlen litewskiej rafinerii w Możejkach było sensowne pod kątem działań wyprzedzających wymierzonych w potencjalny napływ tanich rosyjskich paliw do Polski.

Mimo wymienionych przykładów pełnoskalowy rosyjski nacisk polityczny za pomocą ropy naftowej jest trudny do przeprowadzenia (choć nie niemożliwy). Jak już wspomniano, większa część rosyjskiego budżetu to wpływy ze sprzedaży tego surowca, a Polska pozostaje jednym z kluczowych jego importerów. O ile więc wstrzymanie dostaw na konkretny rynek jest możliwe, o tyle może się ono wiązać z utratą wiarygodności i reperkusjami gospodarczymi dla Rosji.

Warto tu rozróżnić charakter potencjalnego konfliktu naftowego, który może być krótko lub długookresowy. Wiele krajów jest przygotowanych infrastrukturalnie na krótkotrwałe wstrzymanie dostaw ropy z Rosji. Należy do nich Polska, która posiada terminal naftowy w Gdańsku o przepustowości około 33 mln ton rocznie, a więc znacznie większej niż potrzeby kraju, które wynoszą około 25 mln ton rocznie[37]. Rafineria Gdańska może być z niego zaopatrywana bezpośrednio, a Rafineria Płocka pośrednio poprzez Ropociąg Pomorski[38]. Tak sytuacja przedstawia się „na papierze”, w rzeczywistości jest bowiem o wiele bardziej skomplikowana.

W 2010 roku terminal naftowy w Gdańsku przyjął 7 mln ton ropy, w 2015 roku 11 mln ton[39]. Mimo tendencji zwyżkowej widać, że na wypadek długotrwałego konfliktu naftowego skutkującego wstrzymaniem dostaw z Rosji wykorzystywanie pełnej przepustowości terminalu w krótkim czasie byłoby problematyczne. Chodzi tu o zakontraktowanie dostaw, ale także ich odpowiednio szybkie rozładowanie w związku z potrzebami gospodarczymi kraju (w grę wchodzi np. pomoc ze strony członków Międzynarodowej Agencji Energetycznej, którzy mogą przekierować do Polski część swoich zapasów ropy).

Ale nie tylko dlatego polskie spółki stopniowo dywersyfikują portfel dostaw. Odrębną kwestią jest brak odpowiednich regulacji prawnych na wypadek wybuchu „wojny naftowej”. PERN (polska spółka zarządzająca krajowymi rurociągami) zaopatruje klientów nie tylko polskich, lecz także niemieckich i teoretycznie w razie wstrzymania dostaw ze wschodu powinien ich traktować tak samo. Obsłużenie dostaw dla rafinerii w Polsce i Niemczech przez terminal naftowy w Gdańsku, Rurociąg Pomorski i polską część systemu Przyjaźń może się jednak okazać bardzo trudne[40]. Z tego powodu w 2017 roku zapadła decyzja o budowie drugiej nitki Rurociągu Pomorskiego[41].

Kolejne utrudnienia związane z potencjalnym reagowaniem przez PERN na długotrwałe wstrzymanie dostaw ropy z Rosji to kwestia pogłębiającej się dywersyfikacji dostaw ropy naftowej. PKN Orlen i Grupa Lotos coraz częściej sięgają po surowiec z różnych kierunków – Arabii Saudyjskiej, Azerbejdżanu, Kanady, Kazachstanu, Iraku, Iranu, Stanów Zjednoczonych. A jeżeli kilka różniących się od siebie gatunków ropy trafi do Polski w tym samym czasie, to ich oddzielne magazynowanie bądź tworzenie na ich podstawie odpowiednich mieszanek stanowi dla PERN ogromne wyzwanie[42]. Spółka pracuje nad wdrożeniem usług blendowania (mieszania) i separowania (oddzielania od siebie różnych gatunków) ropy, a także rozbudowuje terminal naftowy w Gdańsku pod kątem nowych magazynów oraz zwiększenia szybkości przeładowywania tankowców (chodzi o nowe stanowisko przeładunkowe). PERN przyznaje, że „ma ograniczoną możliwość rozdzielenia od siebie różnych rodzajów ropy”, co jest niezbędne przy postępującej dywersyfikacji[43].

Finał procesu zwiększania bezpieczeństwa naftowego Polski będzie zależny od determinacji PERN, polskich władz oraz kierunku dywersyfikacji dostaw ropy prowadzonej przez PKN Orlen i Grupę Lotos. Pozostaje on niepewny ze względu na efektywny przerób rosyjskiego surowca przez polskie rafinerie, który jest bardzo często dużo tańszy od np. ropy Brent z Morza Północnego (pełni ona funkcję punktu odniesienia dla światowych rynków naftowych). Istotne są także obawy krajowych spółek związane z możliwością wywołania impulsu modernizacyjnego w rosyjskich zakładach petrochemicznych w razie zmniejszenia eksportu ropy przez Rosję. Nie wiadomo również, czy budowane na poczet dywersyfikacji dostaw nowe magazyny nie zostaną wynajęte przez podmioty rosyjskie, co mogłoby być niezwykle problematyczne.

Oficjalnie polskie magazyny na ropę mają pojemność około 8,5 mln m sześc. Jednak rzeczywista pojemność, którą można byłoby wykorzystać w razie pełnoskalowego konfliktu naftowego z Rosją, jest trudna do określenia. Zdaniem Piotra Naimskiego, pełnomocnika rządu do spraw strategicznej infrastruktury energetycznej, w 2017 roku PKN Orlen, do którego należą magazyny ropy i paliw Solino w Górze o pojemności 4,25 mln m sześc., „wykorzystuje istotną ich część na własne potrzeby handlowe […], jednocześnie nie przeprowadził inwestycji umożliwiających wykorzystanie pełnych pojemności Podziemnych Magazynów Ropy i Paliw Góra w zgodzie z wymogami ustawy o zapasach. Zgodnie z tą ustawą z 2014 r. od początku 2018 r. paliwa z zapasów interwencyjnych trzeba móc wypompować z podziemnych magazynów w 90 dni, a ropę w 150 dni”[44].

Innymi słowy Polska, także w zakresie zapasów strategicznych, nie jest przygotowana na konflikt naftowy z Rosją.

Tymczasem duża dynamika globalnych rynków naftowych oraz rosnąca nieprzewidywalność państwa rosyjskiego, które dokonało agresji na Gruzję w roku 2008 i Ukrainę w roku 2014, musi skłaniać decydentów do refleksji. Kontynuowanie procesu dywersyfikacji dostaw ropy naftowej powinno być priorytetem. Większość obaw związanych z zakresem i tempem tego procesu wydaje się dyskusyjna. Duża dostępność okazji cenowych w zakresie umów krótkoterminowych (zakupu tankowca z ładunkiem, czyli tzw. spotu) pozwala coraz efektywniej rozbudowywać portfel takich kontraktów. Także zawarta w maju 2016 roku historyczna umowa średnioterminowa pomiędzy polskim PKN Orlen i saudyjskim Saudi Aramco daje nadzieję na jej poszerzenie na dużą skalę[45] i zawarcie nowych, analogicznych kontraktów[46]. Ponadto, mimo zakupu przez Polskę ogromnych wolumenów rosyjskiej ropy, co pozwala Rosji pośrednio finansować swoje zbrojenia, nie zminimalizowano ryzyka napływu tanich paliw z tego kraju na polski rynek. Przejęcie rafinerii Schwedt przez Rosnieft może ten problem jeszcze bardziej spotęgować i postawić PKN Orlen oraz Grupę Lotos w trudnej sytuacji. Rosyjskie paliwo z niemieckiej rafinerii już napływa w dużych ilościach do województwa zachodniopomorskiego.

Warto więc przy okazji stulecia polskiej niepodległości podjąć próbę ostatecznego opuszczenia rosyjskiej naftowej strefy wpływów, która stanowi dziedzictwo sowieckiej dominacji sprzed ponad ćwierćwiecza. Może to być bardzo opłacalna decyzja nie tylko politycznie, lecz także biznesowo. Nie chodzi tu jedynie o wynajdywanie okazji cenowych u nierosyjskich eksporterów ropy, ale także niwelowanie ryzyka pogorszenia się parametrów surowca z Rosji pod wpływem sankcji, jakie nałożono na tamtejszy sektor naftowy, oraz wywołanie istotnego impulsu modernizacyjnego w krajowej gospodarce (postawienie na elektromobilność poprzez budowę własnych kompetencji w tym obszarze).

Zagrożenie systematycznym pogarszaniem się jakości rosyjskiej ropy jest bardzo realne i należy o nim wspomnieć. To czynnik, który dodatkowo powinien wymuszać na polskich firmach paliwowych konieczność kontynuowania procesu dywersyfikacji dostaw. Już w roku 2015 przed pogarszającymi się parametrami rosyjskiej ropy przestrzegała spółka operator Transnieft[47]. Akcentowała ona, że w wyniku zachodnich sankcji na sektor naftowy w Rosji lokalni producenci z przyczyn finansowych i technologicznych byli zmuszeni ograniczyć otwieranie nowych złóż i zintensyfikować działania na starych złożach. W efekcie jakość ropy eksportowanej do Europy uległa pogorszeniu – nastąpił wzrost jej zasiarczenia, co nie jest korzystne przy produkcji paliw.

Spółka Transnieft zaproponowała rządowi rosyjskiemu dwa scenariusze rozwiązania tej trudnej sytuacji. Pierwszy zakładał tworzenie takich mieszanek ropy, by poprzez system rurociągowy Przyjaźń eksportować wysokiej jakości produkt w ramach obowiązujących umów z klientami w Polsce i Niemczech, a poprzez terminale nadbałtyckie – mieszankę niskiej jakości, na którą szukano by zbytu. Drugi scenariusz opierał się na trwałym wzroście zasiarczenia eksportowanej ropy. Najwyraźniej zdecydowano się na opcję drugą, czyli łatwiejszą dla Rosjan i trudniejszą dla ich klientów. Jej wdrożenie według władz Transnieftu miało nastąpić w roku 2018[48]. To dla polskich spółek sytuacja niekorzystna, która przemawia za koniecznością pogłębiania dywersyfikacji dostaw. Jednak jak dotąd bagatelizują one sprawę, podkreślając, że spadek jakości rosyjskich dostaw wymusi opust cenowy. Nikt nie bierze pod uwagę sytuacji, w której uzyskanie takiej korelacji może być niewykonalne ze względu na stanowisko Rosjan (rentowność ich eksporterów). Co wtedy?

Za importem ropy do Polski z nowych kierunków przemawiają, jak już wspomniałem, zarówno aspekty bezpieczeństwa, jak i ekonomii. W jaki sposób zintensyfikować dywersyfikację dostaw?

Trudno sobie wyobrazić, by z dnia na dzień PKN Orlen i Grupa Lotos porzuciły zyskowny przerób rosyjskiej ropy, można jednak prowadzić stopniowe, systematyczne działania zmniejszające jej udział w portfelach spółek.

Pierwszą możliwością, z której polskie firmy już korzystają, są tzw. „widełki kontraktowe”. Ich wprowadzenie stało się możliwe dzięki zmianom na rynku ropy. W 2014 roku nastąpił gwałtowny spadek cen tego surowca związany z jego nadpodażą[49]. Głównym czynnikiem odpowiedzialnym za taką sytuację były Stany Zjednoczone, które wypchnęły na globalne rynki olbrzymie ilości ropy łupkowej. Doprowadziło to do sytuacji, w której tradycyjne potęgi eksportowe zrzeszone w kartelu OPEC znalazły się w tarapatach finansowych. Dla części z nich, choćby Arabii Saudyjskiej, był to szok skutkujący ryzykiem bankructwa i wdrażaniem kompleksowego planu uniezależnienia własnej gospodarki od ropy, np. poprzez inwestycje w odnawialne źródła energii. Całokształt zjawiska taniejącej ropy wzmocnił interesy odbiorców kosztem dostawców. Dzięki temu po raz pierwszy w pozimnowojennej historii naftowa strefa wpływów Rosji w Europie zaczęła się chwiać.

Z sytuacji tej skorzystały polskie firmy paliwowe, które zawierając nowe umowy na dostawy ropy z rosyjskimi dostawcami (np. podpisanie w grudniu 2015 roku aneksu do kontraktu PKN Orlen i Rosnieftu[50]) umieściły w nich tzw. „widełki kontraktowe”. Cóż to takiego? To po prostu pewien zakres wielkości dostaw uzgodniony w ramach umowy przez spółki, który dał polskim rafineriom dużą elastyczność. Gdy polskie rafinerie miały potrzeby odbierać mniej rosyjskiej ropy, robiły to w ramach widełek przewidzianych umową, czego efektem stały się coraz liczniejsze i bardziej egzotyczne kontrakty krótkoterminowe na określone wolumeny (tzw. spoty).

Do terminalu naftowego w Gdańsku po 2014 roku zaczęła dzięki temu docierać ropa z Arabii Saudyjskiej, Iraku (Kurdystanu), Iranu, Kanady, Kazachstanu, Nigerii, Stanów Zjednoczonych. Pozwoliło to szybko obalić popularny, funkcjonujący wśród polskiej opinii publicznej mit, że krajowe rafinerie nie są w stanie w sposób efektywny ekonomicznie przerabiać nierosyjskiej ropy.

Polski PKN Orlen szybko rozszerzył dostawy w ramach umów krótkoterminowych na swoje zagraniczne aktywa na Litwie i w Czechach, co miało już implikacje regionalne i boleśnie uderzało w rosyjską naftową strefę wpływów. Jej jądro w postaci kontraktów długoterminowych pozostawało jednak niewzruszone. Mimo to szybko pojawiły się symptomy wskazujące na to, że sytuacja ta również może ulec zmianie. W latach 2016–2017 krótkoterminowe dostawy ropy z Arabii Saudyjskiej i Iranu stawały się coraz bardziej regularne[51]. Prasa spekulowała, że mogą się one przerodzić w umowy długoterminowe o znaczeniu politycznym.

W maju 2016 roku PKN Orlen podpisał pierwszą w historii umowę z saudyjskim gigantem naftowym Saudi Aramco[52]. Jej wolumen nie był imponujący w porównaniu z kontraktami rosyjskimi (2,4 mln ton ropy rocznie wobec 18–25,2 mln ton ropy rocznie zakontraktowanej przez Orlen w Rosniefcie), mimo to należy uznać porozumienie polskiego i saudyjskiego koncernu za przełomowe. Po raz pierwszy w historii dostawca z Arabii Saudyjskiej zaczął realizować dostawy nad Bałtykiem, a więc do krajów stanowiących tradycyjną naftową strefę wpływów Rosji. Kontrakt miał więc znaczenie polityczne. Potwierdzały to również jego szczegółowe zapisy.

Dostawy saudyjskiej ropy mogły być odtąd realizowane zarówno do rafinerii polskiej w Płocku, należącej do PKN Orlen, jak i czeskich (Litvínov, Kralupy) oraz litewskiej (Możejki). Miały więc „jagielloński” charakter, co rodziło żywe reakcje w Rosji, jako że umowa polskiego koncernu z Saudi Aramco była jedynie pierwszym porozumieniem tego typu i w ciągu kilku lat jej znaczenie mogło wzrosnąć.

Głos w sprawie kontraktu PKN Orlen i Saudi Aramco zabrał sam szef Rosnieftu i jednocześnie prawa ręka Władimira Putina, Igor Sieczin: „Podpisaliśmy kilka umów dotyczących zwiększenia dostaw do naszych partnerów z PKN Orlen w Polsce i Czechach. Pomimo ekscytacji pewnych osób naszą pozycję (rynkową) uważam za stabilną, ponieważ mamy połączenia infrastrukturalne z tymi odbiorcami, którzy oczywiście chcą wobec nas zbudować przewagę konkurencyjną” – stwierdził Sieczin[53]. Reakcja słowna menadżera tej rangi, w dodatku kluczowej osoby z rosyjskiej elity rządzącej, była symptomatyczna i wyrażała duży niepokój Rosjan co do sytuacji na światowych rynkach naftowych.

W przeciwieństwie do Arabii Saudyjskiej kontakty polsko-irańskie nie zaowocowały umową długoterminową na dostawy ropy naftowej. Było to wynikiem szybko zmieniającej się koniunktury politycznej. Po prezydenturze Baracka Obamy, która zaowocowała „atomowym porozumieniem” z Iranem, nowy amerykański prezydent Donald Trump zaostrzył kurs wobec Teheranu. Tymczasem jeszcze w latach 2016–2017 wydawało się, że irańska ropa na trwałe znajdzie swoje miejsce w Europie Środkowej. Było to ciekawe zjawisko, ponieważ ze względu na swoją specyfikację bardzo przypominała ropę rosyjską i trafiała na rynki zdominowane przez dostawców z Rosji.

Polska odgrywała kluczową rolę w procesie powrotu Iranu na rynki europejskie po zniesieniu części sankcji nałożonych na ten kraj dzięki porozumieniu atomowemu żyrowanemu przez amerykańską administrację Baracka Obamy. Do terminalu naftowego w Gdańsku dostarczono kilka ładunków ropy z Iranu w ramach kontraktów typu spot zawartych przez PKN Orlen i Grupę Lotos. Co ciekawe, niektóre dostawy mogły być realizowane na wspólne potrzeby Polski i Białorusi, której władze szukały w 2017 roku przewag negocjacyjnych w ramach toczonego z Rosją konfliktu paliwowego[54]. To właśnie wtedy strona białoruska zdecydowała się na pozyskiwanie ropy z Iranu przez polskiego pośrednika, co pozwoliło na wyeliminowanie pośrednictwa rosyjskiego. Rok wcześniej spekulowano, że irańska ropa mogłaby się także pojawić na Ukrainie[55].

Przełom roku 2016 i 2017 był momentem, w którym kooperacja z Iranem zajmowała istotne miejsce w planach polskich firm. Koncernowi PKN Orlen chodziło już nie tylko o zapewnienie sobie irańskiej ropy na potrzeby rafinerii w Płocku w ramach pogłębiania procesu dywersyfikacji dostaw i poszukiwania okazji cenowych, lecz także o zmniejszenie rosyjskiego nacisku naftowego na czeskie aktywa należące do firmy.

Alternatywą dla dostaw ropy z Rosji do Czech są ropociągi IKL i Transalpejski, które kończą bieg w Trieście. Tymczasem w tamtejszym terminalu naftowym udziały posiadają Rosjanie, mając wgląd w zamówienia Orlenu realizowane przez Adriatyk. To stawiało polski koncern w trudnej sytuacji podczas rozmów handlowych. Z tego powodu PKN Orlen zdecydował się na wykorzystanie nowego szlaku przesyłowego do czeskich rafinerii poprzez ropociąg Adria biegnący z Chorwacji na Węgry, gdzie łączy się z systemem rurociągowym Przyjaźń.

Początek Adrii to terminal chorwacki w Omišalj, który jest dostosowany do odbioru największych tankowców na świecie typu VLCC, w przeciwieństwie do Triestu połączonego z Gazociągiem Transalpejskim i IKL. Z tego powodu Omišalj idealnie nadawał się na przyjęcie dostaw irańskich realizowanych przez PKN Orlen[56]. W celu optymalizacji kosztów mogłoby się to odbywać np. we współpracy z węgierskim MOL, który również jest uzależniony od rosyjskiej ropy i zainteresowany dywersyfikacją. Oczywiście o ile konkurenci porozumieliby się w tym zakresie. Kwestia przejęcia Lotosu przez Orlen zapowiadana przez władze w Warszawie może bowiem na nowo wzmocnić rywalizację z MOL.

Warto podkreślić, że działania w zakresie dywersyfikacji dostaw ropy, podejmowane przez PKN Orlen w Czechach, są niezwykle istotne w kontekście szerszej integracji rynków środkowoeuropejskich. Taki proces mógłby trwale ograniczyć rosyjską naftową strefę wpływów w regionie. Chodzi m.in. o stworzenie tzw. Korytarza Naftowego Północ–Południe, który mógłby zintegrować Polskę, Niemcy i Czechy (a także inne połączone z nimi państwa). W tym celu należałoby wybudować 160-kilometrowy odcinek rurociągu z miasta Litvinov do Spergau (dzielnicy Leuny), co pozwoliłoby połączyć międzypaństwowe systemy naftowe pomiędzy Bałtykiem a Adriatykiem[57]. Dostawy z Arabii Saudyjskiej bądź Iranu mogłyby teoretycznie pełnić kluczową funkcję w ramach dywersyfikacji dostaw dla całego regionu.

Warto w tym miejscu podkreślić, że PKN Orlen w ramach prowadzonej przez siebie partii geopolitycznych szachów rozważał współpracę z Irańczykami bądź Saudyjczykami w ramach rafinerii w litewskich Możejkach. Zakład ma duże problemy z rentownością (ze względu na problemy logistyczne i położenie w oddaleniu od morza) i wyczerpano już niemal wszystkie możliwości jego optymalizacji finansowej. Jedną z opcji pozostających na stole w 2017 roku było podjęcie współpracy z partnerem zagranicznym w formie tzw. usługowego przerobu ropy. W skrócie polega on na tym, że producent ropy dostarcza własny surowiec i zleca jego przerób za opłatą, a następnie odbiera i wywozi z rafinerii gotowe paliwa. PKN Orlen rozważał taką współpracę przede wszystkim z Iranem, ale w toku błyskawicznie zachodzących zmian politycznych opcja ta pozostała otwarta dla Saudyjczyków[58].

Większość planów PKN Orlen związanych z Iranem nie została zrealizowana. Wynikało to z nasilających się nacisków amerykańsko-saudyjskich na koncern. Amerykanie wypowiedzieli porozumienie atomowe z Iranem i zagrozili europejskim importerom irańskiej ropy sankcjami. Sytuacja ta zaowocowała intensyfikacją kontaktów z saudyjskim Saudi Aramco i de facto zamrożeniem relacji z irańskim National Iranian Oil Company[59]. Dodatkowo do Polski zaczęła trafiać ropa amerykańska.

Natężenie działań dywersyfikujących dostawy ropy wydaje się koniecznym i kluczowym elementem wyrwania się Polski z rosyjskiej naftowej strefy wpływów. Będzie ona rodzić sprzeciw krajowych firm paliwowych, które przywykły do przerobu „czarnego złota” z Rosji (zyski są związane z tzw. dyferencjałem. Gorsza jakościowo ropa rosyjska jest tańsza od innych gatunków, ale polskie instalacje są w stanie efektywnie ją przerabiać i uzyskiwać premię z tytułu różnicy cen surowca bazowego). Mogą one zresztą próbować symulować działania wymierzone w rosyjskich eksporterów, handlując z międzynarodowymi pośrednikami zaopatrywanymi w ropę u naszego wschodniego sąsiada. Dla opinii publicznej i dziennikarzy to bardzo często proces trudny do uchwycenia.

Jednak zakładając dobrą wolę Skarbu Państwa, który jest właścicielem Orlenu i Lotosu, trzeba wyraźnie podkreślić, że dynamiczna zmiana na rynkach światowych otwiera przed Polską nowe szanse, z których dobrze by było skorzystać. Proces ten nie powinien być gwałtowny, ale konsekwentny ze względu na rosnącą niestabilność rosyjskiego dostawcy. Taka konsekwencja mogłaby się opierać na stopniowym zawieraniu kolejnych kontraktów spotowych i średnioterminowych z nierosyjskimi dostawcami. Proces ten ze względów ekonomicznych powinien objąć umowy dotyczące dostawy do terminalu naftowego w Gdańsku, a w razie rozbudowy naftowego Korytarza Północ–Południe być może także infrastrukturę rurociągową w Europie Środkowej. Skoro o niej mowa, warto wspomnieć o jeszcze jednej inicjatywie ściśle związanej z polskimi i regionalnymi działaniami w zakresie dywersyfikacji dostaw ropy.

Chodzi o projekt Euroazjatyckiego Korytarza Transportu Ropy Naftowej, który zakłada przesył ropy azerskiej ropociągiem Baku–Supsa, dalej tankowcami przez Morze Czarne, a następnie ropociągiem Odessa–Brody (ma zostać połączony z polskim systemem przesyłowym w okolicach Adamowa).

Koncepcja ta od wielu lat napotyka na duże problemy w realizacji. Z jednej strony polskie spółki paliwowe są zainteresowane prowadzeniem swoich interesów przez terminal naftowy w Gdańsku i podkreślają nieekonomiczność projektu, w którego ramach ropę z pól Morza Kaspijskiego należałoby wtłoczyć w system przesyłowy Azerbejdżanu, przesłać do Gruzji, załadować na tankowce, rozładować na Ukrainie i wysłać do Polski. Proces ten generowałby ogromne koszty w porównaniu z odbiorem ładunku morskiego w Gdańsku.

Dodatkowo Euroazjatycki Korytarz Transportu Ropy Naftowej stał się po 2008 roku narażony na nacisk rosyjski. Chodzi o przesuwanie „ogrodzeń granicznych” przez wojska rosyjskie i osetyjskie oddziały paramilitarne poza linię demarkacyjną oddzielającą separatystyczną Osetię Południową od Gruzji[60]. W efekcie zagrożony „wrogim przejęciem” jest fragment strategicznego ropociągu Baku–Supsa umożliwiającego przesył ropy z Morza Kaspijskiego nad Morze Czarne.

Równie istotne niebezpieczeństwo pojawiło się w roku 2014, gdy Federacja Rosyjska dokonała bezprawnej aneksji ukraińskiego Półwyspu Krymskiego. W efekcie Flota Czarnomorska stała się decydującą siłą na akwenie czarnomorskim, a pod jej osłoną dokonano „przejęcia” wód wokół Krymu włącznie z ukraińskimi platformami wiertniczymi[61]. W takich realiach nie można wykluczyć incydentów związanych z próbami przejmowania bądź zawracania tankowców zmierzających z Gruzji na Ukrainę.

Rosja militaryzuje również separatystyczne Naddniestrze należące oficjalnie do Mołdawii. W efekcie Odessa, gdzie swój początek bierze ropociąg Odessa–Brody, znajduje się w rosyjskich „kleszczach”. To istotny czynnik destabilizacyjny w regionie wpływający na ocenę projektu Euroazjatyckiego Korytarza Transportu Ropy Naftowej.

Federacja Rosyjska ma zresztą liczne środki, dzięki którym może wpływać na obszar kaspijski, który miałby pełnić funkcję rezerwuaru ropy na potrzeby dywersyfikacji dostaw do krajów środkowoeuropejskich. Kreml jest świadomy, że od wyniku rozgrywki toczonej także na Kaukazie Południowym może zależeć przyszłość jego naftowej strefy wpływów w Europie Środkowej. O jakie formy nacisku chodzi?

W 2016 roku doszło do eskalacji w ramach zamrożonego od lat 90. XX wieku konfliktu o Górski Karabach – separatystyczne parapaństwo na Kaukazie Południowym, zamieszkane przez Ormian i wspierane przez Armenię, co stanowi oś sporu z Azerbejdżanem. Spór ten jest owocem świadomych działań sowieckich podejmowanych tuż przed upadkiem ZSRS. Dziś Rosja jest jego beneficjentem, utrzymując status quo w regionie i zbrojąc zwaśnione strony. Czasem jednak sytuacja wymyka się spod kontroli. Tak było właśnie w roku 2016, w którym siły separatystycznego Górskiego Karabachu zagroziły atakiem na instalacje naftowe Azerbejdżanu za pomocą systemów Toczka-U. Sytuacja ta pokazuje, w jak prosty sposób Rosja może zdestabilizować alternatywne wobec rosyjskich dostawy ropy do Europy Środkowej[62].

Innym przykładem pokazującym, jak niebezpieczna potrafi być Federacja Rosyjska broniąca swojej naftowej strefy wpływów, jest sprawa ropociągu Baku–Tbilisi–Ceyhan. Stanowi on kluczowy rurociąg umożliwiający bezpośrednie dostawy nierosyjskiej ropy znad Morza Kaspijskiego nad Morze Śródziemne. W 2008 roku, korzystając z zawirowań politycznych na Kaukazie, grupa dywersyjna (najprawdopodobniej rosyjska) dokonała udanego ataku na ropociąg BTC, doprowadziwszy do wybuchu fragmentu tej magistrali[63].

Równie destrukcyjny wpływ Rosji na przesył węglowodorów mają działania w cyberprzestrzeni. Mogą one sparaliżować funkcjonowanie firm energetycznych, jak to się działo na Ukrainie[64]. W latach 2015–2017 dokonano ataków na ukraińską infrastrukturę krytyczną z wykorzystaniem wirusa Black Energy oraz jego późniejszej modyfikacji.

Przykłady te pokazują, że projekt Euroazjatyckiego Korytarza Transportu Ropy Naftowej boryka się z problemami nie tylko ekonomicznymi, lecz także politycznymi, które mogą zdestabilizować jego funkcjonowanie. Zapewne to właśnie dlatego będący kluczowym elementem tej inicjatywy ropociąg Odessa–Brody–Płock (ma połączyć systemy przesyłowe Polski i Ukrainy w okolicach Adamowa) od dłuższego czasu nie może powstać. Być może jego funkcjonowanie stałoby się możliwe, gdyby zmieniono sposób tego funkcjonowania. Obecnie zakłada się eksport do Polski ropy z Ukrainy (de facto Azerbejdżanu), tymczasem bardziej sensowne ekonomicznie byłoby odwrócenie tych dostaw, oczywiście z możliwością uruchomienia rewersu wedle zaistniałych potrzeb. Zdywersyfikowałoby to np. dostawy ropy do czeskich rafinerii PKN Orlen, które można byłoby obsłużyć z kierunku polskiego przez nowy rurociąg Odessa–Brody–Płock i dalej istniejącą siecią przesyłową południowej nitki systemu Przyjaźń. Projekt Sarmatia ma jednak międzynarodowych udziałowców, a w ich interesie nie leży wprowadzanie w życie takiej korekty do obecnych planów inwestycyjnych.

Reasumując: Polska, chcąc opuścić naftową strefę wpływów Rosji, powinna przede wszystkim opowiedzieć się za dostawami świadczonymi przez terminal naftowy w Gdańsku, a nie Euroazjatycki Korytarz, który obarczony jest dużym ryzykiem. Przy czym konieczne jest jego odpowiednie zabezpieczenie przed działaniami dywersyjnymi.

Ostatnim elementem przedsięwzięć, które powinny zwiększać polską niezależność w sektorze naftowym, może być rozwój elektromobilności (transportu opartego na silniku elektrycznym). To globalny trend technologiczny, który w ostatnich latach nabiera bardzo dużego znaczenia. Liczba pojazdów elektrycznych szybko rośnie, a ich cena spada.

Rosnąca popularność silników elektrycznych wśród konsumentów jest podyktowana kilkoma czynnikami.

Z jednej strony to typowa moda związana z charyzmą twórcy amerykańskiego producenta samochodów elektrycznych, firmy Tesla, Elona Muska. To człowiek, który w mediach masowych skutecznie zastąpił Steve’a Jobsa z Apple. Prawdziwa ikona popkultury. Musk jako przemysłowy wizjoner popularyzuje samochody elektryczne, komercyjne loty w kosmos czy wyprawę na Marsa itd.

Z drugiej strony samochody elektryczne (a także inne pojazdy, np. autobusy) mają wiele cech działających na wyobraźnię konsumentów. Auta elektryczne średniej klasy mają przyśpieszenie do 100 km/h porównywalne z najlepszymi autami sportowymi. Ze względu na niewielki rozmiar silnika pojazdy elektryczne wyposażone są bardzo często w podwójny bagażnik (z przodu i z tyłu), co dla wielu rodzin ma istotne znaczenie. Wreszcie używanie silnika elektrycznego ogranicza emisję szkodliwych substancji, a czystsze powietrze przekłada się na zdrowie obywateli. W wypadku tak zanieczyszczonych miast jak Warszawa, gdzie transport ma duży udział w powstawaniu smogu, rozwój elektromobilności to wręcz wymóg cywilizacyjny.

Niebagatelne znaczenie dla inwestowania w elektromobilność z perspektywy państwa ma również wpływ tej nowej gałęzi przemysłu na generowanie nowych miejsc pracy czy innowacyjność gospodarki.

Jeśli chodzi o Polskę, to rozwój elektromobilności ma jednak jeszcze jedną cechę, być może kluczową – wyraźny rys antyrosyjski związany ze zmniejszeniem importu ropy i paliw.

Ze względu na te czynniki nie powinny dziwić działania polskich władz zmierzające do pobudzania elektromobilności w różnych obszarach: od produkcji autobusów elektrycznych, po próby stworzenia pierwszego polskiego samochodu elektrycznego. Zadanie to przypadło nowo utworzonej spółce ElectroMobility Poland, której celem jest zaoferowanie rynkowi miejskiego samochodu elektrycznego. Byłby to pojazd „drugiego wyboru” dla Polaków z dużych miast, gdzie w pierwszej kolejności powstanie infrastruktura ładowania takich pojazdów. Wyprawa po zakupy, podwiezienie dzieci do przedszkola i szkoły, podróż do pracy to zadania stawiane przed projektem.

Losy polskiego samochodu elektrycznego – mimo przyjęcia przez rząd ustawy o elektromobilności i paliwach alternatywnych[65] – to wielka niewiadoma. Problemem dla rozwoju polskiej elektromobilności mogą być: niewielki kapitał początkowy spółki ElectroMobility Poland, krótki okres projektowania polskiego samochodu elektrycznego, kontrowersyjny sposób jego tworzenia (konkurs zamiast wynajęcia wysokiej klasy specjalistów), rekordowo szybkie opracowywanie prototypu (do roku 2018) i rozpoczęcie produkcji seryjnej już w roku 2021.

Nie wiadomo również, czy statystyczny Polak będzie wolał kupić pojazd elektryczny nowej krajowej marki zamiast pojazdu elektrycznego renomowanego, zagranicznego koncernu motoryzacyjnego – oczywiście zakładając, że po prostu nie wybierze nabycia kilkuletniego samochodu na benzynę[66].

Wreszcie wdrażanie elektromobilności w Polsce może się spotkać z oporem krajowym firm paliwowych. Nietrudno sobie wyobrazić scenariusz, w którym Polacy będą ładować swoje samochody elektryczne nocą we własnych garażach bądź na parkingach supermarketów, rezygnując z usług stacji benzynowych.

Rosja z uwagą śledzi polskie postępy w rozwoju elektromobilności. Może on bowiem uderzyć w konsumpcję rosyjskiej ropy. Z tego względu strona rosyjska wyraźnie stawia na promocję transportu na gaz kosztem elektrycznego. Czasem z sukcesem – tak jak w Warszawie, gdzie Gazprom zaopatruje w LNG część autobusów komunikacji miejskiej[67].

Elektromobilność obok konsekwentnej dywersyfikacji dostaw ropy może więc stanowić istotny czynnik wspomagający opuszczenie przez Polskę naftowej strefy wpływów Rosji. Proces ten, jak wykazano, może być istotny w kontekście bezpieczeństwa państwa, a także przynieść korzyści ekonomiczne w dobie rosnącego ryzyka destabilizacji rosyjskich dostaw czy pogorszenia się jakości surowca dostarczanego do Polski przez firmy takie jak Rosnieft.

Opuszczenie rosyjskiej naftowej strefy wpływów może przynieść jeszcze jeden nieoczekiwany efekt. Historia ostatnich dwóch dekad dostarcza mnóstwo przykładów szantażu energetycznego stosowanego przez Rosję wobec Polski i Europy Środkowej. Skuteczna dywersyfikacja dostaw ropy i rozwój elektromobilności mógłby wykreować sytuację, w której to Rzeczpospolita, jako jeden z największych konsumentów ropy rosyjskiej, mógłby szantażować Federację Rosyjską tym, że przestanie ją odbierać, zwłaszcza że PKN Orlen kontroluje również rafinerie w Czechach i na Litwie. Byłby to bolesny uszczerbek w budżecie dla rosyjskiego petrostate, zmniejszający agresywność jego polityki zagranicznej i przyczyniający się do wzrostu bezpieczeństwa w Europie[68].

ROZDZIAŁ DRUGI
Gaz zamiast czołgów

Ropa przynosi Federacji Rosyjskiej większość dochodów budżetowych, gaz – o wiele mniej, ale stanowi kluczowe narzędzie nacisku politycznego na dawne kraje satelickie. Taki nacisk jest możliwy dzięki zaszłościom historycznym. W czasach dominacji sowieckiej gazociągi i połączenia gazowe powstawały w taki sposób, by łączyć państwa bloku wschodniego ze Związkiem Sowieckim. Dziś przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej próbuje się w Europie Środkowej budować infrastrukturę z północy na południe. Ma to umożliwić:

- otwarcie dostępu do kolejnych kierunków importu gazu (w tym „z morza” poprzez powstające „gazoporty” nad Bałtykiem i Adriatykiem),

- stopniowe łączenie rynków za pomocą nowych gazociągów, co zwiększy bezpieczeństwo,

- zniwelowanie różnic cenowych (korzystniejsze ceny występują w Europie Zachodniej, która ma lepiej rozwiniętą infrastrukturę).

Rosja traktuje niedorozwój infrastrukturalny Europy Środkowej jako narzędzie utrzymania swoich wpływów w regionie. To dzięki nim po ponad dwóch dekadach od upadku Związku Sowieckiego narzuca krajom regionu rekordowo wysokie ceny gazu, a od czasu do czasu przykręca im kurek. Pod wieloma względami to „gazowa strefa wpływów” dzieląca kontynent jak niegdyś żelazna kurtyna.

Polska mimo świętowania stulecia niepodległości, akcesji do NATO i Unii Europejskiej nadal zmaga się z sowieckim dziedzictwem energetycznym. I to nie tylko w obszarze ropy naftowej, o czym była już mowa w poprzednim rozdziale, lecz także w sektorze gazowym.

Odzwierciedlają to „zyski” tranzytowe, jakie nasz kraj czerpie z tranzytu rosyjskiego gazu przez swoje terytorium. Spółka EuRoPol Gaz, będąca wspólną własnością PGNiG i Gazpromu, jest właścicielem Gazociągu Jamalskiego, przecinającego Polskę ze wschodu na zachód. Zgodnie z polsko-rosyjską umową tranzytową może ona zarabiać niecałe 21 mln zł rocznie (Ukraina zarabia na takiej usłudze ponad 2 mld dol.)[69]. Zyski wypracowane powyżej tej kwoty trafiają do specjalnego funduszu, z którego można coś wypłacić tylko za zgodą obu akcjonariuszy. Funkcjonowanie EuRoPol Gazu to jeden z wielu reliktów przeszłości, w dodatku niezgodny z prawodawstwem Unii Europejskiej. Mimo to uregulowanie tej sytuacji jest trudne, nawet Bruksela umywa od tego ręce. Doskonale obrazuje to skalę wyzwań, przed jakimi stoi Polska, jeśli ma zamiar ostatecznie opuścić energetyczną strefę wpływów Rosji. Jest to proces, który napotyka na zdecydowany opór Kremla. Najlepszym tego przykładem są polityczne motywy działań koncernu Gazprom, który nadal stanowi głównego dostawcę gazu dla Polski. Nieprzypadkowo ostatnie przerwy w eksporcie rosyjskiego surowca nad Wisłę wystąpiły podczas szczytu NATO w Warszawie (2016 r.) i podczas wizyty w Polsce prezydenta Stanów Zjednoczonych Donalda Trumpa (2017 r.)[70].

Gazprom to kremlowska broń realizująca wytyczne Moskwy pod płaszczykiem komercyjnego przedsiębiorstwa. To właśnie dlatego podczas najostrzejszych mrozów na przełomie lutego i marca 2018 roku rosyjski koncern zapowiedział rozwiązanie umów z ukraińskim Naftogazem: tranzytowej i na dostawy gazu ziemnego. Była to reakcja na niekorzystny dla Gazpromu wyrok sądu arbitrażowego w Sztokholmie, który stanowi najwyższą instancję do rozstrzygania sporów pomiędzy przedsiębiorstwami[71]. Z powodu działań Gazpromu w Europie szybko przypomniano sobie o rosyjsko-ukraińskich wojnach gazowych z ubiegłej dekady. Reakcja na rosnące napięcie na Ukrainie była jednak słaba. Bruksela ograniczyła się do apelu, by tranzyt gazu z Rosji przez terytorium ukraińskie do Unii Europejskiej odbywał się bez przeszkód.

Wspomniana sytuacja nie wywołała refleksji u zachodnich elit. Spora część z nich skupiona na kooperacji biznesowej z Gazpromem przymknęła oko na jego wybryki. Polska powinna być dużo mądrzejsza od swoich partnerów i odpowiednio się zabezpieczyć na wypadek wybuchu kolejnego konfliktu gazowego. Czy taki kryzys o nasileniu znacznie większym niż w sytuacji z przełomu lutego i marca 2018 roku jest możliwy?

Oczywiście problemom z dostawami rosyjskiego gazu daleko dziś do tych sprzed lat[72]. Wynika to ze stopniowej poprawy bezpieczeństwa gazowego Europy Środkowej, w tym Polski, w zakresie zarówno rozbudowy własnej infrastruktury (np. „gazoportów”, czyli terminali na gaz skroplony LNG), jak i integracji z pozostałymi krajami Unii Europejskiej. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że proces ten wciąż pozostawia wiele do życzenia, gdy się weźmie pod uwagę to, ile czasu upłynęło od odzyskania przez Polskę i jej sąsiadów niepodległości w wyniku Jesieni Narodów[73]. Środkowoeuropejskie kraje nadal pozostają podatne na polityczny nacisk ze strony Gazpromu, który może liczyć na szerokie poparcie polityczne Rosji. Jak taki nacisk mógłby wyglądać w niedalekiej przyszłości w kontekście naszego kraju?

4,18 mld m sześc. – tyle w 2016 roku wyniosło polskie wydobycie gazu ziemnego, natomiast całkowity import osiągnął wartość 13,88 mld m sześc. Na ten wolumen składały się dostawy rurociągowe (74 proc. z kierunku rosyjskiego, 18 proc. z niemieckiego, 0,04 proc. z czeskiego) oraz gazu skroplonego przez terminal LNG w Świnoujściu (6,94 proc. z katarskiego, 0,56 proc. z norweskiego)[74].

Rzut oka na te dane pozwala bez wchodzenia w szczegóły zorientować się, jakie możliwości reagowania na konflikt gazowy z Gazpromem ma Polska. Jest to oparcie się na wydobyciu gazu na własnym terytorium oraz imporcie tego surowca przez terminal LNG w Świnoujściu, którego niemal całe moce wynoszące 5 mld m sześc. zarezerwowała spółka PGNiG[75]. Realna możliwość sięgnięcia po LNG podczas kryzysu będzie jednak uzależniona od kontraktów zawartych przez polski koncern (obecnie poniżej 3 mld m sześc.). Do dyspozycji władz w Warszawie pozostawałyby na wypadek trudnej sytuacji także magazyny gazu o pojemności 2,96 mld m sześc. oraz środki administracyjne takie jak ograniczenia w poborze gazu dla przemysłu bądź konsumentów[76]. Teoretycznie jest to pakiet pozwalający przetrwać wiele tygodni, ale odnosząc bolesne straty gospodarcze. Jednak tak naprawdę wszystko zależy od okoliczności, w jakich doszłoby do konfliktu gazowego. Zanim jednak rozpatrzymy kilka groźnych dla Polski scenariuszy, warto jeszcze wspomnieć o „kole ratunkowym”, po które może sięgnąć nasz kraj, gdyby sytuacja stała się naprawdę poważna.

Ostatnią deską ratunku, o której mowa, jest rewers na Gazociągu Jamalskim (a więc odwrócenie przesyłu surowca). Zwykle tłoczenie gazu w tym rurociągu odbywa się ze wschodu na zachód, ale w razie wstrzymania dostaw przez Gazprom można ten kierunek odwrócić (chodzi o 5,5 mld m sześc.[77]). Skorzystanie z tej możliwości byłoby jednak zależne od decyzji Niemiec, które przyjęły rozwiązania prawne zakładające, że w razie wystąpienia przerw w dostawach gazu w pierwszej kolejności uzupełnia się własne magazyny, a dopiero potem wspomaga kraje sąsiednie. Tak się składa, że sporą część niemieckich magazynów wykupił Gazprom. Teoretycznie możliwa byłaby zatem sytuacja, w której z powodu ograniczenia dostaw gazu do Europy Środkowej przez Gazprom Niemcy zapełniałyby jego magazyny na własnym terytorium zamiast nieść pomoc zagrożonej Polsce[78]. A czas ma w sytuacji kryzysu gazowego wielkie znaczenie.

Polska posiada przygotowany przez Ministerstwo Energii plan reagowania na potencjalny konflikt gazowy z Federacją Rosyjską[79], ale – jak już wspomniałem – tak naprawdę jego przebieg i skutki są trudne do przewidzenia i zależne od wielu okoliczności. Jedną z nich jest moment jego wybuchu.

