Copyright © Wydawnictwo Arbitror sp. z.o.o. 2021

Projekt okładki i stron tytułowych

Łukasz Stachniak

Adiustacja, skład, łamanie

Witold Kowalczyk

Przygotowanie wydania elektronicznego

Michał Nakoneczny, Hachi Media

Wydanie I

ISBN 978-83-66095-28-1

Wydawnictwo Arbitror spółka z o.o.

ul. Krucza 41/43 lok. 67

00-525 Warszawa

www.arbitror.pl

e-mail: kontakt@arbitror.pl

WSTĘP
Z kim najpotężniejszy ksiądz RP
je swój chleb powszedni?

CZĘŚĆ 1
Ksiądz specjalnej troski

I. Nieślubny syn obozowego więźnia

II. Spacer po lodzie

III. Zbiry, gitary i Apokalipsa

IV. Wojna o krzyże

V. Maria Gwóźdź-Łopatka i esbeckie biuro podróży

VI. Barbara Piórko, która zastrzeżeń nie miała

CZĘŚĆ 2
Roman Paszkowski i znikające papiery

VII. Gościnny eks-milicjant

VIII. Zięć i córka Mordechaja Zylberberga

IX. Czuły dobroczyńca i hotelowi podglądacze

X. Kto usunął teczki?

XI. Funkcjonariusz poznański, koneksje kremlowskie

CZĘŚĆ 3
Znikające papiery, odcyfrowane litery

XII. Ksiądz roztrzęsiony

XIII. Zaczerniony dokument

XIV. Jedenaście mgnień Rydzyka

CZĘŚĆ 4
Cudowne narodziny Radia Maryja

XV. Rosja będzie rządzić resztą

XVI. Dyrygent dusz z czekoladą w dłoni

XVII. Nadajniki w Rosji, śmierć w Waszyngtonie

Podsumowanie tomu I

Przypisy

Są dwa modele działalności rosyjskiej w Polsce. Pierwszy, pepeerowski, całkowitego podporządkowania Moskwie: uzasadniany ideą postępu. (…) Drugi wzorzec nazywam targowickim. Charakteryzuje go odwoływanie się do wartości tradycyjnych, katolickich, narodowych. Prorosyjskość ubrana jest tam w maskę patriotyczną. Czyż Targowica nie była właśnie narodowa, katolicka, czyż nie pałała szacunkiem do polskiej przeszłości?

Jarosław Kaczyński

WSTĘP
Z kim najpotężniejszy ksiądz RP je swój chleb powszedni?

Kim jest człowiek otoczony potężnymi sojusznikami i wiernymi wyznawcami, cieszący się w naszym kraju niezwykłymi przywilejami, wspierany potokiem pieniędzy z państwowej kasy, z kieszeni podatnika?

To ktoś, kto publicznie bronił księży pedofilów i ich protektorów, używając słowa „pokusa” w kontekście zgwałcenia dziecka i sugerując, że to taka sama pokusa jak każda inna.

To ktoś, kto wołał, że posłankom i posłom, którzy w 1997 r. głosowali nad zliberalizowaniem ustawy antyaborcyjnej, „powinno się ogolić głowy, jak golono kobietom współżyjącym z hitlerowcami w czasie wojny”[1].

To ktoś, kto zrobił wszystko, aby tradycyjna, ultrakatolicka i przednowoczesna mentalność oraz nietolerancyjna, antykobieca, antyhomoseksualna i ksenofobiczna obyczajowość wciąż dominowały w naszym społeczeństwie.

To ktoś, kto rozsiewa pogardę i dezinformację przy pomocy Radia Maryja, TV Trwam, „Naszego Dziennika” i portalu RadioMaryja.pl.

Rzecz jasna, chodzi o założyciela tych mediów, księdza Tadeusza Rydzyka. Człowieka, który nie cofa się przed najpowszechniej potępianymi formami nienawiści.

Uderza to, że Radio Maryja przez lata stanowiło tubę dla antysemityzmu, uporczywie sączonego przez stałych gości rozgłośni, czasem ostentacyjnie potępianego przez księży prowadzących audycje – ale całkiem otwarcie wyrażanego przez słuchaczy dzwoniących do studia i wpuszczanych na antenę. W 2008 r. Departament Stanu USA w raporcie dla amerykańskiego Kongresu określił Radio Maryja jako jedną z najbardziej antysemickich rozgłośni w Europie[2].

Jeszcze bardziej uderza to, że w większości nienawistnych kampanii prowadzonych przez Tadeusza Rydzyka i jego media widać zadziwiającą zgodność z propagandą Kremla przeznaczoną dla krajów Zachodu, w tym Polski.

Jak kremlowskie trolle i fake newsowe portale internetowe, tak również radio księdza Rydzyka atakowało kobiety i osoby LGBT, szczuło na muzułmanów, a nawet propagowało wspierany przez Kreml ruch antyszczepionkowy, który niesie nam choroby i śmierć.

Moskwę musi również cieszyć to, że Rydzyk otwarcie sprzeciwia się integracji Polski z Europą Zachodnią. Co robił Rydzyk przed wejściem Polski do Unii Europejskiej? Co mówił przed referendum, w którym zdecydowaliśmy o włączeniu naszego kraju do unijnej wspólnoty? Straszył Polki i Polaków nie tylko zachodnim zepsuciem, ale też… nędzą, w którą rzekomo miała nas wpędzić Unia Europejska.

Jak wiemy, Unia Europejska nie wpędziła nas w nędzę, wręcz przeciwnie. Ale kłamstwa nie zaszkodziły księdzu Tadeuszowi Rydzykowi. Podobnie jak nie zaszkodziła mu antyzachodnia postawa, sprzeczna z polską racją stanu. Powszechnie wiadomo przecież, że szerzenie antyeuropejskiej, antyzachodniej propagandy leży nie w interesie Polski, tylko Kremla. Jednak wyznawcy Rydzyka nadal wierzą w swego ukochanego księdza. Jego działalność, antyzachodnią i szkodliwą dla interesów Polski, uznają za wyraz… patriotyzmu. Składają hołdy Tadeuszowi Rydzykowi, przesyłają mu pieniądze, a przede wszystkim głosują tak, jak on sugeruje. Dzięki swoim mediom, głównie ultrakonserwatywnej, antyzachodniej rozgłośni Radio Maryja, ksiądz Rydzyk nadal jest potężny jako kingmaker. Ten angielski termin oznacza kogoś, kto wskazuje przyszłych władców i toruje im drogę do tronu. Tadeusz Rydzyk jest kingmakerem dlatego, że utorował drogę do tronu Jarosławowi Kaczyńskiemu, gdy wskazał go swym wyznawcom jako lidera polskiej prawicy. Kaczyński zaś, z całym swoim obozem politycznym, odwraca skutki dawnej porażki księdza Rydzyka. Rydzykowi nie udało się powstrzymać Polski przed wstąpieniem do Unii Europejskiej. Teraz pomaga Kaczyńskiemu wyprowadzić z niej Polskę.

Ironią losu jest to, że właśnie Jarosław Kaczyński, gdy jeszcze nie cieszył się poparciem Tadeusza Rydzyka, najcelniej ocenił jego działalność. W wywiadzie dla „Gazety Polskiej” z 1998 r. powiedział, co następuje: „Nie mam wątpliwości co do tego, że po naszej stronie działają aktywnie rosyjskie służby specjalne. Radio Maryja jest dziś głęboko antyzachodnie (…), prorosyjskie, wcale nie nieżyczliwe PRL-owi. Ma nadajniki na Uralu (…). Są dwa modele działalności rosyjskiej w Polsce. Pierwszy, pepeerowski, całkowitego podporządkowania Moskwie: uzasadniany ideą postępu (…). Drugi wzorzec nazywam targowickim. Charakteryzuje go odwoływanie się do wartości tradycyjnych, katolickich, narodowych. Prorosyjskość ubrana jest tam w maskę patriotyzmu”[3].

Do „nadajników Rydzyka na Uralu” jeszcze wrócimy. Na razie spytajmy, czy Jarosław Kaczyński podpisałby się dziś pod swoimi słowami z 1998 r.? Zapewne nie. Gdyby to zrobił, musiałby przyznać, że rządzi dzięki Rosji i rosyjskiej agenturze.

Czy Kaczyński w 1998 r. miał rację? Kim jest ksiądz Tadeusz Rydzyk? Ten sam, którego Jarosław Kaczyński oskarżał kiedyś o działanie na rzecz Kremla, a któremu teraz przekazuje miliony za pośrednictwem swego rządu i większości parlamentarnej?

„Śniadania są ważniejsze niż kolacje” – z takim zdaniem zetknąłem się kiedyś w świecie zachodnim, gdy była mowa o mniej i bardziej istotnych działaniach oraz powiązaniach polityków. Rozwinę tę myśl: o człowieku wiele można się dowiedzieć z tego, jaką mowę wygłasza wieczorem na bankiecie. Ale jeszcze więcej można się dowiedzieć, gdy się sprawdzi, z kim ten człowiek jada poranną jajecznicę.