Wstrzymanie dostaw gazu z Rosji poprzez Gazociąg Jamalski w momencie nadejścia ostrych mrozów zwiększających zużycie gazu, w dodatku tuż przed wiosną, gdy magazyny są już niemal opróżnione, mogłoby być dla polskich władz kłopotliwe. A gdyby nałożyły się na to również „problemy techniczne” z przesyłem gazociągiem Nord Stream do Niemiec, to sytuacja byłaby naprawdę groźna.

Taki scenariusz nie jest wcale nieprawdopodobny. Aby to udowodnić, przeanalizujmy dwie sytuacje z początku roku 2018.

W pierwszych miesiącach 2018 roku mieliśmy do czynienia z równoczesną awarią gazociągu Forties, dostarczającego gaz z Morza Północnego do Wielkiej Brytanii, oraz węzła gazowego w austriackim Baumgarten. W takim momencie, gdy szalały ceny, a dostawy były utrudnione, szantaż rosyjski na Polskę okazałby się niezwykle skuteczny[80].

Z kolei na przełomie lutego i marca 2018 roku Europę nawiedziła fala ostrych mrozów nazwanych przez media „Syberyjską bestią”. Spowodowała ona rekordowe zużycie gazu, co szybko przełożyło się na jego ceny. Presja cenowa na lokalnych giełdach zmniejszyła atrakcyjność sprowadzania surowca drogą morską w formie LNG. Tymczasem zapasy zachodnioeuropejskich magazynów gazu szybko się kończyły. 1 marca, według danych branżowego serwisu Platts, w krajach Beneluksu, we Francji i w Niemczech łącznie pozostawało w magazynach 10,3 mld m sześc. gazu. To poziomy siedmioletniego minimum w tym regionie. Sytuacja stawała się poważna, ponieważ choć mrozy zelżały, prognozy pogody przewidywały utrzymywanie się niskich temperatur. Zjawisko to spowodowało rekordowy w historii Gazpromu eksport do Unii Europejskiej, który w lutym 2018 roku wyniósł 17 mld m sześc. surowca. Rosyjski koncern postanowił wyzyskać tę korzystną dla siebie sytuację. Za pretekst posłużył werdykt sztokholmskiego sądu arbitrażowego w sprawie spornej Gazpromu z ukraińskim Naftogazem. Werdyktu tego rosyjska spółka postanowiła nie respektować (co było bezprawne) oraz zagroziła zerwaniem umów obowiązujących do roku 2019, w tym na tranzyt gazu do UE przez terytorium Ukrainy. Sytuacja stała się bardzo nerwowa. 11 marca łączne zapasy gazu w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Francji, Holandii i Belgii wynosiły już zaledwie 7,1 mld m sześc. surowca[81]. Prognozy wskazywały, że niska temperatura utrzyma się do 27 marca[82]. Europa, w tym Ukraina, tę próbę sił przetrwała.

W obu opisywanych sytuacjach z początku 2018 roku Gazprom mógłby podjąć próbę uderzenia w interesy gazowe Polski. A gdyby taką próbę uzupełniły działania hybrydowe z pogranicza wojny informacyjnej i sabotażu?

Wydarzenia z roku 2014 pokazują, że wrogie działania Rosji wobec Polski w sektorze gazowym mogą nie dotyczyć jedynie klasycznego „zakręcenia kurka” z gazem, jak w wypadku Ukrainy w latach 2006–2009[83]. Rosja sięga coraz częściej po działania hybrydowe[84], by uniemożliwić krajom Europy Środkowo-Wschodniej zerwanie energetycznych więzi narosłych w okresie dominacji sowieckiej. Warto pamiętać, że jednym z powodów zajęcia ukraińskiego Krymu przez rosyjskie „zielone ludziki” (tj. nieoznakowane oddziały wojskowe) była chęć zdestabilizowania perspektywicznego wydobycia gazu ziemnego na ukraińskich wodach Morza Czarnego. Wybuch konfliktu w Donbasie, już po aneksji Krymu, był natomiast podyktowany nie tylko chęcią poszerzenia zdobyczy terytorialnych Rosji na Ukrainie, lecz także próbą zdestabilizowania wydobycia na lokalnych złożach gazu łupkowego[85].

W sytuacji potencjalnego konfliktu gazowego z Polską Rosja ma do dyspozycji wachlarz działań hybrydowych. Rosjanie mogliby np. sparaliżować kluczowe gazociągi (np. za pomocą cyberataku) albo wykorzystać ekologów bądź pozorowane katastrofy ekologiczne (np. wyciek ropy) do paraliżu wód przylegających do polskiego terminalu LNG. Nie są to scenariusze fantastyczne, lecz hipotetyczne, które rozważa NATO[86].

Opinia publiczna często nie zdaje sobie sprawy z wydarzeń, do których dochodzi w bezpośrednim sąsiedztwie Polski, i nie wie, że mogą one stanowić zagrożenie dla jej bezpieczeństwa. Wymownym tego przykładem jest np. porwanie w 2009 roku stumetrowego statku transportowego Arctic Sea na wodach Bałtyku przez nieoznakowanych napastników i przetransportowanie go w tajemnicy na odległość setek kilometrów na Wyspy Zielonego Przylądka mimo ścisłej kontroli akwenu[87]. Odnosząc się do tej historii, naprawdę można spróbować sobie wyobrazić porwanie gazowca z ładunkiem dla terminalu LNG w Świnoujściu, tym bardziej że jednostki tego typu są eskortowane przez firmy ochroniarskie jedynie podczas podróży z Zatoki Perskiej do Kanału Sueskiego – pozostała trasa jest uznawana za bezpieczną.

Niektóre działania hybrydowe, choć na razie o miękkim charakterze, zostały już na Polsce wypróbowane. W roku 2017 spółka PGNiG zaczęła otrzymywać np. gaz zbyt zawodniony, który nie nadawał się do użytku przemysłowego. Jednocześnie surowiec ten nadal był tłoczony przez Polskę do Niemiec, na których terenie znajdował się zakład osuszający gaz ziemny. Tym sposobem niemiecki klient uzdatniał do użytku zawodniony gaz, a polski klient nie mógł tego zrobić[88]. W polskiej prasie pojawiły się artykuły sugerujące, że problemy z zawodnionym gazem były związane z awarią gazociągu na terenie Rosji, a nie celowymi działaniami Rosjan. Jednak mimo prób kontaktu z Gazpromem spółka PGNiG nigdy nie otrzymała odpowiedzi na pytanie, co się właściwie wydarzyło[89]. Przykład ten pokazuje, że Gazprom jest w stanie ograniczyć eksport gazu do Polski z przyczyn politycznych w taki sposób, by zminimalizować dla siebie ryzyko wizerunkowe. To wysoce niepokojące.

Przedstawione scenariusze pokazują, że mimo prawie trzech dekad od odzyskania niepodległości Polska nadal nie jest odpowiednio zabezpieczona przed możliwością wybuchu wojny gazowej z Federacją Rosyjską. Na domiar złego Gazprom nie tylko stara się konserwować swoją strefę wpływów w Europie Środkowej, lecz także przejawia dążenie do poszerzania swoich wpływów.

Chodzi o budowę bałtyckiego gazociągu Nord Stream 2 pomiędzy Rosją i Niemcami o docelowej przepustowości 55 mld m sześc. Razem z już istniejącym gazociągiem Nord Stream 1 ta przepustowość będzie wynosiła 110 mld m sześc. (dla porównania Polska zużywa rocznie około 16 mld m sześc.). Analizując te dane, można założyć, że powstanie Nord Stream 2 „zaleje” Europę rosyjskim gazem i na długie lata zwiąże lokalne firmy z Gazpromem. To bardzo niebezpieczne, bo – jak już wspomniano – firma ta to narzędzie polityczne Kremla.

Projekt Nord Stream 2 rosyjscy lobbyści przedstawiają kłamliwie jako „wzmacniający bezpieczeństwo Europy”. Tymczasem trzeba podkreślić, że będzie on przeznaczony nie tylko dla Niemiec, lecz także, a może przede wszystkim na rynki Europy Środkowej. Niewykluczone więc, że Rosja z przyczyn politycznych w przyszłości „zakręci kurek” Nord Stream 2, utrzymując przesył gazu przez Nord Stream 1 na potrzeby Republiki Federalnej Niemiec[90]. Taki hipotetyczny i niestety realny scenariusz zadaje kłam rosyjskim lobbystom sugerującym, że nowy gazociąg nad Bałtykiem wzmacnia dywersyfikację dostaw błękitnego paliwa dla Europy (w jaki sposób, skoro wciąż mówimy o dostawach z Rosji?).

Nie bez powodu zwraca się zatem uwagę na niekompatybilność nowego nadbałtyckiego rurociągu z wdrażaną od 2014 roku polityką UE odnośnie do tworzenia alternatyw dla rosyjskiego gazu. Chodzi o tzw. Unię Energetyczną i postulowane w jej ramach mechanizmy solidarnościowe – wspólne zakupy gazu, awaryjne dostawy tego surowca na wypadek wstrzymania dostaw przez Gazprom itd. Ten rozdźwięk wyrażano w prasie zgrabnym stwierdzeniem: „Europejska solidarność spoczywa na dnie Bałtyku”.

Polska nie jest dziś odpowiednio przygotowana ani na ewentualność wykorzystywania Nord Stream 2 przez Gazprom do wywierania nacisku politycznego, ani na inne wymienione przeze mnie scenariusze kryzysów gazowych. Dlatego nasz kraj musi pogłębiać proces dywersyfikacji dostaw gazu poprzez rozbudowę infrastruktury służącej importowi, a także szukać nowych szans na zwiększenie wydobycia krajowego. Takie plany istnieją, są wdrażane i jeszcze będzie o nich mowa w tym rozdziale. Zanim jednak zostaną szczegółowo omówione, warto je skonfrontować z długofalową strategią gazową Rosji.

Działania Rosjan koncentrują się przede wszystkim na zwalczaniu pierwszych owoców tzw. „rewolucji LNG”, która oferując elastyczne i coraz atrakcyjniejsze cenowo dostawy gazu skroplonego drogą morską, zaczyna skutecznie konkurować z tradycyjną, rurociągową ofertą rosyjską. Na potwierdzenie tezy o zagrożeniu, jakie niesie dla Gazpromu gaz skroplony docierający do europejskich terminali LNG, warto wspomnieć o obniżce ceny rosyjskiego gazu dla Litwy po uruchomieniu terminalu LNG w Kłajpedzie[91], noszącym wymowną nazwę „Niepodległość”. Rosjanie są na wielu rynkach, nie tylko litewskim, zmuszeni do wyjścia z kontrofertą. Opiera się ona coraz częściej na trzech filarach.

Pierwszym filarem działań Gazpromu jest próba związania nowymi umowami długoterminowymi klientów europejskich poprzez ich partycypację w wielkich projektach infrastrukturalnych. Najświeższym przykładem takiej strategii jest wspomniany już projekt Nord Stream 2, który ma powstać między Rosją i Niemcami z pominięciem dotychczasowych krajów tranzytowych takich jak Białoruś i Ukraina[92]. Jego znaczenie dla podtrzymania rosyjskich wpływów gazowych w Europie Środkowej jest kluczowe. Partycypacja w projekcie Nord Stream 2 (również w zyskach) dużych zachodnich spółek takich jak Engie, OMV, Shell, Uniper, Wintershall ma pozwolić Rosjanom zabetonować rynek na całe dekady w momencie, w którym coraz bardziej popularyzują się dostawy gazu skroplonego świadczone przez powstające terminale LNG. Proces ten powinien zgodnie z planem Gazpromu objąć państwa środkowoeuropejskie, gdzie jego pozycja jest niezwykle mocna. Potwierdzają to analizy niemieckich operatorów gazociągowych podkreślające, że zbyt na gaz z Nord Stream 2 to przede wszystkim Europa Środkowa[93]

W Polsce, dzięki liberalizującemu się rynkowi, funkcjonują dziś spółki handlujące gazem m.in. z Niemiec (a więc w pewnym sensie z Nord Stream 1, który zasila lokalną giełdę). W roku 2016 dostarczyły one odbiorcom końcowym 2,98 mld m sześc. surowca[94]. Ten wolumen rośnie. Niewykluczone, że w przyszłości, mimo niechęci rządu polskiego, firmy te wprowadzą na polski rynek także gaz z Nord Stream 2. Na razie proces ten jest hamowany administracyjnie za pomocą nowelizacji Ustawy o zapasach[95]. Firmy prywatne handlujące gazem muszą w związku z nowymi przepisami płacić za utrzymywanie zapasów strategicznych surowca, a jeśli tworzą takie zapasy poza Polską, także za rezerwację przepustowości przesyłowych na poczet ewentualnego sprowadzenia zapasów (co jest nielogiczne – gdy wybuchnie „wojna gazowa”, rury będą przecież puste z powodu odcięcia dostaw). To spore koszta ograniczające aktywność prywatnych podmiotów kosztem państwowej firmy PGNiG. Ustawie o zapasach ma się jednak uważnie przyjrzeć Komisja Europejska, ponieważ w sposób sztuczny ogranicza ona realną konkurencję, która jest zjawiskiem korzystnym dla konsumenta.

Drugim filarem działań Gazpromu obliczonych na zachowanie swoich wpływów w Europie Środkowej jest unowocześnianie konstrukcji kontraktów, które w minionych dekadach umożliwiły mu absolutną dominację na rynkach takich jak polski. Doskonałym przykładem modyfikacji oferty rosyjskiej jest Chorwacja. We wrześniu 2017 roku Gazprom odzyskał chorwacki rynek po raz pierwszy od roku 2010, zawierając umowę z firmą Prvo Plinarsko Društvo. Opiewa ona na wolumen 1 mld m sześc. rocznie i będzie obowiązywać do roku 2028[96]. Wspomniany kontrakt jest istotny, ponieważ może pokazywać, w jaki sposób Gazprom zamierza odbudowywać swoją strefę wpływów w Europie. Kluczowym narzędziem, które wykorzysta rosyjska firma, będzie nowa formuła porozumień biznesowych dla krajów Europy Środkowej. Chodzi o tzw. formułę hybrydową, w której zachowane będzie archaiczne i niekorzystne dla kupującego uzależnianie ceny gazu do cen ropy, ale także od cen z hubu (centrum obrotu i magazynowania gazu) w austriackim Baumgarten. Najwyraźniej udział drugiego z wymienionych czynników w formule cenowej ma być znacznie większy niż w dotychczasowych umowach rosyjskiego potentata zawieranych w Europie Środkowej. Takie działanie ma wzmacniać atrakcyjność Gazpromu, który ponadto zaczyna także oferować kontrakty łączące dostawy rurociągowe i LNG.

Trzecim filarem działań rosyjskich zmierzających do zachowania wpływu na środkowoeuropejskie rynki gazu mają być inwestycje w gaz skroplony. Rosjanie uważnie obserwują postępującą „rewolucję LNG” i upatrują w niej zagrożenia dla własnych interesów. Nie bez znaczenia jest tu rosnąca rola Stanów Zjednoczonych, tradycyjnego rosyjskiego wroga, w zakresie powiększającego się z roku na rok eksportu gazu skroplonego. Ze względu na ograniczone środki finansowe Kreml próbuje inicjować rozwój LNG za pomocą różnych działań. Jednym z nich jest przełamanie monopolu eksportowego Gazpromu i umożliwienie innym firmom z Rosji sprzedaży gazu skroplonego na rynki zagraniczne[97]. Wspomniane spółki to Rosnieft i Novatek. Ostatni z wymienionych podmiotów, mimo że teoretycznie prywatny, a nie państwowy, coraz skuteczniej realizuje politykę Kremla. Wynika to z dwóch powodów: skuteczności biznesowej, o której będzie jeszcze mowa, oraz osoby prezesa Novateku – Giennadija Timczenki.

Timczenko to jedna z kluczowych osób objętych zachodnimi sankcjami po bezprawnej aneksji Krymu przez Federację Rosyjską. Z Władimirem Putinem łączy go nie tylko przyjaźń, lecz także Petersburg i, jeśli wierzyć doniesieniom medialnym, służba w KGB.

Obaj panowie współpracowali ze sobą jeszcze w okresie, gdy obecny prezydent Rosji rozpoczynał swoją wielką karierę nad Newą w cieniu mera Anatolija Sobczaka. Timczenko współdziałał z petersburskim merostwem m.in. w budzącym wiele wątpliwości programie „ropa za żywność” kierowanym przez Putina na początku lat 90[98]. Przy okazji tego programu miało dojść do licznych nadużyć finansowych.

O wiele istotniejszy w życiorysie Timczenki jest jednak okres, w którym założył w Szwajcarii przedsiębiorstwo Gunvor. Przez lata było ono kluczowym pośrednikiem, za którego pomocą kraje Europy Zachodniej zaopatrywały się w rosyjską ropę np. z Rosnieftu. Część mediów, np. „Financial Times”, sugerowały, że działania Timczenki w sektorze energetycznym są powiązane z Putinem, który ma dostęp do środków Gunvoru. Mogłoby o tym świadczyć m.in. to, że sprzedał on swoje udziały w spółce na dzień przed wprowadzeniem zachodnich sankcji, niejako zabezpieczając „swoje” środki finansowe. Być może umożliwiono mu to, aby nie zamykać drogi do dyplomatycznego porozumienia z Putinem[99]. Dziś Timczenko to przede wszystkim prezes Novateku, który w strategii Kremla odgrywa coraz ważniejszą rolę. Być może w niedalekiej przyszłości kluczową w zakresie odbudowy rosyjskiej strefy wpływów energetycznych obejmującej m.in. Polskę. Dlaczego?

Rosyjska prasa sugerowała w 2017 roku, że Novatek może niebawem kupić od Gazprombanku spółkę Kriogaz. To podmiot rozwijający swój biznes w północno-zachodniej części Federacji Rosyjskiej. W obwodzie kaliningradzkim posiada on kilka zakładów LNG o niewielkiej mocy regazyfikacyjnej 28 mln m sześc. surowca. Teoretycznie to zbyt mało, by zagrozić terminalowi LNG w Świnoujściu i wzmocnić zależność Polski od rosyjskiego gazu. Warto jednak pamiętać o tym, że Rosjanie planują swoje ruchy na lata do przodu. Kriogaz chce realizować kolejne inwestycje w obwodzie kaliningradzkim. Sam Novatek zamierza nabyć w Polsce spółkę Blue Gaz, która zajmuje się gazyfikacją gmin za pomocą LNG[100]. Novatek był dotąd obecny nad Wisłą w zakresie handlu LPG. Widać, że spółka zamierza poszerzyć zakres swoich usług o gaz skroplony.

Działania Novateku prowadzone na razie na niewielką skalę pomogą zbudować kontakty biznesowe, co może być istotne w kontekście postępującej liberalizacji polskiego rynku gazowego, w którym będą z pewnością partycypować firmy powiązane z Rosją, często w sposób niewidoczny kapitałowo. Działalność Novateku będzie ukierunkowana m.in. na usługi takie jak bunkrowanie statków (tankowania ich LNG), co ma być jedną z metod urentownienia terminalu LNG w Świnoujściu. W tym obszarze rosyjska spółka może zatem stanowić sporą konkurencję dla polskiego projektu. Innym istotnym aspektem działalności „prywatnego” Novateku w Polsce będzie konsekwentne wzmacnianie jego wizerunku, który w razie potrzeby będzie można wykorzystać jako pozorną alternatywę dla państwowego Gazpromu. Są to bardzo istotne zagrożenia w kontekście podejmowanych przez nasz kraj prób wyzwolenia się z rosyjskich wpływów energetycznych[101].

Novatek to jednak nie tylko niewielkie projekty, które w ciągu kilku lat mogą się rozwinąć w inicjatywy dużo bardziej interesujące dla Kremla. To także inwestycja w terminal LNG na Półwyspie Jamalskim. Jamał LNG – bo o nim mowa – to projekt, w którym Novatek ma 50,1 proc. udziałów, pozostałe należą m.in. do francuskiego Totalu czy chińskiego CNPC. Zakład ma mieć moc 16,5 mln ton LNG rocznie. W ramach terminalu działają już dwie linie zdolne produkować ponad 10 mln ton rocznie, a kolejna zostanie uruchomiona w roku 2019[102]. Co wspólnego wspomniana inwestycja ma z rosyjskimi zabiegami o utrzymanie Europy Środkowej, w tym Polski, we własnej energetycznej strefie wpływów?

Jamał LNG ma charakter typowo eksportowy dzięki wydobyciu gazu ze złoża Jużno-Tambejskiego na Półwyspie Jamalskim. Jego uruchomienie w 2017 roku zbiegło się w czasie z falami rekordowych mrozów w Stanach Zjednoczonych, a później w Europie. Dzięki temu rosyjski surowiec z Półwyspu Jamalskiego trafił poprzez pośredników do Wielkiej Brytanii czy USA, co wzbudziło liczne kontrowersje w tamtejszych krajach (jak już wspominałem, Giennadij Timczenko to człowiek objęty sankcjami ze strony państw Zachodu)[103]. Bardzo prawdopodobne, że i bez wsparcia ze strony kapryśnej pogody Novatekowi uda się uplasować gaz na rynkach europejskich i azjatyckich dzięki projektowi Jamał LNG. Ze względu na charakter relacji Giennadija Timczenki i Władimira Putina rodzi to liczne obawy. Nie wiadomo, czy Novatek nie stanie się z czasem – podobnie jak Gazprom – narzędziem politycznym Kremla. Będzie to oczywiście zależne od wyników spółki i jej rosnących wpływów. Taki proces Kreml stymuluje już dziś, promując na rynkach europejskich wizję Novateku jako firmy prywatnej, konkurującej z państwowym Gazpromem.

Jamał LNG jako narzędzie utwierdzania energetycznej strefy wpływów Rosji ma znaczenie nie tylko handlowe, lecz także geopolityczne. W marcu 2018 roku zwodowano jednostkę „Christophe de Margerie”. To pierwszy metanowiec-lodołamacz wybudowany dla Sovkomflotu. Spółka jest największym armatorem w Rosji specjalizującym się w transporcie węglowodorów i ma pomóc państwu w podboju gospodarczym Arktyki. „Christophe de Margerie” jest zdolny łamać lód o grubości ponad dwóch metrów i operować w warunkach arktycznego mrozu. Dzięki temu bez żadnej asysty statek może samodzielnie przebyć tzw. Północną Drogę Morską prowadzącą wzdłuż rosyjskiego wybrzeża Oceanu Arktycznego od Półwyspu Jamalskiego, gdzie znajduje się Jamał LNG, przez Cieśninę Beringa do Oceanu Spokojnego.

Christophe de Margerie odbył swój dziewiczy rejs z południowokoreańskiej stoczni i wzdłuż północnych wybrzeży Rosji udał się do Norwegii. Wyprawa zakończyła się sukcesem dzięki postępującym na Dalekiej Północy zmianom klimatycznym. Pokrywa lodowa Arktyki jest dziś latem o 40 proc. cieńsza niż 30 lat temu[104]. Znaczenie wyprawy „Christophe de Margerie” polega na istotnym skróceniu szlaku eksportowego z Azji do Europy. Rejs Północną Drogą Morską to oszczędność miesiąca względem trasy przez Kanał Sueski. Duża częstotliwość rejsów statków z gazem skroplonym wzdłuż północnych wybrzeży Rosji może być więc „drugą rewolucją LNG”, istotnie zmniejszając koszty transportu. Kreml zdaje sobie sprawę z tego, że mimo niedorozwoju własnego przemysłu w segmencie gazu skroplonego i coraz większego nacisku Stanów Zjednoczonych w tym obszarze może dzięki Arktyce konkurować z innymi eksporterami. To właśnie dlatego w grudniu 2017 roku rosyjska Duma Państwowa przyjęła poprawki do Kodeksu żeglugi handlowej, zgodnie z którymi statki pod rosyjską banderą będą miały wyłączne prawo do transportu węglowodorów Północną Drogą Morską. Ponadto strona rosyjska zagwarantowała sobie wyłączne prawo do pilotowania jednostek, ich kontroli sanitarnej oraz obejmowania kwarantanną[105].

Polska nie jest samotną wyspą i pokonując trudną drogę ku energetycznej niepodległości, będzie musiała zmagać się z rywalizacją rosyjsko-amerykańską także na polu LNG. Będzie ona narastać, mimo że dziś Rosjanie w tym obszarze są słabi z przyczyn ograniczeń ekonomicznych. Konieczne jest szerokie spojrzenie władz w Warszawie na dynamikę wydarzeń. Pozornie daleki projekt Jamał LNG w Arktyce jest elementem toczącej się gry i może wpłynąć na kształt europejskich rynków. O rosyjskich ambicjach świadczą zresztą także inwestycje bliższe Polsce pod względem geograficznym.

Jedną z nich jest planowany przez Gazprom we współpracy z Shellem bałtycki terminal LNG nad Morzem Bałtyckim, który – gdyby został zrealizowany – stanowiłby konkurencję dla polskiego gazoportu w Świnoujściu. Obiekt miałby powstać na początku lat 20. i mieć moc regazyfikacyjną na poziomie 13,8 mld m sześc. surowca rocznie (dla porównania polski terminal w Świnoujściu ma moc 5 mld m sześc., a po rozbudowie uzyska moc 7,5 mld m sześc.).

Innym przykładem ambicji regionalnych Gazpromu jest projekt pływającego terminalu LNG (jednostki typu FSRU) dla obwodu kaliningradzkiego o mocy regazyfikacyjnej 2,7 mld m sześc. surowca rocznie. Jego zakup miał nastąpić w roku 2017. Nic takiego się jednak nie wydarzyło[106].

Na szczęście – w przeciwieństwie do planowanego gazociągu Nord Stream 2 – realizacja większość rosyjskich terminali LNG mogących mieć wpływ na Polskę stoi dziś pod znakiem zapytania. Nie oznacza to jednak braku zagrożenia. Rosjanie rozwijają usługi mogące uderzyć w rentowność polskich projektów (np. bunkrowanie statków), poszerzają swoje wpływy przez pozornie prywatne firmy, wykorzystują także swoje przewagi (Arktyka) do wpływania na wiele rynków. Polska walcząca o niezależność energetyczną powinna uważnie śledzić te poczynania i rozwijać własne strategie, za których pomocą wzmocni swoją pozycję. Takie działania są prowadzone, ale czy będą skuteczne?

Koncepcja władz w Warszawie, której celem jest ostateczne opuszczenie przez Polskę rosyjskiej gazowej strefy wpływów, nosi nazwę Bramy Północnej. To nieprzypadkowe określenie. Jak już wspomniałem, dziedzictwo dominacji sowieckiej spowodowało, że w krajach tzw. „bloku wschodniego” gazociągi budowano ze wschodu na zachód, aby utwierdzić dominację Moskwy nad regionem. Skutkowało to brakiem energetycznych połączeń międzynarodowych na osi północ–południe. Brama Północna ma tę sytuację zmienić. Dzięki dwóm kluczowym projektom infrastrukturalnym wchodzącym w jej skład do roku 2022 ma stać się możliwy import nierosyjskiego gazu na polskie Pomorze Zachodnie w ilościach przekraczających roczne zużycie gazu ziemnego naszego kraju.

Pierwszym elementem Bramy Północnej jest słynny „gazoport”, a więc terminal w Świnoujściu o mocy regazyfikacyjnej 5 mld m sześc. surowca rocznie. Oznacza to teoretyczną możliwość sprowadzania jednej trzeciej zapotrzebowania rocznego Polski na gaz ziemny. Realne możliwości „gazoportu” są oczywiście uzależnione od poziomu jego kontraktacji przez państwową spółkę PGNiG, która zarezerwowała całe jego moce[107]. Na początku 2018 roku łączny wolumen zawartych przez polską firmę umów na dostawy gazu skroplonego wynosił nieco ponad 2,7 mld m sześc. surowca rocznie. O jakich kontraktach mowa?

PGNiG korzysta z umowy zawartej z katarskim Qatargas w 2008 roku. Na uwagę zasługuje także aneks z roku 2017 podwajający jej wolumen[108]. Pierwszą część kontraktu na dostawy 1 mln ton gazu rocznie podpisano u progu „rewolucji LNG”. Uzależnia on cenę surowca od ceny ropy naftowej, co jest niekorzystne. Konkretnej formuły cenowej ani kosztu surowca za 1 tys. m sześc. nie znamy.

Druga istotna część kontraktu to aneks do umowy katarskiej podpisany w 2017 roku, który podwoił wolumen dostaw do 2 mln ton LNG rocznie, co stanowi około 2,7 mld m sześc. gazu. W latach 2018––2020 ma to być wyjątkowo 2,17 mln ton LNG rocznie, czyli około 2,9 mld m sześc. gazu. Umowa obowiązuje od początku 2018 roku do czerwca 2034 roku i ma być zgodnie z zapewnieniami PGNiG „atrakcyjna cenowo i poprawić wyniki spółki”. Oczywiście również ona pozostaje niejawna.

Przy okazji dyskusji o kontrakcie katarskim, która toczy się w polskiej przestrzeni publicznej w związku z kontrowersjami, jakie mu towarzyszą, nie sposób nie pochylić się dłużej nad kwestią ceny gazu. Posiłkując się nieoficjalnymi danymi, spróbujmy odrobinę pospekulować.

Najprawdopodobniej cena 1 mln ton zakontraktowanych u Katarczyków przez stronę polską w 2008 roku różni się (na niekorzyść) od 1 mln ton zakontraktowanych w roku 2017[109]. O pierwszym wolumenie posiadamy nieco nieoficjalnych informacji.

W 2014 roku szacowano, że 577 dolarów za 1 tys. m sześc. surowca z Kataru dostarczanego do świnoujskiego terminalu to poziom pozostający w korelacji ze 110 dolarami za baryłkę ropy. Według ówczesnych analiz UniCredit do podpisania kontraktu katarskiego doszło w 2008 roku przy cenach ropy rzędu 70 dol., a cena gazu z Kataru w takim wypadku kształtowała się na poziomie 367 dol. za 1 tys. m sześc. Innymi słowy błękitne paliwo pozyskiwane w ramach wspomnianej umowy jest drogie[110]. Przypominam, że nie mówimy tu jednak o 1 mln ton dokontraktowanych w 2017 roku. W tym wypadku warunki są zapewne dość atrakcyjne (przystające do obecnych realiów rynkowych).

Oprócz kontraktu katarskiego (z uwzględnieniem aneksu z roku 2017) na łączne wykorzystanie przez PGNiG terminalu LNG w Świnoujściu składa się także podpisany w listopadzie 2017 roku kontrakt z brytyjską Centricą. W jego ramach, począwszy od 2018 roku, w ciągu pięciu lat ma się odbyć dziewięć dostaw amerykańskiego LNG (brytyjska firma jest tu pośrednikiem) na łączny wolumen około 1 mld m sześc.[111] Cena umowy pozostaje niejawna. Polskie władze sugerowały, że ma być atrakcyjna i powiązana z cenami na jednej z giełd europejskich, a nie amerykańskich, co byłoby gwarantem jej opłacalności. Kontrakt rodzi ponadto nadzieje na większe zaangażowanie Amerykanów w sprzedaż gazu przez świnoujski terminal. Niepokojące jest natomiast to, że zawarto go z pośrednikiem, który pobiera marżę, a nie producentem.

Wykorzystanie polskiego terminalu LNG w Świnoujściu przez PGNiG to nie tylko opisane umowy długoterminowe z katarskim Qatargas i brytyjską Centricą, lecz także kontrakty krótkoterminowe (tzw. spoty, w których za konkretną cenę kupuje się ładunek). Było ich kilka, a pochodziły z Norwegii (Statoil) i Stanów Zjednoczonych (Cheniere). Ich ceny także pozostają niejawne.

Jednak w ostatnim z wymienionych spotów można spróbować oszacować cząstkową cenę na bazie oficjalnych danych amerykańskich. Według Administracji Informacji Energetycznej wynosiła ona 4,26 dol. za tysiąc stóp sześc., co daje 150 dol. za 1 tys. m. sześc.[112] Do tej kwoty należy dodać koszty skraplania, transportu morskiego i taryfy regazyfikacyjnej (ostatnią zatwierdza polski Urząd Regulacji Energetyki i generuje ona bardzo duże koszta dodatkowe). Spróbujmy porównać to z ceną gazu rosyjskiego.

W tym samym czasie, gdy do Polski docierało LNG z Cheniere, średnia cena eksportowa Gazpromu dla rynków europejskich wynosiła 190 dol. za tys. m sześc. Przy czym kraje Europy Środkowej płacą rosyjskiej firmie za dostarczany surowiec znacznie powyżej tej średniej. Wydaje się zatem, że spot z Cheniere zakupiony przez PGNiG jest na granicy opłacalności, zresztą polska spółka o tym informowała.

Wracając do tematu terminalu LNG w Świnoujściu, należy podkreślić, że spółka PGNiG, rezerwując jego całą moc (5 mld m sześc. rocznie), przy poziomie kontraktacji z początku 2018 roku (nieco ponad 2,7 mld m sześc. rocznie), jest zmuszona zawierać nowe umowy na dostawy gazu skroplonego. Nie chodzi tu jedynie o zwrot kosztów poniesionych w związku z rezerwacją przepustowości, ale także o bezpieczeństwo kraju. Jak już wspomniałem, terminal stanowi przecież jeden z kluczowych elementów tzw. Bramy Północnej, która ma umożliwić Polsce ostateczne uniezależnienie się od gazu z Rosji i opuszczenie jej energetycznej strefy wpływów. Z jakich kierunków mógłby przypłynąć do Świnoujścia dodatkowy gaz skroplony?

2,7 mld m sześc. gazu pozyskiwanego z Kataru to bardzo dużo. W dodatku spółka PGNiG od lat próbowała renegocjować kontrakt katarski z 2008 roku, a jedynym wymiernym tego efektem był aneks z roku 2017. W związku z tym kontynuacja pozyskiwania dodatkowych wolumenów LNG z tego kierunku jest raczej mało prawdopodobna, tym bardziej że Zatoka Perska to obszar wielu napięć geopolitycznych. Na uwagę zasługują tu szczególnie dwa ryzyka. Pierwszym jest utrzymujące się napięcie polityczne pomiędzy Iranem i Stanami Zjednoczonymi po objęciu prezydentury amerykańskiej przez Donalda Trumpa. Wypowiedział on porozumienie nuklearne zawarte przez swojego poprzednika Baracka Obamę z władzami w Teheranie. Drugim problemem regionalnym jest „kryzys katarski”, który wybuchł w roku 2017 i mógł wywołać problemy z dostawami gazu do Polski. Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Egipt, Bahrajn, Jemen, Libia i Malediwy, a także Nigeria i Mauretania zerwały wtedy stosunki dyplomatyczne z Katarem oraz ogłosiły całkowitą blokadę granicy lądowej i morskiej oraz przestrzeni powietrznej wokół tego państwa. Wydaje się, że działania te zostały podjęte przy cichym poparciu Stanów Zjednoczonych, dla których Katar to konkurent na światowych rynkach LNG[113].

Spółka PGNiG sprowadzała w latach 2016 i 2017 gaz od norweskiego Statoila w ramach kontraktów krótkoterminowych. Niewykluczone, że z tego kierunku zostanie zakontraktowane więcej surowca. Przemawia za tym kooperacja obu firm na Morzu Północnym czy bliskość geograficzna rynku norweskiego. Takie działania dublowałyby się jednak z importem gazu z Norwegii poprzez planowany gazociąg Baltic Pipe. Mógłby to być problem. Wydaje się, że norweski eksport osiągnął swoje maksimum, a utrzymanie go na obecnym poziomie wymaga inwestycji w złoża.

Algieria i Nigeria to kraje, które obok Kataru i Norwegii są kluczowymi dostawcami LNG do Europy. Warto mieć tych graczy na uwadze.

Izrael i Liban to rynki we wschodniej części Morza Śródziemnego, które przeżywają prawdziwy gazowy boom. PGNiG informowało w roku 2018, że są to obszary dla niego bardzo interesujące.

Rośnie kooperacja polskich firm z partnerami z Australii. W listopadzie 2017 roku rozmowy z tamtejszymi firmami rozpoczął polski Gaz-System. Warto mieć na uwadze, że australijska spółka Subsea Engineering Associates udzieli Gaz-Systemowi wsparcia inżynieryjnego przy projekcie budowy strategicznego gazociągu Baltic Pipe pomiędzy Polską a norweskim szelfem. Australijczycy mogą być coraz bardziej zainteresowani angażowaniem się w Europie, ponieważ chińska gospodarka nie wykazuje odpowiedniej dynamiki, co przekłada się na mniejszą od oczekiwanej konsumpcję LNG. Głównym problemem będą tu koszty transportu LNG.

Ze względów politycznych i gospodarczych priorytetowym obszarem poszerzania współpracy w sektorze gazu skroplonego i zawierania nowych umów przez PGNiG wydają się Stany Zjednoczone. Analiza cenowa pierwszej dostawy w ramach umowy krótkoterminowej zrealizowanej do terminalu w Świnoujściu z „gazoportu” Sabine Pass w USA wskazuje, że jest to obecnie ciekawy pod względem korzyści ekonomicznych kierunek importowy. Świadczy o tym także zachowanie austriackiego koncernu OMV, który, mimo że jako kluczowy sojusznik Gazpromu partycypuje w projekcie gazociągu Nord Stream 2, zaangażował się w kupno amerykańskiego LNG, idąc śladem PGNiG. OMV podpisało w grudniu 2017 roku dwie umowy na dostawy gazu skroplonego z katarskim Qatargas i amerykańskim Cheniere[114]. Będą one dostarczane do holenderskiego terminalu LNG „Gate”[115]. Czy znana z pragmatyzmu austriacka spółka zdecydowałaby się na dostawy gazu skroplonego, gdyby były nieopłacalne? A to regularnie sugeruje rosyjski Gazprom.

Także z politycznego punktu widzenia kierunek amerykański wydaje się naturalny jako sposób na dodatkowe zakontraktowanie terminalu LNG w Świnoujściu. Amerykanie aktywnie zwalczają rosyjski projekt gazociągu Nord Stream 2 (pomijając niejednoznaczne deklaracje Trumpa podczas szczytu w Helsinkach w roku 2018) i popierają europejską dywersyfikację dostaw. Wysyłają także sygnały, że za pomocą polskiej infrastruktury mogliby wysyłać gaz na Ukrainę. Byłaby to wymowna pomoc dla ukraińskiego sojusznika, zgodna z polskim interesem, stanowiąca potwierdzenie słów, że „tam, gdzie Amerykanie wysyłali kiedyś marines, dziś wysyłają swoje statki z gazem”. „Gazowi Marines” mogą być istotnym wsparciem dla działań Polski, która mimo upływu lat nadal nie wyzwoliła się ostatecznie z energetycznej strefy wpływów Rosji.

Kierunek amerykański sugerują także dwa porozumienia zawarte przez PGNiG w połowie 2018 roku z Port Arthur LNG oraz Venture Global LNG. Jak informowała polska spółka: „obie firmy z USA realizują projekty budowy terminali skraplających gaz ziemny zlokalizowanych nad Zatoką Meksykańską, których oddanie do użytku planowane jest na lata 2022 i 2023. PGNiG jest w trakcie realizacji szczegółowych analiz prawnych i technicznych projektów. Równolegle będą prowadzone rozmowy dotyczące warunków wiążących umów na dostawy LNG, na mocy których PGNiG odbierać będzie od każdego z amerykańskich partnerów po 2 mln ton LNG rocznie, co po regazyfikacji daje łącznie około 5,5 mld m sześc. gazu ziemnego”[116].

Analizując komunikat PGNiG, warto jednak podkreślić, że wspomniane porozumienia mają charakter wstępny – nie muszą dojść do skutku lub może się zmienić ich wolumen. Szczególnie istotne jest to, że oba planowane terminale amerykańskie, z których miałyby być realizowane dostawy dla PGNiG od 2023 roku (chodzi o Calcasieu Pass i Plaquemines LNG), teoretycznie mogą nie powstać. Decyzje inwestycyjne w sprawie obu terminali zapadną dopiero w 2019 roku[117]. Istnieje również inna możliwość. Amerykańskie „gazoporty” często znacznie się opóźniają, co mogłoby wymusić konieczność szybkiego dokontraktowania terminalu w Świnoujściu. Myślę tu o sytuacji, w której od 2022 roku nie płynie już do Polski rosyjski gaz w związku z ewentualnym wypowiedzeniem umowy z Gazpromem. W takim wypadku dostawcą LNG ze względu na presję czasu musiałby być kto inny niż Stany Zjednoczone.

Nasuwa się jeszcze jedna kwestia. Ewentualne dostawy LNG z Calcasieu Pass i Plaquemines LNG byłyby realizowane w formule, w której to odbiorca odpowiada za dostawę ładunku. To dodatkowe ryzyka, ale i możliwości. Zakupiony w ten sposób gaz można byłoby sprzedawać poza Polskę np. poprzez swap. To rodzaj transakcji, w której należące do PGNiG amerykańskie LNG odbiera na własne potrzeby inna firma, a w zamian dostarcza swój surowiec w inne miejsce na potrzeby PGNiG lub jego klienta.

Analizując kierunek amerykański, nie sposób nie odnieść się także do Izraela. To rynek geograficznie bliski polskiemu terminalowi LNG w Świnoujściu, a także bardzo perspektywiczny. Wschodnia część Morza Śródziemnego przeżywa boom gazowy w związku z odkryciem olbrzymich złóż gazu na akwenach wokół Grecji, Turcji, Cypru, Libanu, Izraela i Egiptu. Efektywne wydobycie surowca z szelfów tych krajów może przeobrazić europejskie rynki gazowe i zdruzgotać rosyjski Gazprom. Dlatego już dziś stara się on partycypować w lokalnych projektach wydobywczych (chodzi o bezskuteczne próby wejścia na koncesje cypryjskie, izraelskie) i podsycać lokalne niesnaski[118]. Napięć politycznych w regionie oczywiście nie brakuje – od incydentów z udziałem sił zbrojnych Grecji i Turcji (paradoksalnie członków NATO), po zamrożony konflikt turecko-cypryjski, tradycyjne spory Izraela z arabskimi sąsiadami czy wpływ toczącej się wojny w Syrii na sytuację wewnętrzną Libanu. Skoro o wojnie syryjskiej mowa, to jednym z powodów zaangażowania się w nią wojska rosyjskiego są interesy Gazpromu. Przez terytorium Syrii mógłby bowiem prowadzić gazociąg łączący irańskie złoża gazowe z Europą[119], co z kolei miałoby prawdopodobnie negatywny wpływ na pozycję rynkową rosyjskiego gazu w Unii Europejskiej.

Z perspektywy regionalnych napięć geopolitycznych stabilny Izrael może stanowić dla PGNiG przykład państwa, z którego da się w niedalekiej przyszłości (na początku lat 20.) importować LNG. Jest to prawdopodobne także dlatego, że operatorem największego izraelskiego złoża Lewiatan jest amerykańska spółka Noble Energy[120]. Niewykluczone zatem, że kolejne wolumeny amerykańskiego LNG trafią do Polski z… Izraela.

Jak więc widać, terminal LNG w Świnoujściu może stanowić kluczowy element uniezależniający Polskę od rosyjskiego gazu. Konieczne jest jednak maksymalne wykorzystanie jego obecnych możliwości oraz jego rozbudowa z 5 do 7,5 mld m sześc. mocy regazyfikacyjnych rocznie. Taka decyzja zapadła w 2017 roku[121].

Kończąc wątek „gazoportu”, należy odnieść się także po raz ostatni do atrakcyjności cenowej LNG. Czy gaz skroplony jest tańszy od rosyjskiego? To pytanie powraca jak mantra w polskich mediach. Odpowiedź brzmi: może być tańszy, jak już wykazano, analizując pierwszą dostawę surowca z amerykańskiej spółki Cheniere na potrzeby PGNiG. Jednak tak naprawdę najistotniejsze jest to, że LNG przełamuje rosyjski monopol. To kluczowy argument, abstrahując od dziesiątek zmiennych, od których są zależne ceny gazu. Jakie to zmienne? To m.in. rodzaj umowy (długoterminowa czy krótkoterminowa), rodzaj dostawcy (producent czy pośrednik), konstrukcja cenowa (odniesienie cenowe kontraktu do giełdy lub ceny ropy), zależność ceny od badanego okresu (rosyjski gaz jest relatywnie drogi, gdy ropa jest droga, a tani, gdy ropa jest tania) itd.

Jak już wspomniano, „gazoport” jest tylko jednym z dwóch elementów projektu Bramy Północnej, która do 2022 roku ma umożliwić Polsce ostateczne opuszczenie rosyjskiej gazowej strefy wpływów. Drugim elementem jest planowany gazociąg Baltic Pipe. Obecnie Polska próbuje go wybudować już po raz kolejny. Można jedynie spekulować, dlaczego poprzednie próby się nie udały. Czy winę za to ponosi tylko „jakość” elit rządzących?

Baltic Pipe ma umożliwić przesył gazu z jednego z największych w Europie hubów (centrów przesyłowych) na Morzu Północnym przez Danię, Morze Bałtyckie do Polski. Oczywiście jak każda nowo budowana rura w Europie projekt uwzględnia także rewers. Przesył będzie więc możliwy w kierunku odwrotnym: z Polski do Danii i Szwecji[122]. Inwestycja będzie się składała z pięciu elementów:

- nowego gazociągu na Morzu Północnym (120 km) z norweskich przybrzeżnych pól gazowych na duńskie wybrzeże. Na Morzu Północnym gazociąg połączy się z istniejącym rurociągiem Europipe II łączącym Norwegię i Niemcy,

- planowanego gazociągu od Jutlandii po Zelandię (220 km),

- nowej tłoczni gazu na duńskim wybrzeżu Zelandii,

- rurociągu morskiego łączącego Danię z Polską w celu dwukierunkowego przesyłu gazu,

- rozbudowy polskiej sieci przesyłowej w celu odbioru gazu.

Baltic Pipe jest realizowany przez duński Energinet i polski Gaz-System[123]. Gazociąg ma zacząć działać wiosną 2022 roku i mieć przepustowość 10 mld m sześc. surowca rocznie. Główne cele stawiane przed inwestycją, to wzmacnianie dywersyfikacji gazu, integracji rynku w Polsce i Danii, ale także Szwecji, regionie Morza Bałtyckiego i Europie Środkowej.

Procedura rezerwacji przepustowości udowodniła zainteresowanie inwestycją, choć zgłosiła się do niej tylko spółka PGNiG[124]. Polska firma zamierza na potrzeby Baltic Pipe dokonać zakupu koncesji w Norwegii i zwiększyć tam produkcję własnego gazu do 2,5 mld m sześc. surowca, a resztę kupić na rynku norweskim[125]. W tym regionie koncesje gazowe posiada także Grupa Lotos, jednak na razie nic nie wskazuje na to, by oba podmioty miały ze sobą kooperować w ramach projektu nowego gazociągu. Nie można jednak zupełnie wykluczyć przyszłej integracji tych aktywów np. w ramach konsolidacji sektora paliwowego w Polsce[126].

W czerwcu 2018 roku wybrano wariant przebiegu Baltic Pipe zaproponowany przez firmę Ramboll, współpracującą także przy projekcie Nord Stream 2. Głównymi wyzwaniami na Bałtyku dla projektu są liczne obszary chronione, na których występują gatunki zagrożone, zalegająca w wielu miejscach akwenu pochodząca z drugiej wojny światowej broń chemiczna, kwestia krzyżowania się nowej rury z istniejącą już infrastrukturą, a także brak doświadczenia Polski i Danii w realizacji tego typu przedsięwzięć[127].

Wszystkie inwestycje na Bałtyku na etapie realizacji są bardzo wrażliwe na czynniki ekologiczne i muszą dopełnić procedury ESPOO związanej z ochroną zwierząt i roślin żyjących w Morzu Bałtyckim. Wybrany wariant gazociągu Baltic Pipe, przebiegający przez wody szwedzkie i duńskie, a nie niemieckie, ma według polskich władz zminimalizować koszty środowiskowe, omijając większość obszarów chronionych na akwenie. Oczywiście taka decyzja rodzi również wyzwania: trasa Baltic Pipe, na którą decydują się inwestorzy, jest nieco dłuższa i przebiega przez głębsze wody[128].

Kolejnym problemem są składy broni chemicznej zalegające w niektórych miejscach na Bałtyku od czasów drugiej wojny światowej. Jedno z większych składowisk znajduje się w okolicach wyspy Bornholm. Jednak spółka Ramboll stała już przed wyzwaniem jego ominięcia przy okazji projektu Nord Stream, a więc teoretycznie powinna dać sobie radę także w wypadku Baltic Pipe.

Wyzwaniem jest także krzyżowanie się Baltic Pipe z Nord Stream i Nord Stream 2. Oczywiście jest ono możliwe i poprzedzą go rozmowy firm realizujących te projekty. Wariant trasy nieprzebiegający przez niemieckie wody wydaje się bezpieczniejszy dla szybkiego zakończenia takich negocjacji. Równie istotny dla kluczowego z perspektywy Polski projektu jest jego przebieg w okolicy innych instalacji znajdujących się na Bałtyku takich jak farmy wiatraków. Na wodach niemieckich byłoby to spore wyzwanie (ze względu na bliskość farmy Wikinger).

Projektowi Baltic Pipe towarzyszą liczne kontrowersje. Ponieważ w polskich mediach prawie w ogóle o nich nie słychać, warto pochylić się nad nimi tutaj.

W procesie rezerwacji przepustowości nowego gazociągu wzięła udział tylko spółka PGNiG. To niepokojące, że zainteresowania nie wyraziły żadne firmy zagraniczne (np. norweski Statoil) ani ich spółki córki operujące w Polsce (np. Shell). Oczywiście nie można wykluczyć, że w przyszłości dołączą one do projektu, ale będą to szczątkowe wolumeny w obliczu skali rezerwacji PGNiG.

PGNiG chciałoby napełnić Baltic Pipe w jak największym zakresie „własnym gazem” wydobywanym w Norwegii. Docelowo miałoby to być nawet 3 mld m sześc. surowca. Nawet jeśli deklaracje te nie okażą się słowami rzuconymi na wiatr (na razie nie słychać o kupowaniu przez polską spółkę udziałów w nowych koncesjach), to pojawi się nowy problem – skąd wziąć dodatkowy wolumen? Najprostszą odpowiedzią jest jego zakup u dominującego na rynku norweskim koncernu Equinor (dawny Statoil). Jednak, jak to często bywa, rzeczywistość może wszystkich zaskoczyć i należy przeanalizować różne możliwości. Co się okaże, jeśli poziom kontraktacji Equinoru nie pozwoli na zawarcie dużej umowy z PGNiG, opiewającej na kilka miliardów metrów sześc. gazu? Warto w tym kontekście pamiętać, że poziom eksportu norweskiego gazu do Europy jest już rekordowy i przestał rosnąć z… braku możliwości. Jeśli chodzi o złoża, to według dostępnych danych utrzymanie wydobycia w Norwegii będzie zależne od nowych inwestycji w odwierty i odkrycia nowych złóż, na razie prognozuje się drastyczny spadek rezerw[129]. Surowcowe eldorado Norwegii wokół Stavanger się wyczerpało i konieczne jest jego „przesunięcie” na północ, do Arktyki. Powoduje to wyzwania technologiczne i finansowe (niskie ceny ropy to mało gotówki na inwestycje). Jeżeli zdolności Equinoru do kontraktacji odpowiednich wolumenów dla PGNiG okażą się niesatysfakcjonujące, to czy polski koncern nie będzie uzupełniał zakupów przez pośredników operujących w ramach hubu na Morzu Północnym? Taki wariant powinien być realnie rozważany przez polskie służby i wnikliwie monitorowany. Bardzo często pośrednicy to spółki rosyjskie bądź z nimi powiązane. Na uwagę zasługuje także polityka energetyczna duńskiego państwowego koncernu gazowego Ørsted (dawne Dong), który w ostatnich pięciu latach zdecydowanie zwiększył zakupy rosyjskiego gazu. Dziś eksportuje go na rynki zewnętrzne. Czy Baltic Pipe nie stworzy ku temu nowych możliwości? Byłoby wielką ironią losu, gdyby duże ilości rosyjskiego gazu bądź surowca dostarczonego PGNiG przez pośredników rosyjskich docierały do Polski przez Baltic Pipe.

PGNiG sprzedaje coraz więcej gazu na Ukrainę. Ograniczeniem wolumenu eksportowego jest niska przepustowość istniejącego łącznika gazowego polsko-ukraińskiego (1,5 mld m sześc.) do czasu jego rozbudowy. Polska spółka poinformowała jednak, że przy wykorzystaniu swojej spółki córki w Niemczech może zakupić gaz na niemieckim rynku, przesłać go przez Czechy i Słowację, a następnie sprzedać na Ukrainie[130]. To ciekawy plan, który uświadamia osobom postronnym, że przesył gazu z szelfu norweskiego (połączonego gazociągami z Niemcami) na Ukrainę jest możliwy bez powstania Baltic Pipe (co działo się już w ramach tzw. małego kontraktu norweskiego). Kwestią dyskusyjną są jedynie przepustowości. Jednak nawet jeśli konieczne byłyby dodatkowe inwestycje w Niemczech, służące przesyłowi gazu do Polski znad Morza Północnego, to byłyby one znacznie tańsze od morskiego gazociągu. Jakie jest zatem uzasadnienie dla powstania nowego, kosztownego gazociągu na Bałtyku? Najprawdopodobniej nieufność Polski wobec Niemiec, które sprzyjają Gazpromowi. Ważny jest także czynnik konkurencji – zarówno strona polska, jak i niemiecka dążą do budowy regionalnych hubów gazowych (centrów obrotu i magazynowania) na swoim terytorium. W dodatku podobnym sposobem – tworząc nowe gazociągi na akwenie bałtyckim (Baltic Pipe, Nord Stream 2).

Kolejne kontrowersje związane z projektem Baltic Pipe dotyczą jego napiętego harmonogramu. Gazociąg ma być gotowy wiosną 2022 roku, a w grudniu potencjalnie może wygasnąć umowa PGNiG z Gazpromem na dostawy rosyjskiego gazu do Polski. Co się stanie, jeżeli Baltic Pipe się opóźni? Jest takie niebezpieczeństwo, ponieważ prawie wszystkie projekty tej wielkości nie dotrzymują harmonogramu.

Piotr Naimski, pełnomocnik rządu ds. strategicznej infrastruktury przesyłowej, w swojej prezentacji sejmowej z roku 2018 podkreślił, że: „Dialog z dostawcami np. rur [na potrzeby Baltic Pipe] już się rozpoczął. […] Wiemy, że […] [liczba] statków kładących rury podmorskie jest ograniczona. Znamy okienka, wiemy, kiedy statki będą mogły być użyte na Bałtyku” – skonkludował polityk. Obecni na sali posłowie w zadawanych Naimskiemu pytaniach nie odnieśli się do tego fragmentu wystąpienia, a jest ono według mnie kluczowe. Przykład wyboru spółki Saipem do prac związanych z budową „gazoportu” w Świnoujściu pokazuje, jak bardzo ograniczona jest liczba specjalistycznych firm układających podmorskie gazociągi czy też budujących skomplikowane instalacje związane z gazem skroplonym. Przypuszczam, że polskie władze doskonale zdawały sobie sprawę z tego, że najważniejsze elementy portfela Saipemu to energetyczne gigaprojekty rosyjskie. Mimo konfliktu interesów zdecydowano się jednak na powierzenie losu „gazoportu” włoskiej spółce. Dlaczego? Zapewne dlatego, że liczba tego typu firm jest niewielka, a w ich harmonogramach trudno znaleźć luki. Jak skończyła się opisana historia, wszyscy doskonale wiemy. Opóźnienia w oddaniu do użytku „gazoportu” w Świnoujściu postawiły nas w trudnej sytuacji negocjacyjnej z rosyjskim Gazpromem w 2010 roku i stały się przedmiotem postępowania NIK. Sprawa do dziś nie znalazła swojego finału. Od 2016 roku Saipem walczy przed arbitrażem ze stroną polską, która chce obciążyć włoską spółkę dodatkowymi kosztami (karami) za nieoddanie w czasie do użytku terminalu LNG. Czy w wypadku Baltic Pipe historia się powtórzy? To niewykluczone. O deficycie firm potrafiących udźwignąć taką inwestycję świadczy choćby to, że badania związane z preferowaną trasą Baltic Pipe powierzono duńskiemu Rambollowi, który takie same prace wykonuje dla projektu… Nord Stream 2. Nietrudno zatem wyobrazić sobie kuriozalną sytuację, że kluczowy dla polski gazociąg zbuduje…ponownie spółka Saipem.

Skoro opóźnienia Baltic Pipe są możliwe, to jak w takim wypadku polskie władze wypełnią gigantyczną lukę importową po dostawach z Rosji? Wiele będzie zależało od tego, czy na południu Polski powstaną łączniki gazowe z krajami wyszehradzkimi, dzięki czemu można by było sprowadzić nad Wisłę dodatkowe wolumeny surowca. Tyle tylko, że – jak wielokrotnie powtarzała strona polska – zanim staną się one operacyjne, najpierw musi powstać… Baltic Pipe. Trudną sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że już w 2019 roku (a więc roku wyborczym) zgodnie z zapisami umowy PGNiG z Gazpromem należy określić, czy dostawy rosyjskie po roku 2022 będą kontynuowane. Nie można wykluczyć, że rosyjski koncern złoży polskiej spółce atrakcyjną propozycję, co postawi władze w Warszawie w trudnej sytuacji przed ich wyborcami[131]. Byłaby ona jeszcze trudniejsza, gdyby w nowej umowie dwustronnej pojawiła się propozycja zmiany punktów odbioru gazu rosyjskiego, tak by importować go z Niemiec, a nie Ukrainy. W razie zgody na taki scenariusz władze w Warszawie de facto podpięłyby się do Nord Stream 2, który przez lata krytykowały, a w wypadku odmowy – naraziły na zarzuty o rusofobię w kontekście atrakcyjnej ceny zaoferowanej przez Gazprom.

Ostatnia kontrowersja związana z projektem Baltic Pipe to… sam projekt Baltic Pipe. Po oddaniu do użytku rurociągu Polska będzie zmuszona kupować gaz z hubu na Morzu Północnym. Budowa drugiego terminalu LNG zamiast Baltic Pipe dałaby naszemu krajowi większą elastyczność w doborze dostawców. W dobie nasilającej się „rewolucji LNG” postawienie na kolejny „gazoport” wydaje się rozwiązaniem dużo lepszym. Z niezrozumiałych względów postanowiono jednak budować gazociąg, a opcję drugiego terminalu przewidziano jako rezerwową.

Razem z rozbudowanym terminalem LNG gazociąg Baltic Pipe powinien umożliwić import do Polski 17,5 mld m sześc. nierosyjskiego gazu. Oba przedsięwzięcia stanowią jeden projekt nazwany Bramą Północną. Jednak koncepcja ta w rzeczywistości jest dużo szersza i może nie tylko pomóc skruszyć sowieckie dziedzictwo energetyczne, lecz także stanowić oś współpracy krajów Europy Środkowej. W jaki sposób?

Zakładając, że w 2016 roku całkowity import gazu do Polski wyniósł 13,88 mld m sześc., to nawet przy całkowitej rezygnacji z surowca rosyjskiego przy sprowadzeniu za pomocą Bramy Północnej 17,5 mld m sześc. błękitnego paliwa rocznie zdaniem rządu powinna się utworzyć nadwyżka. Poprzez rozbudowę połączeń gazowych z sąsiadami mogłaby ona trafiać do Czech, Słowacji, na Ukrainę. Ostatni ze wspomnianych rynków jest najbardziej perspektywiczny ze względu na spór ukraińskiego Naftogazu i Gazpromu. W wypadku realizacji tych planów Polska stałaby się regionalnym hubem gazowym. Oczywiście nie brakuje przeszkód stojących na drodze temu celowi.

Zgodnie z informacjami, jakie podało PGNiG: „Wielkość przesłanego paliwa gazowego za pośrednictwem sieci wyniosła w 2017 roku 17,6 mld m sześc.[132] Po odjęciu od tej wartości kilkuset milionów metrów sześc. sprzedaży gazu pochodzącego z PGNiG na Ukrainę wzrost przesyłu rok do roku jest bardzo duży. Przekłada się on na konsumpcję, która w 2016 roku wyniosła 16,3 mld m sześc. To oznacza około 1 mld m sześc. wzrostu zapotrzebowania polskiej gospodarki na gaz w ciągu jednego roku. To nieprzypadkowe. Konsumpcja krajowa będzie w nadchodzących latach szybko rosnąć z powodu wysokiej dynamiki PKB, oddawania do użytku kolejnych elektrowni gazowych (we Włocławku, w Stalowej Woli) czy wykorzystywania „błękitnego paliwa” do walki ze smogiem, a także postępującej gazyfikacji kraju. Czy w tym kontekście wzrost konsumpcji gazu ziemnego do roku 2022 nie zniweluje nadwyżki eksportowej, jaką miał zapewnić gazociąg Baltic Pipe?[133]

Powstanie polskiego hubu gazowego napotka na opór konkurencyjnych projektów. Niemcy chcą stworzyć regionalne centrum obrotu i magazynowania gazem na swoim terytorium za pomocą dwóch nitek gazociągu Nord Stream. Austriacy są zainteresowani rozwojem własnego hubu w Baumgarten za pomocą rosyjskiego gazu. Baumgarten ma w planach Kremla stanowić punkt styczny dla bałtyckich rurociągów Nord Stream 1 oraz Nord Stream 2 zasilających Europę Środkową i czarnomorskiego Turkish Stream, który ma dostarczać gaz na Bałkany. Gdyby zrealizowano te plany, powstałyby „gazowe ramiona” obejmujące Europę Środkową. Być może nazwa „gazowa żelazna kurtyna” byłaby w takim przypadku uzasadniona? Konkurencyjnym centrum obrotu magazynowania i obrotu gazem wobec polskiego hubu może się okazać także projekt ukraiński. Na Ukrainie znajdują się przecież największe podziemne magazyny gazu w Europie. Władze w Kijowie sugerują Polsce i innym krajom wyszehradzkim magazynowanie własnego gazu w ukraińskich magazynach, jednak moim zdaniem jest to projekt niekompatybilny z planami rozwoju hubu nad Wisłą. Trudno sobie także wyobrazić, by PGNiG lokowało swoje strategiczne zapasy w państwie, które toczy w Donbasie wojnę i jest narażone na akty sabotażu, tym bardziej że Polska zamierza rozbudować własne magazyny gazu do 7 mld m sześc. do 2025 roku[134].

Komplementarnym elementem projektu polskiego hubu gazowego powinien być rozwój wydobycia krajowego tego surowca. Dużą szansą na to mógł być rozwój łupków. Chodzi o węglowodory niekonwencjonalne (gaz i ropę), których wydobycie jest dużo bardziej skomplikowane niż w wypadku złóż konwencjonalnych. Konieczne jest bowiem utworzenie nie tylko odwiertu pionowego, lecz także poziomego kruszącego skały, w których znajduje się surowiec.

Niestety rozwój polskich łupków zaprzepaszczono, mimo że w szczytowych okresie „polskiej rewolucji łupkowej” (lata 2008–2012) wydano ponad sto koncesji, na których operowali światowi giganci tacy jak ExxonMobil, ConocoPhillips, Chevron, Eni, Talisman Energy itd. Skalę zaniedbań pokazuje doskonale raport Najwyższej Izby Kontroli z 2014 roku[135], który wskazuje np. na to, że: „Ze znacznym opóźnieniem prowadzono rozpoczęte w 2011 roku prace związane z tworzeniem i nowelizacją prawa dotyczącego poszukiwania i wydobywania węglowodorów, w tym gazu z łupków, oraz przepisów w zakresie opodatkowania kontrolowanej działalności”. Firmy wchodzące do Polski nie wiedziały więc, w jakim otoczeniu prawnym przyjdzie im działać. Wydobycie gazu łupkowego jest natomiast bardzo drogie i wymaga stosownych inwestycji.

„Mimo deklaracji o priorytetowym traktowaniu poszukiwań złóż gazu z łupków Ministerstwo Środowiska nie potrafiło właściwie zorganizować prac resortu, tak by zadania deklarowane jako priorytetowe były realizowane stosownie do ich rzeczywistego znaczenia dla państwa. Np. w Departamencie Geologii i Koncesji Geologicznych sprawami dotyczącymi koncesjonowania poszukiwań złóż gazu z łupków zajmowały się w latach 2007–2012 jedynie trzy osoby”. Czy to w ogóle wymaga komentarza?

„Nierzetelnie i przewlekle prowadzone były przez Ministra Środowiska postępowania administracyjne w sprawie udzielenia (zmiany, przeniesienia) koncesji na poszukiwanie i (lub) rozpoznawanie gazu z łupków. Dopuszczano do nierównego traktowania wnioskodawców oraz do rozpatrywania wniosków niekompletnych oraz takich, które nie pozwalały w pełni na sprawdzenie wiarygodności ekonomicznej wnioskodawcy”. Dalej raport NIK sugeruje, że nie można również wykluczyć korupcji.

„Przyjęty przez Ministra Środowiska sposób udzielania koncesji każdemu z przedsiębiorców według wnioskowanego zakresu, obejmującego łącznie nawet 10 tys. km kw., umożliwił wprawdzie rozdysponowanie całego obszaru koncesyjnego, jednak zablokował na okres co najmniej kilku lat dostęp innym przedsiębiorcom zainteresowanym poszukiwaniem gazu z łupków”. Innymi słowy chciano pokazać polskiemu społeczeństwu, że rozdysponowano między firmy wszystkie koncesje, mimo że były one zbyt duże na możliwości tych podmiotów.

To tylko kilka wstrząsających wniosków z raportu NIK, które sugerują, że rozwój polskiego gazu łupkowego zablokowała przede wszystkim nieudolność administracyjna. Na te kłopoty nałożyła się trudniejsza od amerykańskiej geologia polskich złóż, ostrzejsze przepisy ekologiczne (podnoszące koszty) oraz spadek cen ropy na rynkach światowych w roku 2014, który wydrenował przedsiębiorstwa wydobywcze z gotówki niezbędnej na projekty łupkowe.

Być może kwestia wydobycia gazu niekonwencjonalnego w Polsce jeszcze powróci. Chociaż liczba odwiertów jest zbyt mała, by oszacować jego złoża, to jednak wiadomo, że fizycznie surowiec się w nich znajduje. Na razie polskie przedsiębiorstwa zamroziły jednak łupkowe poszukiwania i skupiły się na innym projekcie.

Chodzi o wydobycie metanu z pokładów węgla. Pilotażowy projekt jest realizowany z sukcesem w Gilowicach na Śląsku. PGNiG, nadzorujące te prace, twierdzi, że docelowo, na skalę ogólnopolską, możliwe jest tym sposobem pozyskanie dodatkowego miliarda metrów sześc. Przy okazji zwiększono by bezpieczeństwo kopalń, odmetanowując je[136]. Czy to się uda? Trudno powiedzieć, niemniej pozyskiwanie większej ilości gazu na terytorium Polski wydaje się integralnym i niezbędnym elementem budowy regionalnego hubu gazowego w Polsce. Tymczasem wydobycie krajowe spada.

Inicjatywy te mogą stanowić skuteczną drogę do wyzwolenia się z rosyjskiej strefy wpływów energetycznych. Polska w stulecie swojej niepodległości powinna się wreszcie zmobilizować do zakończenia przecinania powiązań łączących ją z sowieckim dziedzictwem. Zarówno w sektorze naftowym, jak i w branży gazowej, by tak się stało, konieczna jest determinacja polityków i obywateli. Badania sondażowe z 2018 roku pokazują, że „98 proc. Polaków uważa, że problematyka bezpieczeństwa energetycznego jest istotna. 93 proc. z nich twierdzi, że kluczowa jest dywersyfikacja. 90 proc. badanych zgadza się, że budowa Baltic Pipe, gazociągu, którym [] [dostarczany jest] gaz z Norwegii, wpłynie pozytywnie na bezpieczeństwo Polski”[137]. To dobra informacja.

Trzeba mieć jednak świadomość, że za konserwacją sowieckiego dziedzictwa energetycznego opowiadają się potężne siły. Rosyjski gaz to przecież wielka polityka i służby specjalne. O tych ostatnich będzie jeszcze mowa w poświęconym im rozdziale tej książki.

ROZDZIAŁ TRZECI
Związek Sowiecki w gniazdkach

Związek Sowiecki przestał istnieć ćwierć wieku temu, a mimo to pod wieloma względami ma się całkiem nieźle… W poprzednich rozdziałach opisałem szczegółowo, jak sowieckie dziedzictwo w sektorach naftowym i gazowym nadal zabezpiecza interesy gospodarcze Federacji Rosyjskiej. Tym razem chciałbym się skupić na energii elektrycznej.

Wiele mówi się o możliwości wybuchu w Europie Środkowo-Wschodniej wojny gazowej w wyniku działań Rosji. Tymczasem świadomość potencjalnego rozpętania przez Kreml konfliktu energetycznego nie jest szerzej znana, choć wydaje się równie realna. Obszarem tej bitwy mogłyby się stać Litwa, Łotwa i Estonia. Przykład ten pokazuje, jak często strategiczne interesy militarne zazębiają się z energetycznymi.

Kraje bałtyckie mimo upadku Związku Sowieckiego pozostają częścią systemu energetycznego IPS/UPS. To pierścień sieci przesyłowych, którymi płynie energia od rosyjskiego Petersburga, przez Estonię, Łotwę, Litwę, Białoruś, rosyjski Smoleńsk i znów Petersburg. System wymusza zależność mniejszych państw wobec Rosji, która jest największym ze zintegrowanych ze sobą rynków. Na domiar złego parametry prądu systemu IPS/UPS różnią od parametrów innych systemów energetycznych funkcjonujących w jego sąsiedztwie (chodzi o system scalający przepływ energii w Europie Kontynentalnej, do którego należy Polska, a także system integrujący kraje skandynawskie).

Jak już wspomniano w tej książce, energia jest współcześnie wyznacznikiem niepodległości. To ona określa bezpieczeństwo i konkurencyjność gospodarki. Właśnie dlatego Rosja stara się tworzyć mechanizmy konserwujące energetyczny system IPS/UPS. Mimo wstąpienia krajów bałtyckich do NATO i UE pozostają one mocno uzależnione od Kremla. Jednak, podobnie jak w wypadku sektorów naftowego i gazowego, przewaga Moskwy wynikająca z sowieckiego dziedzictwa regionu zaczyna się kruszyć.

Różnice pomiędzy systemami energetycznymi dzielącymi Europę powodują, że wszelkie połączenia energetyczne pomiędzy nimi są bardzo kosztowne, bo wymagają synchronizacji parametrów prądu. Mimo to kraje bałtyckie budują takie mosty energetyczne. Litwa uruchomiła łączniki z państwami skandynawskimi i Polską po to, by zmniejszyć swoją zależność od Rosji.

Pierwsze ze wspomnianych połączeń to NordBalt, kabel podmorski, którym energia ze Szwecji jest transportowana na Litwę. Drugi ważny most energetyczny to LitPol Link, który łączy Polską i Litwę. To za jego pomocą „szwedzki” prąd z litewskich sieci trafia do naszego kraju. Piszę „szwedzki”, ponieważ trafiająca do Polski energia jest dostarczana na giełdę – teoretycznie przypisywanie jej jakiemukolwiek źródłu pochodzenia nie ma większego znaczenia. Jednak nie zawsze – o czym będzie jeszcze mowa.

Rosja reaguje alergicznie na przejawy ograniczania jej energetycznej strefy wpływów (systemu IPS/UPS), a każde dodatkowe połączenie integrujące rynki w Europie Środkowo-Wschodniej uważa za wrogie. Z tego powodu budowa NordBalt napotkała na wiele problemów. Władze litewskie w 2015 roku oficjalnie informowały o tym, że rosyjska flota próbowała uniemożliwić położenie tego podmorskiego kabla[138]. Dla Polski i jej planów budowy gazociągu Baltic Pipe przez Morze Bałtyckie powinna to być cenna lekcja. Już po uruchomieniu NordBalt połączenie miało natomiast nieustanne awarie. W 2016 roku do prasy litewskiej przedostały się informacje, że podmorski kabel mógł zostać uszkodzony[139].

O realności zagrożeń hybrydowych związanych z Rosją świadczą ćwiczenia Centrum Bezpieczeństwa Energetycznego NATO[140]. Zakładają one m.in. ryzyko ataku tzw. „zielonych ludzików” (nieoznakowanych oddziałów wojskowych) na krytyczną infrastrukturę energetyczną. W wypadku kabli podmorskich takich jak NordBalt zniwelowanie zagrożenia może być bardzo trudne ze względu na ograniczone możliwości ich zabezpieczenia (lub po prostu brak takich zabezpieczeń).

Kwestie te mają olbrzymie znaczenie dla bezpieczeństwa Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Litwy, która po wyłączeniu elektrowni atomowej w Ignalinie jest uzależniona od importu energii elektrycznej. W razie opuszczenia przez kraje bałtyckie rosyjskiego systemu energetycznego IPS/UPS (a takie plany istnieją), jakiekolwiek problemy z łącznikami NordBalt i Litpol Link mogłyby spowodować blackout (wielkoobszarową awarię). W Wilnie i innych miastach Litwy po prostu zabrakłoby prądu.

Nawet jeśli nie założymy najgorszego, to już sam eksport energii z krajów autorytarnych do sieci środkowoeuropejskich członków Unii Europejskiej może stanowić zagrożenie. Niestety dotyczy ono w sposób bezpośredni Polski.

Tak się składa, że głównym źródłem produkcji energii w rosyjskim obwodzie kaliningradzkim i na Białorusi może już niebawem stać się rosyjski Rosatom. To właśnie w tym momencie historia, którą opisuję, zaczyna dotyczyć bezpośrednio polskich interesów. Rosjanie stworzyli bowiem plan, którego celem jest nie tylko utrzymanie nadwyrężonej energetycznej strefy wpływów obejmującej kraje bałtyckie (system IPS/UPS), lecz także jej poszerzenie poprzez wytworzenie nowych mechanizmów uzależnienia Europy Środkowo-Wschodniej od taniej rosyjskiej energii. Może ona się stać takim samym narzędziem politycznego nacisku w rękach Kremla jak gaz. Nie da się wykluczyć, że Moskwa zdecyduje się w nadchodzących latach użyć prądu jako broni i wywołać konflikt na dużą skalę. Zanim jednak szczegółowo opiszę strategię Rosji, musimy się przyjrzeć podmiotowi, któremu powierzyła realizację własnej polityki.

Rosatom to kontrolowana przez państwo rosyjskie korporacja zrzeszająca przedsiębiorstwa i instytucje naukowe przemysłowego kompleksu jądrowego. Jej znaczenie dla Kremla jest olbrzymie z dwóch powodów. Po pierwsze, firmy nie dotykają jak na razie kłopoty finansowe, z którymi zmagają się jej dotychczasowi globalni konkurenci (amerykańsko-japoński Westinghouse, francuska Areva). Po drugie, Rosatomu nie dotyczą zachodnie sankcje, które objęły kilka segmentów rosyjskiej gospodarki po wywołaniu przez nią wojny na Ukrainie w 2014 roku. Dzięki temu państwowa korporacja atomowa może stanowić rezerwuar gotówki (w tym obcej waluty) dla innych podmiotów państwowych.

Choć Rosatomowi operującemu w sektorze energetyki jądrowej nie towarzyszą tak duże kontrowersje jak naftowemu Rosnieftowi czy gazowemu Gazpromowi, to jednak podobnie jak wymienione podmioty stanowi on integralny element rosyjskiej polityki zagranicznej. Świadczą o tym także kwestie kadrowe.

W 2016 roku na mocy dekretu prezydenta Federacji Rosyjskiej pierwszym zastępcą szefa prezydenckiej administracji został dotychczasowy prezes Rosatomu Siergiej Kirijenko. W latach 90. był on sprawnych menadżerem, którego dostrzegł Borys Jelcyn. W wieku 34 lat został najmłodszym w historii premierem Federacji Rosyjskiej. Po kilku miesiącach urzędowania ogłosił niewypłacalność zagranicznych wierzytelności dłużnych i przeszedł do historii jako symbol upadku Rosji w okresie jelcynowskim. Zrobił tym jednak wielką przysługę namaszczonemu na następcę Jelcyna Władimirowi Putinowi, który mu tego nie zapomniał.

Na początku XXI wieku Kirijenko został zarządcą jednego z ośmiu okręgów federalnych. Jednak najciekawszy okres jego kariery rozpoczął się w roku 2005, kiedy został szefem Federalnej Agencji Energetyki Jądrowej. Putin powierzył mu arcyważne zadanie. Kirijenko rozpoczął proces integracji rosyjskiego przemysłu jądrowego, który po epoce jelcynowskiej prywatyzacji znajdował się w całkowitej rozsypce. Z zadania wywiązał się celująco, konsolidując branżę pod egidą konsorcjum Rosatom. Kirijenko pełnił zatem w sektorze jądrowym taką samą funkcję konsolidatora, jaką Igor Sieczin w sektorze ropy naftowej[141].

Dalsza historia Kirijenki to pasmo nieustannego rozwoju Rosatomu, który liczy obecnie około 400 firm i 250 tys. pracowników. W 2016 roku Kirijenko został, jak już wspomniano, pierwszym zastępcą szefa prezydenckiej administracji, a jego zaufany człowiek zastąpił go w fotelu prezesa jądrowego potentata[142].

Szczególnie istotna dla tej całej historii jest skala powiązań Rosatomu z Kremlem. Mimo że spółka nie budzi takich kontrowersji jak Rosnieft czy Gazprom, to jednak nie ulega wątpliwości, że stanowi jedno z ramion rosyjskiej polityki zagranicznej. W Europie Środkowo-Wschodniej jest to szczególnie widoczne. Lokalne działania Rosatomu są bowiem sprzeczne z polskimi interesami energetycznymi.

Pierwszym elementem strategii Kremla, wdrażanej za pomocą kontrolowanego przez państwo koncernu jądrowego, jest projekt Bałtyckiej Elektrowni Atomowej w obwodzie kaliningradzkim (chwilowo inwestycja jest zamrożona). Budowa zakłada realizację dwóch bloków o łącznej mocy 2300 MW, ale analizowane są także reaktory o małej (40 MW) i średniej mocy (640 MW). To projekt o charakterze eksportowym, ponieważ istniejące elektrociepłownie zaspokajają zapotrzebowanie obwodu kaliningradzkiego. Planowana siłownia jądrowa ma produkować energię na potrzeby rynków ościennych. Chodzi o Niemcy, Polskę i kraje bałtyckie. W jaki sposób prąd miałby być sprzedawany do tych państw?

W wypadku Niemiec rozważano budowę kabla podmorskiego o mocy 800–1000 MW. Aby uniknąć porównań do „energetycznego Nord Stream”, zmodyfikowano tę strategię ze względu na głosy sugerujące, że Berlin i Moskwa chcą się ponownie porozumieć ponad głowami krajów Europy Środkowej. Tak narodziła się koncepcja przesyłu energii z obwodu kaliningradzkiego tranzytem przez Polskę do Niemiec. W tym celu planowano budowę mostu energetycznego Mamonowo–Olsztyn o mocy 600 MW.

Jeśli chodzi o eksport rosyjskiej energii na Litwę, sprawa była dużo prostsza. Rosja eksportuje bowiem energię linią Sowieck–Kłajpeda i wystarczyło ją zmodernizować na potrzeby większych wolumenów[143].

Rosjanie próbowali różnych sposobów, by zachęcić stronę polską do udziału w projekcie. Przede wszystkim zwracali uwagę na to, że kupno energii z kaliningradzkiej siłowni to panaceum na deficyt energii w północno-wschodniej Polsce, gdzie nie ma żadnych dużych elektrowni. Lobbing rosyjski był także prowadzony na odcinku brukselskim. Unijnych dygnitarzy przekonywano, że „czysta energia” z obwodu kaliningradzkiego pomoże Polsce w transformacji jej „brudnego” miksu energetycznego opartego na węglu. Równie intensywne były kontakty z polskimi politykami. Ówczesny minister transportu, Sławomir Nowak, jako współprzewodniczący Polsko-Rosyjskiej Międzyrządowej Komisji ds. Współpracy Gospodarczej rozmawiał w Moskwie o budowie mostu energetycznego Mamonowo–Olsztyn[144]. Ponadto Rosjanie kusili władze w Warszawie udziałem polskich firm w budowie Bałtyckiej Elektrowni Atomowej[145].

Gdy stanowisko władz w Warszawie pozostawało nieprzejednane, Kreml postanowił wywrzeć na niej presję poprzez Berlin. W 2014 roku Igor Sieczin, druga po Władimirze Putinie osoba w rosyjskich elitach, udał się z wizytą do Niemiec. W ośrodku konferencyjnym nad jeziorem Wannsee doszło do jego spotkania z przedstawicielami elit politycznych i gospodarczych Republiki Federalnej Niemiec. Sieczin wygłosił także referat „Rosja–Niemcy: droga ku przyszłości”, w którym zaproponował dostawy prądu z obwodu kaliningradzkiego jako stabilizator dla niemieckiej gospodarki transformującej się w kierunku czystej energii[146].

Jednak mimo rosyjskiego lobbingu nie udało się skłonić Warszawy ani pozostałych krajów regionu do pomysłu odbioru energii z obwodu kaliningradzkiego. W związku z tym budowę Bałtyckiej Elektrowni Atomowej zamrożono (proces ten postępował od roku 2013). Dlaczego strona polska nie przystała na rosyjskie propozycje?

Szybko zdano sobie sprawę z tego, że strategia eksportowa Rosatomu, który jest powiązany z Kremlem, może być bardzo niebezpieczna. Tani prąd z obwodu kaliningradzkiego szybko uzależniłby deficytową w energię północno-wschodnią Polskę, a w dalszej perspektywie być może i kolejne obszary naszego kraju. Oczywiście płynąca przez LitPol Link energia, trafiając na giełdę, nie ma narodowości, jednak sytuacja w rzeczywistości wydaje się dużo bardziej skomplikowana.

Nietrudno sobie wyobrazić scenariusz, w którym dostawy prądu w sytuacji krytycznej dla polskiego systemu energetycznego zostałyby odcięte i wykorzystane politycznie tak jak wielokrotnie się to działo w sektorze gazowym. Idealnym do tego momentem byłby np. sierpień 2015 roku, gdy z powodu rekordowych upałów Polska musiała wprowadzić tzw. stopnie zasilania (ograniczenia w dostawach energii dla odbiorców przemysłowych). Naszemu państwu groził wtedy bardzo realnie tzw. blackout[147].

Energia pochodząca z Bałtyckiej Elektrowni Atomowej, nieobarczona unijną polityką klimatyczną czy zaostrzającymi się normami bezpieczeństwa siłowni jądrowych w UE (co generuje koszty), mogłaby także zmniejszyć chęć budowania nad Wisłą nowych elektrowni. Była to perspektywa szalenie groźna, tym bardziej że w razie braku inwestycji w nowe bloki energetyczne w Polsce energii zaczęłoby brakować już w roku 2020[148].

Istotny jest tu jeszcze jeden wątek. Kaliningradzki projekt mógł bezpośrednio zagrozić planom powstania pierwszej elektrowni atomowej w Polsce nad Bałtykiem. Nieprzypadkowo siłownia jądrowa na polskim terytorium ma powstać na północy kraju, który jest deficytowy w energię. To idealne miejsce, w które z perspektywy interesów Rosatomu mógłby trafiać generowany przez jego kaliningradzki projekt prąd. Wkrótce wszystkie polskie inwestycje, które mogłyby pokrzyżować plany rosyjskiego koncernu, napotkały na podobne problemy.

Sam projekt budowy elektrowni atomowej w Polsce opóźnił się znacznie z powodu wyboru firmy WorleyParsons, która miała wykonać badania środowiskowe. Niestety przez rok nie zrobiła w tym zakresie nic, po czym umowę z nią rozwiązano[149].

Strategiczny projekt budowy linii energetycznej Kozienice–Ołtarzew miał natomiast wyprowadzić energię z nowego bloku elektrowni Kozienice, co załatałoby deficyt energii na północ od Warszawy. To obszar, do którego prąd miał dostarczać planowany przez Rosjan most energetyczny z obwodem kaliningradzkim. Niestety, także w tym przypadku konsorcjum ZUE nie wykazało w ciągu dwóch lat działalności żadnych efektów budowlanych i zakończono z nim współpracę[150].

Opóźnienia projektów polskiej siłowni jądrowej i linii Kozienice–Ołtarzew powodują, że mimo zamrożenia budowy Bałtyckiej Elektrowni Atomowej ryzyko jej wznowienia pozostaje nadal duże, tym bardziej że plany Rosatomu dostosowują się do zaistniałej sytuacji.

9 stycznia 2014 r. weszła w życie decyzja Urzędu Regulacji Energetyki dotycząca udzielenia koncesji na obrót energią elektryczną spółce IRL Polska. Jest to spółka wnuczka rosyjskiego giganta Inter Rao powołana do życia w prostym celu – handlu energią z obwodu kaliningradzkiego. Mimo niewielkich wolumenów jej napływ do Polski jest technicznie możliwy poprzez linie Sowieck–Kłajpeda i LitPol Link. 22 maja 2014 roku IRL Polska zawarła pionierską transakcję na Towarowej Giełdzie Energii.

Oprócz posiadania operacyjnych spółek handlowych na Litwie (Inter Rao Lietuva) i w Polsce (IRL Polska) Kreml kontynuuje działania lobbingowe zmierzające do odmrożenia budowy eksportowego projektu Bałtyckiej Elektrowni Atomowej. W jaki sposób? Oto kilka przykładów. W 2016 roku przedstawiciel rosyjskiego Rosatomu Dmitrij Suchanow odwiedził Forum Ekonomiczne w Krynicy, gdzie udzielił wywiadu m.in. Polskiej Agencji Prasowej. Menadżer przekonywał w nim, że „Rosatom nie wyklucza wzięcia udziału w polskim przetargu na budowę elektrowni jądrowej, jeśli taki przetarg zostanie rozpisany […]. Polska mogłaby także zyskać na imporcie energii elektrycznej z elektrowni jądrowej w obwodzie kaliningradzkim”[151].

Projekt Bałtyckiej Elektrowni Atomowej żyje też swoim życiem w rosyjskich mediach np. propagandowym Sputniku. Do momentu, w którym napisałem te słowa, ostatni artykuł na ten temat powstał na początku 2018 roku[152].

Rosjanie wykorzystują również narzędzia informacyjne, by uzasadniać potrzebę importu energii z Rosji w innych krajach. Ciekawym przykładem takich działań jest np. opinia opublikowana na łamach poczytnego szwedzkiego dziennika „Svenska Dagbladet”[153]. Pojawiają się w niej stwierdzenia, że decyzja władz w Sztokholmie o wycofaniu się z energetyki jądrowej może skutkować tym, że zamiast taniej szwedzkiej energii przesyłanej na Litwę przez NordBalt Szwecja będzie głównie importować prąd z Rosji i Białorusi. Na uwagę zasługuje szczególnie to, że takiej samej argumentacji można użyć w odniesieniu do Niemiec, które notabene importują duże wolumeny szwedzkiego prądu.

W promocję interesów Rosatomu Rosja angażuje także swoje służby specjalne (wspominają o tym raporty kontrwywiadów krajów Europy Środkowo-Wschodniej), o czym opowie kolejny poświęcony im rozdział tej książki. Polska, podejmując wysiłki zmierzające do likwidacji wszelkich zależności energetycznych od Rosji, wynikających z sowieckiego dziedzictwa, musi mieć to na uwadze.

Niestety Bałtycka Elektrownia Atomowa i towarzysząca jej strategia eksportowa opracowana w Moskwie ma swojego brata bliźniaka. Rosyjski Rosatom jest bowiem wykonawcą siłowni jądrowej w białoruskim Ostrowcu. Ma być złożona z dwóch bloków energetycznych o mocy 1200 MW każdy. Pierwszy z nich ma zostać uruchomiony do końca 2019 roku[154]. Projekt, podobnie jak Bałtycka Elektrownia Atomowa, ma charakter eksportowy. Na uwagę zasługuje tu szczególnie jego lokalizacja – tuż przy najbliższych połączeniach energetycznych z obszarem Unii Europejskiej (chodzi o Litwę).

Siłownia w Ostrowcu spotkała się z krytyką ze strony sąsiednich państw, co wpłynęło negatywnie na szanse znalezienia klientów, dla prądu, który ma być w niej produkowany. Polska i Litwa podnosiły na arenie międzynarodowej problemy z transparentnością projektu rosyjsko-białoruskiego, w tym:

- brak możliwości pełnej kontroli międzynarodowych inspektorów na placu budowy siłowni (dopuszczono jedynie wycinkową),

- liczne incydenty, do których na nim dochodziło (włącznie ze „zsunięciem” się z dźwigu reaktora, który notabene ma zostać wykorzystany w… Bałtyckiej Elektrowni Atomowej[155]),

- problemy ekologiczne (elektrownia ma wykorzystywać wodę z rzeki Wilii, co stwarza problemy hydrologiczne)[156].

Brak przejrzystości podczas budowy siłowni w Ostrowcu, a także związane z nią zagrożenia polityczne (możliwość uczynienia z energii narzędzia politycznego, jak w przypadku Bałtyckiej Elektrowni Atomowej) skutkował brakiem zainteresowania kupnem pochodzącego z niej prądu przez kraje sąsiednie. W 2017 roku władze w Warszawie poinformowały, że nie będą importować energii z Białorusi, i zapowiedziały rozebranie pozostałości po nieczynnym polsko-białoruskim moście energetycznym[157]. W tym samym roku litewski sejm przegłosował ustawę przewidującą rezygnację z kupna prądu z elektrowni w Ostrowcu, którą uznano za niebezpieczną[158]. Była to jednak pozorna jednomyślność. Obu stronom – polskiej i litewskiej – brakowało wzajemnego zaufania. Z jakiego powodu?