Trudno pominąć publiczne wystąpienia Rydzyka, albowiem wpływają one na losy Polski. Ale w tej książce zajmiemy się przede wszystkim towarzyszami jego śniadań, kompanami od chleba powszedniego. Tymi, którym ksiądz Rydzyk zawdzięcza swoją potęgę. Tymi, którzy ratowali go w tarapatach. Tymi, którzy dziś go wspierają.

Zanim do tego przejdziemy, chcę gorąco podziękować Piotrowi Głuchowskiemu i Jackowi Hołubowi, autorom książki Imperator. Sekrety ojca Rydzyka wydanej w 2013 r. (drugie rozszerzone wydanie wyszło w 2019 r.). W niniejszej publikacji będę wielokrotnie cytować tę książkę. Autorzy nie tylko zbadali przeszłość rodzinną, zakonną i biznesową Tadeusza Rydzyka. Spróbowali też przeprowadzić śledztwo dotyczące kontaktów Rydzyka z SB. Można powiedzieć, że pod tym względem zatrzymali się w połowie drogi. Ale i tak poszli o wiele dalej niż ktokolwiek inny. Jestem im wdzięczny. Gdy pisałem książki o Antonim Macierewiczu, Mateuszu Morawieckim i Andrzeju Dudzie, zwykle musiałem się przerąbywać przez puszczę dziewiczą. Zależność polityków i głośnych działaczy społecznych od obcych lub PRL-owskich służb? Polskie media głównego nurtu o takich sprawach mówią półgębkiem. To tabu zazwyczaj się podgryza zamiast je łamać. Czy ktoś próbuje je obalić? W roli „pogromców agentury” przez lata próbowali występować prawicowcy albo internetowi skandaliści. Oni jednak mieszali prawdę z kłamstwem albo całkiem odrywali się od rzeczywistości i bujali w obłokach fantazji. A to zraziło do tego tematu poważnych odbiorców, jak również poważnych dziennikarzy. Renomowane redakcje przez dziesięciolecia nie zajmowały się nim albo zajmowały rzadko i wybiórczo – a ich publiczność nie domagała się niczego więcej. Tymczasem Głuchowski i Hołub zachowali się inaczej i rzetelnie potraktowali sprawę esbeckich kontaktów Rydzyka. Wiem o tym, gdyż w Instytucie Pamięci Narodowej spędziłem sporo czasu nad esbeckimi dokumentami, które autorzy Imperatora przedstawiają w swojej książce. W mojej ocenie oni dokładnie przeczytali te nieliczne akta Rydzyka, które pozostały dostępne w archiwach IPN. Dzięki nim nie musiałem rąbać dziewiczej puszczy od samego początku. Szybciej mogłem dotrzeć do najgęstszego matecznika, niezbadanego jeszcze przez nikogo.

W niniejszej książce czytelnicy i czytelniczki znajdą to, czego w Imperatorze nie ma. Dzieło Głuchowskiego i Hołuba to las pytajników. Rydzyk i przyjaciele wprowadza nas tam, gdzie kończą się pytania i zaczynają odpowiedzi – niekiedy aż nazbyt jasne. Pracując nad tekstem, nie tylko przeczytałem dostępne akta Tadeusza Rydzyka, lecz także skonfrontowałem je z innymi aktami. Prześwietliłem powiązania księdza Rydzyka, również powiązania osób, z którymi był Rydzyk powiązany. Nie ograniczyłem się w tym do akt Instytutu Pamięci Narodowej, do spraw z przeszłości. Podobnej analizie poddałem obecne koneksje Tadeusza Rydzyka, udokumentowane w Krajowym Rejestrze Sądowym i raportach spółek. W ciągu ostatniego roku odkryłem całe zbiory szokujących faktów, które nigdy dotąd nie ujrzały światła dziennego. Przy pomocy specjalisty odtworzyłem treść zaczernionego esbeckiego dokumentu, która okazała się zdumiewająca. Przebadałem życiorysy funkcjonariuszy komunistycznej Służby Bezpieczeństwa, którzy okazywali księdzu Rydzykowi i jego przyjaciołom osobliwą tolerancję. Między innymi poznałem losy dwóch funkcjonariuszek SB, które pozwoliły Rydzykowi wyjeżdżać na Zachód w latach 80. Sprawdziłem, kim były osoby, które zapraszały (lub rzekomo zapraszały) Tadeusza Rydzyka za granicę w latach 80. Odkryłem wielką dziurę w aktach IPN – pozostałą po esbeckich papierach, które zniknęły, gdyż dotyczyły Rydzyka i jednego z jego sojuszników. Ustaliłem, od kogo Rydzyk dostał pierwsze pieniądze na rozruch Radia Maryja. Prześwietliłem kremlowskie związki jego współpracowników medialnych oraz partnerów politycznych i biznesowych. Zbadałem, kto odpowiada za wysłanie przedstawicieli Federacji Rosyjskiej na ósme urodziny Radia Maryja. Zająłem się wielkimi firmami, które wspierają Rydzyka, w tym słynną siecią parabanków SKOK, jak również właścicielami niemniej słynnej sieci sklepów Żabka.

Inni autorzy i komentatorzy zazwyczaj próbują tłumaczyć fenomen Rydzyka jako zjawisko w stu lub dziewięćdziesięciu dziewięciu procentach polskie i katolickie. Jako monstrum, które wyrosło na gruncie naszego krajowego zacofania i religijności ludowej. Bez wątpienia ksiądz Rydzyk skutecznie ten grunt wykorzystuje. Jednak nawet na tym gruncie działalność Rydzyka przeraża i zdumiewa. Przeraża wyjątkową bezwzględnością i ekstremizmem ideologicznym, zdumiewa niezwykłą profesjonalną sprawnością. Polski Kościół katolicki wyhodował wielu makiawelicznych duchownych, ale Tadeusz Rydzyk przebija wszystkich. Polska prawica wyhodowała wielu antyzachodnich propagandzistów, ale trudno znaleźć kogoś równie pod tym względem radykalnego jak ksiądz Rydzyk. A żaden z tych katolickich cyników i antyzachodnich propagandzistów nie odniósł takiego sukcesu biznesowego, medialnego i wizerunkowego jak Rydzyk. To osobliwe – tym bardziej że Tadeusz Rydzyk nie sprawia wrażenia osoby szczególnie inteligentnej, wykształconej czy obytej.

Rzecz jasna, „rydzykoznawcy” widzą to samo, co niegdyś z wielką jasnością zauważał Jarosław Kaczyński. Widzą, że działalność księdza Rydzyka jest niezwykle korzystna dla Kremla. Widzą też, że wokół Rydzyka można znaleźć wiele osób bezpośrednio lub pośrednio powiązanych z dawnymi władzami, elitami i służbami komunistycznej PRL. Jednak „rydzykoznawcy” traktują to zwykle jak osobliwy dodatek do całokształtu działalności Tadeusza Rydzyka. Jak trującą wisienkę – albo jagódkę syberyjską – na torcie, który sam z siebie jest zatruty czysto swojskim jadem.

Jestem ostatnim, który lekceważyłby zagrożenia tkwiące w tradycyjnej kulturze polsko-katolickiej. Ale gdy zacząłem prześwietlać zagraniczne i esbeckie powiązania Tadeusza Rydzyka, monstrualne i niepojęte zjawisko nagle stało się znacznie łatwiejsze do pojęcia. Nie da się zrozumieć Rydzyka, jeśli się nie dostrzega lub nie docenia geopolitycznego aspektu jego działalności. Zrozumieniu zaś służy ta książka.

CZĘŚĆ 1
Ksiądz specjalnej troski

Rozdział I
Nieślubny syn obozowego więźnia

Ojcem Tadeusza Rydzyka był Bronisław Kordaszewski, człowiek ciężko potraktowany przez życie. Podczas okupacji hitlerowskiej został aresztowany i trafił do obozu koncentracyjnego. Tam poznał innego więźnia, 39-letniego mężczyznę z Olkusza, który tracił siły i spodziewał się śmierci. Mężczyzna miał powiedzieć Kordaszewskiemu: „Ja już nie przeżyję, jak ty przeżyjesz, zaopiekuj się moją rodziną”. Ta historia, którą Bronisław Kordaszewski opowiadał po wyjściu z obozu, nie musi być zmyślona. W hitlerowskich obozach koncentracyjnych największe szanse przeżycia mieli młodsi i silniejsi więźniowie, tacy jak Kordaszewski.

Starszy więzień, który powierzył młodszemu i silniejszemu swoją rodzinę, nazywał się Franciszek Rydzyk. Zginął w obozie. W aktach Instytutu Pamięci Narodowej, w spisie dostępnym pod sygnaturą IPN GK 188/15 (tom 2) czytamy, że polski więzień Franz Rydzyk, urodzony 3 kwietnia 1902 r. w Kwaśniowie pod Olkuszem, zmarł w obozie koncentracyjnym Buchenwald, w podobozie Weimar.

Franciszek Rydzyk najpewniej nie wiedział, że przyszły opiekun jego rodziny, choć młodszy i silniejszy, nosi w sobie śmiertelną chorobę – i to taką, która przynosi ogromne cierpienia nie tylko choremu, lecz także jego bliskim. Po wyzwoleniu z obozu okazało się, że Bronisław Kordaszewski cierpi na alkoholizm. Alkoholizm to niszczące i nieuleczalne (choć zaleczalne) zaburzenie osobowości, silnie uwarunkowane genetycznie. Dlatego nie można założyć, że obozowe przeżycia wywołały chorobę u Kordaszewskiego. Na pewno jednak przyczyniły się do rozwoju choroby.

Młody człowiek spełnił wolę zmarłego. W tym sensie, że zaopiekował się jego żoną Stanisławą Rydzyk z domu Piątek – to przypadkowa zbieżność nazwisk z autorem tej książki – zamieszkał z wdową w Olkuszu i został jej konkubentem. Z tego związku narodził się Tadeusz Rydzyk, noszący ślubne nazwisko matki. Przyszedł na świat w szczególnym momencie, w ostatnich chwilach krwawej wojny, w dniu polskiego święta narodowego, mianowicie 3 maja 1945 r. Wychowywał się w biednej suterenie między fabryką a bocznicą kolejową. Mieszkał z matką i przyrodnim w większości rodzeństwem.

Rydzyk wspomina dzisiaj, że w młodości czuł się napiętnowany wśród innych dzieci. Przypisuje to swemu antykomunizmowi, który miał się rozwinąć u niego bardzo wcześnie. Twierdzi, że odmówił chodzenia do przedszkola, ponieważ tam kazano mu recytować wierszyki o Stalinie.

Jednak wszystko wskazuje na to, że mały Tadeusz Rydzyk był napiętnowany w swoim środowisku z innych przyczyn – nie jako kilkuletni antykomunista, tylko jako nieślubne dziecko. Niechęć, która go spotykała, nie wyrastała z polityki, tylko z katolickiej obyczajowości.

Czy w takim razie wyrósłby na księdza, i to ultrakonserwatywnego?

Cóż, nie byłby to pierwszy przypadek, w którym ofiara uprzedzonej społeczności próbuje się w nią wtopić poprzez przyswojenie jej uprzedzeń.

Taka przemiana zwykle wiąże się z trudnościami. Podobnie było w przypadku Tadeusza Rydzyka. Niesakramentalne pochodzenie od początku stanowiło kulę u nogi przyszłego katolika wojującego. Miejscowy proboszcz dopuścił małego Tadka do pełnienia funkcji ministranta, ale traktował gorzej niż innych chłopców. A w książce Konrada Piskały i Tomasza Potkaja W imię ojca. Fenomen Tadeusza Rydzyka czytamy, że 15 lat później zakon redemptorystów próbował zagrodzić nieślubnemu synowi drogę do święceń kapłańskich. Ojcowie powiedzieli młodemu Rydzykowi, że:

- albo matka i ojczym-konkubent wezmą ślub kościelny;

- albo Tadeusz Rydzyk nie zostanie księdzem.

Rodzina Rydzyków znalazła trzecie wyjście. Wyrzuciła z domu Bronisława Kordaszewskiego, biologicznego ojca Tadeusza Rydzyka.

Tak się skończył konkubinat. Piotr Głuchowski i Jacek Hołub, autorzy książki Imperator, nazywają to „rozwiązaniem brutalnym”. Zapewne nie było ono łagodne. Szczególnie w przypadku alkoholika, na którym ciążyły nie tylko śmiertelna choroba, ale też trauma z obozu koncentracyjnego.

Trzeba jednak pamiętać, że czynny alkoholik zazwyczaj skazuje swoją rodzinę na okrutne cierpienia. Rydzyk mówi, że chce mu się płakać, gdy wspomina nieczułość i obojętność swojego biologicznego ojca (jak również jego niereligijność). Bronisław Kordaszewski miał zabierać synka na spotkania miejscowych kibiców piłki nożnej, gdzie alkohol lał się strumieniami, a w powietrzu latały nienawistne przekleństwa… Należy też wiedzieć, że szok wywołany wyrzuceniem z domu może skłonić alkoholika do leczenia. Rodzina mogła żywić takie nadzieje.

Ale one nie zawsze się spełniają. Głuchowski i Hołub cytują świadectwa, z których wynika, że Kordaszewski, biologiczny ojciec Rydzyka, przez 8 lub 10 lat tułał się po kraju, żeby umrzeć na Śląsku w 1978 lub 1980 roku. Czy za jego nieszczęścia można w jakiejkolwiek mierze obwiniać rodzinę Rydzyków? Wiedza i doświadczenie mówią, że nie. Alkoholizm jest chorobą śmiertelną i podstawową, czyli wywołującą inne choroby i problemy, z których wiele może prowadzić do śmierci.

Wspomnieliśmy, że alkoholizm jest uwarunkowany genetycznie. Zatem może być przekazywany z pokolenia na pokolenia. Jednak nie zawsze się to odbywa w sposób prosty i syn alkoholika wcale nie musi zostać alkoholikiem. Nic nie wiadomo o ewentualnych problemach Tadeusza Rydzyka z alkoholem. Można natomiast zauważyć u niego niektóre objawy zespołu cech psychicznych, który medycyna nazywa syndromem dorosłego dziecka alkoholika (DDA). Dobry znajomy Rydzyka z czasów klasztorno-seminaryjnych, ksiądz Jerzy Galiński, wspomina, że u progu dorosłości Rydzyk był niezwykle układny i przymilny wobec każdego – jakby rozpaczliwie szukał zastępczego ojca, a na pewno poczucia bezpieczeństwa[4].

Groteskowa chciwość i nieustanne użalanie się nad sobą, które Rydzyk zaczął przejawiać na przełomie lat 80. i 90., również mogą mieć związek z pogonią za bezpieczeństwem.

Można też spytać, czy Tadeusz Rydzyk nie odziedziczył po ojcu skłonności do chaotycznej tułaczki, albowiem w życiu księdza Rydzyka osobliwych wędrówek było sporo. Jeśli mu wierzyć, to zaczęły się bardzo wcześnie. Głuchowski i Hołub cytują opowieść dorosłego Tadeusza Rydzyka, który wspomina, jak to jedenastoletni Tadek Rydzyk samowolnie wybrał się do Warszawy w niezwykłym celu. Mianowicie zamierzał się poskarżyć władzom partii rządzącej PZPR na brutalność milicjantów (komunistycznych policjantów) z Olkusza, którzy pobili jego brata. Chłopiec dotarł do stolicy, a nawet do siedziby Komitetu Centralnego PZPR. Dostał tam śniadanie, a następnie odwieziono go na dworzec i wysłano pociągiem z powrotem do Olkusza. Rydzyk twierdzi, że bliżej nieokreślona grupa tajemniczych złoczyńców porwała go wtedy i wyniosła z pociągu. Miał zostać uratowany przez jakąś kobietę, która przekazała go milicjantom. Tym razem milicjanci byli sympatyczni, nie brutalni. Dopilnowali, żeby Tadek znalazł się w jednym z następnych pociągów do Olkusza, do mamy… To pierwsza, ale niejedyna z tajemniczych historii, w które obfituje życiorys Tadeusza Rydzyka. Następne będą lepiej udokumentowane.

Według wszystkich dostępnych świadectw mały Tadek był uważany za ucznia bardziej posłusznego niż pojętnego. Świadkowie pamiętają jednak uzdolnienia artystyczne młodego Rydzyka, szczególnie te muzyczne. Wykorzysta je później w swojej kapłańskiej karierze.

Mówiąc o tej karierze, sam Rydzyk przyznaje, że z początku chciał zostać komunistą[5]. Jednak zrezygnował z tych zamiarów. Dlaczego? Otóż nie przyjęto go do liceum, gdyż miał zbyt słabe świadectwo szkolne. A wiedział, że brak matury utrudni mu wspinanie się po szczeblach PRL-owskiego aparatu władzy… Aczkolwiek „utrudni” nie znaczyło „uniemożliwi”. PRL to państwo, w którym młody człowiek bez matury może szukać dla siebie odskoczni jako komunistyczny aktywista robotniczy. Ale Tadek Rydzyk nie chce być robotnikiem. Praca fizyczna go nudzi i męczy, ma większe ambicje. Gdy w wieku lat 15 trafia do fabrycznej zawodówki, szybko z niej odchodzi.

Odnajduje wtedy swoje prawdziwe powołanie. Jedzie do Katowic, do niższego seminarium duchownego. Zostaje odrzucony ze względu na młody wiek. Starszy kolega z Olkusza, Leszek Gajda, namawia 15-letniego Tadka, aby wstąpił do nowicjatu u redemptorystów. Tadek jedzie do klasztoru w Tuchowie pod Tarnowem. Przeraża go bladość i chudość kleryków, ale decyduje się tam zostać. Wraca do Olkusza, by powiadomić rodzinę o swojej decyzji. Okazuje się, że milicja, czyli komunistyczna policja, już o niej wie. PRL propaguje ateizm. Ówczesne władze walczą z organizacjami wyznaniowymi. Szczególnie obawiają się ich wpływu na młodzież. 15-latek zostaje wezwany na komendę, gdzie ma się wytłumaczyć ze swojego postanowienia. Jak to zrobił? Twierdzi, że zachował się dzielnie, a nawet wyzywająco: powiedział milicjantowi, że zostanie księdzem, gdyż życie mu zbrzydło.