Po wyłączeniu elektrowni w litewskiej Ignalinie Litwa nie posiada właściwie żadnych większych źródeł wytwarzania energii. Jest więc skazana na import. Władze w Wilnie nauczyły się z tą sytuacją żyć, a nawet czerpać z niej spore dochody tranzytowe. Litewskie sieci to dziś prawdziwy szlak eksportowy dla energii ze Szwecji, z Rosji, z Białorusi w kierunku Polski i Łotwy. W związku z tym władze w Warszawie obawiają się, że działania podejmowane przez rząd Litwy nie odzwierciedlają jego rzeczywistych intencji. Sejm litewski co prawda przegłosował ustawę ograniczającą import energii z powstającej w Ostrowcu elektrowni atomowej, ale odkłada w czasie rozebranie połączeń litewsko-białoruskich[159]. W związku z tym energia z Białorusi będzie mogła nadal fizycznie napływać na terytorium Unii Europejskiej, tyle że Wilno nie będzie za nią płacić. Zdaniem Polski fizyczne istnienie łączników litewsko-białoruskich może w przyszłości skutkować zmianą stanowiska Litwy odnośnie do importu energii z Białorusi (np. w wyniku objęcia rządów przez nową konfigurację polityczną). W efekcie na terytorium polskie przez LitPol Link, a więc polsko-litewski most energetyczny, napływałyby duże wolumeny energii z siłowni jądrowej realizowanej przez rosyjski Rosatom na Białorusi[160]. Odrębną kwestią pozostaje problem prądu z obwodu kaliningradzkiego, który także trafia do naszego kraju.

Rozbieżności w ocenie środków, jakich należy użyć w walce z kontrowersyjnym projektem elektrowni atomowej w białoruskim Ostrowcu, powodują, że choć Polska i Litwa podejmują wspólne wysiłki w sprawie, to jednak ich efektywność jest dużo niższa, niżby mogła być. Po drugie, wzajemna nieufność rzutuje na kwestie strategiczne.

Jak już wspomniałem, zagrożenia związane z przekształceniem energii produkowanej w ramach elektrowni atomowych budowanych przez rosyjski Rosatom nie są tymi najpoważniejszymi. Najistotniejsze jest realne ryzyko związane z wybuchem wojny energetycznej.

W Europie funkcjonuje wiele systemów charakteryzujących się odmiennymi parametrami prądu. Dlatego pozostające w rosyjskim systemie państwa bałtyckie muszą integrować się z krajami Unii Europejskiej kosztownymi łącznikami, które potrafią synchronizować te parametry. Rosja robi wszystko, aby takie mosty energetyczne zdestabilizować, czego przykładem jest szwedzko-litewski kabel podmorski NordBalt.

Problemy te spowodowały, że Litwa, Łotwa i Estonia podjęły decyzję o opuszczeniu rosyjskiego systemu energetycznego i zsynchronizowania się z kontynentalną Europą poprzez Polskę. To proces długotrwały i trudny, obarczony wymagającymi testami. Prowadzone będą np. okresowe próby utrzymywania funkcjonowania systemu krajowego w oderwaniu od źródeł importowych[161]. Litewski operator sieci, spółka Litgrid, tak tłumaczy swoje plany: „Integrujemy się w ramach UE i NATO, zbliżamy swoje prawodawstwo, zasady demokratyczne. Rynek energetyczny jest zintegrowany z Europą. Aby jednak rynek elektroenergetyczny był w pełni scalony z europejskim i działał efektywnie, potrzebujemy synchronizacji z UE. Obecnie jesteśmy połączeni z Rosją i Białorusią. Przepływy prądu do obwodu kaliningradzkiego mają priorytet wobec przepływów prądu między państwami bałtyckimi. Tak więc po pierwsze, konieczna jest pełna integracja rynku energetycznego, a po drugie, synchronizacja techniczna. Potrzebujemy wsparcia m.in. w kwestii rozwoju infrastruktury”[162].

Sukces krajów bałtyckich we wdrażaniu tej strategii byłby przełomowy – zniknąłby jeden z najważniejszych reliktów Związku Sowieckiego. Pojawiają się jednak pierwsze komplikacje.

Opuszczenie rosyjskiego systemu energetycznego przez Litwę, Łotwę i Estonię doprowadzi do izolacji obwodu kaliningradzkiego. Nie wiadomo zatem, jak na cały proces zareaguje Rosja. Mamy tu do czynienia z problemem natury politycznej. Warto pamiętać, że eksklawa ma wielkie znaczenie geopolityczne i stanowi od czasów zimnej wojny de facto twierdzę naszpikowaną sprzętem wojskowym.

Z drugiej strony najnowsze informacje przedstawione przez litewskiego operatora sieci przesyłowych, spółkę Litgrid, pokazują, że kwestia izolacji obwodu kaliningradzkiego może się okazać niczym w porównaniu z realnym ryzykiem wybuchu wojny energetycznej. Jak twierdzi Litgrid: „Rosja i Białoruś intensywnie przebudowują swoje sieci energetyczne. Już w 2022 roku mogą one utworzyć dodatkowy pierścień wokół istniejącego pierścienia przesyłowego od Petersburga, po Tallin, Rygę, Wilno, Mińsk i Smoleńsk. Równolegle Rosja buduje nowe elastyczne elektrownie w obwodzie kaliningradzkim o łącznej mocy 1000 MW. Obecnie jednostki wytwórcze na terenie eksklawy mogą wyprodukować 900 MW, przy czym potrzeby jej mieszkańców to ledwie 700 MW. Jak twierdzą Rosjanie, dodatkowe 1000 MW ma zostać oddane do użytku dla celów zarządzania ryzykiem”[163]. Co to wszystko oznacza?

Litewski Litgrid wprost sugeruje, że Rosja może być przygotowana w 2022 roku do „wyłączenia” krajów bałtyckich, tzn. wyrzucenia ich ze wspólnego systemu energetycznego. Jednocześnie może to nastąpić na trzy lata przed gotowością krajów bałtyckich do synchronizacji swoich systemów z Europą kontynentalną poprzez Polskę. Możliwy jest więc zatem spektakularny chaos wywołany brakiem prądu w gniazdkach. Niewykluczone, że bałtyckie „tygrysy gospodarcze” po prostu zamrą. Trudno ocenić skutki polityczne i gospodarcze takiej sytuacji. Z pewnością byłby to jeden z najpoważniejszych współczesnych kryzysów w regionie.

Zdając sobie sprawę z ryzyka, kraje bałtyckie próbują oprzeć proces wychodzenia z rosyjskiego systemu energetycznego na Unii Europejskiej. W marcu 2018 roku doszło do spotkania władz Litwy, Łotwy, Estonii i Polski z przewodniczącym Komisji Europejskiej Jean-Claudem Junckerem. W czerwcu 2018 roku zostało podpisane porozumienie wielostronne pomiędzy Wilnem, Rygą, Tallinem, Warszawą i Komisją Europejską, które doprecyzowało dogodny sposób włączenia krajów bałtyckich do systemu energetycznego Europy kontynentalnej. Proces powinien się zakończyć w roku 2025.

Będzie się on opierał na Polsce, a nie na krajach skandynawskich[164]. Ustalenie szczegółów może być dużo trudniejsze, niż to się wszystkim wydaje. Litwa wielokrotnie podkreślała, że z powodów bezpieczeństwa i technologicznych synchronizacja powinna się opierać na co najmniej dwóch połączeniach lądowych. Stąd postulat budowy drugiego polsko-litewskiego mostu energetycznego o nazwie LitPol Link 2. Polska jest jednak temu niechętna, obawiając się zalewu obcej energii. Nie chodzi jedynie o prąd z obwodu kaliningradzkiego i Białorusi, ale także ze Szwecji.

Szwedzka energia jest co prawda bezpieczna, ale również niepożądana z perspektywy władz w Warszawie. Ze względu na politykę klimatyczną UE, subsydiującą niskoemisyjne elektrownie, prąd ze Skandynawii jest dużo tańszy od produkowanego w Polsce. Miks energetyczny naszego kraju opiera się bowiem na brudnym węglu. Z tego powodu władze w Warszawie niechętnie patrzą na budowę nowych połączeń energetycznych, mimo że ich rozwój determinuje obecna polityka Unii Europejskiej. Ta sytuacja będzie powodować napięcie, zwłaszcza że zmienia się unijna definicja bezpieczeństwa energetycznego. Rozwiązania legislacyjne takie jak „Pakiet Zimowy” uwzględniają potrzebę bezpieczeństwa w kontekście regionalnym, a nie krajowym. Z tego względu import energii przez państwo UE od innego kraju UE nie będzie niczym niezwykłym, a postawa Polski, która chce być samowystarczalna w zakresie produkcji prądu, spotka się z niezrozumieniem, tym bardziej że władze w Warszawie postulują regionalne ujęcie bezpieczeństwa w sektorze gazowym, a nie chcą takiej percepcji w sektorze energetycznym. Jak wybrnąć z tej trudnej sytuacji?

Na razie Polska gra na czas, proponując stronie litewskiej budowę podmorskiego połączenia energetycznego Władysławowo–Kłajpeda. Koncepcję tę należy uznać za zupełną prowizorkę. Nie rozwiązuje ona problemu zabezpieczenia procesu synchronizacji litewskiego systemu z systemem Europy kontynentalnej (do tego trzeba drugiego po LitPol Link połączenia lądowego), w dodatku stwarza rozliczne problemy związane z bezpieczeństwem (kabel zostałby pociągnięty wzdłuż wód przylegających do obwodu kaliningradzkiego). Jedynym plusem polskiej propozycji jest zasygnalizowanie gotowości do budowy nowych połączeń energetycznych w regionie.

ROZDZIAŁ CZWARTY
Chemiczny poker

Rosyjska strefa wpływów ekonomicznych nie dotyczy jedynie sektora energetycznego. Możliwości Rosji w ściśle z nią związanej branży chemicznej są równie duże. Polska posiadająca silny przemysł nawozowy jest szczególnie narażona na działania Kremla i powiązanych z nim przedsiębiorstw. Takie związki ma każdy większy rosyjski podmiot gospodarczy bez względu na to, czy jest państwowy, czy prywatny. O ile jednak świadomość istnienia takiego mechanizmu w branży naftowej (Rosnieft), gazowej (Gazprom, Novatek) czy jądrowej (Rosatom) jest duża, o tyle w sektorze chemicznym (Acron, PhosAgro) nawet wśród ekspertów zajmujących się problematyką bezpieczeństwa ekonomicznego pozostaje stosunkowo niewielka. Jaki jest tego powód? Najprostszy z możliwych – rolnictwo nie kojarzy się z sektorem strategicznym dla gospodarki. To błąd.

Szczyt w Paryżu w 2015 roku (tzw. COP21) pokazał, że istnieje globalny konsensus odnośnie do problematyki zmian klimatu. Większość państw na świecie uznała je za fakt i postanowiła im przeciwdziałać za pomocą redukcji emisji gazów cieplarnianych[165]. Zjawisko globalnego ocieplenia stanowi olbrzymie wyzwanie. Anomalie pogodowe, pustynnienie, problemy z wodą to nowa rzeczywistość, która jeszcze pogorszy niestabilność wielu obszarów na całym świecie. Może to doprowadzić do rozkwitu terroryzmu i paraliżu szlaków handlowych (to ważne w kontekście importu surowców energetycznych), a w efekcie zmniejszenia bezpieczeństwa Unii Europejskiej.

Przykładów nie trzeba szukać daleko. Przedłużająca się susza w Syrii w 2011 roku[166] była jednym z czynników wybuchu wojny domowej w tym kraju. Zmiany klimatyczne stały się też pośrednią przyczyną wędrówki ludów z Afryki Środkowej na północ. Oba zjawiska wywołały wielki kryzys migracyjny w Europie w roku 2015[167]. W takich realiach wielkiego znaczenia nabiera dbałość o bezpieczeństwo żywnościowe Polski. Żywność to przecież gwarancja bezpieczeństwa wewnętrznego, a także istotny element prowadzonej polityki zagranicznej (najlepszym tego przykładem są embarga wprowadzane przez rosyjski nadzór fitosanitarny na kraje skonfliktowane z Rosją). W jej stabilnej produkcji nieodzowne jest stosowanie nawozów – stąd olbrzymie znaczenie przemysłu chemicznego, który je produkuje. To dzięki niemu Polska zajmowała w 2015 roku 28. pozycję w światowym Indeksie Bezpieczeństwa Żywnościowego. Obejmuje on 109 państw na całym świecie i jest tworzony na podstawie analizy kilkudziesięciu czynników: od dostępności żywności, po jej jakość czy cenę.

Nasz kraj szybko awansuje w tym rankingu. Nie bez znaczenia dla tego faktu jest uruchamianie programów technologicznych, które wdraża branża chemiczna. Na uwagę zasługuje np. wykorzystywanie nowoczesnych systemów satelitarnych wspomagających monitoring upraw i zmian pogodowych[168]. Pozwalają one reagować na wspomniane już zmiany klimatyczne charakteryzujące się anomaliami w zakresie amplitud temperatury, opadów itp. Stąd już niedaleka droga do sektora innowacji, który jest niezwykle istotny dla całej gospodarki, jej aktualnego i przyszłego rozwoju.

Jednak wpływ polskiej branży chemicznej na bezpieczeństwo żywnościowe i rozwój innowacji nie tłumaczy skali zainteresowania państwa rosyjskiego jej przejęciem. Istotne są tu jeszcze dwa ściśle ze sobą połączone aspekty. Pierwszym jest skala sektora, który generuje w Polsce bardzo dużo miejsc pracy (to aż 12 proc. krajowego przemysłu), przy czym ze względu na liczbę powiązań z innymi branżami jego realne znaczenie jest dużo większe. Drugą kwestią jest skorelowana z wielkością polskich firm chemicznych konsumpcja gazu ziemnego, niezbędnego elementu produkcji nawozów. W tym miejscu krzyżują się interesy chemiczne i energetyczne, polskie oraz rosyjskie. Właśnie ten aspekt będzie motywem przewodnim tego rozdziału.

Produkcja nawozów azotowych wymaga użycia gazu ziemnego, stąd prosta zależność – przemysł chemiczny jest jego największym odbiorcą w Polsce. Tylko w 2016 roku kontrakt Grupy Azoty z PGNiG wyznaczał wolumen dostaw na 4,5 mld m sześc. „błękitnego paliwa” do 2019 roku[169].

Z tej sytuacji wynika kilka istotnych wniosków. Po pierwsze, branża chemiczna, generująca wiele miejsc pracy w polskiej gospodarce, jest bardzo podatna na wszelkie naciski polityczne ze strony rosyjskiego Gazpromu będącego głównym dostawcą gazu do naszego kraju, a więc pośrednio do firm takich jak Grupa Azoty. Po drugie, występuje tu niekorzystna korelacja: kondycja branży chemicznej zależnej od wahań cen gazu i regularności jego dostaw wprost przekłada się na sytuację w firmach dystrybuujących gaz, takich jak Grupa PGNiG. To kolejne miejsca pracy.

O znaczeniu sektora chemicznego dla polskiej gospodarki w ujęciu bezpieczeństwa żywnościowego, kreowania innowacji czy też generowanych miejsc pracy świadczą działania rosyjskie zmierzające do jego podporządkowania. Najlepszym tego przykładem są wieloletnie zabiegi firmy Acron należącej do rosyjsko-żydowskiego biznesmena Wiaczesława Kantora zmierzające do przejęcia Azotów Tarnów. Do tej sprawy, dość dobrze nagłośnionej, jeszcze powrócimy, ale najpierw chciałbym się skupić na scenariuszu mniej znanym, bliskim realizacji i w mojej subiektywnej ocenie niezwykle groźnym z perspektywy polskich interesów.

Chodzi o ostatecznie niezrealizowany projekt gazociągu Bernau–Szczecin[170] pomiędzy Niemcami i Polską. Rurociąg, o którym mowa, miał mieć docelową przepustowość 5 mld m sześc. surowca rocznie. Byłaby to niemal jedna trzecia rocznego zapotrzebowania na gaz całej Polski, a więc ogromna ilość. Projekt liczy sobie wiele lat, ale swój renesans przeżywał w okresie rządów koalicji Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego. Część środowisk biznesowych przedstawiało go wtedy opinii publicznej jako atrakcyjny sposób na szybką dywersyfikację dostaw gazu ziemnego do Polski z „bezpiecznego” kierunku niemieckiego. Na pewnym etapie inwestycji z zainteresowaniem przyglądała się jej m.in. Grupa Azoty, dla której nowa rura mogła oznaczać dostawy taniego surowca do zakładów w Policach. Jednak projektowi Bernau–Szczecin od samego początku towarzyszyły liczne kontrowersje.

Planowany gazociąg miał przebiegać niedaleko terminalu LNG w Świnoujściu o mocy regazyfikacyjnej 5 mld m sześc. surowca rocznie. Część ekspertów twierdziła, że lokalne gazociągi nie są w stanie obsłużyć zarówno „gazoportu”, jak i nowego rurociągu do Niemiec. Pojawiały się głosy, że Bernau–Szczecin może nawet zablokować rozbudowę terminalu LNG w Świnoujściu.

Kolejnym problemem było potencjalne pochodzenie gazu, którym wypełniono by planowany polsko-niemiecki gazociąg. Wielu komentatorów wskazywało na jego bliskość względem punktu, w którym do niemieckiej sieci przesyłowej wpinał się Nord Stream. Innymi słowy mogłoby to być jedno z głównych źródeł zasilających w gaz nowy rurociąg, zwiększając uzależnienie polskiej branży chemicznej od Gazpromu.

Dziś spółki takie jak Grupa Azoty kupują gaz od PGNiG. To surowiec z tzw. „portfela”, a więc nie tylko rosyjski. To miks „błękitnego paliwa” dostarczanego do Polski z Rosji, ale także pochodzącego z terminalu w Świnoujściu oraz z wydobycia krajowego. Rodzima branża chemiczna, dokonując zakupów u polskiego dostawcy, wzmacnia więc projekty powoli wyrywające nasz kraj z rosyjskiej energetycznej strefy wpływów. Warto sobie uświadomić, że ze względu na historyczne zaszłości oraz niedorozwój rynkowy i infrastrukturalny kapitał w naszej części świata ma narodowość. Dlatego działania zmierzające do osiągnięcia efektu synergii pomiędzy spółkami Skarbu Państwa z branży chemicznej i gazowej są niezbędnym elementem poprawy bezpieczeństwa kraju.

Jak już wspominałem, sektor chemiczny ma strategiczne znaczenie dla krajowej gospodarki, dlatego stał się on celem ekspansji rosyjskich spółek, których działania daleko wykraczają poza charakter biznesowy. Podmioty te są ściśle powiązane z Kremlem, co nie jest niczym wyjątkowym. Od podobnych zależności nie są wolne sektory: naftowy (Rosnieft), gazowy (Gazprom) i atomowy (Rosatom).

Pierwszą próbę uzyskania wpływu na polską chemię podjęła spółka Acron. To największy producent nawozów mineralnych na świecie[171]. De facto jest to firma rosyjska, mimo że jej struktura właścicielska na to nie wskazuje. Jej głównym udziałowcem jest Wiaczesław Kantor, kluczowi menadżerowie to Rosjanie, a główna siedziba znajduje się w Niżnym Nowogrodzie.

Acron posiada liczne aktywa na terenie Federacji Rosyjskiej, m.in. zakłady chemiczne i górnicze (szczególnie na Półwyspie Kolskim), trzy terminale przeładunkowe oraz rozbudowaną sieć dystrybucyjną. Jednak jej charakter jest międzynarodowy – przedsiębiorstwo działa również w wielu innych krajach np. w Chinach. Łącznie spółka zatrudnia około 11 tys. osób[172].

W maju 2012 roku za pośrednictwem zarejestrowanej w Luksemburgu spółki Norica Holding Acron zgłosił wezwanie do sprzedaży akcji Azotów Tarnów, deklarując, że zamierza kupić 66 proc. jej udziałów za około 1,5 mld zł.[173] Transakcja wynikała nie tylko z próby przejęcia przedsiębiorstwa kluczowego dla polskiej gospodarki, uzyskania jego patentów (warto wspomnieć, że Azoty były wtedy członkiem konsorcjum opracowującego tanią metodę pozyskiwania grafenu) czy zabezpieczenia na dekady rynku zbytu dla gazu dostarczanego przez Gazprom. Obok realizowania interesów politycznych i gospodarczych Federacji Rosyjskiej Acron koncentrował się także bardzo mocno na własnym biznesie.

Przejęcie Azotów Tarnów byłoby dla rosyjskiego podmiotu wejściem w posiadanie pierwszego zakładu produkcyjnego na terenie Unii Europejskiej. To istotna kwestia, ponieważ Komisja Europejska nałożyła na rosyjskie firmy chemiczne cła antydumpingowe w związku z tym, że produkowały one np. nawozy za pomocą gazu ziemnego sprzedawanego im przez Gazprom po zaniżonych cenach. W takich warunkach konkurowanie przez europejskie firmy z podmiotami takimi jak Acron byłoby bez odpowiedniej polityki celnej niemożliwe. Gdyby jednak firma Wiaczesława Kantora przejęła Azoty Tarnów, to mogłaby ominąć wspomniane restrykcje. Jednocześnie możliwe byłoby zasilanie jej zakładu produkcyjnego na terenie Unii Europejskiej gazem sprzedawanym przez podmioty rosyjskie lub z nimi powiązane na granicy cen dumpingowych. Uprawianie takiego procederu w dobie osłabiającego spółkę PGNiG procesu liberalizacji rynku gazowego (de facto jego demonopolizacji) byłoby nie tylko możliwe, lecz także trudne do podważenia przed sądem czy organami unijnymi.

Wdrożenie strategii przejęcia kluczowej polskiej firmy chemicznej przez Acron napotkało jednak opór. Początkowo działania rosyjskiej spółki były krytykowane przez media i opinię publiczną, a w konsekwencji także polityków. Nie pomógł nawet lobbing na rzecz rosyjskiego podmiotu prowadzony, jak donosiły media, przez byłego prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego. Polityk miał się spotykać w sprawie kupna akcji Azotów Tarnów z urzędnikami państwowymi. Jak sam twierdził – nie pobierał za to wynagrodzenia finansowego. Miał to być rodzaj przysługi wyświadczonej Wiaczesławowi Kantorowi, którego Kwaśniewski znał, a nawet odznaczył podczas swojej prezydentury jako znanego działacza żydowskiego[174].

Wiaczesław Mosze Kantor urodził się w 1953 roku w Moskwie i posiada dwa paszporty – rosyjski i izraelski. W okresie sowieckim był naukowcem. W 1993 roku, dzięki dzikiej prywatyzacji epoki jelcynowskiej, zakupił za 200 tys. dolarów 35 proc. udziałów firmy Acron. Rok później przejął także spółkę azotową Dorogobuż. Budowa zrębów przyszłego imperium nie byłaby możliwa bez odpowiednich koneksji towarzyskich – a więc znajomości z Giennadijem Burbulisem, doradcą prezydenta Federacji Rosyjskiej Borysa Jelcyna. Jednak era Putina oznaczała dla Kantora duże zmiany. Nowy prezydent Federacji Rosyjskiej bezwzględnie rozprawił się z oligarchami i przebudował elitę władzy pod kątem swoich potrzeb.

Właściciel Acronu przetrwał, choć nie było mu łatwo. Czas dzielił pomiędzy działalność biznesową i polityczną, choć realizował się w tym zakresie poza Rosją. W latach 2005–2007 był doradcą prozachodniego prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki. W 2007 roku został także przewodniczącym Europejskiego Kongresu Żydowskiego zrzeszającego 3 mln osób. Za drugą z wymienionych działalności otrzymał, jak już wspomniałem, polskie odznaczenie z rąk prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego. To właśnie wtedy ukształtowała się ich relacja, która z czasem rzutowała na sprawę próby przejęcia Azotów Tarnów przez Acron.

Jeśli chodzi o aktywność biznesową w okresie pierwszych dwóch kadencji Władimira Putina, to na uwagę zasługuje inwestycja Wiaczesława Kantora w upadającą chińską fabrykę nawozów Red San w 2002 roku i w kanadyjskie złoża potasu w 2008 roku, które częściowo sprzedał później Chińczykom.

Kantor nie tylko przetrwał trudny okres wczesnych lat rządów Putina, ale z czasem doskonale się odnalazł w nowych realiach. Przykłady? W 2016 roku Kreml wykorzystał właściciela Acronu do kreowania własnej polityki informacyjnej uderzającej w Zachód. Kantor skarżył się Putinowi na rosnący antysemityzm w Europie, a w efekcie rosyjski prezydent zaprosił europejskich Żydów do osiedlania się w Rosji, która „jest ostoją tolerancji”[175]. Natomiast w 2017 roku właściciel Acronu otrzymał z rąk Władimira Putina odznaczenie państwowe za wkład w rozwój gospodarki rosyjskiej[176]. Po początkowym okresie głębokiej nieufności obie strony, Kantor i Kreml, wypracowały więc model satysfakcjonującej kooperacji. Ze względu na wspólnotę interesów biznesowych i politycznych należy do niej zaliczyć także próbę przejęcia polskich Azotów.

Jak już wspomniałem, w maju 2012 roku – za pośrednictwem zarejestrowanej w Luksemburgu spółki Norica Holding – Acron zgłosił wezwanie do sprzedaży akcji Azotów Tarnów, deklarując, że zamierza kupić 66 proc. jej udziałów za około 1,5 mld zł. Ostatecznie działania te zakończyły się fiaskiem z powodu stanowiska polskiego rządu. Tak rozpoczął się proces konsolidacji krajowej branży chemicznej, dzięki któremu powstała Grupa Azoty (z połączenia spółek z Polic, Kędzierzyna-Koźla, Tarnowa i Puław). W nowo powstałym koncernie dokonano zmian w statucie (tzw. złota akcja), dzięki którym inne podmioty nie mogły zakupić więcej akcji aniżeli pakiet znajdujący się w rękach Skarbu Państwa. Ostatecznie Acron nie zdecydował się na zaskarżenie tych zmian do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, mimo że w Europie istniały kazusy, na których mógł oprzeć swoją prawną batalię (chodzi np. o wprowadzenie złotej akcji w ramach portugalskiej spółki GALP)[177].

Dodatkowym zabezpieczeniem Grupy Azoty przed zakusami Rosjan było wpisanie koncernu w 2014 roku na listę spółek strategicznych dla bezpieczeństwa. Ówczesny minister skarbu Włodzimierz Karpiński tak argumentował swoją decyzję: „Grupa Azoty jest spółką strategiczną ze względu na skalę działalności, duży wpływ na polską gospodarkę i ogromne znaczenie dla rynku pracy. Ministerstwo skarbu nie zamierza sprzedawać akcji tej Grupy. Jej strategiczny charakter znalazł odzwierciedlenie w dokumencie, który przedstawiłem Radzie Ministrów. Dokumenty przygotowywane przez poprzednie rządy mówiły o prywatyzacji polskiej chemii. My postawiliśmy temu tamę”[178].

W 2015 roku dodatkowo uderzyła w Acron wysoka kara finansowa (800 tys. zł), jaką KNF nałożyła w związku z „niedopełnieniem obowiązków związanych z nabywaniem znacznych pakietów akcji Grupy Azoty”. Innymi słowy organ wprost oskarżył i ukarał Rosjan za próbę wrogiego przejęcia polskiej chemii[179].

Jednak polskie działania zabezpieczyły akcjonariat Grupy Azoty. W 2017 roku pojawiły się nawet pogłoski, że w związku z patową sytuacją Acron sprzeda Skarbowi Państwa swoje aktywa w tej kluczowej krajowej spółce chemicznej[180]. Jednak do tej pory Wiaczesław Kantor na taki ruch się nie zdecydował. Powodem jest prawdopodobnie zbyt niska cena akcji Grupy Azoty, która w maju 2018 roku wynosiła niespełna 48 zł, tymczasem Acron kupował je po około 51 zł[181].

Myliłby się jednak ten, kto by twierdził, że rosyjski kapitał stracił zainteresowanie polską chemią. W związku z nieprzychylną postawą władz w Warszawie zmieniła się jedynie strategia Wiaczesława Kantora, który skoncentrował swoje działania na Brukseli.

Kadm to metal występujący w rudach cynkowych i ołowianych. W dużych ilościach ma on negatywny wpływ na zdrowie człowieka. Pierwiastek ten przenika do organizmu ludzkiego m.in. przez nawozy fosforowe używane do nawożenia płodów rolnych[182]. W 2016 roku batalia o normy kadmu nabrała w Unii Europejskiej wielkiego znaczenia, chociaż na ten temat dyskutowało się już od roku 2004. Jedną z przyczyn takiego obrotu spraw mogło być fiasko rosyjskich planów przejęcia polskiej chemii i aktywizacja lobbingowa Acronu oraz innych podmiotów związanych z Kremlem w Brukseli.

Komisja Europejska zaproponowała bardzo restrykcyjne stanowisko skierowane do Rady i Parlamentu Europejskiego. Projekt rozporządzenia zakłada, że nawozy fosforowe będą mogły zawierać najwyżej 60 mg kadmu na kilogram, a po 20 latach – do 20 mg. O wdrożeniu tych rozwiązań powinna zdecydować w 2018 roku Rada Europejska. Cała sprawa ma wyraźne zabarwienie polityczne z przynajmniej dwóch powodów.

Po pierwsze, dotychczasowe normy kadmu w nawozach, stosowane w Polsce, pozostawały bezpieczne, ponieważ ilość tego pierwiastka była w nich znikoma. Poza tym właściwości polskich gleb (lekkie, w dużym stopniu kwaśne) powodowały, że kadm nie mógł się w nich akumulować, bo był wymywany przez wody gruntowe[183]. Jest to zresztą jeden z argumentów rządu RP w negocjacjach z Komisją Europejską.

Po drugie, i to jest najistotniejsze z perspektywy sprawy, którą porusza ten rozdział książki, europejskie koncerny do produkcji nawozów używają fosforytów (skały osadowe o organicznym pochodzeniu). Są one wydobywane głównie w Afryce i charakteryzują się większą zawartością kadmu aniżeli w rozwiązaniach proponowanych przez Komisję Europejską. Alternatywą dla fosforytów w procesie produkcyjnym są apatyty (minerały z gromady fosforanów). Zawartość kadmu jest w nich niska, tyle tylko że ich złoża znajdują się w… Rosji.

Proponowane przez Komisję Europejską rozwiązania nie mają więc wiele wspólnego z realną troską o zdrowie Europejczyków, są natomiast skrajnie niekorzystne dla europejskiej branży chemicznej. Na całej sprawie korzystają jedynie rosyjskie spółki pokroju Acronu. Dlaczego Bruksela działa zatem na szkodę firm z krajów członkowskich UE?

Być może odpowiedź na to pytanie ma związek z coraz ściślejszą kooperacją niemieckiego giganta chemicznego BASF z rosyjskim Acronem (chodzi o dostawy nawozów z Rosji do Republiki Federalnej Niemiec). Jak wiadomo, Komisja Europejska nie jest monolitem, a wpływ na nią Niemiec, a więc dominującej gospodarki europejskiej, w dodatku dysponującej największą liczbą dyrektorów generalnych w obrębie KE, jest niebagatelny[184]. Układy polityczne analogiczne do sojuszu BASF oraz Acronu i jego wpływu na zaostrzanie norm kadmu można zresztą z łatwością zaobserwować w innych sektorach gospodarki. Dobrym tego przykładem jest kwestia kontrowersyjnego gazociągu Nord Stream 2, realizowanego przez koncerny z Niemiec i Rosji przy dość ambiwalentnym stosunku Brukseli i krytyce krajów Europy Środkowej.

Grupa Azoty z niepokojem obserwuje rozwój wydarzeń związany z próbami zaostrzenia norm kadmu w nawozach. Z tego powodu przygotowuje się na ewentualność przyjęcia przez Radę Europejską rozwiązań niekorzystnych dla polskiej branży chemicznej, ale nie składa broni i kontynuuje swoje zabiegi lobbingowe.

W razie zaostrzenia norm kadmu rozważany jest zakup instalacji do odkadmiania. Tyle tylko, że obecnie znajdują się one w fazie testów, a ich wdrożenie przemysłowe i tak oznaczałoby wzrost kosztów produkcji, a więc spadek konkurencyjności. Grupa Azoty liczy także na regulacyjne wsparcie władz w Warszawie, tak by zabezpieczyć jej działalność na rynku krajowym[185].

Jeśli natomiast chodzi o kontynuowanie walki w Brukseli, to polski potentat chemiczny utworzył stowarzyszenie, które lobbuje za korzystnymi rozwiązaniami dla europejskich firm nawozowych. Należą do niego koncerny z Wielkiej Brytanii, Hiszpanii, Rumunii oraz Bułgarii[186]. Mimo to wydaje się jednak, że Grupa Azoty nie wykorzystała w pełni swoich możliwości prowadzenia skutecznego lobbingu. Świadczy o tym brak koordynacji polskich działań w Brukseli z Marokiem.

Maroko posiada największe złoża fosforytów na świecie i jest ich kluczowym eksporterem na potrzeby europejskich firm nawozowych. Rozwiązania Komisji Europejskiej zmierzające do zaostrzenia norm kadmu bardzo mocno uderzają w Maroko. Aż 10 proc. gospodarki tego państwa dotyczy branży fosforytowej, która zatrudnia 30 tys. osób. W podobnej sytuacji znajduje się również Tunezja, której ambasador podczas wysłuchania w Komisji Europejskiej stwierdził, że „zatrudnienie [w sektorze wydobycia fosforytów] stanowi dla młodych ludzi nadzieję, że ich życie nie będzie tylko wyborem pomiędzy nielegalną emigracją do Europy a wstąpieniem do Państwa Islamskiego”[187]. Afrykańscy eksporterzy fosforytów to zatem sojusznik cenny z perspektywy interesów polskiej chemii. Wynajmują oni w Brukseli agencje lobbingowe i walczą o korzystne regulacje. Niestety Grupa Azoty nie wykorzystała tej zbieżności interesów, na czym korzystają podmioty rosyjskie. Nie chodzi tu jedynie o opisywany już przypadek Acronu, ale także o bardzo aktywną spółkę PhosAgro. Działaniami lobbingowymi w Brukseli zajmuje się dla niej spółka EPPA[188].

Holding PhosAgro to doskonały przykład potwierdzający tezę, że rosyjska chemia nie jest wyjątkiem i podobnie jak w branży naftowej, gazowej czy jądrowej działające w jej ramach spółki są powiązane z Kremlem i realizują jego wytyczne, wpisując się w potrzeby polityki zagranicznej Rosji.

W latach 90. obecne aktywa PhosAgro – podobnie jak Jukosu, który został bezprawnie znacjonalizowany i wchłonięty przez dzisiejszy Rosnieft – były częścią grupy Menatep należącej do Michaiła Chodorkowskiego. W 2001 roku wyodrębniono z niej spółkę PhosAgro, której połowa udziałów pozostawała własnością oligarchy, a połowa należała do bliżej nieokreślonej grupy kierowniczej[189]. W tym okresie jednym z czołowych menadżerów Menatep był Andriej Guriew, pełniący funkcję dyrektora firmy Rosprom, zarządzającej m.in. złożami apatytów na Półwyspie Kolskim. To istotna postać dla tej opowieści, do której powrócimy za chwilę.

Wkrótce w konflikt z prezydentem Rosji Władimirem Putinem wszedł Chodorkowski. Został więc uwięziony, a jego spółki znalazły się w orbicie Kremla. Guriewowi jako jednemu z nielicznych współpracowników oligarchy udało się przetrwać ten okres, a nawet namówić Chodorkowskiego do sprzedaży mu po zaniżonej cenie 50 proc. udziałów PhosAgro. Spółka w niedalekiej przyszłości okazała się bardzo efektywna ekonomicznie dzięki złożom apatytów o niskiej zawartości kadmu, które pozwalały na tanią produkcję ekologicznych nawozów.

W 2011 roku firma PhosAgro weszła na londyńską giełdę. Okazało się, że udziały w holdingu posiadają Guriewowie (ojciec i syn), Igor Antoszyn, Maksim Wołkow i Władimir Litwinienko. Ostatnia z wymienionych osób była rektorem w Państwowym Instytucie Górniczym w Petersburgu w latach 90., a jednocześnie promotorem doktoryzującego się na tej uczelni Władimira Putina. Obecny prezydent Rosji obronił pracę doktorską, chociaż zarzucano mu plagiat[190]. Co ciekawe, Litwinienko był także promotorem pracy Igora Sieczina. Na tym jednak zastanawiające dla opisywanej historii korelacje się nie kończą. Dokładnie w tym samym czasie w instytucie doktoryzował się bowiem także Andriej Guriew[191].

Guriew, a więc właściciel PhosAgro, jest jedną z najbogatszych osób w Rosji, posiadającą liczne nieruchomości, w tym w podmoskiewskim Liesie, gdzie według doniesień medialnych swoją daczę ma także Putin. „Nowaja Gazieta” zwraca uwagę na podobieństwa biografii Guriewa i głównego bohatera filmu Lewiatan. Film znanego rosyjskiego reżysera Andrieja Zwiagincewa opowiada o postaci oligarchy powiązanego z Kremlem, cerkwią i lokalną mafią. Artystyczna wizja przedstawia wydarzenia filmowe m.in. we wsi Kirowsk, gdzie swoje zakłady wydobywające apatyty ma holding PhosAgro[192].

Holding PhosAgro, podobnie jak Acron, bardzo się interesuje polskim rynkiem chemicznym i dąży do jego podporządkowania. W tym celu w 2017 roku otworzył w Warszawie swoje przedstawicielstwo, a w Brukseli lobbuje za zaostrzeniem norm kadmu w nawozach. Jednak to niejedyne metody, po które sięga firma powiązana personalnie z Kremlem.

Polskiej branży chemicznej, której znaczenie dla krajowej gospodarki jest niebagatelne ze względu na bezpieczeństwo żywnościowe, generowanie innowacji czy liczbę zatrudnianych pracowników, zagraża również ryzyko zniesienia ceł antydumpingowych, którymi objęte są podmioty z Rosji. Taka możliwość zaistnieje już w roku 2019.

Rosyjskie spółki chemiczne mogą uzyskać przewagę nad swoimi konkurentami z Unii Europejskiej, nie tylko poprzez wpływ na normy kadmowe w nawozach, lecz także poprzez politykę celną. Rosja pozostaje jednym z kluczowych państw wydobywających i eksportujących gaz ziemny. Surowiec ten subsydiuje jej gospodarkę także w aspekcie branży chemicznej. Jak już wspomniałem, gaz ziemny jest niezbędnym elementem produkcyjnym nawozów azotowych, a jego cena wpływa na cenę produktu finalnego. Komisja Europejska do tej pory zdawała sobie sprawę z tego faktu, dlatego obejmowała rosyjskich eksporterów cłami antydumpingowymi. Taka polityka wyrównywała szanse i chroniła unijny rynek, ponieważ Rosja wspomagała tanim gazem rentowność swoich koncernów (Acron, PhosAgro). Dlaczego używam czasu przeszłego? Cła antydumpingowe udało się wprowadzić w 2013 roku, a w roku 2019 Komisja Europejska będzie musiała zdecydować o ich przedłużeniu. Rosjanie przez ten czas nie próżnowali, prowadząc intensywny lobbing ukierunkowany na skuteczne wyegzekwowanie swoich interesów w Europie. Taka polityka, śmiertelnie groźna m.in. dla Grupy Azoty, przynosi już pierwsze efekty. Pod koniec 2016 roku irlandzcy rolnicy zaczęli domagać się od rządu w Dublinie zniesienia ceł antydumpingowych po to, by móc kupować tanie nawozy z Rosji.

Dla rolnika cena ma duże znaczenie, tym bardziej że jakościowo rosyjskie nawozy nie różnią się od europejskich. Jednak politycy powinni brać pod uwagę zagrożenie, jakie dla krajowej gospodarki wiążą się z ekspansją firm nawozowych powiązanych z Kremlem.

Wrogie przejęcie polskiej branży chemicznej, zaostrzanie norm kadmu w nawozach czy zniesienie ceł antydumpingowych to niejedyne ryzyka, które musi brać pod uwagę rząd w Warszawie, by skutecznie bronić swoich interesów na rynku lokalnym i w obrębie Unii Europejskiej.

Polski rynek nawozowy jest duży (6 mln ton rocznie), a rolnictwo, które jest z nim ściśle skorelowane, stanowi jeden z fundamentów krajowej gospodarki. Właśnie dlatego uzależnienie rolników od nawozów z Rosji może być bardzo groźne. Wstrzymanie dostaw rosyjskich może oznaczać olbrzymie straty gospodarcze. W okresie wiosennym o zyskach rolników często decydują dni. Dostawy nawozów muszą być realizowane na czas. Jednak nietrudno sobie wyobrazić sytuację, w której będą one opóźniane celowo, np. po to, by „ukarać” polski rząd za antyrosyjskie stanowisko w wielu istotnych kwestiach międzynarodowych, jak np. przedłużanie zachodnich sankcji przez UE nałożonych na gospodarkę Federacji Rosyjskiej po dokonaniu przez nią agresji na Ukrainę.

Dużym ryzykiem jest również przejmowanie przez rosyjskie firmy kanałów dystrybucji nawozów. W Polsce procesem dystrybucji zajmują się prywatne podmioty, których struktura właścicielska nie jest należycie kontrolowana. Przejęcie tych pośredników przez rosyjski kapitał może skutecznie uderzyć w firmy takie jak Grupa Azoty. Równie niepokojące jest zadłużenie polskich rolników. Firmy takie jak PhosAgro wraz ze sprzedawanymi nawozami oferują kredyty krótkoterminowe, stopniowo przejmując rynek.

Działania te muszą się spotkać z reakcją polskich władz, ponieważ rywalizacja polskich i rosyjskich firm nawozowych nie odbywa się w realiach wolnego rynku. Świadczy o tym, jak już wspomniałem, wykorzystywany przez Acron czy PhosAgro gaz kupowany od Gazpromu po cenach dumpingowych w celach produkcyjnych. Sugeruje to także nierówna walka w ramach prób zaostrzania norm kadmowych. Równie istotna jest jednak także polityka klimatyczna, która nakłada na unijne przedsiębiorstwa istotne z perspektywy ich funkcjonowania restrykcje. Firmy takie jak Grupa Azoty muszą obniżać emisję CO_2 do atmosfery w ramach walki z efektem cieplarnianym, co oznacza dla nich olbrzymie wydatki finansowe. Wedle obowiązujących w Unii Europejskiej zasad kraje członkowskie będą musiały do roku 2030 zredukować emisję CO_2 o 40 proc. (względem roku 1991). Niewykluczone, że w najbliższym czasie wspomniany cel zostanie jeszcze bardziej wyśrubowany. Wiąże się to oczywiście dla unijnego przemysłu z koniecznością inwestycji w technologie niskoemisyjne. W wypadku wytwórców energii mówimy tu de facto o rezygnacji z węgla i zastąpieniu go promowanymi przez Unię Europejską odnawialnymi źródłami energii. Przemysł wytwarzający panele fotowoltaiczne czy turbiny wiatrowe jest zlokalizowany głównie w Niemczech, co może częściowo tłumaczyć kierunek obrany przez Komisję Europejską. Nie ulega jednak wątpliwości, że zwrot w stronę zielonej energii jest już światowym megatrendem.

Opisywanych ograniczeń klimatycznych nie mają spółki spoza UE, w tym z Rosji. Kwestia ta wykracza daleko poza branżę chemiczną i dotyczy wielu sektorów unijnych gospodarek, narażając je na utratę konkurencyjności względem państw prowadzących samodzielną politykę w zakresie zwalczania efektu cieplarnianego. Porozumienie paryskie podpisane przez większość krajów świata wyznacza bowiem cel redukcji emisji CO_2, ale w przeciwieństwie do polityki klimatycznej UE nie posiada narzędzi, by wyegzekwować od sygnatariuszy konkretne działania.

Zamykając dyskusję na temat znaczenia polskiej chemii dla gospodarki, a także zagrożeń, głównie rosyjskich, przed którymi stoi cały sektor, należy podkreślić z całą mocą jeszcze jedną rzecz. Kwestia obrony interesów branży nawozowej, a więc firm takich jak Grupa Azoty czy Anwil, nie jest ingerencją w wolny rynek. Należy ją rozpatrywać przez pryzmat wyrównywania szans. Na szczęście rząd – jak się wydaje – to rozumie, coraz mocniej wspierając krajowe koncerny. To działanie symetryczne względem stosowanego przez Kreml wobec spółek takich jak Acron czy PhosAgro.