Jeśli naprawdę tak powiedział, to w seminarium zakonnym musiał nieraz wspominać te słowa. Redemptoryści to zgromadzenie, którego zadaniem jest odnawianie katolickiej wiary w sercach ludzi biednych i nieuczonych. Zakonnicy mają stykać się z nieszczęściem, a więc powinni poznać jego smak. Książka Imperator przedstawia ostry trening, któremu poddawany był młody Tadek razem z innymi klerykami. Chłopcy budzili się bardzo wcześnie, mieszkali w chłodnych i wilgotnych pomieszczeniach, myli się w zimnej wodzie. Ale nawet tą zimną też nie mogli dysponować w sposób dowolny. Choćby umierali z pragnienia, nie wolno im było wypić szklanki wody bez zgody przełożonego. Komu chce się pić, ten ma wziąć do ust sproszkowany piołun, aby bardziej cierpieć – tak ich uczono. Piołun to bardzo gorzkie zioło. Ma też działanie narkotyczne – aczkolwiek wypada założyć, że ojcowie redemptoryści o tym nie wiedzieli, gdy nakłaniali kleryków do zażywania wstrętnego specyfiku.

Czy jednak nie warto zaznać nieco chłodu, wilgoci i goryczy, żeby wreszcie uzyskać maturę? Komunistyczne liceum odrzuciło 15-letniego Tadka Rydzyka. Jednak redemptoryści wysyłają 17-letniego kleryka Tadeusza do klasztoru w Braniewie. Tamtejsi ojcowie mają mu pomóc uzyskać świadectwo dojrzałości w Państwowej Ogólnokształcącej Szkole Korespondencyjnej w Olsztynie. Kto wkuwa do matury razem z Tadeuszem? Inny kleryk, Jan Mikrut. 30 lat później Tadeusz i Jan założą razem ultrakonserwatywne, antyzachodnie Radio Maryja. Tadeusz Rydzyk będzie charyzmatycznym przywódcą rozgłośni, a Jan Mikrut – jego bliskim współpracownikiem w tym przedsięwzięciu.

W Braniewie kleryk Rydzyk, przyszły charyzmatyczny przywódca, ćwiczy swą charyzmę, zachęcając innych kleryków do eksperymentów muzycznych. Obok gitary klasycznej pojawiają się mandolina i banjo. To nie podoba się starszym zakonnikom. Grzeczny uczeń Rydzyk okazuje się jednak bardzo uparty, jeśli chodzi o obronę mandoliny. Po raz pierwszy, ale nie ostatni, pokonuje opory przełożonych.

Rydzyk jako zbuntowany fan muzyki folkowej? Zobaczymy go później jako młodzieżowego księdza bigbitowca, zwolennika mszy z akompaniamentem perkusji. Ale muzyczne utarczki nie są tym, co zasługuje na największą uwagę, jeśli chodzi o pobyt przyszłego księdza Rydzyka w Braniewie.

Rozdział II
Spacer po lodzie

Jak już wspomnieliśmy, władze komunistycznej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej toczą wojnę ze związkami wyznaniowymi. Każdy duchowny, każdy kleryk jest monitorowany przez SB (Służba Bezpieczeństwa, czyli PRL-owska policja polityczna, wywiad i kontrwywiad). Jej funkcjonariusze, tak zwani esbecy, zakładają specjalną teczkę dla każdego duchownego (tzw. TEOK, czyli Teczkę Ewidencji Operacyjnej na Księdza), w której gromadzą dotyczące go informacje.

Jedna z esbeckich instrukcji głosiła, co następuje: „Zauważywszy (…) że każdy ksiądz jest nosicielem obcej nam ideologii, że kler stanowi jedyny oficjalny i zorganizowany ośrodek opozycji ideologicznej, że poważny procent jej reprezentantów w różnych okresach wkracza na drogę opozycji politycznej, niemała grupa stale para się działalnością antysocjalistyczną, że notujemy wystąpienia wręcz wrogie, postanowiono, zgodnie z instrukcją, na każdego księdza świeckiego i zakonnego założyć «teczkę ewidencji operacyjnej na księdza»”[6].

Dotyczy to również seminarzystów[7].

Zakonni bracia Rydzyka – redemptoryści – są inwigilowani bardzo dokładnie. Nastoletni Tadeusz Rydzyk też stanowi obiekt zainteresowania SB. Był przesłuchiwany już w Olkuszu. Następnie został klerykiem w braniewskim klasztorze. Najpóźniej wtedy esbecy musieli założyć mu teczkę. Teczka Rydzyka powinna więc znajdować się do dziś w esbeckich archiwach i razem z nimi trafić do IPN.

Powinna – jednak teczka księdza Rydzyka nie figuruje w ewidencji esbeckich akt przechowywanych w Instytucie Pamięci Narodowej. Nie ma po niej śladu w Archiwum Cyfrowym Instytutu Pamięci Narodowej, które stanowi spis dostępnych dokumentów (również tych, które występują w postaci papierowej, nie cyfrowej).

Czy to możliwe, żeby komunistyczna SB przez przeoczenie nigdy nie założyła teczki TEOK Rydzyka? Absolutnie nie. Taka teczka nie tylko musiała istnieć, ale też powinna była zawierać wiele gęsto zapisanych kartek. Przecież w czasach PRL Tadeusz Rydzyk prowadził działalność, którą uznawano za opozycyjną wobec komunizmu.

Dlaczego więc teczki TEOK Rydzyka nie można znaleźć w archiwach IPN?

Esbecy niszczyli teczki księży w gorących latach 1989–1990, gdy upadał komunizm. A jeśli teczka TEOK Rydzyka przetrwała ten burzliwy czas, mogła tajemniczo zniknąć również i później.

Skąd to wiemy? Z wielu źródeł. Przede wszystkim z oficjalnego komunikatu IPN wydanego w 2018 r.

Komunikat głosi, że:

- esbecy wynosili ze swoich kartotek operacyjnych i archiwów dokumenty SB w latach 1989–1990;

- w następnych latach też wynoszono akta z kartotek oraz archiwów pozostałych po SB i przechowywanych przez służby specjalne Trzeciej Rzeczpospolitej[8].

Zacznijmy od pierwszego okresu, czyli od lat 1989–1990. Podstawowym celem wynoszenia akt było wówczas ich niszczenie. W lipcu 1989 r. generał Henryk Dankowski, szef Służby Bezpieczeństwa i wiceminister spraw wewnętrznych, zalecił esbekom likwidować materiały, które w nowej rzeczywistości politycznej mogły się okazać kłopotliwe[9]. Świadectwa i doniesienia medialne z 1989 r. mówią, że funkcjonariusze SB pośpiesznie palili służbowe dokumenty w podmiejskich lasach. Względnie poddawali je… zmieleniu na miazgę papierową. Taka nagła „rzeź papierów” stanowiła wyłom w wieloletniej praktyce Służby Bezpieczeństwa. Wcześniej SB bardzo dbała o swoje akta.

Wśród palonych i mielonych materiałów znajdowały się teczki TEOK[10]. Esbeccy generałowie Henryk Dankowski i Tadeusz Szczygieł postanowili – przynajmniej oficjalnie – zniszczyć je wszystkie. Włącznie z tymi teczkami, które z kartotek operacyjnych SB przeszły do esbeckiego archiwum jako nieaktualne[11].

Wynika z tego, że akta duchownych niszczono na masową skalę. Potwierdzają to m.in. archiwa Instytutu Pamięci Narodowej, gdzie można znaleźć protokoły likwidacji teczek TEOK. Niektóre z tych teczek unicestwiono bowiem w sposób przepisowy i protokołowany.

Niektóre, ale nie wszystkie. Były takie teczki TEOK, które spalono lub zmielono bez żadnego protokołu. Były i takie, które oddano po cichu… władzom duchownym. Mniej więcej w połowie 1989 r. wszechwładny minister spraw wewnętrznych Czesław Kiszczak uznał, że czas „pogodzić się z Kościołem”. W tym celu bezprawnie przekazał katolickim biskupom część akt dotyczących kleru. Co z tymi dokumentami zrobili biskupi? Na ten temat wypowiadał się publicznie Jerzy Dziewulski, były PRL-owski milicjant antyterrorysta, w Trzeciej Rzeczpospolitej poseł oraz wiceszef sejmowej Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych. Według Dziewulskiego episkopat, gdy tylko dostał papiery, potraktował je podobnie jak esbecy. Mianowicie kazał je zniszczyć, gdyż zapisano w nich zbyt wiele faktów, które kompromitowały i hańbiły katolickich księży[12].

O przekazaniu licznych teczek TEOK biskupom wiemy nie tylko od Dziewulskiego, ale też od osoby najlepiej poinformowanej. W 2001 r. Czesław Kiszczak przyznał publicznie, że 12 lat wcześniej:

- nakazał lub pozwolił unicestwić „bardzo dużo” teczek księży;

- niektóre z nich podarował Kościołowi katolickiemu „na jego wyraźną prośbę”[13].

Czy teczka TEOK Rydzyka należała do tych, z których Kiszczak zrobił prezent biskupom? Na pierwszy rzut oka to dopuszczalna hipoteza, skoro w esbeckich dokumentach brak protokołu likwidacji lub jakiejkolwiek innej informacji o regulaminowym zniszczeniu tej teczki. Jednak w następnych rozdziałach przekonamy się, że sekrety Tadeusza Rydzyka mogły mieć szczególną naturę. Naturę, która wykluczałaby dzielenie się nimi z episkopatem.

Rzecz jasna, nas interesowałaby najbardziej treść zaginionej teczki TEOK Rydzyka. Ale skoro jej nie ma, warto przyjrzeć się temu, co dokładnie oznacza słowo „zaginiona” w jej przypadku. W jaki sposób zniknęła? Czy inne teczki TEOK podzieliły jej los?

W mediach i internecie krąży opinia, jakoby „PRL-owskie teczki księży nie przetrwały”, „zachowała się tylko jedna teczka przypadkowego księdza” etc. To opinia wygodna dla katolickiego kleru i jego ultrakatolickich obrońców. Sprawia ona bowiem, że Polki i Polacy nie próbują poznać esbeckich akt księży, skoro wierzą, że te akta nie istnieją… Tymczasem wbrew tej opinii – jak również wbrew wysiłkom Kiszczaka, Dankowskiego, Szczygła i innych niszczycieli papierów – nie wszystko zostało wyniesione i zniszczone.

W Archiwum Cyfrowym IPN figurują liczne teczki TEOK, zarówno w postaci papierowej, jak i mikrofilmowej. Niektóre z tych teczek zachowały się w całości, z innych pozostała tylko część zawartości. Ale nawet jedna czy dwie karty też mogą stanowić ważny ślad, wiodący do następnych istotnych tropów. Wynika to z natury esbeckiego systemu kartoteczno-archiwalnego, który stanowił dzieło na swój sposób wybitne. Przypominał dobrze funkcjonujący organizm, w którym każdy element współdziałał z wieloma innymi elementami. Dlatego niejeden pozornie izolowany dokument po głębszej analizie może nam wiele powiedzieć. Stanowi źródło informacji o innych dostępnych, a nawet niedostępnych dokumentach.

Dlatego należy apelować do badaczy, żeby pochylili się nad ocalałymi teczkami księży. Każdy, kto zajrzy do Archiwum Cyfrowego IPN, znajdzie bez trudu materiały do takiej kwerendy. Niektóre opisy zamieszczone w Archiwum Cyfrowym zawierają podstawowe informacje. Można się z nich dowiedzieć:

- jakiego typu operację SB przeprowadziła w sprawie danego księdza;

- w których miejscowościach działał ten ksiądz;

- co SB mu zarzucała;

- ile kart liczy sobie ocalała teczka TEOK;

- w którym magazynie, regale i pudle IPN ją przechowuje.

Przeglądając Archiwum Cyfrowe IPN doliczyłem się ponad 1600 teczek TEOK lub „teczek zawierających materiały z TEOK”. Z moich wyliczeń wynika, że najwięcej akt księży zachowało się w Katowicach. Kraków jest pod tym względem drugi. Tak się składa, że po 1982 r. teczka TEOK Tadeusza Rydzyka znajdowała się właśnie w Krakowie. Była tam jeszcze w 1988 r., o czym powiem więcej w jednym z następnych rozdziałów tego tomu. Jednak wśród relatywnie licznych teczek TEOK z Krakowa, które przetrwały w takiej czy innej postaci, nie znajdujemy teczki TEOK Rydzyka.

Co w tym przypadku znaczy wyrażenie „w takiej czy innej postaci”? Co oznacza sformułowanie „teczka zawierająca materiały z teczki TEOK”? Chodzi o to, że niejedna teczka TEOK dotrwała do naszych czasów w postaci niecałej, cząstkowej. Dlaczego? Dlatego, że Instytut Pamięci Narodowej odzyskał tylko część jej zawartości. Jak oświadczył w 2017 r. prezes IPN Jarosław Szarek, wiele materiałów z teczek TEOK zostało odtworzonych przez pracowników IPN podczas „prac porządkowych i rekonstrukcyjnych”[14]. Te prace to między innymi sklejanie dokumentów podartych lub pociętych przez esbeków na kawałki. Łatwo się domyślić, że tak potraktowane akta trudno odtworzyć w całości.

W oświadczeniu Szarka mowa o dokumentacji ze Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego odnalezionej w tzw. worach ewakuacyjnych. Zatem o papierach, które esbecy próbowali zniszczyć, ale nie zdążyli. Procedura polegała na tym, że akta wytypowane do likwidacji – w tym teczki TEOK – upychano w wielkich workach (często po uprzednim podarciu lub pocięciu). Następnie dokumenty trafiały do papierniczego młyna w celu zmielenia zawartości. Względnie do lasu, w którym esbecy rozpalali ognisko. Robiono tak w całej Polsce, jednak na Śląsku niszczyciele spóźnili się z wykonaniem finalnych etapów operacji. Część dokumentacji przeznaczonej do zniszczenia nie dotarła do młyna papierniczego ani nie została poddana działaniu ognia. Śląskie wory ewakuacyjne wpadły w ręce funkcjonariuszy służb specjalnych III RP[15].

Jakie były dalsze losy ocalałych śląskich worów i ich zawartości? Prezes Szarek podaje – a zapisy w Archiwum Cyfrowym IPN potwierdzają – że służby III RP przekazały wory ewakuacyjne Instytutowi Pamięci Narodowej przed 2002 r. Jednak pracownicy IPN zajęli się zawartością worków dopiero w 2006 r. Czyżby nikt wcześniej nie wpadł na pomysł, że wory ewakuacyjne mogą zawierać szczególnie cenne materiały?

Łatwo można się domyślić, że to właśnie worom ewakuacyjnym oddział IPN w Katowicach zawdzięcza swoje pierwszeństwo w liczbie zachowanych i odzyskanych teczek księży[16].

W jaki sposób krakowski oddział IPN zajął drugie miejsce? Również i on odzyskał wiele cząstkowych materiałów, które składały się na teczki TEOK. Spora część tych materiałów pochodzi z lat 80. To okres, w którym teczka Rydzyka znajdowała się w Krakowie. Jednak pracownicy krakowskiego oddziału IPN w żadnym zakamarku nie trafili na fragmenty teczki TEOK Rydzyka. Nie wyszperali jej strzępów w stosach pociętego papieru.

Na tym nieuchwytność teczki TEOK Rydzyka się nie kończy.

To teczka – jeśli można tak powiedzieć – „o najwyższym stopniu zaginięcia”. Wiemy bowiem o teczkach TEOK, które zaginęły, ale pozostawiły ślad w ewidencji SB. Informacja o tym, że istniały, zachowała się w protokołach zniszczenia albo w esbeckich spisach kartotecznych i archiwalnych. Jednak i do tej kategorii nie należy teczka TEOK Rydzyka. Ona zniknęła bez śladu.

Co zatem obserwujemy? Po pierwsze, zaginięcie. Po drugie, nieodnalezienie. Po trzecie, nieodtworzenie. Po czwarte, niepozostawienie żadnego śladu. Po piąte, wszystko to w Krakowie – mimo że przetrwało tam względnie dużo innych teczek TEOK z tego samego okresu.

To niejedyny taki przypadek, rzecz jasna. Niemniej daje do myślenia. Zwłaszcza że, jak się dowiadujemy, zniknęła nie tylko teczka TEOK Rydzyka. Zniknęło również wiele innych akt, które dotyczyły Rydzyka zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Skąd o tym wiemy? Między innymi z esbeckiego dokumentu, który znajduje się w jedynej ocalałej teczce księdza Rydzyka. Chodzi o teczkę paszportową, w której udokumentowano formalności związane z podróżami zagranicznymi Rydzyka. Takie papiery na pierwszy rzut oka mogą się zdawać nieciekawe. Gdy się jednak przejrzy je starannie, można odkryć wiele interesujących faktów. W przypadku Rydzyka kluczowe okazało się odczytanie krótkiego tekstu, który ktoś pracowicie zaczernił mazakiem.

Opowiem o tym w drugiej i trzeciej części tego tomu. Teraz musimy wrócić do teczki TEOK Rydzyka i jej możliwych losów. Brak tej teczki w archiwach nie oznacza bowiem, że na pewno przestała istnieć. Naiwnością byłoby przypuszczać, że każda teczka TEOK, której nie da się dzisiaj znaleźć, została faktycznie zniszczona.

Z licznych źródeł – w tym z przywołanego już komunikatu IPN[17] – wiemy, że esbecy w latach 1989–1990 nie tylko palili i mielili dokumenty. Niektóre także ukrywali.

Łatwo się domyślić, że dotyczyło to dokumentów:

- najcenniejszych;

- zawierających najbardziej hańbiące informacje;

- stanowiących najbardziej skuteczne narzędzie nacisku i wpływu.