ROZDZIAŁ PIĄTY
Rosyjski węgiel „ustawia” polskie wybory

„Ponad 60 mld dol. Polska wydała na rosyjską ropę, która płynęła do kraju w latach 2013–2017. Do tego Gazpromowi w tym samym czasie za gaz zapłaciliśmy 7 mld dol.” – poinformował „Dziennik Gazeta Prawna”[193]. Nie dodano do tego bilansu rosnącego importu węgla. W latach 2007–2011 jego wielkość zwiększyła się niemal trzykrotnie z 5,7 mln ton do 15 mln ton. Pomiędzy rokiem 2012 a rokiem 2016 sytuacja uległa poprawie, ale już w roku 2017 trend powrócił (13,3 mln ton), a rok 2018 powinien ten wynik jeszcze bardziej wyśrubować. Głównym eksporterem „czarnego złota” na polski rynek jest Rosja (od 75 do 84 proc. łącznego wolumenu)[194]. Tymczasem w 2017 roku produkcja w polskich kopalniach spadła do 65,8 mln ton[195]. Bez rosyjskiego węgla trudno już sobie wyobrazić zapewnienie dostaw paliwa do krajowych elektrowni, a więc także niezakłóconą produkcję energii.

Jak wykazują te dane, krajobraz bezpieczeństwa energetycznego Rzeczpospolitej w stulecie niepodległości rysuje się zatem w ponurych barwach. Jesteśmy bardzo uzależnieni od Rosji, mimo że nie stanowimy w sensie formalnym jej strefy wpływów. Kupując od niej surowce, finansujemy sporą część jej zbrojeń. Biorąc pod uwagę naszą historię, to zachowanie dość schizofreniczne.

Pod pewnymi względami nasz kraj staje się nawet mniej bezpieczny aniżeli w okresie PRL-u. Mam na myśli szczególnie węgiel, który przez dekady stanowił filar naszej niezależności, a dziś przestaje pełnić taką funkcję. Polskie kopalnie nie zaspokajają swoim wydobyciem potrzeb elektrowni, rodzime „czarne złoto” jest coraz gorszej jakości, a koszty wydobywcze rosną ze względu na głębinowy charakter prac. Odrębną kwestią pozostaje państwowy charakter firm górniczych, który zmniejsza szanse na ich efektywną restrukturyzację ze względu na nacisk polityczny lobby węglowego i związków zawodowych.

To z tych powodów import węgla jest coraz większy. Rosjanie płynnie wchodzą w polski rynek z produktem tanim i lepszej jakości od surowca wydobywanego na Śląsku czy Lubelszczyźnie. Władze w Warszawie co jakiś czas wdrażają przepisy o normach jakościowych, ale nie są one w stanie uderzyć w import z Rosji z prostej przyczyny – prawie wszystkie parametry „czarnego złota” przemawiają na korzyść strony rosyjskiej. O sankcjach nie ma natomiast mowy ze względu na Światową Organizację Handlu.

Jednak opisywane zjawisko nie jest jedynie pochodną trudnej sytuacji branży górniczej w Polsce. Często wynika ono z politycznej ignorancji i słabości naszego państwa. Jak bowiem inaczej nazwać brak reakcji Ministerstwa Energii na ujawniony przez „Dziennik Gazeta Prawna” proceder handlu antracytem (rodzaj wysokoenergetycznego węgla) z okupowanego przez Rosję ukraińskiego Donbasu? W ciągu 12 miesięcy od opisania sprawy władze w Warszawie nie podjęły żadnych kroków, by mu zaradzić, w przeciwieństwie do Departamentu Stanu USA, który objął sankcjami podmioty odpowiedzialne za sprzedaż donbaskiego surowca w Europie[196].

Plasowanie rosyjskiego węgla w Polsce, podobnie jak ropy czy gazu, ma również swój kontekst polityczny, o którym chciałbym opowiedzieć.

Chodzi o jednego z największych producentów i eksporterów węgla energetycznego w Rosji – Kuzbaską Kompanię Paliwową (KTK). Operuje ona na Syberii, w Zagłębiu Kuzbaskim, w kopalniach odkrywkowych, co wpływa na finalną cenę produktu. KTK sprzedaje węgiel na rynki zagraniczne, głównie do Chin. Niemniej Polska jest ważnym rynkiem dla Rosjan, którzy mają w Gdańsku swoją spółkę zależną[197]. Była ona partnerem biznesowym Marka Falenty, dostarczając węgiel drogą kolejową z Rosji przez kraje bałtyckie i obwód kaliningradzki do magazynów założonej przez niego firmy Składy Węgla[198]. Falenta zapożyczył się na duże sumy u właścicieli KTK – Wadima Daniłowa i Igora Prokudina. Szczególnie druga z wymienionych postaci wydaje się interesująca. To były wicegubernator obwodu kemerowskiego (to tam znajduje się Zagłębie Kuzbaskie) i biznesmen. Doszedł do dużych pieniędzy dzięki bliskiej znajomości z byłym już szefem obwodowej administracji Amanem Tulajewem. Tulajew zasłynął błyskawicznym wsparciem udzielonym mieszkańcom Krymu „ciemiężonym przez ukraińskie władze” w momencie, gdy kształtowała się polityka Władimira Putina wobec Ukrainy w roku 2014. Zyskał tym sobie sporą przychylność na Kremlu.

Kluczowy dla uzmysłowienia sobie polityczności rosyjskiego węgla napływającego w coraz większych ilościach do Polski jest wątek Falenty. Według ustaleń Grzegorza Rzeczkowskiego z tygodnika „Polityka”: „biznesmen pod wpływem długów zaciągniętych w KTK został zmuszony do przekazania rosyjskim służbom nielegalnie zdobytych nagrań ze spotkań najważniejszych przedstawicieli polskiego rządu i biznesu, a w efekcie doprowadził do tego, że wschodni sąsiad umocnił swoje wpływy nad Wisłą”[199]. Faktycznie, tzw. afera taśmowa w dużym stopniu przyczyniła się do zmiany rządu w Warszawie. Rosyjski węgiel w pewnym sensie wywrócił więc rządy Platformy Obywatelskiej, mocno ingerując w demokratyczne procesy wyborcze. Ponieważ w ostatnim czasie (październik 2018 r.) ujawniane są kolejne nagrania, zarejestrowane prawdopodobnie na zlecenie Falenty, których bohaterem jest tym razem premier Mateusz Morawiecki (PiS), nie można wykluczyć, że sprawa będzie miała ciąg dalszy. Co jest celem tej akcji? Moim zdaniem destabilizacja sytuacji politycznej w kraju, a docelowo wymiana znacznej części elit politycznych[200]. Doprowadzi to także do wyłonienia nowej, zdecydowanie prorosyjskiej siły politycznej w Polsce, która będzie aspirować do wpływania na kierunek, w jakim podążać będzie nasze państwo.

Warto nadmienić, że rosyjski węgiel może także wpłynąć na wynik wyborczy w roku 2019 w jeszcze bardziej bezpośredni sposób, niż to się działo w roku 2015. Patologiczne uzależnienie gospodarki naszego kraju od „czarnego złota” i brak zasadniczych refom branży energetycznej powoduje w coraz większym stopniu głęboką destabilizację polskiej gospodarki. Galopujące ceny węgla i uprawnień do emisji CO_2, które elektrownie zgodnie z prawem Unii Europejskiej muszą skupować z powodu emitowania do atmosfery gazów cieplarnianych, podnoszą koszty wytwarzania energii elektrycznej. Według szacunków Crédit Agricole w 2019 roku cena prądu może być w naszym kraju wyższa nawet o 50–70 proc.[201] To realne zagrożenie nie tylko dla interesów państwa (utrata konkurencyjności przez przemysł), lecz także obecnego rządu (niekontrolowany wzrost rachunków dla statystycznego Kowalskiego). Na razie jedyny pomysł na poradzenie sobie z tą trudną sytuacją to różnorakie pakiety osłonowe w postaci zapomóg finansowych pochodzących ze sprzedaży posiadanych przez Polskę uprawnień. Jest to jednak jedynie leczenie objawów, a nie samej choroby, która trapi Polskę.

Kompleksowym rozwiązaniem mogłoby być sięgnięcie w większym stopniu po energię „wolną” od wpływu Rosjan, a więc np. odnawialne źródła energii (OZE). Nie mówimy tu oczywiście o niemożliwym do powielenia z przyczyn finansowych (Polska jest biedniejsza od Niemiec) i technologicznych (brak dużych, komercyjnych magazynów energii) wzorcu niemieckiej rewolucji energetycznej, która zakłada produkcję prądu wyłącznie z „zielonych”, zeroemisyjnych elektrowni. Chodzi raczej o rozsądny wzrost mocy ulokowanej w wiatrakach, fotowoltaice i biogazowniach obniżających emisję gazów cieplarnianych i import rosyjskich węglowodorów. Rozwiązaniem może być również budowa elektrowni atomowej, choć tutaj aspekt finansowy w kontekście problemów polskiej energetyki może być trudny do przezwyciężenia.

Brak działań w opisanym kierunku spowoduje stopniową utratę konkurencyjności polskiej gospodarki, tym bardziej że środki na jej modernizację będą częściowo przejadane na systemy rekompensujące wysokie ceny energii (pakiety osłonowe dla przemysłu mają być finansowane z części środków ze sprzedaży uprawnień do emisji CO_2)[202].

Wracając jednak do meritum, a więc „ustawiania” polskich wyborów przez rosyjski węgiel, trzeba się odnieść do pewnej zależności, którą nie wszyscy zauważają. Krajowe górnictwo nie jest w stanie zaspokoić zapotrzebowania na paliwo koncernów energetycznych. Jednak dopóki istnieje przyzwolenie na import rosyjskiego węgla, kwestia ta nie jest dostatecznie podnoszona w dyskursie politycznym. „Czarne złoto” z Zagłębia Kuzbaskiego na Syberii to w pewnym sensie najważniejszy hamulcowy niezbędnej transformacji, jaką należy przeprowadzić w branży energetycznej w naszym kraju.

Na domiar złego – jak podkreśla Ministerstwo Energii – węgiel z Rosji w trudnym momencie rosnących cen energii stabilizuje sytuację rynkową[203]. Takie słowa to prawdziwa zachęta dla biznesmenów kontrolujących eksport z Zagłębia Kuzbaskiego, by w okresie przedwyborczym nieco zmniejszyli wolumeny „czarnego złota” wysyłane do Polski, generując tym sposobem skokowy wzrost cen energii elektrycznej w naszym kraju. Również w tym sensie, a nie tylko poprzez aferę taśmową, rosyjski węgiel może „ustawiać” polskie wybory. Jest to bardzo smutna konstatacja, biorąc pod uwagę fakt świętowania przez Polskę stulecia jej niepodległości.

Chcę się też odnieść do jeszcze jednej kwestii. Węgiel – w dużym stopniu rosyjski, mimo narracji o polskim skarbie narodowym – powoli dławi krajową gospodarkę i nasze bezpieczeństwo energetyczne. Dzieje się tak w związku z zasadniczym kierunkiem polityki klimatycznej narzuconym przez Komisję Europejską, na którą, co szczególnie podkreślę, jako Polska wielokrotnie się zgadzaliśmy (choć za deklaracjami nie idą działania, czego konsekwencje ponosimy). Zakłada ona odejście od kopalin emitujących gazy cieplarniane, co napędza zjawisko zwane globalnym ociepleniem.

Temat ten stanowi coraz większą pożywkę dla ruchów eurosceptycznych sympatyzujących z Rosją. Ich logika jest prosta: polexit (wyjście Polski z Unii Europejskiej) spowoduje, że będziemy mogli rozwijać energetykę węglową w nieskrępowany sposób. Będzie ona ponadto tania, ponieważ sami wytyczymy swój stosunek do emisji gazów cieplarnianych. Także w tym sensie rosyjski węgiel może zatem wpływać na polskie wybory, tym razem jednak nie parlamentarne, ale europejskie.

Ruchy eurosceptyczne nie rozumieją, że polskie górnictwo nie produkuje już odpowiedniej ilości „czarnego złota” na potrzeby gospodarki, i ma to charakter strukturalny (urbanizacja utrudnia dostęp do złóż, kopalnie są coraz głębsze i trudniejsze w eksploatacji). Dekarbonizacja (odejście od węgla w wytwarzaniu energii) to trend światowy, a nie brukselski. Rewolucja energetyczna nadejdzie, nawet jeśli będziemy poza Unią Europejską, i lepiej się do niej przygotować. Dziś można jeszcze próbować to robić, negocjując środki pomocowe w ramach Wspólnoty (np. postulując zwiększenie tzw. funduszu modernizacyjnego).

ROZDZIAŁ SZÓSTY
Energetyczna gra wywiadów

Energetyka nie tylko stanowi współcześnie podstawowy fundament niepodległości państwa, lecz także określa w znacznym stopniu jego potęgę. Nieskrępowany dostęp do energii oznacza swobodę prowadzenie swojej polityki zagranicznej poprzez niwelowanie zewnętrznych nacisków. Z kolei tani prąd przekłada się na konkurencyjny przemysł. W takiej optyce nie powinien dziwić fakt, że energetyką zainteresowane są służby specjalne. W wypadku Polski szczególnie istotna jest działalność wywiadu rosyjskiego. Nie tylko zbiera on informacje o najważniejszych projektach energetycznych, próbuje wpływać na ich realizację, lecz także stara się kształtować korzystne dla Rosji narracje medialne po to, by zabezpieczyć interesy firm powiązanych z Kremlem (o tym będzie mówił kolejny rozdział tej książki). Działalność obcego wywiadu jest bardzo trudna do opisania, ponieważ służby specjalne działają w cieniu, starając się nie zwracać na siebie uwagi polityków i społeczeństwa. Zatem z jakich materiałów korzystałem, pisząc ten rozdział? Przede wszystkim z jawnych raportów kontrwywiadów krajów Europy Środkowej oraz doniesień prasowych.

Jednym z najbardziej newralgicznych obszarów polskiej gospodarki, który znajduje się w centrum zainteresowania rosyjskich służb, jest sektor gazowy. Nasz kraj nadal pozostaje mocno uzależniony od dostaw realizowanych przez Gazprom i podejmuje działania zmierzające do zmiany tej sytuacji poprzez rozbudowę terminalu LNG oraz budowę gazociągu Baltic Pipe. Obie inwestycje powinny umożliwić na dużą skalę import gazu z kierunków nierosyjskich. Mowa o wolumenach, którymi – o ile będzie taka wola polityczna – da się zastąpić dostawy świadczone przez Gazprom. Rosyjski koncern nie pozostaje jednak bierny i zamierza związać ze sobą środkowoeuropejskie rynki poprzez budowę kontrowersyjnego gazociągu Nord Stream 2 o bardzo dużej mocy. Szczegółowo o tych kwestiach pisałem w rozdziale „Gaz zamiast czołgów”, tu jedynie wspominam o nich pokrótce, aby nakreślić sytuację, w której muszą operować rosyjscy oficerowie wywiadu oraz ich agenci. Ich cel jest jasny: zebrać informacje o polskich projektach energetycznych, wykorzystać przejęte dane do spowolnienia bądź wykolejenia inwestycji oraz zabezpieczyć rynek zbytu dla firm powiązanych z Kremlem.

Zanim przejdę do konkretnych przykładów pokazujących, jak służby specjalne Rosji ingerują w obszar bezpieczeństwa energetycznego naszego kraju, chciałbym krótko pokazać, że ślad ich działań odnajdziemy w niemal każdym kluczowym przedsięwzięciu koncernów powiązanych z Kremlem. Modelowym tego przykładem mogłaby być sylwetka szefa Rosnieftu, Igora Sieczina, ale ponieważ już pojawiła się ona na łamach tej książki, sięgnę po inną, być może nawet bardziej wymowną postać.

Matthias Warnig urodził się w 1955 roku w Altdöbern w NRD. W 1981 roku ukończył studia w Wyższej Szkole Ekonomii w Berlinie Wschodnim. Od roku 1990 był zaangażowany w działalność Dresdner Bank Group, jednego z najważniejszych niemieckich banków. Został m.in. koordynatorem wspomnianej instytucji na Federację Rosyjską. W latach 2006–2016 Warnig był dyrektorem zarządzającym spółki Nord Stream AG, która doprowadziła do powstania gazociągu Nord Stream, a w 2015 roku został szefem spółki Nord Stream 2 AG realizującej projekt Nord Stream 2. Od roku 2011 był również członkiem Rady Dyrektorów Rosnieftu, a trzy lata później jej szefem[204]. To oficjalne dane z biogramu Warniga, jednak tak naprawdę jego życiorys skrywa niejedną tajemnicę[205].

Warnig był pracownikiem owianej złą sławą NRD-owskiej Stasi[206]. Jego teczka osobowa wskazuje, że współpracę podjął w 1974 roku przybrał kolejno pseudonimy „Ekonomista” oraz „Arthur”[207]. Miał opinię niezwykle skutecznego – otrzymał w ciągu swojej kariery liczne odznaczenia. Warnig zajmował się rozpracowywaniem kwestii powiązanych z bezpieczeństwem energetycznym Niemiec Zachodnich. Właśnie wtedy miał poznać przyszłego prezydenta Rosji, Władimira Putina, który jako oficer KGB został oddelegowany do Drezna. W tym momencie kariera Warniga nabrała rozpędu. Trafił do Rosji jako koordynator Dresdner Bank Group, a po odejściu ze wspomnianej instytucji zaczął otrzymywać posady w najważniejszy rosyjskich spółkach takich jak: Rosnieft, Transnieft, banku VTB, firmach Rusal, Nord Stream AG, a w końcu Nord Stream 2 AG.

Oczywiście Warnig stara się tuszować niejawną część swojej biografii. Jego prawnik Dirk Wald Dunn stwierdza: „Mój klient jako oficer bezpieczeństwa dawnej NRD […] nie miał żadnego kontaktu z Panem Putinem przed 1991 roku (czy to w Dreźnie, czy gdzie indziej) i nie uczestniczył w spotkaniach z Panem Putinem podczas służby w Stasi. Prawdą jest, że pierwsze osobiste spotkanie pana Warniga z Panem Putinem odbyło się w październiku 1991 roku, kiedy mój klient w charakterze przedstawiciela Dresdner Bank wystąpił z wnioskiem o zezwolenie na otwarcie oddziału banku w Sankt Petersburgu, gdzie Pan Putin jako zastępca burmistrza, był odpowiedzialny za tego rodzaju decyzje”. Tyle tylko, że próba ukrycia znajomości Putina i Warniga z okresu pracy obu z nich w służbach specjalnych nie do końca się udała. Irena Pietsch, znająca się z Ludmiłą Putin, przywołuje w swojej książce Bliska przyjaźń słowa małżonki obecnego prezydenta Rosji, że znajomość z Warnigami była spowodowana „pracą w podobnych instytucjach”[208].

Do największych zasług Warniga oferującego swe usługi Putinowi należy opracowanie szczegółów nacjonalizacji należącego do uwięzionego Michaiła Chodorkowskiego giganta naftowego Jukos przez państwowy Rosnieft oraz finalizacja budowy kontrowersyjnego gazociągu Nord Stream. Sprawa najbardziej znanego obok byłego kanclerza Niemiec, Gerharda Schrödera, Niemca u boku Władimira Putina pokazuje, jak służby specjalne Rosji wpływają na politykę energetyczną Europy Środkowej, w tym pośrednio także Polski. Można się jedynie domyślać, jakich środków używał Warnig, by osiągać stawiane przed nim cele. Zapewne wykorzystywał przy tym swoje dawne kontakty oraz agentów zwerbowanych w czasach NRD. Aby przyjrzeć się od kuchni działaniom szpiegowskim osób takich jak Warnig, odnieśmy się do konkretnych przykładów naświetlonych w ostatnich latach przez media.

Stanisław Sz. został w 2014 roku zatrzymany przez Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW) pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Rosji. Miał 31 lat, z zawodu był prawnikiem i posiadał obywatelstwa polskie i rosyjskie (przy czym zataił przed swoimi pracodawcami fakt posiadania drugiego z nich).

Stanisław Sz. był współpracownikiem rosyjskiego wywiadu wojskowego GRU. Uwiarygadniał swoje rzeczywiste działanie pracą w kancelarii prawnej oraz pisaniem pracy doktorskiej o polskim i rosyjskim rynku gazu. Ubiegał się także o staż w istniejącym jeszcze wtedy Ministerstwie Gospodarki. Informacje pozyskiwał przy okazji uczestniczenia w konferencjach, szkoleniach, brał też udział w posiedzeniach sejmowej komisji energetyki. W grudniu 2017 roku Sąd Apelacyjny skazał go na 7 lat więzienia[209].

Dowody musiały być mocne, ponieważ udowodnić komuś szpiegostwo jest bardzo trudno. Zwykle jest to możliwe, gdy łapie się poddaną obserwacji osobę na gorącym uczynku bądź znajduje się należące do niej systemy łączności, które przekazała jej służba specjalna do utrzymywania kontaktu i przekazywania informacji[210]. Nowoczesna działalność agenturalna opiera się na trudnych do wykrycia spotkaniach podczas branżowych konferencji czy szkoleń, gdzie agenci są zadaniowani. Przekazywanie informacji często ma charakter analiz bądź raportów opłacanych poprzez najzwyklejszą umowę-zlecenie zawartą przez agenta z jedną z działających na rynku firm, które służby tworzą w celu „rozliczania się” ze swoimi współpracownikami[211].

W aktywności Stanisława Sz. główną rolę odgrywało pozyskiwanie informacji na temat polskiego rynku gazowego, w tym terminalu LNG w Świnoujściu. Jak informował w uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny: „Uzyskiwał on informacje i naprowadzenia osobowe, w tym w zakresie uzyskania dostępu do niejawnego aż do 2018 roku raportu NIK [dotyczącego zawarcia aneksu do kontraktu jamalskiego z Gazpromem]. […] [Stanisław Sz.] pozyskał dwa źródła osobowe za obietnicę korzyści majątkowej, które wykorzystywał do działań aktywnych. Przekazał też oficerowi GRU charakterystykę jednego z tych źródeł […], dokonał rozpoznania polskich dziennikarzy i ekspertów, m.in. z branży energetycznej. Sporządził też opracowanie zawierające ich charakterystyki pod kątem ich podatności na wpływy rosyjskie i możliwości wykorzystania w rosyjskich kampaniach informacyjnych dotyczących energetyki, a następnie podjął działania dotyczące promowania rosyjskiego punktu widzenia w sektorze energetyki, oferując odpłatność za takie publikacje”[212].

Wspomniane w uzasadnieniu Sądu Apelacyjnego zainteresowanie raportem NIK w sprawie aneksu do kontraktu jamalskiego z Gazpromem z 2010 roku zasługuje na szczególną uwagę. To na mocy tej umowy do roku 2022 Polska otrzymuje od Rosji co roku ponad 9 mld m sześc. gazu.

Media krytykowały m.in. formułę aneksu z 2010 roku, która de facto uniemożliwiła w kolejnych latach skuteczną renegocjację ceny rosyjskiego gazu dostarczanego do Polski[213], w tym jej powiązanie z cenami ropy w momencie, gdy w Europie punktem odniesienia były wartości z giełd surowcowych. Komentatorzy zwracali także uwagę, że zapis take or pay (bierz lub płać), który nakłada na Polskę obowiązek kupna określonego wolumenu gazu, nawet jeśli nie ma na niego zapotrzebowania, a także długość aneksowanego w 2010 roku kontraktu, są bardzo niekorzystne.

Tyle tylko, że nasz kraj w momencie podpisywania tego dokumentu miał słabo rozwinięty rynek gazu, a możliwości dywersyfikacyjne praktycznie nie istniały, co przekładało się na niekorzystną pozycję PGNiG negocjującego aneks do kontraktu jamalskiego z Gazpromem.

Dużo bardziej celne były zarzuty mediów o skandalicznym umorzeniu 1 mld zł, które Polsce był winny Gazprom, a także setek milionów zysków z działalności EuRoPol Gazu (przez to pobieramy tylko nieco ponad 20 mln zł za tranzyt przez Gazociąg Jamalski) w zamian za przedłużenie rosyjskich dostaw gazu w roku 2010.

W lipcu 2018 roku ujawniono raport NIK, rzucając na sprawę nieco więcej światła. Oto najważniejsze konkluzje[214]:

- „Działania ministra gospodarki dotyczące negocjowania w latach 2009–2010 umów z Federacją Rosyjską dotyczących dostaw gazu w ramach kontraktu jamalskiego były prowadzone w znacznej części bez wymaganego umocowania w postaci zatwierdzonej instrukcji negocjacyjnej”;

- „Zarówno minister gospodarki, jak i PGNiG nie wykorzystali w pełni swoich możliwości negocjacyjnych, nie podejmując próby uzyskania w zamian za zgodę na postanowienia korzystne dla strony rosyjskiej równoważnych korzyści dla Polski”;

- „Polski zespół negocjacyjny pod przewodnictwem ministra gospodarki zgodził się na włączenie proponowanych przez stronę rosyjską zapisów do projektu umowy międzyrządowej, chociaż nie posiadał żadnych analiz wskazujących na sytuację polskiego rynku gazu ziemnego po 2022 roku. Co więcej, przedkładane przez ministerstwo analizy wskazywały na nadwyżki w bilansie gazowym od 2014 roku”;

- „Parafowane na dzień 9 lutego 2010 roku wersje umów międzyrządowych były nie tylko niezgodne z prawem unijnym i krajowym, ale również […] z niektórymi wytycznymi określonymi w Instrukcji negocjacyjnej”;

- „Pomimo negatywnych opinii o zapisach umów minister gospodarki dążył do zawarcia parafowanych przez stronę rosyjską w dniu 9 lutego 2010 roku umów, przedkładając Radzie Ministrów nieuzgodnione z resortami projekty umów i zmierzając do ich niezwłocznego zatwierdzenia”;

- „Dopiero włączenie się przedstawicieli Komisji Europejskiej w proces negocjacji w lutym 2010 roku pozwoliło wstrzymać podpisanie umów w kształcie przyjętym przez Radę Ministrów w dniu 10 lutego 2010 roku oraz wyeliminować postanowienia sprzeczne z prawem unijnym i krajowym oraz ryzyka dla bezpieczeństwa energetycznego Polski”.

Jednak o wiele ważniejsze od ujawnionego dokumentu okazały się doniesienia płynące z mediów. Mogą one świadczyć o wątku agenturalnym w całej sprawie. Według nich Prokuratura Okręgowa w Warszawie prowadzi śledztwo, którego celem jest wyjaśnienie okoliczności, w jakich w roku 2010 zawarty został aneks do kontraktu jamalskiego. W sprawie ma być badany wątek korupcyjny z udziałem wicepremiera i ministra gospodarki oraz innych funkcjonariuszy publicznych. Jeżeli informacje te się potwierdzą, to być może w pełni zrozumiemy aktywność skazanego za szpiegostwo na rzecz Rosjan Stanisława Sz., który interesował się całą sprawą[215].

Innym ujawnionym przez media przykładem działań rosyjskiego wywiadu wymierzonych w polski sektor gazowy był przykład Marka W. – wieloletniego pracownika polskich resortów związanych z gospodarką, a w momencie zatrzymania przez ABW w 2018 roku Ministerstwa Energii, w którym był starszym specjalistą ds. prawnych. Według doniesień medialnych Marek W. został zatrzymany w związku z zabezpieczeniem kontrwywiadowczym Baltic Pipe. Mężczyzna miał się spotykać z oficerami rosyjskich służb i przekazywać im informacje dotyczące działań oraz zamierzeń polskiego rządu w odniesieniu do projektu Nord Stream 2[216].

Marek W. zdobywał wiedzę poprzez swoje kontakty z politykami, dziennikarzami i ekspertami. Wykorzystywał do tego celu swoje stanowisko, ale także media społecznościowe. Na portalu Facebook założył zamkniętą grupę dyskusyjną, do której zapraszał wytypowane przez siebie osoby. W jej ramach toczyły się dyskusje, często opierające się na branżowych plotkach. Marek W. korzystał także z prywatnej komunikacji w obrębie Facebooka, gdy chciał porozmawiać z kimś spoza grupy dyskusyjnej liczącej ponad 600 osób. Wśród nich byli ministrowie, wiceministrowie, sekretarze stanu, posłowie, europosłowie, pracownicy najważniejszych spółek, dziennikarze itd.[217]

Media społecznościowe coraz częściej stają się polem działalności wywiadów. Z jednej strony chodzi o szeroko rozumiane operacje wpływu, których zadaniem jest wykreowanie sprecyzowanych opinii wśród użytkowników, często poprzez zastosowanie dezinformacji, z drugiej strony prowadzona jest tam normalna działalność wywiadowcza, tyle że w formie cyfrowej. W mediach społecznościowych zakładane są więc konta fikcyjnych ekspertów lub dziennikarzy, którzy budują odpowiednie narracje, a także nawiązują relacje z ludźmi mogącymi posiadać informacje pożądane z perspektywy wywiadu. O tym, że takie działania w odniesieniu do strategicznych projektów takich jak terminal LNG w Świnoujściu czy gazociąg Baltic Pipe mogą być równie skuteczne jak klasyczna działalność Stanisława Sz. czy Marka W., świadczy prowokacja dziennikarska, której byłem współautorem.

W 2018 roku wraz z Jakubem Wiechem stworzyliśmy postać eksperta ds. energetyki amerykańskiego pochodzenia – Piotra Niewiechowicza. Środki, jakimi dysponowaliśmy, były banalne – utworzyliśmy konto w serwisie społecznościowym Twitter oraz adres e-mail[218]. Po pięciu miesiącach działalności Niewiechowicz dorobił się ponad stu osób, które obserwowały jego wpisy i wchodziły z nim w interakcję (w większości politycy i eksperci związani z energetyką), opublikował nierzetelny tekst na temat Baltic Pipe w wiodącym, poczytnym serwisie ekonomicznym, a jedna z partii opozycyjnych zleciła mu napisanie ekspertyzy na jej potrzeby. To pokazało, że minimalnymi nakładami można narzucać polskiej kadrze menadżerskiej narrację dotyczącą strategicznego projektu energetycznego, uzyskując łatwy dostęp do mediów specjalistycznych, a także w pewnym sensie współkreować politykę państwa. Nie to jednak w wypadku Niewiechowicza było najgorsze.

W trakcie działalności naszego „eksperta” zainicjował z nim kontakt urzędnik z zespołu pełnomocnika rządu ds. infrastruktury krytycznej Piotra Naimskiego i zaczął przekazywać informacje wrażliwe o projekcie Baltic Pipe. Chodziło m.in. o ocenę szans na realizację inwestycji w terminie, co jest absolutnie kluczowe ze względu na jej napięty harmonogram. W tej sytuacji każdy procent ma znaczenie, ponieważ jakiekolwiek opóźnienie może narazić polski przemysł na niedobory gazu ziemnego. Rozmówca Niewiechowicza określił tymczasem szanse na terminową operacyjność gazociągu w 2022 roku jako spore, ale z dość istotnym marginesem ryzyka.

Wisienką na torcie był opis scenariusza, w którym Baltic Pipe nie powstaje na czas. Według członka zespołu Naimskiego taka sytuacja nie musi oznaczać negocjacji z Rosją, ponieważ będzie można importować gaz do Polski m.in. przez Mallnow (to połączenie z Niemcami). De facto przyznał więc, że „plan B” na wypadek problemów z terminowym oddaniem nowego gazociągu nie istnieje i ogranicza się do odbioru gazu głównie z sieci niemieckiej, do której przy granicy z Polską ze względów na bliskość geograficzną są wtłaczane olbrzymie ilości surowca z Nord Stream (a niebawem także z Nord Stream 2). Słowa te w zasadzie osłabiają więc wieloletnią walkę władz w Warszawie z kolejnymi wcieleniami Gazociągu Północnego.

Większość tez, które pojawiły się w korespondencji Niewiechowicza z członkiem zespołu Naimskiego, sam minister uznał publicznie za nieistotne. „Żadne dane wrażliwe nie zostały przekazane” – stwierdził w mediach[219]. W moim przekonaniu jest odwrotnie – kluczowy urzędnik z własnej inicjatywy przekazywał fikcyjnemu ekspertowi dane, które, jeśli zostałyby upublicznione, mogłyby zaszkodzić realizacji Baltic Pipe. Moją i Jakuba Wiecha intencją nie było i nie jest ich upublicznienie dla dobra państwa, chcieliśmy jedynie pokazać skalę prowizorki w odniesieniu do zabezpieczenia strategicznych inwestycji. Osiągnęliśmy swój cel tylko częściowo, ponieważ nie udało się przekonać oficjeli do potrzeby stworzenia efektywniejszych zabezpieczeń.

Przykład wykreowania Niewiechowicza pokazał, że obce wywiady takie jak rosyjski, dysponujące ludźmi i środkami finansowymi, mogą skutecznie pozyskiwać informacje na temat strategicznych inwestycji energetycznych realizowanych przez Polskę. I zapewne do takich sytuacji dochodzi, biorąc pod uwagę ich niemal nieograniczone możliwości w odniesieniu do środków, jakie zaangażowaliśmy w wykreowanie fikcyjnego eksperta.

Wracając do tematu aktywności rosyjskich szpiegów w polskim sektorze energetycznym, należy podkreślić, że ich spektakularne zatrzymania przez ABW w świetle kamer zdarzają się niezwykle rzadko. O wiele bardziej opłacalne dla służby jest obserwowanie podejrzanej osoby i rozpracowywanie jej kierunków zainteresowań czy kontaktów, które podejmuje z ludźmi w swoim otoczeniu. Dlatego o większości przypadków dotyczących szpiegostwa w obszarze polskiej energetyki po prostu się nie dowiemy. Sytuacje takie jak zatrzymanie Stanisława Sz. i Marka W. wiążą się najczęściej z niezwykłą szkodliwością ich aktywności (wtedy zapada decyzja o zatrzymaniu), powodami politycznymi (potrzebne jest wysłanie „sygnału”, że na pewne działania Polska nie będzie przymykała oczu) lub po prostu jest to warunkowane potrzebą pochwalenia się przez służbę w mediach, że jest ona aktywna, gdy dosięga ją krytyka.

Obraz działalności rosyjskich szpiegów w Polsce (z uwzględnieniem sektora energetycznego) zaciemnia dodatkowo obecna polityka ABW. Od 2014 roku służba nie publikuje corocznego – a co najważniejsze – jawnego raportu ze swoich działań, w którym opisywane są główne zagrożenia dla państwa w kontekście działań obcych wywiadów. Mimo to warto przytoczyć kilka tez z ostatniej edycji tego dokumentu, choć od jego publikacji minęło już sporo czasu.

ABW informowało w swoim raporcie rocznym z 2014 roku, że: „rosyjskie służby pierwszy raz [od zimnej wojny] na tak dużą skalę podjęły działania o charakterze konsolidacyjnym w odniesieniu do środowisk prorosyjskich w Polsce”. Dokument podkreśla, że służby rosyjskie „realizowały także działania o charakterze lobbingowym na rzecz podmiotów z Rosji funkcjonujących na polskim rynku”. Warto zaznaczyć, że publikacja raportu przez ABW zbiegła się w czasie z próbą przejęcia polskiej chemii przez Acron, której apogeum przypadło na rok 2012, ale sporo działań Rosjanie podejmowali także w roku 2013. Na uwagę zasługuje także fragment dokumentu polskiej służby mówiący o „zaangażowania kapitału rosyjskiego, związanego z branżą naftową, w zupełnie inną działalność – deweloperską”. Pozwoliło to na zatrudnianie osób typowanych wcześniej do współpracy. Raport roczny ABW podkreślał również znaczenie działań Rosji „na szczeblu europejskim, których celem było storpedowanie możliwości wydobycia gazu z łupków”, co jest istotne w kontekście Polski[220].

Na szczególną uwagę zasługuje wątek chemiczny poruszony w raporcie ABW za rok 2014. Jednym z elementów działań szefa Acronu, Wiaczesława Kantora, zmierzających do przejęcia Azotów Tarnów, była szeroko zakrojona operacja z pogranicza lobbingu i świata służb. Chodzi o postać Leonida Swiridowa, dziennikarza agencji RIA Novosti, którego ABW oskarżyła o szpiegostwo i zażądała jego usunięcia z terytorium Polski, co doszło do skutku. Co ciekawe, Swiridow wcześniej jako korespondent w Pradze także otrzymał nakaz opuszczenia terytorium Czech z podobnych powodów[221]. Miał współuczestniczyć m.in. w promowaniu interesów Acronu w Polsce, w tym organizacji wyjazdów do Rosji polskich dziennikarzy zajmujących się sprawą próby przejęcia polskich Azotów Tarnów przez rosyjską spółkę. Co ciekawe, wszczęcie procedury usunięcia Swiridowa z Polski zbiegło się w czasie z wydaleniem kilku rosyjskich dyplomatów, których polskie władze uznały za przedstawicieli GRU. Swiridow to niejedyny trop, poprzez który można łączyć interesy Wiaczesława Kantora z rosyjskimi służbami. Raport roczny litewskiego kontrwywiadu VSD za rok 2017 poświęca tej korelacji nieco uwagi, wskazując na wieloletnie partnerstwo biznesowe szefa Acronu z Ramūnasem Karbauskisem, przewodniczącym Litewskiego Związku Zielonych i Rolników[222]. Karbauskis miał dysponować „specjalnym numerem” do rosyjskiego ministerstwa rolnictwa, za którego pomocą kontaktował się z Kantorem.

Jak więc widać, rosyjskie służby próbowały aktywnie wpływać na kluczowe segmenty polskiej gospodarki w celu umocnienia interesów Rosji w regionie. To bardzo istotne dla zrozumienia opisywanego w tej książce zjawiska – pomimo upływu ponad dwóch dekad od uzyskania niepodległości Polska pozostaje pod bardzo wieloma względami elementem rosyjskiej energetycznej strefy wpływów.

Jak już wspomniałem, ponieważ ABW zaprzestała publikacji nowych raportów rocznych, zmuszeni jesteśmy sięgnąć po inne źródła, by zrozumieć, jak dużym zagrożeniem jest rosyjski wywiad dla polskiego bezpieczeństwa energetycznego. W tym celu można się posiłkować branżowymi publikacjami lub opracowaniami wydawanymi przez kontrwywiady państw środkowoeuropejskich. Są to kraje zmagające się z podobnymi problemami co Polska.

Na szczególną uwagę zasługuje w kontekście działalności wspomnianego już Stanisława Sz. oraz jego aktywności w sejmowej komisji energii sam budynek Sejmu. To jedno z miejsc, które powinno znajdować się pod szczególną kontrolą kontrwywiadowczą, jednak ze względu na swoją polityczną specyfikę doskonale nadaje się do pozyskiwania informacji przez obce wywiady. Branżowy portal Osluzbach.pl podaje dwa interesujące przykłady takich działań, które chciałbym tu przytoczyć[223].

„Młoda, bardzo atrakcyjna kobieta ze wschodu walczyła dzielnie o pozytywną interpretację przepisów tak, aby jej matka, która także przyjechała do Polski, mogła wykonywać swój zawód na podstawie dyplomu wyższej uczelni, wystawionego w kraju byłego ZSRR. Była przy tym niezwykle przekonująca, bardzo wrażliwa i delikatna, ale także towarzyska i zagubiona w wielkim świecie. Posłowie chętnie deklarowali jej pomoc, a jeszcze chętniej spędzali z nią czas. Zwierzali się, opowiadali o swoich problemach tak prywatnych, jak i zawodowych. Matki nigdy nikt nie widział. Natomiast minęły trzy długie lata, a nasza bohaterka, wciąż z tą samą legendą, niezmiennie przesiadywała w Sejmie. Wprawdzie coraz rzadziej wspominała o problemie mamy, ale coraz częściej była świadkiem ważnych politycznie knowań… Zniknęła w pewnym momencie tak samo, jak niespodziewanie się pojawiła” – pisze autor publikacji, Maciej Sankowski, płynnie przechodząc do drugiego przykładu.

„Energiczny, zawsze roześmiany, nieco rubaszny szef Bardzo Ważnej Fundacji, namawiający posłów do zaangażowania w pomoc i zdynamizowanie wymiany handlowej z jednym z państw Bliskiego Wschodu. Najlepiej za pośrednictwem naszego wschodniego sąsiada, w którego kulturze, sztuce i krajobrazach był rozkochany. Wiarygodność jego wyznań wzmacniała obecność nielichej urody towarzyszek, które zwykle towarzyszyły mu w parlamentarnych spotkaniach. Ów dżentelmen, zawsze skory do biesiady, nigdy nie regulował należności kartą, natomiast chętnie obnosił się ze sporą ilością gotówki poupychaną po licznych kieszeniach. Co ciekawe, zwykle bywał znużony wieczorową porą, nie dotrzymywał kroku swoim towarzyszom i oddalał się na spoczynek do wynajmowanego nieopodal sejmu mieszkania. Natomiast jego kompanki, ulegając czarowi parlamentarzystów, wybierały ich towarzystwo i ośmielone nieobecnością szefa, dawały upust swojemu zamiłowaniu do muzyki, zabawy i szczerych, otwartych rozmów. Cóż, nigdy nie doszło do żadnego wydarzenia o charakterze biznesowym, nie udało się zorganizować wizyt ani wymiany podstawowych informacji handlowych, ale i nikt w tej sprawie nie naciskał. Szef Bardzo Ważnej Fundacji był lubiany tym bardziej, im większa była jego skłonność do regulowania rachunków za spożyte dobra. On także zniknął pewnego dnia bez uprzedzenia. Choć w tym akurat przypadku Pan J. rozpłynął się po tym, jak oficerowie kontrwywiadu zaczęli interesować się jego aktywnościami i źródłem pochodzenia pieniędzy” – konkluduje autor tekstu.

Oba przypadki są symptomatyczne i wskazują na duże zainteresowanie Rosji kluczowymi kwestiami związanymi z bezpieczeństwem Polski. Zapewne przy okazji takich rozmów z posłami obie z opisywanych osób pozyskały sporo wrażliwych informacji o kluczowych projektach energetycznych. Wskazywałby na to kierunek zainteresowań rosyjskich służb opisywanych przez publikacje kontrwywiadów państw Europy Środkowej, a także liczba oficerów wywiadu operujących w regionie. Nie można oczywiście precyzyjnie określić, jak wielu jest w Polsce i krajach ościennych aktywnych nielegałów (oficerów z przybraną tożsamością bez immunitetu dyplomatycznego), ale można spróbować określić skalę zaangażowania rosyjskiego wywiadu w obrębie przedstawicielstw dyplomatycznych (oficerów udających dyplomatów i posługujących się immunitetem, operujących z rezydentury zlokalizowanej w ambasadzie).

O tym, że Rosjanie wracają do praktyk zimnowojennych, najlepiej świadczy liczba personelu dyplomatycznego. W newralgicznych krajach to dziesiątki ludzi. Papierkiem lakmusowym aktywności wywiadu Federacji Rosyjskiej w Europie Środkowej może być próba zamordowania byłego oficera GRU Siergieja Skripala, który przeszedł na stronę brytyjskiego MI6, a w 2018 roku został otruty w angielskim Salisbury. O akcję oskarżono Rosjan, a w ramach solidarności z Wielką Brytanią większość europejskich państw wydaliła oficerów rosyjskiego wywiadu pod przykryciem dyplomatycznym. W Polsce były to cztery osoby, w Czechach i na Litwie trzy, po jednym w Estonii, Łotwie, Rumunii i na Węgrzech. To sporo, mimo że wspomniane kraje zapewne celowo minimalizowały swoje posunięcia dyplomatyczne, aby nadmiernie nie drażnić Rosji. Dla porównania Wielka Brytania usunęła 23 [sic!] osoby[224].

Intensywne działania wywiadowcze służb rosyjskich skupione na energetyce są faktem. Świadczy o tym m.in. raport czeskiego kontrwywiadu BIS (Bezpečnostní informační služba), który stwierdza, że: „W 2015 roku chińskie i rosyjskie służby wywiadowcze były najbardziej aktywne w Republice Czeskiej […], rosyjskie działania koncentrowały się na wojnie informacyjnej dotyczącej ukraińskich i syryjskich konfliktów oraz szpiegostwie politycznym, naukowym, technicznym i ekonomicznym […], niezależnie od trwającego kryzysu ukraińskiego i napiętych stosunków Rosja–UE/NATO Rosja koncentruje się na działaniach mających na celu utrzymanie i wzmocnienie pozycji w czeskiej energetyce”.

Warto uświadomić sobie znaczenie powyższych słów. Czechy to prawdziwe okno na Polskę. Tamtejsze firmy budowlane czy też serwisowe działające w branży energetycznej są bardzo często nasycone rosyjskim kapitałem bądź pracownikami, co stwarza służbom specjalnym Rosji dogodne pole działania. Praga jest zresztą jednym z ulubionych „szpiegowskich” miast Europy obok Wiednia czy Brukseli[225]. Potwierdza to m.in. raport roczny czeskiego kontrwywiadu, według którego: „Duża liczba rosyjskich oficerów wywiadu działała pod przykryciem dyplomatycznym ambasady rosyjskiej. Rosyjska ambasada [w Pradze] ma znacznie więcej pracowników niż ambasady innych państw (w tym USA i Chin). Oficerowie wywiadów działający pod przykryciem dyplomatycznym byli aktywni także w placówkach innych krajów, jednak liczba rosyjskich funkcjonariuszy wywiadu była znacznie wyższa”.

Aktywność Rosjan nie jest związana jedynie z dogodnym klimatem czeskiej stolicy i dużymi możliwościami pozyskiwania agentów w firmach energetycznych, które często operują w środkowoeuropejskich państwach takich jak Polska. Równie istotne jest stanowisko Czech w kontekście prowadzonych przez nasz kraj projektów energetycznych o charakterze regionalnym. Od decyzji władz w Pradze zależy dystrybucja gazu z Nord Stream, a w przyszłości Nord Stream 2, do Austrii i na Słowację. Czechy stanowią także kluczowy element sieci gazociągów, które przy finansowym wsparciu Unii Europejskiej mają połączyć całą Europę Środkową, uderzając w monopol Gazpromu. To właśnie tymi rurami będzie potencjalnie płynąć nadwyżka gazu z Polski do klientów na południu po sfinalizowaniu rozbudowy terminalu LNG i budowie gazociągu Baltic Pipe.

Szczególnym zainteresowaniem rosyjskiego wywiadu musi się w tym kontekście cieszyć projekt budowy łącznika gazowego pomiędzy Polską i Czechami o nazwie Stork 2. Roczny raport czeskiej służby BIS z 2017 roku zdaje się nawiązywać do tej inwestycji, twierdząc, że trwa „legalny lobbing, który uderza w priorytety energetyczne wyznaczone w dokumentach rządowych”. Nie jest tajemnicą, że Net4Gas, spółka operator zarządzająca istniejącymi i powstającymi gazociągami na obszarze Czech, jako prywatny podmiot znajduje się pod wpływem kadrowym Niemiec. Na rynku czeskim działa także sporo podmiotów zainteresowanych kupnem gazu z Nord Stream i jego sprzedażą nad Wełtawą[226]. Są to bardzo często kwestie wykraczające poza biznes, a opierające się na układach towarzyskich. W tę strefę ingerują służby, także rosyjskie. Reasumując, tworzy to klimat niesprzyjający polskim inicjatywom energetycznym. Niestety duża w tym zasługa nas samych. W 2012 roku polski Gaz System mógł wziąć udział w prywatyzacji Net4Gas, ale tego nie zrobił[227].

Ze względu na liczbę punktów stycznych ze sprawami polskimi na szczególną uwagę zasługuje nie tylko czeski, lecz także litewski raport kontrwywiadowczy, który obfituje w wątki energetyczne. Dokument za rok 2016 sporządzony przez służbę VSD (Lietuvos Respublikos Valstybės Saugumo Departamentas) skupia się na zagrożeniach, jakie niesie ze sobą projekt eksportu energii elektrycznej z Rosji i Białorusi do Polski i krajów bałtyckich[228]. Szczegółowo kwestie te zostały opisane w rozdziale „Związek Sowiecki w gniazdkach” – tu przypomnę sprawę jedynie w kilku zdaniach.

Północno-wschodnia część naszego kraju, a także Litwa, to obszary deficytowe w energię. Stąd pomysł powiązanej z Kremlem korporacji Rosatom, by zrealizować w obwodzie kaliningradzkim i na Białorusi projekty jądrowe, w których będzie produkowana energia na eksport. Jej odbiór mógłby szybko uzależnić nowych klientów od dostaw taniego prądu, zmniejszając chęć budowy własnych źródeł zasilania oraz tworząc nowe zależności polityczno-gospodarcze. Tymczasem dawne kraje satelickie bądź wchodzące w skład Związku Sowieckiego w wielu aspektach, pomimo upływu ponad dwóch dekad od odzyskania przez nie niepodległości, pozostają w wielu obszarach częścią rosyjskiej energetycznej strefy wpływów. Właśnie dlatego Polska czy też Litwa powinny budować swoją niezależność energetyczną, a nie nowe gospodarczo-politycznie relacje z Rosją, tym bardziej że, jak wykazałem już wielokrotnie na łamach tej książki, intencje Kremla w branży energetycznej nie pozostawiają złudzeń. Dlatego właśnie projekty budowy siłowni jądrowych w obwodzie kaliningradzkim i białoruskim Ostrowcu należy traktować jako zagrożenie.

Taką konkluzję można zresztą znaleźć we wspomnianym raporcie VSD, według którego: „Instytucje białoruskie wraz z rosyjskim Rosatomem aktywnie podejmowały próby wzmocnienia aktywności lobbingowej w krajach i instytucjach UE [w związku z budową elektrowni atomowej w Ostrowcu] […], szczególną uwagę VSD poświęciła działalności lobbingowej [Rosatomu] w instytucjach UE. Zorganizowano różne spotkania z dyplomatami, różnymi think tankami oraz spotkaniami ekspertów i próbowano nawiązać kontakty z kancelariami prawnymi pracującymi dla Komisji Europejskiej, ale do tej pory wyniki nie były tak dobre, jak się tego spodziewano. Rosatom zorganizował w Brukseli kilka prezentacji swoich projektów, w tym Bałtyckiej Elektrowni Atomowej [projekt eksportowy, obecnie zawieszony], nie przyciągnęły one jednak tak wielu wysokich rangą oficjeli UE i przedstawicieli państw członkowskich, jak się tego spodziewano”.

Dalej litewski kontrwywiad w swoim dokumencie informuje, że „Próby instytucji białoruskich w celu ograniczenia rozprzestrzeniania się negatywnych informacji na projekt elektrowni jądrowej w Ostrowcu pokazują, że w perspektywie krótkoterminowej Białoruś utrzyma stanowisko, aby nie rozpowszechniać wszystkich informacji, szczególnie negatywnych, o postępie w realizacji projektu. Poza tym coraz większa aktywność Rosatomu (lobbystów, dyplomatów, politologów, dziennikarzy) wskazuje na wyjątkową uwagę Rosji co do projektów energetycznych rozwijających się w sąsiedztwie Litwy”.

Na uwagę zasługuje także fragment z nowszego raportu VSD za rok 2017. Podkreśla on znaczenie działań rosyjskiego wywiadu zmierzających do storpedowania procesu wychodzenia państw bałtyckich z energetycznej strefy wpływów Rosji. Chodzi o synchronizację parametrów systemów elektroenergetycznych Litwy, Łotwy i Estonii z Europą kontynentalną.

„Istotnym elementem rosyjskiej aktywności w regionie państw bałtyckich były próby zdominowania rynku energii oraz obstrukcji procesu jego integracji z systemem energetycznym Europy Zachodniej. Razem z rosyjską korporacją Rosatom Białoruś przyspieszyła budowę elektrowni atomowej, nie spełniając międzynarodowych standardów bezpieczeństwa. Mimo starań Rosji nie udało się wpłynąć na proces decyzyjny dotyczący synchronizacji systemów przesyłu energii elektrycznej państw bałtyckich z systemami zachodnioeuropejskimi. Ponieważ białoruska zależność od Rosji wzrasta, jest w związku z tym poważnym zagrożeniem dla bezpieczeństwa Litwy” – pisze VSD[229].

Przytoczone fragmenty w pełni ukazują polityczny kontekst eksportowych inwestycji rosyjskich, które zagrażają bezpieczeństwu energetycznemu Polski. Zdaniem raportu VSD Rosatom posiada de facto nieograniczone możliwości prowadzenia polityki informacyjnej na terenie UE i stanowi ważny element działalności wywiadu rosyjskiego ze względu na swoje nasycenie oficerami na tzw. etatach niejawnych. Litewski kontrwywiad zaznacza przy tym, że takie etaty znacznie przekraczają stany osobowe z lat poprzednich.

Działania Rosatomu są wdrażane także na obszarze Polski. W 2016 roku spółka prowadziła aktywny lobbing na Forum Ekonomicznym w Krynicy, co skutkowało m.in. wywiadem wysokiej rangi menadżera rosyjskiego koncernu dla Polskiej Agencji Prasowej. Dmitrij Suchanow – bo o nim mowa – przekonywał, że: „Rosatom nie wyklucza wzięcia udziału w polskim przetargu na budowę elektrowni jądrowej, jeśli taki przetarg zostanie rozpisany”. Dodał również, że Polska mogłaby zyskać na imporcie energii elektrycznej z elektrowni jądrowej w obwodzie kaliningradzkim[230]. Gdyby Rosatom, podążając za wywodem Suchanowa, zdecydował się wziąć udział w przetargu na budowę polskiej elektrowni atomowej, to byłoby to niezwykle kłopotliwe dla polskich władz. Jednym z najistotniejszych kryteriów przetargów jest cena, a Rosjanie mogliby się posunąć do działań na granicy dumpingu. Z taką sytuacją musiał się zresztą zmierzyć rząd w Pradze przy okazji rozbudowy elektrowni w Temelinie[231]. W takim scenariuszu Rosatom wystartowałby w przetargu w ramach konsorcjum z jedną z polskich firm.

Interesy Rosatomu i rosyjskiego wywiadu splotły się zresztą z polskim projektem budowy elektrowni atomowej dużo wcześniej. Realizująca tę strategiczną inwestycję spółka PGE EJ1 wynajęła w 2013 roku australijską firmę WorleyParsons do wykonania badań środowiskowych. Kontrakt został zerwany już po roku, generując opóźnienie polskiego atomu[232]. „Rzeczpospolita” donosiła, że miesiąc przed tym wydarzeniem „Portal WikiLeaks ujawnił depesze amerykańskiej ambasady w Bułgarii, gdzie WorleyParsons także uczestniczyło w budowie siłowni atomowej. Dokumenty opisywały bardzo bliskie biznesowe i osobiste relacje menadżerów WorleyParsons z biznesmenem Bogomiłem Manczewem, określanym w depeszach jako jeden z ojców bułgarskiej mafii energetycznej i uznawanym za związanego z Rosją”[233]. Zdaniem „Rzeczpospolitej” to właśnie te znajomości mogły spowodować opóźnienie budowy bułgarskiej elektrowni atomowej Belene. Tezę tę może uwiarygadniać także to, że ówczesne władze w Sofii coraz cieplej zaczęły się wypowiadać o projekcie rosyjskiego rurociągu, który przez Morze Czarne miał dostarczać do Bułgarii tani gaz. Chodzi o projekt South Stream, za którym miał lobbować Manczew, stawiając go w opozycji do Belene. O sile wielowektorowych rosyjskich działań obliczonych na wiele lat do przodu niech świadczy najlepiej to, że mimo oficjalnego fiaska South Stream koncepcja ta powróciła w roku 2018 w bułgarskim dyskursie politycznym pod nazwą Bulgarian Stream[234].

Na działania rosyjskiego wywiadu uderzające w środkowoeuropejskie, a więc także polskie, bezpieczeństwo energetyczne bardzo mocno zwraca uwagę także kontrwywiad estoński. KAPO (Kaitsepolitsei) w raporcie za rok 2016 stwierdza że: „Rosyjskie agencje wywiadowcze nadal szpiegują przeciwko Estonii. Także służby bezpieczeństwa Republiki Czeskiej, Niemiec, Szwecji i innych krajów europejskich odnotowały [podobnie jak KAPO] zwiększoną intensywność rosyjskich operacji wywiadowczych. Rosjanie działają pod ochroną immunitetu dyplomatycznego, pod fałszywymi tożsamościami biznesmenów, dziennikarzy, badaczy, delegacji i organizacji pozarządowych. W ostatnich latach łotewskie, litewskie i polskie kontrwywiady ujawniły szereg agentów rekrutowanych przez rosyjskie służby specjalne”.

Estonia to bardzo istotny kraj ze względu na połączenie energetyczne z Finlandią, które domyka tzw. Baltic Ring – sieć połączeń europejskich, które zapewniają bezpieczeństwo regionom Europy Środkowo-Wschodniej i Europy Północnej. Na terytorium estońskim powstaje także dużo instalacji LNG, co w przyszłości może zagrozić interesom Gazpromu i innych rosyjskich spółek (np. Novatekowi).

Działania rosyjskich służb specjalnych, jak już pisałem, mają jasne cele – zebrać informacje o polskich (bądź regionalnych) projektach energetycznych, wykorzystać je do spowolnienia bądź wykolejenia inwestycji, zabezpieczyć rynek zbytu dla firm powiązanych z Kremlem. Mam nadzieję, że ten rozdział choć w pewnym stopniu pomógł zrozumieć, z jak wielkim wyzwaniem muszą się mierzyć Polska i jej służby, by zabezpieczyć swoje interesy energetyczne. Tymczasem, jak już wielokrotnie podkreślałem, energia to niepodległość. Definiuje ona samowystarczalność państwa i jego bezpieczeństwo, odporność na naciski zewnętrzne, a także konkurencję. Skutecznie prowadzona polityka energetyczna jest warunkiem koniecznym rozwoju Polski, która po ponad dwóch dekadach od odzyskania niepodległości powinna systematycznie i skutecznie niwelować sowieckie wpływy w sektorach naftowym, gazowym, elektroenergetycznym, jądrowym oraz chemicznym.

ROZDZIAŁ SIÓDMY
– Operacja dezinformacja

Elementem działalności rosyjskich służb specjalnych wymierzonym w polski system energetyczny, na który należy zwrócić szczególną uwagę, jest zjawisko wojny informacyjnej. Rosja wykorzystuje do kreowania narracji sprzyjających jej interesom nie tylko klasyczne media, lecz także, a może przede wszystkim internet. Jest to zupełnie nowy obszar wpływu pozwalający dotrzeć na masową skalę do obywateli danego państwa poprzez zróżnicowane narzędzia. Wśród nich warto wymienić „farmy trolli”, a więc osoby wynajmowane w dużej liczbie, najczęściej przez służby rosyjskie, do popularyzowania określonych narracji w mediach społecznościowych i wchodzenia w interakcje z wybranymi do tego celami (np. politykami czy dziennikarzami wrogiego państwa). Inną metodą są boty, a więc zautomatyzowane programy, które publikują na Facebooku czy też Twitterze określone komunikaty wpływające na odbiorców.

W tym rozdziale nie chciałbym się skupiać na całym zjawisku rosyjskiej wojny informacyjnej, ale zaledwie na jego niewielkim wycinku. Spróbujmy się zatem przyjrzeć podstawowym narracjom, po które Rosjanie sięgają w mediach społecznościowych, by wywierać wpływ na sektor energetyczny krajów takich jak Polska poprzez modelowanie opinii społecznej. Poniżej prezentuję kilka z nich, szczególnie groźnych.

Dywersyfikacja oznacza zróżnicowanie dostaw ropy bądź gazu, co ma pozytywnie wpływać zarówno na bezpieczeństwo (większa liczba tras przesyłowych), jak i na cenę poprzez pobudzenie konkurencji. Ta definicja jest jednak bardzo ogólna, przez co Rosjanie wykorzystują ją do własnych celów, promując kontrowersyjny gazociąg Nord Stream 2. Koncerny powiązane z Kremlem próbują poprzez wpływanie na użytkowników internetu bądź mediów tradycyjnych sugerować, że dywersyfikacja oznacza kreowanie sytuacji, w której odbiorca będzie mógł korzystać z kilku tras odbioru gazu ziemnego. W takiej optyce Nord Stream 2 oznaczałby dywersyfikację dostaw gazu do Unii Europejskiej, co jest tezą błędną. Definicja dywersyfikacji powinna oznaczać zróżnicowanie źródeł gazu, a nie tras jego dostaw. Dlatego właśnie terminal LNG umożliwiający Polsce kupno gazu skroplonego (LNG) z różnych rynków realnie dywersyfikuje naszą gospodarkę. Tymczasem kolejny gazociąg łączący polski system przesyłowy poprzez Niemcy z Nord Stream, który swój początek bierze w Rosji, nie spełni takiej funkcji. Niestety w Europie Zachodniej, która jest lepiej zdywersyfikowana od Europy Środkowo-Wschodniej, takie argumenty często nie znajdują zrozumienia, co Rosjanie umiejętnie wykorzystują.

Cena gazu dostarczanego do Polski od dostawców innych niż rosyjski jest kolejnym obszarem, który Rosja stara się kształtować w portalach społecznościowych i klasycznych mediach. Gazprom konsekwentnie promuje wizję, w której realizowane przez niego dostawy rurociągowe są najtańsze, a gaz skroplony nie jest wobec nich konkurencyjny. Właśnie z tego powodu Kreml inicjował ataki informacyjne na projekt polskiego terminalu LNG w Świnoujściu. Paradoksalnie taką samą narracją próbuje się uderzyć w Baltic Pipe, choć będzie on realizował dostawy rurociągowe.

Szczegółowo o cenach gazu ze źródeł nierosyjskich pisałem już w rozdziale „Gaz zamiast czołgów”, udowadniając, że narracja Gazpromu nie ma pokrycia w faktach. Tutaj krótko uzupełnię te informacje. Amerykańska badaczka z Rice University, Nathalie Hinchey, przedstawia w ramach swoich badań naukowych dane świadczące o tym, że w ciągu zaledwie dwóch lat od pierwszej dostawy LNG na Litwę ceny gazu rosyjskiego dostarczanego do tego państwa spadły o 61 proc. W latach 2015–2016 r. władze w Wilnie zaoszczędziły dzięki temu 130 mln euro, co biorąc pod uwagę wielkość lokalnej gospodarki jest kwotą astronomiczną[235]. To pokazuje, że konkurencja ma sens, a pobudzić ją na środkowoeuropejskich rynkach zdominowanych przez Gazprom można jedynie poprzez dywersyfikację źródeł gazu.

Stabilność dostaw rosyjskiego gazu do Polski to hasło wykorzystywane jako narzędzie w rosyjskim asortymencie dezinformacyjnym. Gazprom utrzymuje, że jest rzetelnym dostawcą surowca zakontraktowanego przez PGNiG, mimo że w ostatnich latach wielokrotnie z przyczyn politycznych manipulował wielkościami eksportowymi. Problemy z importem gazu z Rosji wystąpiły m.in. podczas wizyty amerykańskiego prezydenta Donalda Trumpa w Polsce (2017 r.), szczytu NATO w Warszawie (2016 r.) czy w momencie odcięcia przez Rosjan dostaw gazu na Ukrainę (2014 r.), co uruchomiło eksport błękitnego paliwa do tego państwa przez polsko-ukraiński interkonektor.

Zastanawiający jest także najnowszy incydent. W 2017 r. PGNiG zaczęło otrzymywać np. zbyt zawodniony gaz, który nie nadawał się do użytku przemysłowego. Jednocześnie surowiec ten nadal był tłoczony przez Polskę do Niemiec, gdzie znajdował się zakład osuszający gaz ziemny. Tym sposobem niemiecki klient uzdatniał do użytku zawodniony gaz, a polski klient nie mógł tego zrobić[236]. W naszej prasie pojawiły się artykuły sugerujące, że problemy z zawodnionym gazem były związane z awarią gazociągu na terenie Rosji, a nie celowymi działaniami Rosjan. Jednak mimo prób kontaktu z Gazpromem PGNiG nigdy nie otrzymało odpowiedzi na pytanie, co się właściwie wówczas wydarzyło.

Monopol to argument często wykorzystywany przez przeciwników Gazpromu wskazujący na jego dominującą pozycję na rynkach niektórych państw Unii Europejskiej. Sięga po niego także PGNiG na wielu frontach sporów z Rosjanami. Gazprom nie pozostaje dłużny i z pomocą wsparcia Kremla, dysponującego potężną machiną informacyjną, odbija piłeczkę, twierdząc, że wytykanie monopolu stronie rosyjskiej przez polską jest niepoważne, ponieważ PGNiG to także monopolista.

Taka symetria jest fałszywa. Nie chodzi tu jedynie o proporcje obu firm i ich wpływ na cały region Europy Środkowej, ale także antymonopolowe regulacje wdrażane w Polsce. PGNiG powoli dostosowuje się do liberalizacji rynku gazowego, czego doskonałym przykładem jest tzw. obligo giełdowe zmuszające koncern do przekazywania części gazu na giełdę, z której mogą korzystać prywatne podmioty. Oczywiście PGNiG pozostaje dominującą spółką w branży gazowej w Polsce, jednak jego rola słabnie, a Rosjanie o tym wiedzą. Mimo to wykorzystują swoje możliwości do tworzenia przyjaznego otoczenia informacyjnego wzmacniającego Gazprom w jego relacjach z Polską.

Opłaty tranzytowe to kolejny element wykorzystywany w rosyjskiej wojnie informacyjnej. Rosjanie próbują wywołać w polskim społeczeństwie przekonanie, że rezygnacja ze współpracy z Gazpromem oznacza dla naszego kraju olbrzymie szkody finansowe. Chodzi nie tylko o kwestię cen, lecz także opłat, jakie do polskiego budżetu mają być wnoszone przez rosyjską spółkę za przesył gazu przez terytorium Rzeczpospolitej.

Tak jak w poprzednich przykładach opisanych w tym rozdziale kwestia opłat tranzytowych jest nieprawdziwa. Polska otrzymuje na mocy uzgodnień z 2010 roku tylko około 20 mln zł za tranzyt rosyjskiego gazu na zachód, co jest kwotą żenująco niską (dla porównania Ukraina zasila swój budżet z tego tytułu ponad 2 mld dol.[237]). To maksymalny dochód EuRoPol Gazu, który jest właścicielem przebiegającego przez nasz kraj tranzytowego Gazociągu Jamalskiego. Reszta zysków tej spółki ląduje w specjalnym funduszu, z którego nie można wytransferować środków bez zgody obu udziałowców EuRoPol Gazu, czyli Gazpromu oraz PGNiG. Te pieniądze są elementem sporu toczonego przez władze Polski i Rosji.

Pragmatyczność to ulubione słowo wytrych rosyjskich trolli internetowych próbujących infekować swoimi narracjami polską opinię publiczną. Rosjanie nieustannie próbują nam wmówić, że Polska nie prowadzi odpowiedzialnej polityki energetycznej, kierując się tak charakterystycznym dla swojej historii „romantyzmem”. Stąd sugestie Gazpromu o: rezygnacji Polski z taniego gazu z Rosji wbrew logice biznesowej czy o dbaniu o interesy gazowe Ukrainy bardziej niż o swoje własne itd. Na łamach tej książki wielokrotnie wykazywałem już, że te narracje nie znajdują pokrycia w faktach.

Rusofobia to środek, po który Rosjanie sięgają szczególnie często w ramach toczonych w mediach społecznościowych działań informacyjnych (a właściwie dezinformacyjnych). Uzasadnia się nią wszelkie samodzielnie działania Polski dbającej o własne bezpieczeństwo energetyczne. Gazprom sugeruje więc rusofobię Polaków na każdym kroku: gdy władze w Warszawie promują dywersyfikację, podkreślają, że gaz skroplony jest atrakcyjny cenowo, zastanawiają się nad ograniczeniem dostaw z Rosji itp. Z reguły rusofobia oznacza po prostu asertywne działania rządu w Warszawie zgodne z polskim interesem narodowym.

Historia Polski, jak każdego kraju Europy Środkowej, jest niezwykle żywa i budzi emocje szczególnie w kontekście relacji z krajami ościennymi. Rosja żeruje na takich resentymentach, szafując kwestiami takimi jak rzeź wołyńska (kierunek ukraiński) czy brak zgody na zapis oryginalnych form nazwisk mniejszości polskiej w dokumentach państwowych (kierunek litewski za każdym razem, gdy w grę wchodzi realizacja środkowoeuropejskich projektów energetycznych uderzających w interesy rosyjskich firm energetycznych.

Odrębną kategorią narzędzi, po które sięga państwo rosyjskie w ramach toczonej przez siebie wojny informacyjnej, są skomplikowane kampanie wdrażane w mediach tradycyjnych i społecznościowych. Ich celem jest uderzenie w kluczowe projekty energetyczne powiązane z Polską. Chciałbym podać kilka takich przykładów, aby po zaprezentowaniu ogólnych założeń dezinformacji stosowanej przez Rosję w sektorze energetycznym oprzeć się na konkretach.

Baltic Pipe to planowany gazociąg mający połączyć Polskę ze złożami gazu norweskiego. Inwestycję szczegółowo opisałem w rozdziale „Gaz zamiast czołgów”. Tu chciałbym się skupić na rosyjskich działaniach informacyjnych wymierzonych w ten bardzo ważny projekt. Narracje podważające konieczność budowy gazociągu Baltic Pipe to przede wszystkim[238] sugerowanie, że inwestycja ta kilkukrotnie nie została już zrealizowana, a więc tym razem będzie podobnie (choć teza nie ma logicznego uzasadnienia).

Próbuje się także wywrzeć wrażenie, że Baltic Pipe posłuży wyłącznie importowi rosyjskiego gazu do Danii, a nie eksportowi norweskiego surowca do Polski (takiej tezie przeczą oficjalne deklaracje Duńczyków, w tym duńskiego operatora gazociągów, firmy Energinet, choć oczywiście umożliwienie rewersu w obrębie infrastruktury jest standardem w ramach nowych inwestycji gazowych),

Rosyjska narracja podkreśla, że złoża norweskiego gazu się wyczerpują, a kluczowy koncern w Norwegii – Equinor – wycofuje się z działalności na dalekiej północy kraju, gdzie swoje złoża posiada PGNiG. To nieprawda.

Wszystkie z podanych twierdzeń są nieprawdziwe. Mimo to wśród statystycznych Polaków za pomocą intensywnej kampanii w mediach społecznościowych można próbować zaszczepić przeświadczenie, że projekt Baltic Pipe jest pozbawiony sensu. Jak dotąd na szczęście się to nie udaje.

Polsko-Ukraiński Interkonektor Gazowy to kolejny kluczowy po Baltic Pipe projekt, który może uderzyć w pozycję rosyjskiego Gazpromu. Właśnie dlatego stał się celem działań informacyjnych ze strony Rosji. Nowy łącznik (stary ma zbyt małą przepustowość) pomiędzy systemami przesyłającymi gaz w Polsce i na Ukrainie może zmienić regionalne realia, przekształcając oba rynki. Władze w Kijowie już dziś podkreślają zainteresowanie dostawami z polskiego terminalu LNG czy też gazociągu Baltic Pipe, a także sugerują swoim polskim partnerom możliwość wykorzystania magazynów pod Lwowem do celów budowy regionalnego hubu gazowego. Rosja prowadzi w mediach tradycyjnych i społecznościowych kampanię podkreślającą, że budowa nowego Polsko-Ukraińskiego Interkonektora Gazowego jest pozbawiona sensu. Wśród dominujących narracji można wymienić[239] sugestie, że rosyjski gaz jest najtańszy. W tym kontekście Ukraina nie powinna budować połączeń umożliwiających jej sięganie po surowiec dostarczany przez kraje zachodnie (takie twierdzenia mają oczywiście niewiele wspólnego z rzeczywistością, biorąc pod uwagę politykę Gazpromu, który w swoich relacjach z Ukrainą wielokrotnie wywoływał tzw. wojny gazowe, a cenę uzależniał od ustępstw politycznych. W takich okolicznościach prezydent Wiktor Janukowycz przedłużył Rosjanom dzierżawę bazy w Sewastopolu na Krymie w zamian za rabat cenowy na gaz).

Podkreśla się, że nie będzie zbytu na gaz z Polski, a nowy interkonektor będzie „stał pusty” (tyle tylko, że systematycznie rośnie sprzedaż gazu przez PGNiG na Ukrainę, a ogranicza ją jedynie przepustowość obecnego łącznika).

Zestawia się projekt budowy większego interkonektora polsko-ukraińskiego z ropociągiem Odessa–Brody, co ma udowadniać jego nierentowność (jest to zestawianie ze sobą gruszek i arbuzów. Sektory gazowy i naftowy rządzą się odrębnymi prawami. Tezy rosyjskie są więc nieuzasadnione).

Jamał 2 to projekt, który nigdy nie doszedł do skutku. W zamyśle miała to być druga nitka Gazociągu Jamalskiego, który przebiegając przez terytorium polskie, dostarcza gaz rosyjski do Niemiec. Inwestycję w tej formie należałoby uznać za korzystną dla Polski. Otworzyłaby ona możliwość dyskusji o zwiększeniu opłat tranzytowych uiszczanych przez Gazprom spółce EuRoPol Gaz będącej właścicielem Jamału. Ponadto zwiększenie wolumenów surowca z Rosji dostarczanych przez Polskę do Niemiec wzmocniłoby bezpieczeństwo energetyczne naszego kraju. Jamał 2 jest przykładem jednej z najagresywniejszych kampanii dezinformacyjnych, jakie Rosjanie wymierzyli we władze w Warszawie. Wśród dominujących narracji, po które sięgnął Kreml, można wymienić sugerowanie opinii publicznej, że projekt Jamał 2 został odrzucony przez Polskę, co wymusiło na Rosjanach budowę gazociągu Nord Stream. Jest to oczywista nieprawda, ponieważ Rosjanie nie wysunęli wobec naszego kraju propozycji rozbudowania Gazociągu Jamalskiego na odcinku od wschodniej do zachodniej granicy Polski.

Gazprom nazwał oficjalnie Jamałem 2 swój inny planowany gazociąg, tj. Pieremyczkę, która miała być południową odnogą Gazociągu Jamalskiego w kierunku Słowacji. Jak łatwo się domyślić, jej powstanie nie zwiększyłoby bezpieczeństwa Polski, ponieważ nowa przepustowość nie służyłaby przesyłowi surowca do Niemiec, lecz na terytorium słowackie, zwiększając uzależnienie tego państwa od dostaw z Rosji i pozwalając Gazpromowi zmniejszyć tranzyt przez Ukrainę.

Tezy te były kolportowane za pomocą mediów tradycyjnych i społecznościowych przez Rosjan mniej więcej do roku 2013[240]. Do dziś wielu Polaków w nie wierzy, co pokazuje skuteczność rosyjskiej machiny dezinformacyjnej.

Liczba narzędzi, jakimi dysponuje Rosja, walcząc o wpływy w polskim sektorze energetycznym, jest imponująca. Jak podkreśla fachowy serwis Osluzbach.pl: „Rosjanie korzystają z gigantycznej sieci trolli internetowych i botów, generujących i rozprzestrzeniających w sieci materiały służące realizacji swoich interesów. Ich aktywność wspierają dyplomaci, kontrolowane przez państwo media, jak np. RT (dawne Russia Today) czy Sputnik, które de facto współpracują z takimi organizacjami jak WikiLeaks. Współpracując ze sobą w ramach opisanego systemu mogą oni [Rosjanie] stworzyć dowolną informację czy historię i sprawić, by dotarła ona do tej części populacji, na którą najłatwiej wpływać poprzez Facebooka, Twittera i inne media społecznościowe. Wygląda też na to, że są oni w stanie sprawić, by media podjęły taki materiał, wyprodukują bowiem wywiady z nieistniejącymi ekspertami, podrobią dokumenty, zdjęcia i nagrania. Ten, kto publicznie wykaże kłamstwo, sam stanie się celem ataku online”[241].

Jak w takich realiach odpowiednio zabezpieczać strategiczne projekty, których rolą jest uzyskanie realnej niepodległości gazowej, naftowej czy energetycznej? Dziś pytanie to wydaje się otwarte. Z pewnością działania zarówno spółek, jak i ich właściciela, którym z reguły jest Skarb Państwa, muszą uwzględniać komponent informacyjny jako element niezbędny do skutecznej realizacji ważnych inwestycji. Ulubiona „strategia informacyjna”, a więc niekomentowanie pojawiających się w mediach tradycyjnych i społecznościowych informacji uderzających w kluczowe projekty, wydaje się drogą donikąd i oddaniem pola walki Rosjanom.

ROZDZIAŁ ÓSMY
Za wolność waszą i naszą

Mimo upływu niemal trzech dekad od upadku Związku Sowieckiego wpływy rosyjskie pozostają znaczące nie tylko w polskim sektorze energetyczno-paliwowym, lecz także w pozostałych krajach Europy Środkowej. Ta świadomość przyświeca strategii władz w Warszawie, które budując własne bezpieczeństwo energetyczne, uwzględniają w swoich planach również sąsiadów zgodnie z zasadą: „za wolność waszą i naszą”. Kwestią sporną pozostaje oczywiście to, czy polskie intencje zostaną odpowiednio odczytane. Kluczowy projekt integracji energetycznej i infrastrukturalnej regionu budzi bowiem skojarzenia historyczne z chęcią przewodzenia całemu regionowi przez Warszawę.

Inicjatywa Trójmorza nie jest związana, zdaniem jej twórców, z ideą Międzymorza Józefa Piłsudskiego, który upatrywał we współpracy politycznej państw środkowoeuropejskich możliwość oparcia się wpływom sowieckim. Podobieństwo nazw wydaje się jednak nieprzypadkowe i wynika zapewne z chęci politycznego zdyskontowania przez obóz prezydencki Andrzeja Dudy głęboko zakorzenionej w Polakach koncepcji geopolitycznej. To właśnie on wraz ze swoim współpracownikiem Krzysztofem Szczerskim zaczął aktywnie promować Trójmorze, podkreślając, że ma ono umożliwić głęboką integrację gospodarczą krajów położonych pomiędzy Bałtykiem, Adriatykiem i Morzem Czarnym przy wsparciu Unii Europejskiej i w jej ramach[242]. Oczywiście spotkało się to z krytyką opozycji podkreślającej, że nowa inicjatywa de facto dubluje projekty unijne, może sprzyjać podziałom politycznym Europy i ma charakter antyniemiecki oraz antyrosyjski. Jednak tak naprawdę Trójmorze nie jest, jak chcieliby tego jego zwolennicy, koncepcją gospodarczą ani, jak chcieliby tego jego przeciwnicy, polityczną. Dziś to przede wszystkim koncepcja publicystyczna, którą trzeba napełnić treścią.

Taką próbę podjęto już w rok po utworzeniu grupy Trójmorza przez prezydentów Polski i Chorwacji – Andrzeja Dudę i Kolindę Grabar-Kitarović.

Pierwszy szczyt tej inicjatywy odbył się 25 i 26 sierpnia 2016 roku w Dubrowniku. Przyjęto na nim deklarację wskazującą cele w dziedzinie infrastruktury gazowej, transportowej itd.[243] Z dokumentu tego, podobnie jak i z samej koncepcji Trójmorza, nie wynikało wtedy zbyt wiele. Sporo projektów energetycznych realizowano już w tym czasie na obszarze Europy Środkowej, a ich wspólnym celem była dywersyfikacja dostaw gazu, a więc uderzenie w monopolistyczną pozycję rosyjskiego Gazpromu. Do ich kontynuacji „etykietka” Trójmorza nie była konieczna. Z tego powodu podawano w wątpliwość sens tej inicjatywy.

Niewielką zmianę akcentów przyniósł szczyt z 2017 roku, w którym uczestniczył amerykański prezydent Donald Trump. Stwierdził on wtedy m.in., że szczyt Trójmorza ma m.in. „uruchomić nową przyszłość dla otwartego rynku taniej energii, który przyniesie większe bezpieczeństwo i dobrobyt wszystkim naszym obywatelom […]. Mamy ogromne zasoby energetyczne, w tej chwili jesteśmy eksporterami energii, dlatego też niezależnie od tego, kiedy jej będziecie potrzebować, po prostu do nas dzwońcie. Stoimy ramię w ramię z krajami Trójmorza” – zapewnił amerykański przywódca[244].

Była to sugestia, że realizowane „w ramach” nowej inicjatywy środkowoeuropejskiej gazociągi i terminale LNG mogę służyć odbiorowi gazu, który Stany Zjednoczone zaczynają eksportować w coraz większych ilościach. Warto wspomnieć, że w podobnym formacie jak Amerykanie swoją współpracę z Europą Środkową prowadzili Chińczycy (tzw. 16+1), jednak bez większego powodzenia[245].

Do tej pory słowa Donalda Trumpa wypowiedziane na szczycie Trójmorza nie znalazły odzwierciedlenia w rzeczywistości. Do regionu trafiło zaledwie kilka dostaw LNG z USA poprzez „gazoport” w Świnoujściu i Kłajpedzie, a realizację kolejnych przewidują niezobowiązujące porozumienia. Są to więc zbyt małe ilości, by zmienić równowagę lokalnych rynków, ale w średnioterminowej perspektywie może się to zmienić z dwóch powodów.

Po pierwsze, według danych amerykańskiego Departamentu Energii od chwili uruchomienia pierwszego terminalu eksportowego LNG w Stanach Zjednoczonych (luty 2016 r.) niemal połowa wszystkich odprawionych statków (124 z 270) dotarła do Azji, 92 do Ameryki Południowej, do Europy natomiast 37, transportując 13,1 proc. wolumenów eksportowych[246]. Sytuacja ta będzie się jednak zmieniać. Według danych firmy Wood Mackenzie do 2020 roku 60 proc. gazu skroplonego z USA trafi na Stary Kontynent[247]. Dokument ten nie uwzględnia jednak ryzyka wybuchu długotrwałej wojny handlowej pomiędzy Waszyngtonem a Pekinem. Po wprowadzeniu w 2018 roku przez administrację Donalda Trumpa ceł na chińskie produkty, jej ryzyko wzrosło, a w tle pojawia się wątek eksportu LNG[248]. Innymi słowy: według dostępnych prognoz dostawy gazu z USA do Europy będą rosnąć, rywalizując z eksportem rurociągowym realizowanym przez Gazprom.

Po drugie, czynnikiem odpowiedzialnym za niewielkie jak do tej pory wolumeny eksportowe Amerykanów jest niedorozwój infrastrukturalny Trójmorza. Kluczowy dla integracji obszarów pomiędzy Bałtykiem i Adriatykiem Korytarz Północ–Południe będzie gotowy dopiero w latach 20. To sieć gazociągów, które połączą kraje wyszehradzkie z Chorwacją południkową siecią przesyłową[249]. Dotąd region spajał równoleżnikowy system Braterstwo, stanowiący narzędzie dominacji sowieckiej, a potem rosyjskiej.

W powijakach znajduje się także terminal LNG na chorwackiej wyspie KrK, który wraz z „gazoportem” w Świnoujściu miał wspierać dywersyfikację dostaw gazu do krajów Europy Środkowej. Od wielu lat projekt ten nie nabierał realnych kształtów. Jednak w 2017 roku pozyskał wsparcie finansowe z UE[250], a w roku 2018 parlament chorwacki przegłosował specustawę mającą ułatwić budowę pływającego gazoportu. Inwestycję bardzo wspierają Amerykanie[251]. Terminal ma mieć moc regazyfikacyjną 2,6 mld m sześc. rocznie, z możliwością rozbudowy do 7 mld m sześc. Jego operacyjność zaplanowano na rok 2020.

Budowa infrastruktury gazowej na obszarze Europy Środkowej wraz z trendami przekształcającymi Stany Zjednoczone w eksportera węglowodorów może wzmocnić polskie zabiegi zmierzające do uzyskania energetycznej niepodległości. Oczywiście pojawia się tu sporo znaków zapytania. Wiele będzie zależało od rozwoju globalnej sytuacji na rynkach LNG (ceny, trasy eksportowe), a także szerzej – rynkach gazowych (ich łączenie się, rywalizacja gazu z terminali i rurociągów). Nie bez znaczenia wydają się również wątki polityczne (Nord Stream 2, Ukraina).

Należy jednak zadać sobie pytanie, czy powstanie Trójmorza było warunkiem koniecznym do rozpoczęcia najważniejszych środkowoeuropejskich projektów energetycznych lub czy wpłynęło na motywacje Amerykanów w zakresie chęci eksportu ich gazu do Polski oraz sąsiednich krajów. Wydaje się, że nie, a wspomniana inicjatywa to przede wszystkim chwyt publicystyczny w przeciwieństwie do np. Partnerstwa Wschodniego, które jako konkretny projekt unijny dysponowało specjalnym budżetem na projekty integracyjne w wybranych krajach sąsiedzkich UE na obszarze postsowieckim. Czy zatem Trójmorze należy uznać za zbędne?

Nowa inicjatywa może stanowić formę wsparcia dla procesu uwalniania się Polski i regionu z rosyjskiej energetycznej strefy wpływów, ale paradoksalnie nie infrastrukturalnie (projekty realizowano przecież i bez „etykietki” wymyślonej w otoczeniu prezydenta Dudy), lecz w przestrzeni informacyjnej. Przy odpowiednim poziomie sprawności komunikacyjnej Trójmorze:

- zachęci kraje takie jak Czechy czy Słowacja do kupna gazu z Polski,

- zwróci uwagę eksporterów (nie tylko Amerykanów) na region,

- przyciągnie inwestorów.

Może to być także wygodny element negocjacji budżetowych w obrębie Unii Europejskiej, który zniweluje ryzyko zmniejszenia wsparcia dla krajów środkowoeuropejskich przez Brukselę. Do takich działań potrzebne są jednak narzędzia, którymi Polska niestety dziś nie dysponuje.

Należy jednak także wspomnieć o zagrożeniach informacyjnych związanych z Trójmorzem. Zaangażowanie amerykańskie w inicjatywę może zostać wykorzystane do generowania podziałów w Europie. Mam na myśli nie tylko Rosjan. Dla Amerykanów to również wygodny wariant polityczny. W historii nie brakuje przykładów takich jak sugerowanie przez administrację George’a W. Busha, że wsparcie „nowej Europy” (Polska, Rumunia) dla interwencji wojskowej w Iraku obnażyło kryzys „starej Europy” (Francja, Niemcy). Nie bez znaczenia pozostaje także fakt, że części środkowoeuropejskich narodów Trójmorze kojarzy się z Międzymorzem, a więc polskim imperializmem. Warto nadmienić, że w sercu Europy historia bywa równie żywa, jak i teraźniejszość.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY
Dodatkowe szanse

Poprzednie rozdziały poświęciłem opisowi zagrożeń, jakie stwarza Rosja dla bezpieczeństwa energetycznego Polski i Europy Środkowej w sektorach naftowym, gazowym, elektroenergetycznym i chemicznym. Omawiałem nie tylko sposób, w jaki Moskwa wykorzystuje dziedzictwo infrastrukturalne Związku Sowieckiego w regionie, lecz także to, w jaki sposób chce je utrwalić m.in. przy użyciu nowych projektów takich jak Nord Stream 2 czy działań służb specjalnych. Na koniec zarysowałem również, w jaki sposób nasz kraj może uzyskać pełną suwerenność w obszarach newralgicznych dla polskiej gospodarki oraz wykorzystać własne atuty do wsparcia całej Europy Środkowej (odniosłem się m.in. do koncepcji Trójmorza). Ostatnim elementem, którym chciałbym się zająć na łamach tej książki, są szanse, jakie dla naszej walki o niepodległość energetyczną stwarza otoczenie geopolityczne. Będą to wybrane przykłady, których nie omówiłem w poprzednich rozdziałach.

Projekt Korytarza Południowego zakłada budowę sieci gazociągów, które dostarczą kaspijski gaz do Europy. Chodzi o Gazociąg Transkaukaski, łączący złoża na Morzu Kaspijskim z Azerbejdżanem i Gruzją, Gazociąg Transanatolijski, biegnący przez Turcję, oraz Gazociąg Transadriatycki, integrujący Grecję, Albanię i Włochy.

Jeżeli wszystkie z wymienionych inwestycji zostaną oddane w terminie, to do Europy popłynie na początku lat 20. około 10 mld m sześc. surowca. Nie są to wielkości, które mogłyby zagrozić dominacji Gazpromu w Europie, ale już w 2026 roku ten wolumen może wzrosnąć do 30 mld m sześc., jeśli gazociągi zostaną rozbudowane[252]. To już duża wartość. Obecnie zakłada się, że powstające rury zasili gaz z Azerbejdżanu, jednak rozważane są również inne źródła surowca, takie jak Turkmenistan, Iran czy Irak.

Rosja zdaje sobie sprawę z tych zagrożeń, dlatego jest bardzo aktywna na akwenie kaspijskim, próbując przejmować azerskie koncesje gazowe[253] oraz utrudniać budowę połączenia gazowego pomiędzy Turkmenistanem i Azerbejdżanem, które mogłoby dodatkowo zasilić Korytarz Południowy. Gazprom promuje także konkurencyjny projekt Gazociągu Turkish Stream, biegnącego przez Morze Czarne do europejskiej części Turcji.

Dla Polski i jej walki o suwerenność energetyczną koncepcja Korytarza Południowego jest istotna z dwóch powodów.