Wiele z teczek TEOK zaliczało się do tej kategorii. W czasach PRL funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa werbowali księży, jak również starannie dokumentowali ich słabości. Po co? Oczywiście po to, żeby ich szantażować. Nie należy zakładać, że wszystkie takie szantaże skończyły się razem z komunizmem. Na przełomie lat 80. i 90. duża część polskiego społeczeństwa gloryfikowała katolickich duchownych. To mogło czynić teczki TEOK szczególnie atrakcyjnymi dla upartych lub zdesperowanych esbeckich szantażystów, którzy chcieliby szantażować księży również w III RP. Chyba nie muszę tłumaczyć, skąd ta atrakcyjność. Uwielbienie ze strony wiernych czyniło niemal każdego księdza osobą wpływową. Zatem cenną jako narzędzie dla szantażysty, który pragnie wpłynąć na rzeczywistość.

Nie należy jednak sądzić, że w latach 1989–1990 liczni funkcjonariusze SB snuli perspektywiczne plany zachowania swoich wpływów za pośrednictwem szantażowanych księży. Esbecy głównie ratowali własną skórę. Wiedzieli, że po upadku komunizmu mogą znaleźć się na celowniku prokuratury, sądów, mediów, a przede wszystkim – swoich dotychczasowych ofiar. Wiedzieli, że będą potrzebować pieniędzy i sojuszników. Teczka o skrajnie kompromitującej zawartości stanowiła idealną kartę przetargową. Osoby zainteresowane jej nieujawnianiem mogły się odwdzięczyć za przekazanie takiej teczki lub choćby za milczenie o jej istnieniu.

Dlatego należy założyć, że esbecy nie zniszczyli wszystkich teczek, które wynosili z kartotek i archiwów w latach 1989–1990. Niektóre z nich ukryli.

Jeśli zaś chodzi o biskupów, których Kiszczak obdarował aktami – to nie wiemy, co zrobili z kłopotliwą dokumentacją. Czy na pewno zniszczyli ją w całości? Zapewne niejeden hierarcha poczuł pokusę, żeby schować papiery do sejfu. Przecież esbeckie teczki o kompromitującej treści to dodatkowy środek nacisku, za którego pomocą biskup mógł dyscyplinować podległych sobie księży.

A co się stało z aktami, które przetrwały w kartotekach i archiwach Służby Bezpieczeństwa? Trafiły do Urzędu Ochrony Państwa (UOP, pierwsze cywilne służby specjalne wolnej Polski). Pozostawały tam przez całe lata 90. Zatem były wówczas niemal całkowicie niedostępne dla uczonych, publicystów i dziennikarzy śledczych.

W 1999 r. powstał Instytut Pamięci Narodowej, który miał:

- przejąć zachowane akta SB i innych służb specjalnych PRL;

- udostępniać tę dokumentację dziennikarzom i historykom.

Wtedy Urząd Ochrony Państwa zaczął przekazywać esbeckie papiery do IPN. Przekazywanie to kontynuowała następczyni UOP, czyli powołana w 2002 r. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW).

Na ile wypada ufać, że UOP, ABW i IPN niczego nie ukryły lub nie ukrywają, jeśli chodzi o esbeckie akta księży?

W UOP, a nawet w ABW służyło sporo byłych esbeków. Rzecz jasna, taka przeszłość nie dyskredytuje ich automatycznie jako funkcjonariuszy służb specjalnych demokratycznej Rzeczpospolitej. Nie mamy jednak gwarancji, że każdy były esbek w służbie wolnej Polski odrzucił pokusę bezprawnego wykorzystywania tajnej wiedzy z przeszłości. IPN przyznaje, że funkcjonariusze służb III RP dla celów prywatnych wynosili dokumenty SB ze służbowych archiwów[18]. W sposób naturalny nasuwa się przypuszczenie, że robili to przede wszystkim byli esbecy – oni najlepiej znali swoje papiery z czasów PRL. Ale znali je nie tylko oni. „Nowi” funkcjonariusze z demokratycznego naboru po 1989 r. także interesowali się esbeckimi papierami. Nie da się wykluczyć, że i wśród „nowych” znaleźli się tacy, którzy je wynosili dla celów prywatnych.

Na tym nie koniec. Służby III RP blokowały lub ograniczały ujawnienie akt SB również w inny sposób, jak najbardziej urzędowy. Chodziło o to, że UOP i ABW wykorzystywały esbeckie dokumenty w swojej pracy – jako źródło informacji, zapewne też jako narzędzie operacyjne. Jeżeli UOP i ABW posiadały jakieś teczki TEOK, to za ich pomocą mogły dla swoich celów wywierać presję na niektórych najbardziej zdemoralizowanych duchownych. Jeśli tak było, jeśli jakąś częścią teczek TEOK posługiwały się służby III RP, to trudno oczekiwać, żeby wyzbyły się takiego narzędzia chętnie i bez oporów… Zatem kierownictwo UOP i ABW mogło blokować ujawnienie esbeckiej dokumentacji księży posiadanej przez te służby. Mogło nie przekazać Instytutowi Pamięci Narodowej niektórych teczek TEOK albo przy przekazaniu mogło wystąpić do IPN o nieudostępnianie ich badaczom.

Co więcej, w służbach wolnej Polski znaleźli się też radykalni prawicowi katolicy. Centrala Urzędu Ochrony Państwa w Warszawie przeżyła najazd takich radykałów w latach 1991–1992, gdy Antoni Macierewicz pełnił funkcję ministra spraw wewnętrznych (jego bliski przyjaciel i prawa ręka, Piotr Naimski, został wtedy szefem UOP). Jeszcze więcej prawicowych katolików i ultrakatolików trafiło do Instytutu Pamięci Narodowej. Ich nieformalnym liderem stał się Sławomir Cenckiewicz – współpracujący z Macierewiczem i Rydzykiem wyznawca tzw. lefebryzmu (lefebryści uważają, że Watykan po II soborze watykańskim zaczął odchodzić od katolicyzmu)[19].

Łatwo się domyślić, że ultrakatolików w UOP i IPN mogła kusić myśl o zniszczeniu dokumentacji, która najbardziej kompromituje katolickich księży. Jak również myśl o ukryciu tej dokumentacji i używaniu jej jako środka nacisku na księży. Fanatyczny katolicki działacz potrzebuje duchownych, którzy by usprawiedliwiali i błogosławili kontrowersyjne działania fanatyka.

Trudno więc zakładać, że ogniska i młyny papiernicze z lat 1989–1990 oraz hojny dar Kiszczaka dla biskupów to jedyne przyczyny dzisiejszej niedostępności licznych teczek TEOK. Na pewno wiele z nich zostało zniszczonych podczas upadku komunizmu. Niektóre jednak wciąż mogą spoczywać w prywatnych skrytkach byłych esbeków i funkcjonariuszy UOP, o ile już nie zostały za coś przehandlowane. Innych teczek TEOK wypadałoby szukać w sejfach katolickich kurii biskupich. Jeszcze inne wciąż mogą się znajdować w gestii służb specjalnych III RP – objęte utajnieniem przez te służby.

Co w tym przypadku oznacza utajnienie? To, że nikt poza służbami III RP i ich politycznymi zwierzchnikami nie ma dostępu do utajnionych materiałów. Nikt inny nie ma prawa ich oglądać, a w większości przypadków – nawet wiedzieć o ich istnieniu. Dotyczy to również historyków i dziennikarzy, którzy odwiedzają Instytut Pamięci Narodowej i przeglądają akta z archiwów IPN.

Utajnianie wybranych esbeckich materiałów przez służby specjalne RP następuje od samego początku istnienia Instytutu Pamięci Narodowej. W 1999 r. służby zaczęły przekazywać do IPN posiadaną przez siebie zawartość kartotek i archiwów SB – jednak utajniały przy tym wiele esbeckich teczek ze względu na bezpieczeństwo narodowe (czyli swój pożytek). Z tych utajnionych teczek powstał tzw. zbiór zastrzeżony Instytutu Pamięci Narodowej. Trafiły do niego esbeckie dokumenty:

- oficjalnie przechowywane przez IPN;

- jednak niedostępne dla badaczy;

- niefigurujące w spisach ewidencyjnych IPN przeglądanych przez badaczy;

- użytkowane przez służby specjalne RP.

Przez lata prawica domagała się ujawnienia zbioru zastrzeżonego. Twierdziła, że niektóre teczki ukryto w nim z przyczyn politycznych. Rzekomo miały one kompromitować ważnych przedstawicieli obozu liberalnego. Co się stało, gdy prawica doszła do władzy? Ogłosiła ujawnienie zbioru zastrzeżonego w czerwcu 2017 r. Czy jednak doszło do pełnego ujawnienia tego zbioru? Skądże. Niektóre teczki wciąż pozostały tajne. Powód? Ten sam co poprzednio. Takie było życzenie służb specjalnych RP – w roku 2017 całkowicie już zdominowanych przez katolicką prawicę, która dwa lata wcześniej zdobyła władzę w Polsce. Może to rodzić podejrzenie, że kierownictwo służb chroni polityków i sojuszników prawicy przed ich własną przeszłością. Wiemy, że wśród tych sojuszników są księża – z Tadeuszem Rydzykiem na pierwszym miejscu.

Co zaś wiemy o aktach, które wciąż pozostają tajne? Tyle co o teczce TEOK Rydzyka, czyli nic. W 2017 r. media podały, że utrzymano całkowitą tajność tych akt, zatem służby RP i władze IPN nie ujawniają nawet tematyki ani tytułów teczek[20].

Dodam, że utajnienie ma niejedną postać. O ile wiadomo, niektóre z utajnionych dokumenty spoczywają w magazynach IPN, choć są niedostępne dla badaczy. Inne jednak ukryto głębiej, mianowicie w szafach pancernych Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego – gdyż ABW samowolnie przetrzymuje część akt, które powinny się znajdować w IPN. Agencja zatrzymała w swoich sejfach część dokumentów:

- wcześniej wypożyczonych przez nią z IPN;

- lub jeszcze wcześniej wypożyczonych z IPN przez Urząd Ochrony Państwa.

IPN domagał się zwrotu tych akt przez następne lata, włącznie z 2019 r. Prezes IPN Jarosław Szarek rozważał nawet podjęcie kroków prawnych wobec ABW[21]. Aczkolwiek nie wiadomo, czy tę groźbę Szarka należało traktować serio. Niektórzy komentatorzy podejrzewali bowiem, że ABW i IPN wspólnie nie chcą ujawniać teczek przejętych przez służby. W takim przypadku rolę „złego policjanta” utajniającego dokumenty wzięłaby na siebie ABW, gdyż historykom z IPN takiej roli grać nie wypada. Sprawą zajmował się opozycyjny senator Krzysztof Brejza. W lutym 2021 r. senator Brejza zapytał IPN o to, jak zakończył się spór – czy też pozorny spór – o akta zamknięte w sejfach ABW. Gdy oddawałem tę książkę do druku, Krzysztof Brejza wciąż czekał na odpowiedź[22].

Dlaczego kierownictwo Instytutu Pamięci Narodowej miałoby blokować ujawnienie teczek razem z Agencją Bezpieczeństwa Wewnętrznego? Ze względu na to, o czym wspomniałem wcześniej. Kierownictwo IPN zostało zdominowane przez prawicowców i ultraprawicowców, katolików i ultrakatolików takich jak Cenckiewicz. Dlatego nie da się wykluczyć, że niektórzy przedstawiciele tego kierownictwa uczestniczyli w ukrywaniu teczek kłopotliwych dla prawicy i Kościoła katolickiego, w tym teczek TEOK. Mogli to robić we współpracy z Agencją Bezpieczeństwa Wewnętrznego, np. uczestnicząc w typowaniu teczek, które następnie utajniła ABW. Rzecz jasna, nie da się też wykluczyć, że któryś z prawicowo-katolickich szefów lub wysokich rangą pracowników IPN zniszczył lub ukrył jakieś akta na własną rękę. Na przykład upychając je w takim zakamarku magazynów, który omijają wszelkie prace porządkowe.

Tak czy inaczej, teczka TEOK Tadeusza Rydzyka jest nieobecna lub niedostępna w Instytucie Pamięci Narodowej. Jak widać, można jej brak tłumaczyć na wiele sposobów. Jednak – podkreślę raz jeszcze – nie da się go tłumaczyć tym, jakoby teczka TEOK Rydzyka nigdy nie powstała. Wiemy, że musiała istnieć. Wiemy, że esbecy musieli założyć Rydzykowi taką teczkę, tym bardziej że podczas pobytu Tadeusza Rydzyka w Braniewie wydarzyło się coś niezwykłego. Głuchowski i Hołub w książce Imperator opisują to tak: „…rok 1962. Jest koniec zimy, do matury jeszcze trochę czasu, braniewscy klerycy idą na spacer przez zamarznięty Zalew Wiślany. Nieświadomie przekraczają granicę z ZSRR (dzisiejszy obwód kaliningradzki), a może tylko się do niej zbliżają. W każdym razie dwóch z nich zatrzymują sowieccy pogranicznicy. Najpierw częstują kanapkami, proponują nawet wódkę, potem przekazują w ręce polskich milicjantów i esbeków”.

Sowieci przekazują Rydzyka esbekom… Czy formułują przy tym „przyjacielskie sugestie” co do dalszych losów zatrzymanego kleryka? W Związku Sowieckim Kościół katolicki był traktowany jak wroga organizacja, a zgromadzenia zakonne – jak obce służby wywiadowcze. Czy Sowieci przeoczyli, kim są młodzi ludzie, którzy wtargnęli na ich terytorium? Czy klerykom udało się zataić, że są klerykami? Gdyby sowieccy pogranicznicy i współpracujący z nimi sowieccy kontrwywiadowcy przegapili lub machnęli ręką na to, że dwóch zatrzymanych intruzów to członkowie organizacji religijnej, mogliby ponieść konsekwencje.

Klerycy na pewno byli badani na granicy przez Sowietów. Skoro proponowano im alkohol, to w celu wyciągnięcia z nich informacji. Jeśli odesłano ich do polskich esbeków, to też nie bez przyczyny. Polscy milicjanci i esbecy na wschodnich i północno-wschodnich rubieżach kraju utrzymywali kontakt z sowieckimi pogranicznikami. A esbecy zajmujący się związkami wyznaniowymi ściśle współpracowali z KGB (sowieckie cywilne służby specjalne, pełniące funkcję policji politycznej, wywiadu i kontrwywiadu). Współpraca ta nieraz przybierała postać nieregulaminową z punktu widzenia przepisów obowiązujących w PRL. Teoretycznie kontakty polskich jednostek terenowych SB z sowieckimi jednostkami KGB powinny być monitorowane przez MSW w Warszawie. Tej zasady zazwyczaj przestrzegano, jednak niektórzy ją łamali. A esbecy zajmujący się związkami wyznaniowymi łamali ją często, z biegiem lat coraz częściej. Zapewne pod presją swoich sowieckich towarzyszy, którzy uważali silną pozycję Kościoła katolickiego w Polsce za szkodliwą anomalię, którą trzeba intensywnie monitorować.

Zatem należy przyjąć, że już w 1962 r. sowieckie służby odnotowały istnienie kleryka Tadeusza Rydzyka. A przekazując go esbekom, mogły wiedzieć, że kleryk trafi w ręce esbeckiej antykościelnej jednostki, z którą sowieckie służby mają szczególnie bliskie stosunki. Dodatkowe ułatwienie dla Sowietów mógł stanowić fakt, że szefem SB w Braniewie był wówczas Władysław Stefaniak. Z jego akt wynika, że podczas swej kariery specjalizował się w dwóch rodzajach działalności:

- najpierw w walce z Kościołem katolickim (do 1958 r.);

- później w ochronie kontrwywiadowczej granicy polsko-sowieckiej[23].

Zatem funkcjonariusz Stefaniak był osobą wręcz idealną do badania sprawy kleryka, który samowolnie przekroczył tę granicę.

Władysław Stefaniak i jego koledzy potraktowali sprawę Rydzyka z najwyższą powagą. Oto następny cytat z książki Głuchowskiego i Hołuba: „Milicja nie aresztuje alumnów, ale incydent daje pretekst do prób werbunku. Najdłuższe przesłuchanie miało miejsce w Wielki Wtorek – wspomina Ojciec Dyrektor w rozmowie z Szymonem Cieślarem [redaktor naczelny miesięcznika „Rodzina Radia Maryja” – w całym tekście informacje umieszczone w nawiasach kwadratowych pochodzą od T.P.]. – Szedłem na nie w habicie i myślałem: «Panie Jezu, to Wielki Tydzień, może to będzie mój Wielki Piątek. Pomóż mi tylko, żebym Cię nie zdradził». Podczas przesłuchania człowiek ma burzę w głowie. Pamiętam do dziś ich wyzwiska, jakieś straszliwe krzyki… Zanim esbecy rozpoczną przesłuchanie, długo trzymają kleryka Rydzyka w sekretariacie. Sekretarka pisze coś na maszynie i nie zwraca uwagi na siedzącego, który poci się w zimowym płaszczu. Tadeusz czeka w milczeniu, w myślach odmawia różaniec. Wreszcie wołają do pokoju. Każą pisać oświadczenie. Imię, nazwisko, miejsce stałego zamieszkania i pobytu, opis ostatnich wydarzeń…

– Jak dochodziło do jakiegoś punktu, z którym się nie zgadzałem, mówiłem: «To jest nieprawda, tego nie mogę napisać» – wspomina po latach redemptorysta. – Pamiętam, jak krzyczeli wtedy, żebym podpisał współpracę, żebym się z nimi gdzieś spotykał. Odpowiedziałem: «Możemy się spotykać tylko w klasztorze. Ja nigdzie nie pójdę. Bez przełożonych nic nie zrobię. O tym wszystkim muszę im powiedzieć». Esbecy zaczynają wrzeszczeć. Spotkanie i przesłuchanie jest tajne, pod żadnym pozorem nie wolno ujawniać nikomu treści rozmowy!

– Rozumiesz, co się do ciebie mówi, czy nie?!

Młody alumn jest bliski paniki. Nie wie, co robić (…). Na prowincjonalnym posterunku milicji niespełna osiemnastoletni Tadeusz może się spodziewać wszystkiego najgorszego. A mimo to odmawia podpisu pod deklaracją milczenia i współpracy.