Po pierwsze, projekt jest oficjalnie wspierany przez Komisję Europejską i dopóki tak się dzieje, argumenty o konieczności dywersyfikowania dostaw gazu na Stary Kontynent stanowią część jej agendy. To istotne w obliczu coraz dziwniejszych decyzji Brukseli, takich jak nienałożenie kary na Gazprom w ramach toczącego się śledztwa antymonopolowego. Stało się tak, chociaż potwierdzono, że potentat z Rosji nadużywał swojej pozycji rynkowej w Europie Środkowej. Warto mieć też na uwadze, że projekt Bramy Północnej zakładający import „błękitnego paliwa” poprzez terminal LNG w Świnoujściu i gazociąg Baltic Pipe, może liczyć na przychylność eurokratów jako bliźniaczy w stosunku do Korytarza Południowego.

Po drugie, część krajów bałkańskich planuje budowę północnej odnogi Korytarza Południowego, by móc pobierać z niego gaz. Chodzi o Gazociąg Jońsko-Adriatycki, który ma połączyć Chorwację z Gazociągiem Transadriatyckim. W wypadku realizacji tej inwestycji może ona zasadniczo wpłynąć na realia rynkowe Europy Środkowej, w tym Polski[254].

Drugą po Korytarzu Południowym szansą dla naszego kraju walczącego o suwerenność energetyczną może być rewolucja, która dokonuje się obecnie we wschodniej części Morza Śródziemnego. Odkryto tam olbrzymie złoża gazu, a część z nich wkracza w okres eksploatacji.

W 2015 roku władze w Tel Awiwie zgodziły się na rozpoczęcie eksportu ze złoża Tamar (szacunkowo 237–254 mld m sześc. surowca). W 2020 roku rozpocznie się natomiast wydobycie ze złóż Lewiatan (450 mld m sześc.), co zapewne umożliwi zwiększenie wolumenu „błękitnego paliwa” przeznaczonego na sprzedaż na rynkach zagranicznych. Włoskie Eni poinformowało natomiast, że już w roku 2018  rozpocznie eksport z nowego złoża w Egipcie (15 mld m sześc.). Cypr chciałby za to w roku 2020 rozpocząć sprzedaż gazu m.in. ze złoża Afrodyta, liczącego 127 mld m sześc.[255] Inwestycjom w złoża gazu towarzyszą plany budowy terminali LNG m.in. w Grecji, Turcji, Libanie, Izraelu czy Egipcie. Rodzi to już pierwsze napięcia w regionie. Wszyscy są bowiem świadomi nadchodzących zmian rynkowych.

Kraje dysponujące szacunkami nowych złóż walczą o swoją przyszłość ekonomiczną, co czasem prowadzi do eskalacji. Np. na początku 2018 roku władze w Nikozji oskarżyły Ankarę o blokowanie przez jej okręty wojenne prac związanych z badaniami złóż gazu na wodach cypryjskiej wyłącznej strefy ekonomicznej. Na sprawę zareagowały władze Unii Europejskiej[256]. Równie istotny wydaje się spór terytorialny na wodach Morza Śródziemnego pomiędzy Izraelem a Libanem[257]. Dotyczy on złóż gazu na szelfie.

Państwa Europy Środkowej widzą w nowych złożach wschodniej części Morza Śródziemnego bliskie geograficznie źródło gazu, które mogłoby im pomóc w dywersyfikacji jego dostaw. Stąd zainteresowanie Polski szelfem libańskim i izraelskim, a także rozmowy toczone w Izraelu przez władze Litwy[258].

Rosja jest świadoma zagrożenia dla swoich interesów, jakie są związane ze złożami gazu we wschodniej części Morza Śródziemnego. To dlatego Gazprom próbował w latach 2013 i 2016 przejąć 30 proc. udziałów w izraelskim polu gazowym Lewiatan[259]. Również w roku 2013 rosyjski koncern miał zaproponować pomoc dla pogrążonego w kryzysie cypryjskiego sektora bankowego w zamian za licencję na wydobycie gazu znajdującego się na wodach bezpośredniej strefy ekonomicznej Cypru[260]. Wszystkie z opisywanych działań zakończyły się klęską. Jak dotąd Rosjanom udało się jedynie w Libanie, gdzie Novatek stworzył wraz z francuskim Totalem i włoskim Eni konsorcjum, któremu libański rząd zatwierdził przyznanie koncesji poszukiwawczo-wydobywczych. Kreml próbuje umocnić swoją pozycję również poprzez budowę przebiegającego przez Morze Czarne w kierunku Bałkanów gazociągu Turkish Stream. Jego rola jest podobna do zadania wyznaczonego przez Nord Stream 1 i Nord Stream 2. Chodzi o „zabetonowanie” rynków, zanim nadejdą zmiany niekorzystne dla Gazpromu.

Ostatnią szansą, która może wspomóc Polskę w wychodzenia z rosyjskiej energetycznej strefy wpływów, są rumuńskie złoża gazu. W 2014 roku Rumunia wydobyła 9,7 mld m sześc. gazu, a zużyła 10,4 mld m sześc. Wydobycie szybko rośnie, a rezerwy czarnomorskich złóż są pokaźne (prognozuje się, że chodzi o 101,37 mld m sześc.). Nie powinien zatem dziwić fakt, że Europa Środkowa spogląda na Bukareszt z nadzieją. Na początku 2018 roku premier Węgier Viktor Orbán stwierdził, że rumuński gaz może pomóc zdywersyfikować dostawy gazu nad Balaton. Niewykluczone, że po powstaniu interkonektorów łączących środkowoeuropejskie rynki dostaw z Rumunii mogłoby z tego skorzystać więcej państw. Czy odbędzie się to na zasadach korzystnych dla Polski? To dobre pytanie.

Na rumuńskie złoża z nadzieją spogląda Austria będąca jednym z najważniejszych państw wspierających projekt Nord Stream 2. Jedną z największych firm operujących na rumuńskich złożach gazu ziemnego na Morzu Czarnym jest spółka córka austriackiego OMV (partner Gazpromu), która chciałaby pozyskiwany surowiec przesyłać do hubu gazowego w Baumgarten w Austrii (trafia tam także rosyjski gaz z Nord Stream). Jednak Węgry jak dotąd nie zdecydowały się na budowę infrastruktury przesyłowej umożliwiającej Austriakom takie działanie[261].

Wymienione w tym krótkim rozdziale szanse, jakie stwarza dla Polski jej otoczenie geopolityczne, mogą umocnić wewnętrzne działania zmierzające do wyrwania się z rosyjskiej energetycznej strefy wpływów. Jednak są do tego potrzebne wizja i sprawna dyplomacja. Dlatego wykorzystanie do swoich celów Korytarza Południowego, złóż gazu na Morzu Śródziemnym i Czarnym (Rumunia) może być równie trudne, jak i prowadzenie polityki komunikacyjnej związanej z Trójmorzem. Niemniej obok determinacji związanej z dążeniem do suwerenności energetycznej na poletku krajowym sięgnięcie po narzędzia międzynarodowe jest dla Polski równie istotne. Byłoby dobrze, gdyby w stulecie niepodległości władze w Warszawie pokazały swoją dojrzałość i zdały ten trudny egzamin.

EPILOG

Pierwszym powodem napisania tej książki była chęć przedstawienia czytelnikowi w maksymalnie przystępny sposób trudnej materii związanej z zagadnieniem bezpieczeństwa energetycznego Polski. To tematyka hermetyczna, którą w Polsce zajmuje się niewiele osób. W niewielkiej branży analityków, komentatorów i dziennikarzy wszyscy się znają, co zmniejsza chęć konfrontowania własnych ocen z pracą kolegów. Na domiar złego nierzadko nakłada się na to także cenzura związana ze strukturą finansowania podmiotów, w których ci eksperci pracują. Think tanki finansowane z budżetu państwa, media, dla których głównymi reklamodawcami są spółki Skarbu Państwa, fundacje i ośrodki tworzące raporty dla swoich klientów, często zagranicznych. To wszystko bardzo zaciemnia obraz. Mam nadzieję, że moja książka nieco go rozjaśniła, tym bardziej że starałem się ją pisać prostym językiem, zupełnie odmiennym od tego charakterystycznego dla prac naukowych, przez które przebrnąć jest dużo trudniej.

Drugim powodem napisania tej książki była chęć pokazania niepokojącego zjawiska, jakim jest uzależnienie wielu newralgicznych obszarów polskiej gospodarki od Rosji. Warto o tym przypomnieć w stulecie niepodległości naszego państwa, ponieważ nadal wielu z nas zapomina, że energia jest dziś równie niezbędnym elementem niepodległości jak armia. Zdają sobie z tego sprawę wszystkie państwa liczące się na świecie. Polska przynajmniej teoretycznie nie jest wyjątkiem. Ale nadal brakuje u nas myślenia kategoriami interesu narodowego, który wykracza poza jedną kadencję stanowiącą podstawową wartość rozliczeniową polityków.

Chciałbym, choć jest to oczywiście niemożliwe, aby postulat pełnej suwerenności energetycznej stał się prawdziwym pomnikiem stulecia polskiej niepodległości. To zadanie niełatwe, ponieważ definicja tego pojęcia się zmienia. O ile zadanie ucywilizowania kontaktów z Rosją w sektorach naftowym, gazowym, elektroenergetycznym czy chemicznym wydaje się proste i mieści w kanonach polskiej myśli politycznej i gospodarczej, o tyle suwerenność energetyczną w obrębie Unii Europejskiej trudno dziś zdefiniować. Europejskie rynki się łączą, są coraz bardziej współzależne, zatem odpowiedzią na te zmiany nie może być ani całkowita zgoda na nowe realia, ani dążenie do ekonomicznej autarkii.

Dobrze byłoby również, gdyby ta książka pomogła politykom w Polsce zrozumieć, że energetyka to ciekawe narzędzie, któremu warto poświęcić uwagę w aspekcie międzynarodowym. Jeśli nasz kraj ma zwiększać swoje znaczenie, to zrozumienie mechanizmów politycznych towarzyszących energetyce przez władze w Warszawie (jakiejkolwiek opcji politycznej) jest kluczowe. Niestety wielu Polaków nadal żyje dziś liberalnymi hasłami o niewidzialnej ręce rynku. Przykład projektu Nord Stream 2 doskonale pokazuje, że deklaracje o jego wyłącznie biznesowym charakterze można włożyć między bajki. Polska powinna nauczyć się korzystać z politycznych możliwości, jakie tworzą inwestycje energetyczne. Przykład rosyjski jest tu niefortunny, ale już amerykański czy niemiecki powinny być dla naszych polityków punktem odniesienia.

Książkę skończyłem pisać 17 sierpnia 2018 roku. Niewielkie poprawki wprowadzałem jeszcze w październiku.

SŁOWNIK

Acron – jedna z największych firm chemicznych w Rosji, która produkuje głównie nawozy sztuczne. Na jej czele stoi Wiaczesław Kantor. Struktura spółki ma międzynarodowy charakter, ale jej siedziba główna znajduje się w Niżnym Nowogrodzie. Sam Kantor w opinii międzynarodowych ekspertów jest ściśle powiązany z Kremlem. W Polsce firma Acron zasłynęła próbą wrogiego przejęcia Azotów Tarnów.

Apatyty – minerały z grupy fosforanów, szeroko wykorzystywane do produkcji nawozów. Mają niższą zawartość kadmu aniżeli fosforyty.

Baltic Pipe – planowany gazociąg łączący hub gazowy na Morzu Północnym z Danią i Polską. Ma mieć przepustowość 10 mld m sześc. surowca rocznie i rozpocząć działanie w roku 2022. To kluczowy projekt energetyczny rządu Prawa i Sprawiedliwości.

Brama Północna – polska koncepcja sprowadzania nierosyjskiego gazu na polski rynek o wolumenie około 17 mld m sześc. surowca rocznie. Służyć temu celowi ma rozbudowa terminalu LNG w Świnoujściu i budowa gazociągu Baltic Pipe. Projekt ma na celu przełamanie rosyjskiej dominacji w regionie ze względu na plany reeksportu części gazu dostarczanego poprzez Bramę Północną do krajów wyszehradzkich. Koncepcja po raz pierwszy została zarysowana publicystycznie na łamach Energetyki24 w moim artykule pod roboczą nazwą „Korytarz Północny”, która przez pewien czas funkcjonowała także wśród oficjeli.

Brent – rodzaj ropy wydobywanej na Morzu Północnym. Prawdziwy skarb wśród rodzajów ropy, stanowiący punkt odniesienia cenowego dla transakcji na światowych rynkach naftowych.

Dyferencjał – premia z tytułu różnicy cen uzyskiwana dzięki efektywnemu przerobieniu ropy rosyjskiej, która jest tańsza od innych gatunków.

Dekarbonizacja – popularne określenie polityki ukierunkowanej na zmniejszanie udziału węgla w wytwarzaniu energii aż do całkowitej rezygnacji z tego źródła energii.

Dywersyfikacja dostaw – zróżnicowanie dostaw surowca bądź energii przez odbiorcę, tak by jeden z dostawców nie osiągnął pozycji monopolistycznej na rynku odbiorcy.

Elektromobilność – zjawisko rozwoju transportu opartego na silnikach elektrycznych, uznawanych za bardziej ekologiczne od tych spalinowych.

Euroazjatycki Korytarz Transportu Ropy Naftowej – międzynarodowy projekt, który zakłada przesył ropy znad Morza Kaspijskiego do Polski przez Azerbejdżan, Gruzję i Ukrainę.

EuRoPol Gaz – spółka, której właścicielami są po równo Gazprom i PGNiG (joint venture). Należy do niej Gazociąg Jamalski biegnący przez Polskę.

Fosforyty – minerały z grupy fosforanów, szeroko wykorzystywane do produkcji nawozów. Zawierają więcej kadmu aniżeli apatyty.

Gazoport – potoczne określenie terminalu LNG, w którym odbiera się bądź wysyła na inny rynek dostawy gazu skroplonego realizowane przez specjalistyczne statki. W pierwszym przypadku gaz skroplony jest podgrzewany i w stanie gazowym wtłaczany do zbiorników, magazynowany bądź przesyłany do sieci gazociągowej w celu sprzedaży konsumentom.

Gazprom – największy rosyjski koncern wydobywający gaz ziemny i handlujący nim. Na jego czele stoi Aleksiej Miller. Gazprom jest kontrolowany przez państwo rosyjskie i w powszechnej opinii wspomaga politykę zagraniczną prowadzoną przez Rosję m.in. za pomocą szantaży energetycznych. Temu celowi służy według licznych ekspertów wiele kluczowych projektów firmy takich jak: Nord Stream, Nord Stream 2, Turkish Stream itp. Obecnie Gazprom jest głównym dostawcą gazu ziemnego do Polski na mocy tzw. kontraktu jamalskiego podpisanego z PGNiG.

Gaz System – operator (zarządca) sieci gazociągów na terenie Polski. Jest kontrolowany przez Skarb Państwa i stanowi spółkę strategiczną. To Gaz System odpowiada za realizację budowy Baltic Pipe, a poprzez swoją spółkę zależną jest właścicielem gazoportu.

Grupa Azoty – drugi największy w Europie producent nawozów. Większość jego udziałów jest kontrolowana przez Skarb Państwa. Spółka powstała w wyniku konsolidacji chemicznych firm z Polic, Tarnowa, Puław i Kędzierzyna-Koźla.

Grupa Lotos – kontrolowana przez Skarb Państwa spółka paliwowa, do której należy rafineria w Gdańsku. Po Orlenie to drugi największy producent paliw w Polsce, a także drugi największy (po Orlenie) importer rosyjskiej ropy.

Hub – miejsce, w którym znajduje się kilka rurociągów dostarczających produkt z rynków ościennych, a także magazynów gazu. Stanowi swoiste centrum obrotu i magazynowania określonym surowcem.

Interkonektor – połączenie (rurociąg, linia wysokiego napięcia), którym przesyłany jest surowiec bądź energia pomiędzy co najmniej dwoma państwami.

Jamał – potoczna nazwa Gazociągu Jamalskiego, który dostarcza gaz z Rosji do Niemiec m.in. przez terytorium Polski. Jego przepustowość to 30 mld m sześc. rocznie.

Jamał 2 – nigdy niezrealizowana koncepcja budowy drugiej nitki Gazociągu Jamalskiego, biegnącego z Rosji do Niemiec m.in. przez Polskę.

Joint venture – struktura spółki, którą w określonym celu tworzą co najmniej dwa podmioty.

LNG – sprowadzony do bardzo niskiej temperatury gaz ziemny w stanie ciekłym (liquefied natural gas). Obecnie spora część światowego handlu gazem odbywa się pod tą postacią, ponieważ LNG ma niewielką objętość, co umożliwia jego transport specjalistycznymi statkami na znaczne odległości w dużych wolumenach. Takie ładunki po dotarciu do kupującego są podgrzewane i sprowadzane do stanu gazowego, który umożliwia ich wtłoczenie do gazociągów i sprzedaż konsumentom.

Korytarz Południowy – planowana sieć gazociągów pomiędzy Morzem Kaspijskim i Włochami, która ma umożliwić w latach 20. dostawy gazu głównie z Azerbejdżanu do Unii Europejskiej przez Włochy.

Korytarz Północ–Południe – planowana sieć gazociągów pomiędzy Bałtykiem i Adriatykiem. Ma połączyć Kraje Wyszehradzkie z Chorwacją już w latach 20. i umożliwić przesył gazu w Europie Środkowo-Wschodniej z północy na południe, co z powodu zaszłości historycznych jest dotąd niemożliwe. Docelowo korytarz ma także spinać dwa terminale LNG: w polskim Świnoujściu i nieistniejący jeszcze na chorwackiej wyspie KrK.

Naftoport – potoczne określenie terminalu naftowego, w którym odbiera się bądź wysyła na inny rynek dostawy ropy naftowej świadczone tankowcami.

Nord Stream (właśc. Gazociąg Północny) – istniejący rurociąg pomiędzy Rosją a Niemcami, który przebiega przez Morze Bałtyckie. Jego przepustowość to 55 mld m sześc. rocznie. W razie powstania Nord Stream 2 łączna przepustowość obu projektów wyniesie 110 mld m sześc. rocznie.

Nord Stream 2 (właśc. Gazociąg Północny 2) – planowany rurociąg pomiędzy Rosją a Niemcami, który będzie przebiegać przez Morze Bałtyckie. Jego przepustowość wyniesie 55 mld m sześc. rocznie (wraz z Nord Stream 1 uzyska przepustowość na poziomie 110 mld m sześc.). Ma być operacyjny w roku 2019.

Odessa–Brody–Płock – planowany rurociąg, który połączy systemy przesyłające ropę naftową w Polsce i na Ukrainie. Jeden z jego elementów, pomiędzy Odessą a Brodami, już funkcjonuje. Rura ma mieć charakter rewersowy i umożliwiać tłoczenie ropy w obu kierunkach.

OPEC – utworzony w 1960 roku kartel zrzeszający największych producentów ropy na świecie.

OZE – źródła energii, których wykorzystywanie nie wiąże się z długotrwałym ich deficytem, ponieważ ich zasób odnawia się w krótkim czasie. Takimi źródłami są między innymi wiatr, promieniowanie słoneczne, opady, pływy morskie, fale morskie i geotermia.

Petrostate – państwo, w którego gospodarce nienaturalnie duże znaczenie zyskuje sektor naftowy i odbywa się to kosztem innych obszarów.

PERN – operator (zarządca) ropociągów i magazynów ropy na terenie Polski. Jest kontrolowany przez Skarb Państwa. Poprzez swoją spółkę zależną kontroluje gdański terminal naftowy.

PGNiG (właśc. Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo) – państwowa spółka do niedawna posiadająca monopolistyczną pozycję w zakresie wydobycia i dystrybucji gazu. PGNiG sprowadza do Polski zdecydowaną większość gazu w wyniku kontraktu jamalskiego podpisanego z rosyjskim Gazpromem i kontraktu katarskiego (na LNG) z katarskim Qatargas.

PhosAgro – rosyjska spółka chemiczna produkująca nawozy sztuczne. Kontrolowana przez kapitał prywatny, ale powiązany z Kremlem. Na jej czele stoi Andriej Guriew. Stanowi na polskim rynku coraz większą konkurencję dla Grupy Azoty.

PKN Orlen – największa w Polsce spółka paliwowa zarządzająca rafinerią w Płocku. Większość jej udziałów należy do Skarbu Państwa. Grupa posiada aktywa także na Litwie, w Czechach, Niemczech, Kanadzie. W wyniku podpisanych umów z rosyjskimi dostawcami to Orlen odpowiada za większość importu ropy z Rosji do Polski.

Polexit – określenie oznaczające potencjalne wyjście Polski ze struktur Unii Europejskiej.

Przepustowość – termin oznaczający, ile danego surowca w określonym czasie jest w stanie odebrać bądź przesłać konkretna infrastruktura (rurociąg, terminal LNG).

Przyjaźń – zbudowany w okresie zimnej wojny równoleżnikowy system rurociągowy dostarczający ropę ze złóż na Syberii Zachodniej do krajów satelickich Związku Sowieckiego.

Rewolucja LNG – zdobywające coraz większą popularność handlowanie gazem skroplonym drogą morską poprzez specjalnie przystosowane statki i za pomocą infrastruktury takiej jak terminale służące wysyłce i odbiorowi surowca. Rewolucyjność tego rozwiązania polega na elastyczności – odbiorca może kupować gaz od dostawcy, który oferuje najlepszą cenę, a nawet od kilku dostawców, w przeciwieństwie do handlu świadczonego rurociągami, który wiąże przesył z określonymi złożami.

Rosatom – kontrolowany przez państwo rosyjskie koncern skupiający kompetencje energetyki nuklearnej. Na jego czele stoi Aleksiej Lichaczow. W wyniku sankcji zachodnich, jakie objęły kluczowe obszary gospodarki Rosji, koncern Rosatom stanowi ważny rezerwuar dewiz walutowych poprzez zasobny portfel zamówień międzynarodowych. Firma rozważa start w ewentualnym przetargu na budowę pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce.

Rosnieft – największy w Rosji koncern naftowy. Na jego czele stoi Igor Sieczin. Rosnieft powstał na bazie bezprawnie znacjonalizowanego przez Kreml majątku Jukosu – spółki, której prezesem był Michaił Chodorkowski. Rosnieft jest kontrolowany kapitałowo przez państwo rosyjskie i – podobnie jak inne podmioty tej wielkości operujące w Rosji – realizuje w zasadzie jej politykę zagraniczną. Spółka na mocy kontraktów zawartych z PKN Orlen i Grupą Lotos jest głównym dostawcą ropy naftowej do Polski.

Spot – krótkoterminowe kontrakty zawierane pomiędzy sprzedawcą i kupującym. W sektorze paliwowym dotyczą jednorazowego zakupu określonego ładunku surowca, np. ropy.

Swap – będący sposobem optymalizacji kosztów operacyjnych rodzaj transakcji pomiędzy dwoma dostawcami surowca. Dostawca A zleca dostawcy B zaopatrywanie swojego klienta, w zamian obsługuje klienta dostawcy B. Taki mechanizm występuje zwykle, gdy odległości geograficzne pomiędzy sprzedającym i kupującym są bardzo duże.

Take or pay (dosł. „bierz lub płać”) – klauzula, która pojawia się np. w kontraktach na dostawy gazu. Zobowiązuje ona kupującego do odbioru określonej ilości surowca, nawet jeśli kupujący nie ma takiej potrzeby. Jeżeli odbiorca nie odbierze go w takim wymiarze, w jakim przewiduje to kontrakt, i tak musi za niego zapłacić dostawcy. Obecnie klauzula take or pay jest zwalczana przez Komisję Europejską.

Turkish Stream (właśc. Turecki Potok) – gazociąg pomiędzy Rosją a Turcją o przepustowości 15 mld m sześc. rocznie. W bliżej nieokreślonej przyszłości planowane jest podwojenie jego mocy. Turkish Stream stanowi modyfikację koncepcji South Stream, która była zamysłem dostarczania przez Morze Czarne rosyjskiego gazu na Bałkany z pominięciem Ukrainy.

Ural (także Rebco) – rodzaj ropy wydobywany głównie w Zachodniej Syberii. Jest sprzedawana m.in. do Polski.

Wolumen – określona w kontraktach wielkość kupionego bądź sprzedanego surowca takiego jak gaz lub ropa.

WSTO – Rosyjski ropociąg Syberia Wschodnia–Ocean Spokojny łączący nowe złoża ropy na Syberii Wschodniej z pacyficznym terminalem naftowym Koźmino. Magistrala stanowi główny szlak eksportowy do Chin. WSTO ma służyć przesunięciu rosyjskiego eksportu ropy z Europy do Azji.

PODZIĘKOWANIA

Dziękuję mojemu przyjacielowi Maćkowi Sankowskiemu, który w listopadzie 2017 roku zasugerował mi napisanie tej książki i z grubsza zarysował jej główny temat. Konsultował ją ze mną na wielu etapach jej powstawania.

Dziękuję mojej Sylwii za to, że wspierała mnie w pisaniu, dopingowała i wierzyła w to, że się uda. Była moim pierwszym recenzentem. Bez Ciebie nie dałbym rady.

Moim córeczkom Zosi i Zuzi, mojej mamie Ali i babci Krystynie dziękuję za to, że są. Ta książka jest także trochę dla was, żebyście mogły być ze mnie dumne.

Pawłowi Sito za pomoc na każdym etapie powstawania książki.

PRZYPISY

1 Piotr Naimski, Energia i niepodległość, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2015, s. 265.

2 Środkowoeuropejskie kontrwywiady o zagrożeniu ze strony rosyjskich służb. Aspekt energetyczny, http://www.energetyka24.com/591619,srodkowoeuropejskie-kontrwywiady-o-zagrozeniu-ze-strony-rosyjskich-sluzb-aspekt-energetyczny-raport [dostęp 12 grudnia 2017 r.].

3 Prof. Riley: Amerykanie wysyłali do UE marines. Dziś będą wysyłać LNG, http://www.energetyka24.com/582883,prof-riley-amerykanie-wysylali-do-ue-marines-dzis-beda-wysylac-lng [dostęp 4 grudnia 2017 r.].

4 Najlepszy sojusznik Rosji. Kondycja i perspektywy rosyjskiego sektora naftowego, https://www.osw.waw.pl/sites/default/files/prace_39.pdf [dostęp: 12 grudnia 2017 r.].

5 Ropa „czarnym łabędziem” roku 2014, https://www.bankier.pl/wiadomosc/Ropa-czarnym-labedziem-roku-2014-7228026.html [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

6 Są problemy z dostawami ropy rurociągiem „Przyjaźń”, http://nafta.wnp.pl/sa-problemy-z-dostawami-ropy-rurociagiem-przyjazn,18815_1_0_0.html [dostęp: 12 grudnia 2017 r.].

7 Rurociąg do Możejek nie będzie naprawiony, https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/rurociag;do;mozejek;nie;bedzie;naprawiony,174,0,759726.html [dostęp: 12 grudnia 2017 r.].

8 Rosja uderza w Łotwę: załamanie eksportu surowców energetycznych, http://www.energetyka24.com/245541,rosja-uderza-w-lotwe-zalamanie-eksportu-surowcow-energetycznych [dostęp: 4 stycznia 2018 r.].

9 Białoruś będzie sprowadzać produkty naftowe przez rosyjskie porty, https://biznesalert.pl/bialorus-produkty-naftowe-rosja-porty/ [dostęp: 4 stycznia 2018 r.].

10 Rosja: Rurociąg naftowy BTS-2 gotowy do eksploatacji, http://www.newsweek.pl/swiat/rosja--rurociag-naftowy-bts-2-gotowy-do-eksploatacji,84542,1,1.html [dostęp 12 grudnia 2017 r.].

11 PKN Orlen podpisał z Rosnieftem umowę na dostawy ropy naftowej, http://www.orlen.pl/PL/RelacjeInwestorskie/Strony/Raport-biezacy-nr-472013.aspx [dostęp: 24 grudnia 2017].

12 Azjatycki piwot oznacza tu zwrot gospodarczy w stronę Azji kosztem Europy.

13 Co ciekawe to niewiele więcej aniżeli w przypadku eksportu rosyjskiej ropy do Polski.

14 Rosja bije rekordy w wydobyciu gazu i ropy, uruchamia naftociąg do Chin, https://biznesalert.pl/rosja-bije-rekordy-wydobyciu-gazu-ropy-uruchamia-naftociag-chin/ [dostęp: 3 stycznia 2018 r.].

15 Uderzenie w mit potęgi Rosnieftu, https://biznesalert.pl/rosnieft-dlugi-zle-zarzadzanie-raport-sbierbank/ [dostęp: 3 stycznia 2018 r.].

16 Ropa z Rosji ucieka z Europy do Chin, http://biznesalert.pl/ropa-rosja-chiny-europa/ [dostęp 17 sierpnia 2018 r.].

17 Chiński inwestor CEFC kupi 14% akcji Rosnieftu, https://www.pb.pl/chinski-koncern-cefc-kupi-14-proc-akcji-rosnieftu-870817 [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

18 Strategiczna rozgrywka wokół czeskich aktywów Orlenu. Służby, biznes i wielka polityka, http://www.energetyka24.com/479748,strategiczna-rozgrywka-wokol-czeskich-aktywow-orlenu-sluzby-biznes-i-wielka-polityka [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

19 Jamał LNG podpisała z chińskimi bankami umowę o kredytach, http://www.rp.pl/Energianews/304299937-Jamal-LNG-podpisala-z-chinskimi-bankami-umowe-o-kredytach.html [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

20 „NYT”: Rosja wykorzystuje Rosnieft jako narzędzie polityki zagranicznej, http://biznesalert.pl/nyt-rosja-wykorzystuje-rosnieft-jako-narzedzie-polityki-zagranicznej/ [dostęp: 12 grudnia 2017 r.].

21 Лом как аргумент, https://www.kommersant.ru/doc/3511820 [dostęp: 4 stycznia 2018 r.].

22 Prywatne firmy wojskowe w Rosji. W jakim celu?, http://www.defence24.pl/13412,prywatne-firmy-wojskowe-w-rosji-w-jakim-celu [dostęp: 4 stycznia 2014 r.].

23 Wojna na Ukrainie rozpoczęła renesans rosyjskiego wywiadu wojskowego GRU, http://osluzbach.pl/wojna-na-ukrainie-rozpoczela-renesans-rosyjskiego-wywiadu-wojskowego/ [dostęp: 17 sierpnia 2018 r.].

24 Igor Sieczin: najważniejszy generał Putina, http://www.newsweek.pl/swiat/igor-sieczin--najwazniejszy-general-putina,103222,1,1.html [dostęp: 28 grudnia 2017 r.].

25 Igor Sieczin: najstraszniejszy człowiek świata, http://biznes.onet.pl/wiadomosci/energetyka/igor-sieczin-najstraszniejszy-czlowiek-swiata/yt3lq [dostęp: 2 stycznia 2018 r.].

26 Igor Sieczin: najstraszniejszy człowiek świata, http://biznes.onet.pl/wiadomosci/energetyka/igor-sieczin-najstraszniejszy-czlowiek-swiata/yt3lq [dostęp: 2 stycznia 2018 r.].

27 Wojna rosyjskich elit o prywatyzację Transnieftu. Orlen i Lotos mogą spać spokojnie?, http://www.energetyka24.com/218637,wojna-rosyjskich-elit-o-prywatyzacje-transnieftu-orlen-i-lotos-moga-spac-spokojnie [dostęp: 2 stycznia 2018 r.].

28 Rosyjska wojna o eksport gazu do Europy, http://www.rp.pl/Energianews/303219834-Rosyjska-wojna-o-eksport-gazu-do-Europy.html [dostęp: 2 stycznia 2018 r.].

29 Pseudoprywatyzacja: Rosnieft przejmuje Basznieft, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2016-10-12/pseudoprywatyzacja-rosnieft-przejmuje-basznieft [dostęp: 2 stycznia 2018 r.].

30 Rosnące znaczenie Łukoilu – obraz zmian zachodzący w rosyjskich elitach, http://www.energetyka24.com/228478,rosnace-znaczenie-lukoilu-obraz-zmian-zachodzacych-w-rosyjskich-elitach [dostęp: 2 stycznia 2018 r.].

31 Aleksiej Uljuklajew usłyszał wyrok ws. Rosnieftu i Basznieftu, http://nafta.wnp.pl/aleksiej-ulukajew-uslyszal-wyrok-ws-rosnieftu-i-basznieftu,313290_1_0_0.html [dostęp: 2 stycznia 2018 r.].

32 One of the maior Russian port owners arrested, https://port.today/a-major-russian-port-owner-arrested// [dostęp: 3 kwietnia 2018 r.].

33 Putin locuta, causa finita, http://biznesalert.pl/rosja-rosnieft-uljukajew/ [dostęp: 3 stycznia 2018 r.].

34 Wikileaks: to Sieczin wstrzymał dostawy do Możejek, https://www.forbes.pl/wiadomosci/wikileaks-sieczin-wstrzymal-dostawy-do-mozejek/hm1czsf [dostęp: 2 stycznia 2018 r.].

35 Rosjanie przejmują rafinerię w Schwedt. Co z tranzytem ropy przez Polskę?, http://www.energetyka24.com/236079,rosjanie-przejmuja-rafinerie-w-schwedt-co-z-tranzytem-ropy-przez-polske [dostęp: 24 grudnia 2017 r.].

36 Rosja chce rozbudować system Przyjaźń. Mniejsze ryzyko dostaw ropy do Polski?, http://www.energetyka24.com/ropa/rosja-chce-rozbudowac-system-przyjazn-mniejsze-ryzyko-dostaw-ropy-do-polski [dostęp: 2 marca 2018 r.].

37 Polska może szantażować energetycznie Rosję, http://www.energetyka24.com/259158,polska-moze-szantazowac-energetycznie-rosje [dostęp: 19 grudnia 2017 r.].

38 Na trasie Płock-Gdańsk jego przepustowość wynosi ok. 27 mln ton ropy rocznie, a w odwrotnym kierunku ok. 30 mln ton na rok, http://nafta.wnp.pl/pern-chce-zwiekszyc-przepustowosc-odcinka-pomorskiego-rurociagu-naftowego,285463_1_0_0.html [dostęp: 24 grudnia 2017 r.].

39 Prezes PERN dla Energetyka24: Przygotowujemy się na wstrzymanie dostaw z Rosji. Priorytetem polskie firmy, http://www.energetyka24.com/476015,prezes-pern-dla-energetyka24-przygotowujemy-sie-na-wstrzymanie-dostaw-z-rosji-priorytetem-polskie-firmy [dostęp: 24 grudnia 2017 r.].

40 Prezes PERN dla Energetyka24: Przygotowujemy się na wstrzymanie dostaw z Rosji. Priorytetem polskie firmy, http://www.energetyka24.com/476015,prezes-pern-dla-energetyka24-przygotowujemy-sie-na-wstrzymanie-dostaw-z-rosji-priorytetem-polskie-firmy [dostęp: 24 grudnia 2017 r.].

41 Polska bierze pod uwagę konflikt naftowy z Rosją. Nowe inwestycje zmniejszą zagrożenie, http://www.energetyka24.com/709771,polska-bierze-pod-uwage-konflikt-naftowy-z-rosja-nowe-inwestycje-zmniejsza-zagrozenie-analiza [dostęp: 24 grudnia 2017 r.].

42 Prezes PERN dla Energetyka24: Przygotowujemy się na wstrzymanie dostaw z Rosji. Priorytetem polskie firmy, http://www.energetyka24.com/476015,prezes-pern-dla-energetyka24-przygotowujemy-sie-na-wstrzymanie-dostaw-z-rosji-priorytetem-polskie-firmy [dostęp: 24 grudnia 2017 r.].

43 Wiceprezes PERN: Magazyny dla różnych typów ropy wzmocnią dywersyfikację, http://www.energetyka24.com/wiceprezes-pern-magazyny-dla-roznych-typow-ropy-wzmocnia-dywersyfikacje [dostęp: 2 marca 2018 r.].

44 Naftowa próba sił. Rząd PiS chce przejąć od PKN Orlen największe magazyny ropy w Polsce, http://wyborcza.pl/7,155287,22745219,naftowa-proba-sil-rzad-pis-chce-przejac-od-orlenu-najwieksze.html [dostęp: 5 stycznia 2018 r.].

45 Dotychczas przedłużono jej obowiązywanie oraz nieznacznie zwiększono wolumen importowy.

46 PKN Orlen przedłuży strategiczną umowę z Saudyjczykami?, http://www.energetyka24.com/711699,pkn-orlen-przedluzy-strategiczna-umowe-z-saudyjczykami-prognoza [dostęp: 24 grudnia 2017 r.].

47 Problemy z eksportem rosyjskiej ropy. Rośnie znaczenie Polski, http://www.energetyka24.com/229366,problemy-z-eksportem-rosyjskiej-ropy-rosnie-znaczenie-polski [dostęp: 25 grudnia 2017 r.].

48 Rosja obniży jakość ropy naftowej dla Polski. Ale mamy już konkurencyjną ropę z USA, http://wyborcza.pl/7,155287,22596434,rosja-obnizy-jakosc-ropy-naftowej-dla-polski-ale-mamy-juz-konkurencyjna.html [dostęp: 25 grudnia 2017 r.].

49 Ceny ropy w Nowym Jorku poniżej 100 USD za baryłkę, http://www.cire.pl/item,97033,1,0,0,0,0,0,ceny-ropy-w-nowym-jorku-ponizej-100-usd-za-barylke.html [dostęp: 25 grudnia 2017 r.].

50 PKN Orlen podpisał aneks do długoterminowej umowy na dostawy ropy naftowej z Rosneft Oil Company, http://www.orlen.pl/PL/BiuroPrasowe/Strony/PKN-ORLEN-podpisa%C5%82-aneks-do-d%C5%82ugoterminowej-umowy-na-dostawy-ropy-naftowej-z-Rosneft-Oil-Company-.aspx [dostęp: 25 grudnia 2017 r.].

51 Ropa z Iranu płynie do Polski. Oprócz Grupy Lotos zakontraktował ją także PKN Orlen, http://biznesalert.pl/w-styczniu-do-polski-przyplyna-kolejne-tankowce-z-iranu/ [dostęp: 25 grudnia 2017 r.].

52 Saudyjska umowa Orlenu. Regionalny „game changer”, http://www.energetyka24.com/365445,saudyjska-umowa-orlenu-regionalny-game-changer [dostęp: 28 grudnia 2017 r.].

53 Rosnieft nie obawia się konkurencji na rynku w Polsce, http://biznesalert.pl/rosnieft-nie-obawia-sie-konkurencji-na-rynku-w-polsce/ [dostęp: 28 grudnia 2017 r.].

54 Pierwsza dostawa irańskiej ropy na Białoruś, http://www.energetyka24.com/568579,pierwsza-dostawa-ropy-naftowej-z-iranu-dotarla-na-bialorus [dostęp: 3 stycznia 2018 r.].

55 Irańska ropa i gaz dla Ukrainy. Polska pośrednikiem?, http://www.energetyka24.com/358599,iranska-ropa-i-gaz-dla-ukrainy-polska-posrednikiem [dostęp: 3 stycznia 2018 r.].

56 Ajatollahowie spoglądają na Płock. „Naftowa strefa wpływów Rosji zagrożona”, http://www.energetyka24.com/511808,ajatollahowie-spogladaja-na-plock-naftowa-strefa-wplywow-rosji-zagrozona [dostęp: 3 stycznia 2017 r.].

57 Urszula Motowidlak, Tomasz Motowidlak, Funkcjonowanie łańcuchów dostaw ropy naftowej i gazu ziemnego do Polski, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016, s. 47.

58 Realny plan uratowania Możejek. „Wpuścić Irańczyków do rafinerii”, http://www.energetyka24.com/649730,realny-plan-uratowania-mozejek-wpuscic-iranczykow-do-rafinerii-analiza [dostęp: 3 stycznia 2017 r.].

59 Nowa polityka zakupowa PKN Orlen. Amerykańska ropa zamiast irańskiej?, http://www.energetyka24.com/682273,nowa-polityka-zakupowa-pkn-orlen-amerykanska-ropa-zamiast-iranskiej-news [dostęp: 3 stycznia 2017 r.].

60 Gruzja: rosyjskie wojsko „przesunęło granicę” zajmując fragment strategicznego ropociągu, http://www.energetyka24.com/238192,gruzja-rosyjskie-wojsko-przesunelo-granice-zajmujac-fragment-strategicznego-ropociagu [dostęp: 5 stycznia 2018 r.].

61 Rosjanie grożą Ukrainie. „Nie próbujcie odzyskiwać platform wiertniczych”, http://biznesalert.pl/krym-rosja-ukraina-atak-lotniczy/ [dostęp: 5 stycznia 2018 r.].

62 Karabaska wojna o ropę. Atak rakietowy odetnie Europę od kaspijskiego surowca?, http://www.energetyka24.com/341771,karabaska-wojna-o-rope-atak-rakietowy-odetnie-europe-od-kaspijskiego-surowca [dostęp: 5 stycznia 2018 r.].

63 Rosja sięga po energoterroryzm. Kluczowe rurociągi zagrożone, http://www.energetyka24.com/167144,rosja-siega-po-energoterroryzm-kluczowe-rurociagi-zagrozone [dostęp: 5 stycznia 2018 r.].

64 Cyberatak na ukraińską sieć energetyczną. USA pomogą w śledztwie, http://www.cyberdefence24.pl/291853,cyberatak-na-ukrainska-siec-energetyczna-usa-pomagaja-w-sledztwie [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

65 Ustawa o elektromobilności zagrożeniem dla rosyjskich interesów?, http://www.energetyka24.com/722579,ustawa-o-elektromobilnosci-zagrozeniem-dla-rosyjskich-interesow-komentarz [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

66 Milion polskich „Tesli”? Kasandryczna wizja rozwoju globalnej elektromobilności, http://www.energetyka24.com/566458,milion-polskich-tesli-kasandryczna-wizja-globalnego-rozwoju-elektromobilnosci-komentarz [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

67 Wstydliwy sekret Warszawy. Stolica płaci Gazpromowi miliony złotych, http://www.energetyka24.com/673543,wstydliwy-sekret-warszawy-stolica-placi-gazpromowi-miliony-zlotych-komentarz [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

68 Petrostate to państwo, którego gospodarka jest uzależniona od zysków ze sprzedaży ropy naftowej.

69 Gazociąg Jamalski: Polska nie walczy z Nord Stream 2 dla zysków z tranzytu, http://biznesalert.pl/gazociag-jamalski-polska-walczy-nord-stream-2-dla-zyskow-tranzytu/ [dostęp: 19 marca 2018 r.].

70 „Przypadkowe” problemy Gazociągu Jamalskiego w przededniu wizyty Trumpa w Polsce?, http://www.energetyka24.com/615324,przypadkowe-problemy-gazociagu-jamalskiego-w-przededniu-wizyty-trumpa-w-polsce-komentarz [dostęp: 4 grudnia 2017 r.].

71 „Газпром” пока не будет поставлять газ на Украину, http://www.ng.ru/news/609613.html [dostęp: 2 marca 2018 r.].

72 Ernest Wyciszkiewicz (red.), Geopolitics of pipelines, PISM, Warszawa 2009, s. 108.

73 Jesień Ludów lub Jesień Narodów – publicystyczny termin określający wydarzenia, które rozpoczęły się w Europie Środkowej w roku 1989 i były związane ze zmianą ustroju komunistycznego w krajach tej części świata.

74 Sprawozdanie z wyników monitorowania dostaw paliw gazowych, http://www.me.gov.pl/files/upload/8356/20170801_Sprawozdanie%20za%202016%20r_podpisane.pdf [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

75 PGNiG zwiększa rezerwację mocy w terminalu LNG w Świnoujściu, http://pgnig.pl/aktualnosci/-/news-list/id/pgnig-zwieksza-rezerwacje-mocy-w-terminalu-lng-w-swinoujsciu/newsGroupId/10184 [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

76 Sprawozdanie z wyników monitorowania dostaw paliw gazowych, http://www.me.gov.pl/files/upload/8356/20170801_Sprawozdanie%20za%202016%20r_podpisane.pdf [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

77 Nowe możliwości importu gazu ziemnego do Polski z kierunku zachodniego, http://www.gaz-system.pl/centrum-prasowe/aktualnosci/informacja/artykul/202017/ [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

78 Dostawy niemieckiego gazu do Polski zagrożone, http://www.energetyka24.com/314896,pgnig-dostawy-niemieckiego-gazu-do-polski-zagrozone [dostęp: 15 grudnia 2018 r.].

79 Ministerstwo Energii: Plan na wypadek sytuacji nadzwyczajnej [w sektorze gazowym], http://www.me.gov.pl/files/upload/13473/2016%20Plan%20na%20wypadek%20sytuacji%20nadzwyczajnej.pdf [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

80 W Austrii wybuch rozdzielni gazu z Rosji. Skorzysta Nord Stream, straci Ukraina, http://wyborcza.pl/7,155287,22770746,w-austrii-wybuch-rozdzielni-gazu-z-rosji-skorzysta-nord-stream.html [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

81 European natural gas markets face stress test from new cold snap, https://www.platts.com/latest-news/natural-gas/london/european-natural-gas-markets-face-stress-test-21548454 [dostęp: 15 marca 2018 r.].

82 Syberyjska bestia pomaga Gazpromowi lobbować w sprawie Nord Stream 2, http://www.energetyka24.com/syberyjska-bestia-pomaga-gazpromowi-lobbowac-ws-nord-stream-2 [dostęp: 15 marca 2018 r.].

83 Zimna wojna gazowa, http://www.rp.pl/artykul/244607-Zimna-wojna-gazowa-.html [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

84 Chodzi o równoległe wykorzystanie działań różnego typu na terytorium wroga: od operacji wojsk konwencjonalnych, po operacje specjalne, także nieoznakowanych oddziałów, dywersję, cyberataki etc.

85 Walka o Krym to także batalia o przejęcie bogatych złóż ropy i gazu, https://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1074277,Walka-o-Krym-to-takze-batalia-o-przejecie-bogatych-zloz-ropy-i-gazu [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

86 Rosyjska flota uniemożliwi ułożenie Baltic Pipe?, http://www.energetyka24.com/nato-esf-rosyjska-flota-uniemozliwi-ulozenie-baltic-pipe [dostęp: 18 marca 2018 r.].

87 Atak piracki na Bałtyku: tajemnicza historia Arctic Sea 5 lat po porwaniu, http://www.infosecurity24.pl/sluzby-specjalne/atak-piracki-na-baltyku-tajemnicza-historia-arctic-sea-5-lat-pozniej [dostęp: 18 marca 2018 r.].

88 Problem z przesyłem gazu przez Gazociąg Jamalski, http://www.energetyka24.com/615258,problem-z-przesylem-gazu-przez-gazociag-jamalski-news-aktualizowany [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

89 Woźniak: gaz z Rosji płynie do Niemiec. Polska nie może go odebrać. Sytuacja jest poważna, http://biznesalert.pl/wozniak-gaz-rosji-plynie-niemiec-polska-moze-go-odebrac-sytuacja-powazna/ [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

90 Nord Stream jako broń energetyczna, http://www.energetyka24.com/373798,nord-stream-jako-bron-energetyczna-wstrzymanie-dostaw-tylko-dla-miedzymorza [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

91 Właściwie pływającej jednostki regazyfikacyjnej typu FSRU.

92 Gazprom chciałby zrezygnować z tranzytu przez Ukrainę jednak z powodu stanowiska Niemiec okaże się to najprawdopodobniej niemożliwe. Porównaj: http://www.energetyka24.com/niemiecka-przysluga-dla-ukrainy-pelna-moc-nord-stream-2-nie-wczesniej-niz-w-2020 [dostęp: 21 marca 2018 r.].

93 Prezes Gaz Systemu dla Energetyka24: zbudujemy polski hub. „Zainteresowanie producentów i klientów”, http://www.energetyka24.com/383007,prezes-gaz-system-dla-energetyka24com-zbudujemy-polski-hub-zainteresowanie-producentow-i-klientow [dostęp: 9 stycznia 2018 r.].

94 Sprawozdanie z wyników monitorowania dostaw paliw gazowych, http://www.me.gov.pl/files/upload/8356/20170801_Sprawozdanie%20za%202016%20r_podpisane.pdf [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

95 Nowelizacja Ustawy o zapasach ropy naftowej i gazu. Jak wpłynie na przedsiębiorców?, http://www.energetyka24.com/614372,nowelizacja-ustawy-o-zapasach-ropy-naftowej-i-gazu-jak-wplynie-na-przedsiebiorcow-komentarz [dostęp: 15 stycznia 2018 r.].

96 Хорватия вернулась к «Газпрому», https://www.kommersant.ru/doc/3414139 [dostęp: 4 marca 2018 r.].

97 Pozorna liberalizacja: Rosja ogranicza monopol eksportowy Gazpromu, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/komentarze-osw/2013-11-28/pozorna-liberalizacja-rosja-ogranicza-monopol-eksportowy [dostęp: 4 marca 2018].

98 Pozorna liberalizacja: Rosja ogranicza monopol eksportowy Gazpromu, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/komentarze-osw/2013-11-28/pozorna-liberalizacja-rosja-ogranicza-monopol-eksportowy [dostęp: 4 marca 2018].

99 Gennadij Timczenko, objęty sankcjami przyjaciel prezydenta Rosji Władimira Putina, dostał specjalną dywidendę, http://www.rp.pl/Gospodarka/306019953-Gennadij-Timczenko-objety-sankcjami-przyjaciel-prezydenta-Rosji-Wladimira-Putina-dostal-specjalna-dywidende.html [dostęp: 4 marca 2018 r.].

100 Чистая прибыль «Новатэка» выросла более чем в 3 раза в 2016 году, https://www.vedomosti.ru/business/articles/2017/02/22/678694-pribil-novateka [dostęp: 4 marca 2018 r.].

101 Rosyjski gigant w cieniu sankcji rozbudowuje swoje aktywa w Polsce, http://www.energetyka24.com/rosyjski-gigant-w-cieniu-sankcji-rozbudowuje-swoje-aktywa-w-polsce-analiza [dostęp: 4 marca 2018 r.].

102 Jamał LNG ruszył, http://www.rp.pl/Energianews/312069943-Jamal-LNG-ruszyl.html [dostęp: 10 marca 2018 r.].

103 „Gazowa ironia losu”. Rosyjskie LNG płynie do USA, http://www.energetyka24.com/analizy/gazowa-ironia-losu-rosyjskie-lng-plynie-do-usa-analiza [dostęp: 10 marca 2018 r.].

104 Arktyczna droga morska zamknięta dla nierosyjskich statków. Kreml uderzy w amerykańskie LNG, http://www.energetyka24.com/arktyczna-droga-morska-zamknieta-dla-nierosyjskich-statkow-kreml-uderzy-w-amerykanskie-lng-analiza [dostęp: 10 marca 2018 r.].

105  РФ запретила иностранным судам перевозить нефть и газ по Севморпути, http://enkorr.com.ua/a/news/RF_zapretila_inostrannim_sudam_perevozit_neft_i_gaz_po_Sevmorputi/230646 [dostęp: 10 marca 2018 r.].

106 Rosyjskie LNG nad Bałtykiem. Zagrożenie dla polskiego gazoportu?, http://www.energetyka24.com/rosyjskie-lng-nad-baltykiem-zagrozenie-dla-polskiego-gazoportu-analiza [dostęp: 10 marca 2018 r.].

107 PGNiG zwiększa rezerwację mocy w terminalu LNG w Świnoujściu, http://pgnig.pl/aktualnosci/-/news-list/id/pgnig-zwieksza-rezerwacje-mocy-w-terminalu-lng-w-swinoujsciu/newsGroupId/10184 [dostęp: 12 marca 2018 r.].

108 PGNiG zwiększa import gazu z Kataru, http://www.rp.pl/Energianews/303149957-PGNiG-zwieksza-import-gazu-z-Kataru.html [dostęp: 18 marca 2018 r.].

109 Drugi kontrakt katarski zamiast aneksu do pierwszej umowy, http://www.energetyka24.com/drugi-kontrakt-katarski-zamiast-aneksu-do-pierwszej-umowy-komentarz [dostęp: 18 marca 2018 r.].

110  Kontrakt katarski głównym ryzykiem dla PGNiG, http://www.cire.pl/item,90690,1,0,0,0,0,0,kontrakt-katarski-glownym-ryzykiem-dla-pgnig.html [dostęp: 18 marca 2018 r.].

111 PGNiG zawarło 5-letni kontrakt na dostawy amerykańskiego LNG, http://pgnig.pl/aktualnosci/-/news-list/id/pgnig-zawarlo-5-letni-kontrakt-na-dostawy-amerykanskiego-lng/newsGroupId/10184 [dostęp: 18 marca 2018 r.].

112 U.S. Natural Gas Exports and Re-Exports by Country, https://www.eia.gov/dnav/ng/ng_move_expc_s1_m.htm [dostęp: 18 marca 2018 r.].

113 Katarskie LNG na nieznanych wodach. Nowy „kryzys sueski”?, http://www.energetyka24.com/katarskie-lng-na-nieznanych-wodach-nowy-kryzys-sueski-analiza [dostęp: 19 maja 2018 r.].

114 LNG z USA jednak opłacalne? Sojusznik Gazpromu sięga po amerykański gaz, http://www.energetyka24.com/lng-z-usa-jednak-oplacalne-sojusznik-gazpromu-siega-po-amerykanski-gaz [dostęp: 19 marca 2018 r.].

115 Austria’s OMV eyes European natural gas market growth via new LNG import deals , https://www.platts.com/latest-news/natural-gas/vienna/austrias-omv-eyes-european-natural-gas-market-26878337 [dostęp: 19 marca 2018 r.].

116 PGNiG kupuje kolejne dostawy LNG z USA i buduje pozycję globalnego gracza, http://pgnig.pl/aktualnosci/-/news-list/id/pgnig-kupuje-kolejne-dostawy-lng-z-usa-i-buduje-pozycje-globalnego-gracza/newsGroupId/10184?changeYear=2018&currentPage=1 [dostęp: 27 czerwca 2018 r.].

117 Porównaj: http://venturegloballng.com/plaquemines-project/#.WzNnk9IzbD6 [dostęp: 27 czerwca 2018 r.]. Porównaj: http://venturegloballng.com/calcasieu-pass/#.WzNoZNIzbD6 [dostęp 27 czerwca 2018 r.].

118 Amerykański gaz dotrze do Polski z Izraela?, http://www.energetyka24.com/amerykanski-gaz-dotrze-do-polski-z-izraela [dostęp: 19 marca 2018 r.].

119 Rosja w Syrii z powodu Gazpromu, http://www.energetyka24.com/rosja-w-syrii-z-powodu-gazpromu [dostęp: 19 marca 2018 r.].

120 Amerykański gaz dotrze do Polski z Izraela?, http://www.energetyka24.com/amerykanski-gaz-dotrze-do-polski-z-izraela [dostęp: 19 marca 2018 r.].

121 Jest decyzja o rozbudowie terminalu LNG w Świnoujściu o drugie nabrzeże, https://www.bankier.pl/wiadomosc/Jest-decyzja-o-rozbudowie-Terminalu-LNG-w-Swinoujsciu-o-drugie-nabrzeze-7544024.html [dostęp: 19 marca 2018 r.].

122 Baltic Pipe. Informacja o planowanej działalności art. 3 konwencji z Espoo, Ramboll, grudzień 2017 r.

123 Gazociąg na dnie Morza Północnego, https://www.baltic-pipe.eu/pl/o-projekcie/gazociag-na-morzu-polnocnym/ [dostęp: 19 marca 2018 r.].

124 „To dobrze”, że przepustowość Baltic Pipe zarezerwowała tylko jedna spółka?, http://www.energetyka24.com/to-dobrze-ze-przepustowosc-baltic-pipe-zarezerwowala-tylko-jedna-spolka-komentarz [dostęp: 19 marca 2018 r.].

125 Wiceprezes PGNiG: udział gazu rosyjskiego w naszym portfelu spadł z 87 do 70%, http://www.energetyka24.com/wiceprezes-pgnig-udzial-gazu-rosyjskiego-w-naszym-portfelu-spadl-z-87-do-70 [dostęp: 19 marca 2018 r.].

126 „Orletos” przekaże PGNiG złoża norweskie? Scenariusze konsolidacji Orlenu i Lotosu, http://www.energetyka24.com/orletos-przekaze-pgnig-zloza-norweskie-scenariusze-konsolidacji-orlenu-i-lotosu [dostęp: 19 marca 2018 r.].

127 Czy wybrana trasa Baltic Pipe jest optymalna?, https://www.energetyka24.com/czy-wybrana-trasa-baltic-pipe-jest-optymalna [dostęp 22 cerwca 2018 r.].

128 Baltic Pipe. Informacja o planowanej działalności art. 3 konwencji z Espoo, Ramboll, grudzień 2017 r.

129 Norwegian Petroleum, https://www.norskpetroleum.no/en/production-and-exports/oil-and-gas-production/ [dostęp 15 lipca 2018 r.].

130 Energetyczny „Houdini”: gaz z szelfu norweskiego dla Ukrainy bez Baltic Pipe?, http://www.energetyka24.com/energetyczny-houdini-gaz-z-szelfu-norweskiego-dla-ukrainy-bez-baltic-pipe-komentarz [dostęp: 19 marca 2018 r.].

131 „2019” – realny scenariusz, w którym Polska przedłuża kontrakt z Gazpromem, http://www.energetyka24.com/2019-realny-scenariusz-w-ktorym-polska-przedluza-kontrakt-z-gazpromem [dostęp: 19 marca 2018 r.].

132 Bez uwzględnienia paliwa gazowego przesłanego na rynku OTC i TGE.

133 Baltic Pipe nie zasili Trójmorza? Dynamiczny wzrost krajowej konsumpcji gazu, https://www.energetyka24.com/baltic-pipe-nie-zasili-trojmorza-dynamiczny-wzrost-krajowej-konsumpcji-gazu [dostęp: 18 czerwca 2018 r.].

134 Prezes OSM: Polska rozbuduje magazyny gazu. 7 mld m^3 w 2025 r., http://www.energetyka24.com/prezes-osm-polska-rozbuduje-magazyny-gazu-7-mld-m3-w-2025-roku [dostęp: 19 marca 2018 r.].

135  NIK o poszukiwaniu gazu łupkowego, http://www.energetyka24.com/nik-o-poszukiwaniach-gazu-lupkowego [dostęp: 19 marca 2018 r.].

136 Kroplewski dla Energetyka24: metan z pokładów węgla to bezpieczniejsze górnictwo, http://www.energetyka24.com/kroplewski-dla-energetyka24-metan-z-pokladow-wegla-to-bezpieczniejsze-gornictwo [dostęp: 19 marca 2018 r.].

137 Wiceminister energii: 90% Polaków popiera Baltic Pipe, http://www.energetyka24.com/wiceminister-energii-90-polakow-popiera-baltic-pipe [dostęp: 19 marca 2018 r.].

138 Russian naval ship tried to halt NordBalt power cable between Lithuania and Sweden, https://www.baltictimes.com/russian_naval_ship_tried_to_halt_nordsea_power_cable_between_lithuania_and_sweden/ [dostęp: 20 marca 2018 r.].

139 „NordBalt” elektros tiltas genda ir genda: kas jam nutiko?, https://www.15min.lt/verslas/naujiena/energetika/svedai-pasiaiskino-del-dazno-nordbalt-gedimo-664-615483 [dostęp: 20 marca 2018 r.].

140 Zielone ludziki mogą zagrozić polskim sieciom? „Stawiamy na wsparcie NATO”, http://www.energetyka24.com/zielone-ludziki-moga-zagrazac-polskim-sieciom-stawiamy-na-wsparcie-nato [dostęp: 21 marca 2018 r.].

141 Imperium Rosatom, https://gf24.pl/wydarzenia/swiat/item/386-imperium-rosatom [dostęp: 20 marca 2018 r.].

142 Prezes Rosatomu odchodzi by pomóc Putinowi. Namaścił już następcę, http://biznesalert.pl/prezes-rosatomu-odchodzi-by-pomoc-putinowi-namascil-nastepce/ [dostęp: 20 marca 2018 r.].

143  Rosja zamraża budowę elektrowni atomowej w obwodzie kaliningradzkim, https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2013-06-12/rosja-zamraza-budowe-elektrowni-jadrowej-w-kaliningradzie [dostęp: 20 marca 2018 r.].

144 Sławomir Nowak rozmawiał z Rosjanami o przesyle energii do Polski, http://niezalezna.pl/41388-slawomir-nowak-rozmawial-z-rosjanami-o-przesyle-energii-do-polski-w-tle-sowiecki-szpieg-wladimir-alganow [dostęp: 20 marca 2018 r.].

145 Минэк: «Росатом» рассчитывает реанимировать проект БАЭС, привлекая польских инвесторов, https://www.newkaliningrad.ru/news/briefs/economy/6332863-minek-rosatom-rasschityvaet-reanimirovat-proekt-baes-privlekaya-polskikh-investorov.html [dostęp: 20 marca 2018 r.].

146 Die Welt: Rosja proponuje Niemcom prąd z Bałtyckiej Elektrowni Atomowej, http://www.dw.com/pl/die-welt-rosja-oferuje-niemcom-pr%C4%85d-z-ba%C5%82tyckiej-elektrowni-atomowej/a-17733935 [dostęp: 22 marca 2018 r.].

147 Wracają stopnie zasilania. Blackout coraz bliżej, https://wysokienapiecie.pl/874-wracaja-stopnie-zasilania-blackout-coraz-blizej/ [dostęp: 20 marca 2018 r.].

148 PKEE ostrzega: jeśli Polska nie wprowadzi rynku mocy grozi nam blackout, http://www.energetyka24.com/pkee-ostrzega-jesli-polska-nie-wprowadzi-rynku-mocy-grozi-nam-blackout [dostęp: 21 marca 2018 r.].

149 Rosyjski trop: polska elektrownia atomowa opóźniona, http://www.energetyka24.com/rosyjski-trop-polska-silownia-jadrowa-opozniona [dostęp: 21 marca 2018 r.].

150 Świadomie opóźniano strategiczną dla polskiej energetyki inwestycję?, http://www.energetyka24.com/swiadomie-opozniano-strategiczna-dla-polskiej-energetyki-inwestycje [dostęp: 21 marca 2018 r.].

151 Rosjanie: nie wykluczamy udziału w przetargu na budowę polskiego atomu, http://www.energetyka24.com/rosjanie-nie-wykluczamy-udzialu-w-przetargu-na-budowe-polskiego-atomu [dostęp: 21 marca 2018 r.].

152 Bałtycka Elektrownia Atomowa mogłaby pomóc polskiej gospodarce, https://pl.sputniknews.com/gospodarka/201801297218806-baltycka-elektrownia-atomowa-polska-gospodarka-wspolpraca-kaliningrad-energia-sputnik/ [dostęp: 21 marca 2018 r.].

153 Litewsko-szwedzki most energetyczny: zamiast dywersyfikacji import energii z Rosji?, http://www.energetyka24.com/litewsko-szwedzki-most-energetyczny-zamiast-dywersyfikacji-import-energii-z-rosji [dostęp: 21 marca 2018 r.].

154 Postępuje budowa elektrowni na Białorusi, http://www.energetyka24.com/postepuje-budowa-elektrowni-atomowej-na-bialorusi [dostęp: 21 marca 2018 r.].

155 Polska w cieniu uszkodzonego reaktora jądrowego, http://www.energetyka24.com/polska-w-cieniu-uszkodzonego-reaktora-jadrowego-nowa-rosyjska-ofensywa-dezinformacyjna-analiza [dostęp: 21 marca 2018 r.].

156 Ostrowiec 2018. Polska i Litwa ramię w ramię przeciwko atomowemu zagrożeniu, http://www.energetyka24.com/ostrowiec-2018-polska-i-litwa-ramie-w-ramie-przeciwko-atomowemu-zagrozeniu-analiza [dostęp: 21 marca 2018 r.].

157 Minister Naimski: „nie” dla energii z Białorusi, http://www.energetyka24.com/minister-naimski-nie-dla-energii-z-bialorusi [dostęp: 21 marca 2018 r.].

158 Litwa nie chce energii atomowej z Białorusi, http://forsal.pl/artykuly/1036435,litwa-nie-chce-energii-atomowej-z-bialorusi-elektrownie-sa-zbyt-niebezpieczne.html [dostęp: 21 marca 2018 r.].

159 Litwa zrywa elektroenergetyczne więzi z Białorusią, http://www.energetyka24.com/litwa-zrywa-elektroenergetyczne-wiezi-z-bialorusia [dostęp: 17 czerwca 2018 r.].

160 Kaliningradzka roszada. Bezpieczeństwo Polski rozstrzygnie się w Wilnie?, http://www.energetyka24.com/kaliningradzka-roszada-bezpieczenstwo-polski-rozstrzygnie-sie-w-wilnie [dostęp: 21 marca 2018 r.].

161 Groźba wojny energetycznej. Rosja „wyłączy” kraje bałtyckie?, http://www.energetyka24.com/analizy/grozba-wojny-energetycznej-rosja-wylaczy-kraje-baltyckie [dostęp: 21 marca 2018 r.].

162 Prezes Litgridu: bierzemy pod uwagę ryzyko polityczne, http://serwisy.gazetaprawna.pl/energetyka/artykuly/1113433,synchronizacja-sieci-elektroenergetycznych-a-bezpieczenstwo-panstw-baltyckich.html [dostęp: 1 kwietnia 2018 r.].

163 Szef Litgrid dla Energetyka24: wybuch konfliktu energetycznego z Rosją traktujemy poważnie, http://www.energetyka24.com/szef-litgrid-dla-energetyka24-wybuch-konfliktu-energetycznego-z-rosja-traktujemy-powaznie [dostęp: 21 marca 2018 r.].

164 Litwa ujawnia: Rosja próbowała zahamować synchronizację z Europą, http://biznesalert.pl/litwa-elektroenergetyka-synchronizacja-ostrowiec/ [dostęp: 1 kwietnia 2018 r.].

165 Prysły polskie nadzieje – paryski szczyt klimatyczny nie otrzeźwi UE, http://www.energetyka24.com/prysly-polskie-nadzieje-paryski-szczyt-klimatyczny-nie-otrzezwi-ue [dostęp: 25 marca 2018 r.].

166 Zmiany klimatyczne uderzą w bezpieczeństwo Polski. Czas na dokument BBN, http://www.energetyka24.com/zmiany-klimatyczne-uderza-w-bezpieczenstwo-polski-czas-na-dokument-bbn-komentarz [dostęp: 25 marca 2018 r.].

167 Kryzys uchodźczy ustępuje, polityczny marazm się pogłębia, http://forsal.pl/artykuly/1092781,bershidsky-europa-nie-jest-gotowa-na-nastepna-fale-migracji-polityka-wobec-kryzysu-uchodzczego.html [dostęp: 25 marca 2018 r.].

168 Polska chemia sięga po dane NASA, http://www.energetyka24.com/polska-chemia-siega-po-dane-z-nasa-pomoga-walczyc-z-anomaliami-pogodowymi [dostęp: 1 kwietnia 2018 r.].

169 PGNiG i Grupa Azoty podpisały umowy na dostawę gazu, http://grupaazoty.com/pl/wydarzenia/c/18/dostawa-gazu.html [dostęp: 24 kwietnia 2018 r.].

170 Gazociąg Bernau-Szczecin może być gotowy w 2018 r., http://gazownictwo.wnp.pl/gazociag-bernau-szczecin-moze-byc-gotowy-w-2018-r,238304_1_0_0.html [dostęp: 24 kwietnia 2018 r.].

171 http://acron.ru/about_group/business_geography/group_structure/ [dostęp: 24 kwietnia 2018 r.].

172 Piotr Maciążek, Rosyjska ekspansja nawozowa zagrożeniem dla interesów ekonomicznych Polski, Wydawnictwo Defence24, Warszawa 2017 r., s. 18.

173 Rosyjski Akron chce kupić Zakłady Azotowe Tarnów, http://wyborcza.biz/Gieldy/1,122116,11738272,Rosyjski_koncern_Akron_chce_kupić_ZA_Tarnow.html [dostęp: 24 kwietnia 2018 r.].

174 http://natemat.pl/58583,kwasniewski-lobbowal-na-rzecz-rosjan-transakcja-moglaby-stanowic-zagrozenie-dla-bezpieczenstwa [dostęp: 24 kwietnia 2018 r.].

175 Putin zaprasza Żydów do Rosji, http://www.rp.pl/Polityka/301209868-Putin-zaprasza-Zydow-do-Rosji.html [dostęp: 20 maja 2018 r.].

176 Владимир Путин наградил Вячеслава Кантора Орденом Почёта, http://www.acron.ru/presscentre/pressrelease/200440/ [dostęp: 20 maja 2018 r.].

177 Rosjanie ponawiają walkę o polskie Azoty, http://www.energetyka24.com/rosjanie-ponawiaja-walke-o-grupe-azoty [dostęp: 20 maja 2018 r.].

178 Oto 22 […] [strategiczne spółki], https://tvn24bis.pl/wiadomosci-gospodarcze,71/oto-22-strategicznych-spolek-rzad-poznal-ich-liste,456522.html [dostęp: 20 maja 2018 r.].

179 KNF karze Acron za Azoty, https://prawainwestora.pl/2015/08/25/knf-kaze-acron-za-azoty/ [dostęp: 2 czerwca 2018 r.].

180 Rosjanie sprzedadzą udziały w Grupie Azoty? „Strategiczny pat w wieloletniej batalii”, http://www.energetyka24.com/rosjanie-sprzedadza-udzialy-w-grupie-azoty-strategiczny-pat-w-wieloletniej-batalii-analiza [dostęp: 2 czerwca 2018 r.].

181 Rosjanie posiedzą jeszcze w Grupie Azoty, https://www.pb.pl/rosjanie-posiedza-jeszcze-w-grupie-azoty-929930?utm_source=twitter.com&utm_medium=sm&utm_campaign=socialtt [dostęp: 2 czerwca 2018 r.].

182 Toksyny w naszym jedzeniu – kadm, http://laboratoria.net/artykul/27003.html&pn=1 [dostęp: 4 czerwca 2018 r.].

183 Prof. Łabętowicz: Nie ma podstaw do zaostrzenia norm kadmu w nawozach, http://www.energetyka24.com/prof-labetowicz-nie-ma-podstaw-do-zaostrzenia-norm-kadmu-w-nawozach-rozmowa [dostęp: 4 czerwca 2018 r.].

184 Rosyjski Acron wraca do gry dzięki Brukseli i Niemcom. Polska chemia znów w niebezpieczeństwie, http://www.energetyka24.com/rosyjski-acron-wraca-do-gry-dzieki-brukseli-i-niemcom-polska-chemia-znow-w-niebezpieczenstwie [dostęp: 4 czerwca 2018 r.].

185 Piotr Maciążek, Rosyjska ekspansja nawozowa zagrożeniem dla interesów ekonomicznych Polski, Wydawnictwo Defence24, Warszawa 2017 r., s. 18.

186 Wardacki: Azoty tworzą koalicję obrony chemii przed regulacjami kadmowymi, http://biznesalert.pl/wardacki-azoty-tworza-koalicje-obrony-chemii-przed-regulacjami-kadmowymi-rozmowa/ [dostęp: 4 czerwca 2018 r.].

187 Nowe unijne regulacje wspierają Państwo Islamskie, http://www.energetyka24.com/nowe-unijne-regulacje-wspieraja-panstwo-islamskie-analiza [dostęp: 4 czerwca 2018 r.].

188 Fosforowy Lewiatan chce połknąć polską chemię. Co wiemy o spółce PhosAgro?, http://www.energetyka24.com/fosforowy-lewiatan-chce-polknac-polska-chemie-co-wiemy-o-spolce-fosagro-analiza [dostęp: 5 czerwca 2018 r.].

189 Владельцем «Фосагро» оказалась семья члена Совета Федерации Андрея Гурьева, https://www.vedomosti.ru/business/articles/2011/06/14/hozyain_fosagro [dostęp: 5 czerwca 2018 r.].

190 Владельцем «Фосагро» оказалась семья члена Совета Федерации Андрея Гурьева, https://www.vedomosti.ru/business/articles/2011/06/14/hozyain_fosagro [dostęp: 5 kwietnia 2018 r.].

191 The Mystery of Vladimir Putin’s Dissertation, https://www.brookings.edu/events/the-mystery-of-vladimir-putins-dissertation/ [dostęp: 5 kwietnia 2018 r.].

192 Fosforowy Lewiatan chce połknąć polską chemię. Co wiemy o spółce PhosAgro?, http://www.energetyka24.com/fosforowy-lewiatan-chce-polknac-polska-chemie-co-wiemy-o-spolce-fosagro-analiza [dostęp: 5 czerwca 2018 r.].

193 Polska wydaje krocie na paliwa z Rosji. Ćwierć biliona złotych w 5 lat, https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/ropa-wegiel-gaz-rosja,188,0,2418364.html [dostęp 13 października 2018 r.].

194 Węgiel z Rosji zalewa Polskę. Szykuje się rekord importu „czarnego złota” z zagranicy, https://tvn24bis.pl/surowce,78/rosnie-import-wegla-do-polski-surowiec-sprowadzamy-glownie-z-rosji,856650.html [dostęp 13 października 2018 r.].

195  GUS: W 2017 roku spadła produkcja węgla kamiennego, http://biznesalert.pl/gus-2017-roku-spadla-produkcja-wegla-kamiennego/ [dostęp 13 października 2018 r.].

196 Karolina Baca-Pogorzelska, Michał Potocki, „Przez 10 ostatnich miesięcy”, czyli o paserstwie antracytowym, http://wiadomosci.dziennik.pl/opinie/artykuly/579061,antracyt-z-donbasu-polska-rosja-separatysci-rzad-tchorzewski-pis-wegiel.html [dostęp 13 października 2018 r.].

197 Porównaj: https://ktkpolska.pl/o-nas [dostęp 13 października 2018 r.].

198 Za aferą podsłuchową mogą stać Rosjanie – poszlaki są mocne, http://wyborcza.pl/1,76842,16208941,Za_afera_podsluchowa_moga_stac_Rosjanie___poszlaki.html [dostęp 13 października 2018 r.].

199 Czy Rosja maczała palce w aferze taśmowej? Nowe fakty w sprawie, która wstrząsnęła polską polityką, https://www.newsweek.pl/polska/polityka/afera-tasmowa-powiazania-falenty-z-rosja-nowe-fakty-w-sprawie/1theglz [dostęp 13 października 2018 r.].

200 To mówi Morawiecki na taśmie z „Sowy i Przyjaciół”, https://wiadomosci.onet.pl/kraj/afera-tasmowa-to-mowil-mateusz-morawiecki-na-tasmie-od-sowy-i-przyjaciol/247cq75 [dostęp 13 października 2018 r.].

201 Ceny prądu porażą firmy. Zapłacić za to możemy wszyscy, https://tvn24bis.pl/dlafirm,107/ceny-pradu-dla-przedsiebiorstw-mozliwe-podwyzki-cen,874756.html [dostęp 13 października 2018 r.].

202 Przemysł domaga się rekompensat, https://www.reo.pl/piotr-maciazek-przemysl-domaga-sie-rekompensat-%C2%AD/ [dostęp 13 października 2018 r.].

203 Tchórzewski: Import węgla pomaga stabilizować ceny w kraju, http://serwisy.gazetaprawna.pl/energetyka/artykuly/1198208,tchorzewski-o-imporcie-wegla-z-rosji.html [dostęp 13 października 2018 r.].

204 Agent Nord Streamu z legitymacją Stasi, czyli sylwetka Matthiasa Warniga, http://www.energetyka24.com/agent-nord-streamu-z-legitymacja-stasi-czyli-sylwetka-matthiasa-warniga [dostęp: 17 czerwca 2018 r.].

205 https://www.rosneft.com/governance/board/item/6082/ [dostęp: 17 czerwca 2018 r.].

206 Chodzi o Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego NRD zwane potocznie Stasi.

207 Jens Hovsgaard, Szpiedzy, których przyniosło ocieplenie, Zysk i S-ka, Warszawa 2018, s. 32.

208 Jens Hovsgaard, Szpiedzy, których przyniosło ocieplenie, Zysk i S-ka, Warszawa 2018, s. 50.

209 Stanisław Sz. szpiegował dla Rosji. Sąd zaostrzył mu karę więzienia, https://www.tvp.info/35090168/stanislaw-sz-szpiegowal-dla-rosji-sad-zaostrzyl-mu-kare-wiezienia [dostęp: 6 czerwca 2018 r.].

210 Oskarżony o szpiegostwo Mateusz P. interesował się ustawą [o] IPN, która wywołała napięcia z Izraelem i USA, http://osluzbach.pl/oskarzony-o-szpiegostwo-mateusz-p-interesowal-sie-ustawa-ipn-ktora-wywolala-napiecia-z-izraelem/ [dostęp: 6 czerwca 2018 r.].

211 Piskorski za pieniądze Kremla, http://www.newsweek.pl/polska/piskorski-za-pieniadze-kremla,100408,1,1.html [dostęp: 6 czerwca 2018 r.].

212 4 lata więzienia dla Stanisława Sz. za szpiegostwo na rzecz Rosji, http://www.pap.pl/aktualnosci/news,868170,4-lata-wiezienia-dla-stanislawa-sz-za-szpiegostwo-na-rzecz-rosji.html [dostęp: 6 czerwca 2018 r.].

213 Drobny opust nastąpił jedynie w okresie prezesury Grażyny Piotrowskiej-Oliwy w PGNiG.

214 NIK ujawnił raport o umowach gazowych, https://www.money.pl/gospodarka/wiadomosci/artykul/nik-ujawnil-raport-o-umowach-gazowych,199,0,2410183.html [dostęp 17 sierpnia 2018 r.].

215 Rosyjskie pieniądze za umowę gazową? Wraca sprawa kontraktu jamalskiego, http://www.energetyka24.com/rosyjskie-pieniadze-za-umowe-gazowa-wraca-sprawa-kontraktu-jamalskiego-komentarz [dostęp: 17 czerwca 2018 r.].

216  Pracownik Ministerstwa Energii zatrzymany przez ABW. Chodzi o Baltic Pipe, http://osluzbach.pl/news-osluzbach-pl-pracownik-ministerstwa-energii-zatrzymany-przez-abw-chodzi-o-baltic-pipe/ [dostęp: 6 czerwca 2018 r.].

217 Jak działał Marek W.? Odsłaniamy kulisy działalności podejrzanego o szpiegostwo pracownika ME, http://www.energetyka24.com/oze/jak-dzialal-marek-w-odslaniamy-kulisy-dzialalnosci-podejrzanego-o-szpiegostwo-pracownika-me [dostęp: 6 czerwca 2018 r.].

218 Zagadka Piotra Niewiechowicza – jak wymyślony ekspert publikował teksty, zdobywał niejawne informacje o Baltic Pipe i obnażał słabość państwa, http://www.energetyka24.com/zagadka-piotra-niewiechowicza--jak-wymyslony-ekspert-publikowal-teksty-zdobywal-niejawne-informacje-o-baltic-pipe-i-obnazal-slabosc-panstwa [dostęp: 6 czerwca 2018 r.].

219 „Przestaną istnieć w sektorze” – tak minister odpowiedział na prowokację dziennikarzy, https://businessinsider.com.pl/polityka/odpowiedz-ministra-piotra-naimskiego-na-prowokacje-energetyka24/hrfnh62 [dostęp 15 lipca 2018 r.].

220 ABW: Rosyjski wywiad po raz pierwszy na tak dużą skalę uruchomił grupy wpływu w Polsce, http://www.defence24.pl/abw-rosyjski-wywiad-po-raz-pierwszy-na-tak-duza-skale-uruchomil-grupy-wplywu-w-polsce [dostęp: 6 czerwca 2018 r.].

221 Rosyjski dziennikarz Leonid Swiridow opuścił Polskę. Nasze służby podejrzewały go o szpiegostwo, http://wyborcza.pl/1,75398,19337864,rosyjski-dziennikarz-leonid-swiridow-opuscil-polske-nasze-sluzby.html [dostęp: 17 czerwca 2018 r.].

222 Ramūną Karbauskį stebina išslaptinta VSD informacija apie jo verslo partnerį Rusijoje, https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/lietuva/ramuna-karbauski-stebina-vsd-informacija-apie-jo-verslo-partneri-rusijoje-56-986892 [dostęp: 17 czerwca 2018 r.].

223  Polski parlament łatwym celem dla obcych służb wywiadowczych, http://osluzbach.pl/polski-parlament-latwym-celem-dla-obcych-sluzb-wywiadowczych/ [dostęp 6 czerwca 2018 r.].

224 „Jesteśmy państwem neutralnym”. „Jeszcze za wcześnie”. Te unijne kraje nie wydaliły Rosjan, https://www.tvn24.pl/wiadomosci-ze-swiata,2/panstwa-ue-wydalaja-rosyjskich-dyplomatow-czesc-tego-nie-zrobi,825222.html [dostęp: 6 czerwca 2018 r.].

225 Miasta szpiegów. Knedle z piwem i agentami, czyli witajcie w Pradze, http://wyborcza.pl/7,75399,23493873,miasta-szpiegow-knedle-z-piwem-i-agentami-czyli-witajcie-w.html [dostęp: 7 czerwca 2018 r.].

226 Czeski kontrwywiad ostrzega. Przed nowym premierem?, http://biznesalert.pl/czechy-wybory-babisz-energetyka-stork-ii/ [dostęp: 7 czerwca 2018 r.].

227 Trójmorze w gazie? Polaku, zrób to sam!, http://biznesalert.pl/jakobik-trojmorze-gazie-polaku-zrob/ [dostęp: 7 czerwca 2018 r.].

228 Środkowoeuropejskie kontrwywiady o zagrożeniu ze strony rosyjskich służb. Aspekt energetyczny, http://www.energetyka24.com/srodkowoeuropejskie-kontrwywiady-o-zagrozeniu-ze-strony-rosyjskich-sluzb-aspekt-energetyczny-raport [dostęp: 7 czerwca 2018 r.].

229 Raport litewskich służb. Rosja próbuje zdominować bałtycki rynek energii, http://osluzbach.pl/raport-litewskich-sluzb-rosja-probuje-zdominowac-baltycki-rynek-energii/ [dostęp: 7 czerwca 2018 r.].

230 Rosjanie zbudują polski atom? „Aktywny lobbing na Forum Ekonomicznym w Krynicy”, http://www.energetyka24.com/rosjanie-zbuduja-polski-atom-aktywny-lobbing-na-forum-ekonomicznym-w-krynicy [dostęp: 7 czerwca 2018 r.].

231 Rosyjski i chiński wywiad ruszają do walki o czeski atom. „Polski wątek”, http://www.energetyka24.com/rosyjski-i-chinski-wywiad-ruszaja-do-walki-o-czeski-atom-polski-watek [dostęp: 17 czerwca 2018 r.].

232 Elektrownia jądrowa w Polsce z opóźnieniem? PGE zerwało kontrakt z WorleyParsons, http://forsal.pl/artykuly/843703,elektrownia-jadrowa-w-polsce-z-opoznieniem-pge-zerwalo-kontrakt-z-worleyparsons.html [dostęp: 7 czerwca 2018 r.].

233 Atomowa dyplomacja rządu, http://archiwum.rp.pl/artykul/1264929-Atomowa-dyplomacja-rzadu.html#loginMain [dostęp: 7 czerwca 2018 r.].

234 Bułgaria chce Bulgarian Stream, https://www.cire.pl/item,163416,1,0,0,0,0,0,bulgaria-chce-bulgarian-stream.html [dostęp: 7 czerwca 2018 r.].

235 Milionowe oszczędności Litwy dzięki LNG. „Rosja zmuszona do konkurencji obniża ceny”, http://www.energetyka24.com/milionowe-oszczednosci-litwy-dzieki-lng-rosja-zmuszona-do-konkurencji-obniza-ceny [dostęp: 18 czerwca 2018 r.].

236 Problem z przesyłem gazu przez Gazociąg Jamalski, http://www.energetyka24.com/615258,problem-z-przesylem-gazu-przez-gazociag-jamalski-news-aktualizowany [dostęp: 6 stycznia 2018 r.].

237 Walka na śmierć i życie. Bez tranzytu rosyjskiego gazu Ukraina nie przetrwa?, http://www.energetyka24.com/walka-na-smierc-i-zycie-bez-tranzytu-rosyjskiego-gazu-ukraina-nie-przetrwa [dostęp: 18 czerwca 2018 r.].

238 Перпендикулярная Польша: «Северный коридор» против «Северного потока-2», https://regnum.ru/news/economy/2112776.html [dostęp: 18 czerwca 2018 r.].

239 Rosja reaguje na gazowe zbliżenie Polski i Ukrainy. „Uruchomiono fabryki dezinformacji”, https://www.energetyka24.com/rosja-reaguje-na-gazowe-zblizenie-polski-i-ukrainy-uruchomiono-fabryki-dezinformacji-analiza [dostęp: 18 czerwca 2018 r.].

240 Jamał 2 – ostatnie kuszenie Putina, https://www.energetyka24.com/jamal-ii-ostatnie-kuszenie-putina [dostęp: 18 czerwca 2018 r.].

241 Rosyjska machina informacyjna zaprojektowana jako narzędzie przyszłych wojen, http://osluzbach.pl/rosyjska-machina-informacyjna-zaprojektowana-jako-narzedzie-przyszlych-wojen/ [dostęp 18 czerwca 2018 r.].

242 Wielki plan małych państw. Jak Trójmorze wzmocni lub podzieli Unię?, https://www.tvn24.pl/magazyn-tvn24/wielki-plan-malych-panstw-jak-trojmorze-wzmocni-lub-podzieli-unie,106,1968 [dostęp: 26 czerwca 2018 r.].

243 Wspólna deklaracja w sprawie inicjatywy Trójmorza, http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wizyty-zagraniczne/art,105,wspolna-deklaracja-w-sprawie-inicjatywy-trojmorza.html [dostęp 26 czerwca 2018 r.].

244 Szczyt Trójmorza z udziałem prezydenta USA, http://www.prezydent.pl/aktualnosci/wydarzenia/art,664,szczyt-trojmorza-z-udzialem-prezydenta-usa.html [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

245 Inicjatywa 16+1 i wyzwania dla współpracy Chin z Europą Środkowo-Wschodnią, https://www.pism.pl/publikacje/biuletyn/nr-121-1563 [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

246 Porównaj: https://www.energy.gov/sites/prod/files/2018/02/f49/LNG%20Monthly%202017.pdf [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

247 Porównaj: https://www.woodmac.com/news/editorial/2035-global-gas-market/ [dostęp 25 czerwca 2018 r.].

248 Donald Trump rusza na wojnę celną. Karne cła na Chiny mogą rozpocząć globalną wojnę handlową, http://wyborcza.pl/7,155287,23182023,trump-rusza-na-wojne-celna-karne-cla-na-chiny-moga-zaczac-globalny.html [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

249 Porównaj: http://www.gaz-system.pl/nasze-inwestycje/integracja-z-europejski-systemem/korytarz-polnoc-poludnie/ [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

250 Porównaj: https://ec.europa.eu/inea/en/connecting-europe-facility/cef-energy/projects-by-country/croatia/6.5.1-0018-hr-w-m-16 [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

251 Amerykańska interwencja w Chorwacji: terminal LNG na wyspie KrK bliski realizacji, https://www.energetyka24.com/amerykanska-interwencja-w-chorwacji-terminal-lng-na-wyspie-krk-bliski-realizacji [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

252 Korytarz Południowy zagrozi Gazpromowi… w przyszłości, http://biznesalert.pl/korytarz-poludniowy-gazprom-turkish-stream/ [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

253 Azerbejdżan wybiera UE i blokuje rozmowy z Rosją. Źródło: https://www.energetyka24.com/azerbejdzan-wybiera-ue-i-blokuje-rozmowy-z-moskwa [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

254 Powstanie połączenie Polski z Południowym Korytarzem Gazowym?, https://www.energetyka24.com/powstanie-polaczenie-polski-z-poludniowym-korytarzem-gazowym [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

255 Ziemia Święta: Rosja chce poskromić gazowego Lewiatana, https://www.energetyka24.com/ziemia-swieta-rosja-chce-poskromic-gazowego-lewiatana [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

256 Tusk reaguje na możliwość wybuchu wojny gazowej. Ostra krytyka Erdogana, https://www.energetyka24.com/oze/tusk-reaguje-na-mozliwosc-wybuchu-wojny-gazowej-ostra-krytyka-erdogana [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

257 PGNiG na izraelskim szelfie? Morawiecki zainteresowany gazem z Libanu, https://www.energetyka24.com/pgnig-na-srodziemnomorskim-szelfie-morawiecki-zainteresowany-gazem-z-libanu-- [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

258 Izraelski gaz dla Litwy. Kłopot dla Rosji, szansa dla Polski, https://www.energetyka24.com/izraelski-gaz-dla-litwy-klopot-dla-rosji-szansa-dla-polski [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

259 Путин хочет купить часть израильских газовых месторождений. Źródło: https://inosmi.ru/economic/20160425/236293711.html [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

260 Rozpaczliwa propozycja Rosji. Gazprom chce ratować Cypr, http://gospodarka.dziennik.pl/news/artykuly/422385,cypr-wprowadza-podatki-a-gazprom-proponuje-pomoc-dla-bankow-na-cyprze.html [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].

261 Orban przehandluje Baltic Pipe? Gazociąg kartą przetargową w rozmowach z Gazpromem, https://www.energetyka24.com/orban-przehandluje-baltic-pipe-gazociag-karta-przetargowa-w-rozmowach-z-gazpromem [dostęp: 25 czerwca 2018 r.].