– Nie będziesz księdzem, jak nie podpiszesz! – mówi esbek.

– A dlaczego nie będę?

– Bo my cię opiszemy w prasie centralnej!

– I zaczęli mówić, co na mnie napiszą – wspomina po latach ksiądz Rydzyk. – Odpowiedziałem: «Przecież to jest nieprawda!». «To nic, ale ty się nie obronisz». Nie przyjmowali do wiadomości, że nie podpiszę deklaracji. Wtedy się uniosłem i krzyknąłem: «Trudno, może księdzem nie będę, ale Judaszem też nie będę! Dość tego!». I dali mi spokój. To przesłuchanie trwało ponad trzy godziny. Później przesłuchania były systematyczne. Było ich wiele, w różnych miejscach. [A jeszcze] później zaczęli ostrzegać mnie ludzie. Przychodzili do mnie nawet ich współpracownicy. Pamiętam podczas spowiedzi w konfesjonale kilkakrotnie ktoś mówi, żebym uważał. (…) To były takie historie. Byli ludzie życzliwi, ale donosiciele też byli”.

W rozmowie z własnym portalem RadioMaryja.pl i własną gazetą „Nasz Dziennik” ksiądz Rydzyk wydał z siebie takie westchnienie, wspominając esbeków Stefaniaka: „Nie dawali spokoju (…). Ile przesłuchań, nacisków, krzyków, szantaży, żeby podpisać”[24].

Gdzie są protokoły tych wszystkich przesłuchań? Nie wiemy. Archiwum Cyfrowe IPN nie wykazuje żadnej wzmianki na temat Rydzyka w aktach Służby Bezpieczeństwa z Braniewa i Olsztyna (któremu Braniewo podlegało w 1962 r.), jak również z Elbląga (któremu Braniewo podlegało po 1975 r.). Tamtejsze protokoły, notatki lub raporty dotyczące Tadeusza Rydzyka trafiły zapewne do jego teczki TEOK. Niestety, teczka TEOK Rydzyka zaginęła. Jak się przekonamy, nie tylko ona.

Ale o tym później. Najpierw zajmijmy się tym, co się działo z młodym duchownym w następnych latach po pechowym spacerze.

Rozdział III
Zbiry, gitary i Apokalipsa

Osiem lat później, w lutym 1971 r., Tadeusz Rydzyk zostaje księdzem i pełnoprawnym redemptorystą. Przyjmuje święcenia kapłańskie i składa wieczyste śluby zakonne.

Co to znaczy? To znaczy, że 25-letni Rydzyk zostaje ostatecznie przyjęty do wyróżnionej, uprzywilejowanej grupy społecznej. Do grupy, która cieszy się statusem uświęconej kasty w oczach wyznawców katolicyzmu. Katolicyzm zaś dominuje w polskim społeczeństwa (choć PRL-owskie państwo krzewi ateizm).

Rzecz jasna, grupę tę stanowi kler katolicki. Ksiądz tego wyznania jest skazany – oczywiście w teorii – na bezżenność i abstynencję seksualną. Ale na wyrzeczeniach prawdziwych lub pozornych się nie kończy. Przede wszystkim są ogromne przywileje.

Ksiądz ma prawo pouczać, a nawet gromić wiernych. Chwali ich i gani, zarządzając niejako ich samooceną i poczuciem winy. Ma prawo wtrącać się w ich najbardziej intymne sprawy. Ma prawo żądać od nich pieniędzy lub darmowej pracy.

A przede wszystkim zostaje pośrednikiem między Bogiem a pozostałymi ludźmi. Słowo księdza jest niemal tak święte, jak Słowo Boże. Ciało księdza katolickiego też jest na swój sposób święte, skoro duchowny może brać „Ciało Boże” do ręki. Reszta wiernych przyjmuje je tylko do ust – i to właśnie z ręki księdza. Pamiętajmy, że w latach 70. wśród polskich wiernych powszechniejsza była świadomość katolickiego dogmatu, według którego opłatek eucharystyczny jest fizycznie (nie tylko symbolicznie) ciałem Chrystusa. Tak zwana „komunia na rękę” nie była praktykowana. Jeśli o niej słyszano, to tylko jako o zachodniej nowince powstałej pod wpływem „heretyckiego” protestantyzmu.

Jakie zadania czekają świeżo wyświęconego kapłana, który właśnie stał się członkiem tak elitarnego grona?

Półtora miesiąca po swoich dwudziestych szóstych urodzinach, w czerwcu 1971 r. Tadeusz Rydzyk zostaje katechetą w Toruniu. Ma uczyć dzieci religii w tym mieście – i robi to, aczkolwiek nie ogranicza się do tego skromnego zajęcia.

Mieszka w miejscowym klasztorze redemptorystów, tam się też stołuje. Wspomina to jako okres wielkiej biedy. Torunianie pamiętają jednak, że katecheta Rydzyk posiadał coś, co było obiektem pożądania ówczesnej młodzieży: motorower marki Jawa.

Ale pasterz opierał swój autorytet wśród młodych toruńskich owieczek nie tylko na motorowerze. Rydzyk nie był może najmądrzejszym księdzem w mieście, ale miał spryt i upór. Uczył się życia i wyciągał wnioski z doświadczeń. Zrozumiał, że jego mocną stroną jest muzyka. Zrozumiał, że potrafi skłonić ludzi, aby grali, śpiewali i tańczyli razem.

Zapewne też zrozumiał, że skłaniając ich do tego, ćwiczy i wzmacnia swoją charyzmę. Ci, co śpiewają i pląsają razem z kapłanem, świadomie lub bezwiednie zaczynają w nim widzieć swego wodzireja. Cielesnego i duchowego, i do tańca, i do różańca… Do dziś współpracownicy i wyznawcy Rydzyka organizują wielkie nabożeństwa z bogatą oprawą muzyczną. W grudniu 2018 r. cała Polska widziała, jak na rocznicowym nabożeństwie Radia Maryja zbiorowo podśpiewywali i kołysali się do rytmu ministrowie RP razem z kierownictwem rządzącej partii PiS.

Tadeusz Rydzyk impresariem muzycznym został właśnie w Toruniu, gdzie zaczął organizować tzw. msze bigbitowe. Bigbit – to polska odmiana muzyki rockandrollowo-popowej, wzorowana na brytyjskiej, ale wzbogacona o elementy polskiego folkloru. PRL-owscy komuniści nie chcieli, żeby polska młodzież słuchała zachodniego rocka i popu. Wiedzieli jednak z doświadczenia, że zakazy są przeciwskuteczne. Najzręczniejsi z komunistycznych macherów od kultury zdecydowali się tolerować miejscową namiastkę brytyjskiej muzyki młodzieżowej, pod warunkiem że będzie to muzyka jak najbardziej „polska”, nasycona „rodzimymi”, „narodowymi” i „ludowymi” brzmieniami. Po latach można powiedzieć, że to jedna z niewielu rzeczy, która się komunistom udała. Aczkolwiek nie tyle dzięki nim, ile dzięki utalentowanym artystom, którzy tworzyli bigbit. Niektóre utwory również dziś brzmią dobrze i ciekawie.

Nic dziwnego, że obok najzręczniejszych komunistów bigbitem zainteresowali się też najzręczniejsi duchowni – w tym Karol Wojtyła, przyszły Jan Paweł II. W Krakowie i Częstochowie odbywały się wówczas kościelno-popowe festiwale muzyczne z cyklu Sacrosong. Ich tropem podążył ksiądz Rydzyk, który zaprosił młodych adeptów bigbitu do przygrywania podczas mszy. Ubogi młody duchowny z luksusów posiadający jedynie motorower płacił muzykom niemałe honoraria („kwoty dość spore” – wspomina w książce Imperator jeden z tych muzyków, późniejszy poseł SLD Jerzy Wenderlich). Skąd Rydzyk brał na to pieniądze? Nie wiemy. Wygląda na to, że już wtedy źródłom finansowania księdza Rydzyka brakowało przejrzystości.

Muzyczno-liturgiczna działalność Rydzyka przyciągnęła uwagę komunistycznej Służby Bezpieczeństwa. Dziś może to brzmieć absurdalnie. Dlaczego służby specjalne miały się interesować oprawą muzyczną mszy w toruńskim kościele? Jednak z punktu widzenia PRL-owskich komunistów, pragnących kontrolować każdy aspekt życia, było to zrozumiałe i logiczne. Komuniści walczyli przecież z księżmi o dusze młodzieży. Pozwolili na bigbit po to, żeby młodzież pokochała komunistów z wdzięczności za tę łaskę. Nie mogli zgodzić się na to, żeby Kościół katolicki odebrał im bigbit, a razem z nim dusze młodzieży.

We wrześniu 1973 r. toruńscy redemptoryści pod przewodnictwem przybyłego z Krakowa salezjanina Jana Palusińskiego organizują miejscową edycję festiwalu Sacrosong. Jednym ze współorganizatorów jest Tadeusz Rydzyk. Co na to esbecy? Funkcjonariusze próbują zdezorganizować festiwal… wzbudzając rywalizację i zawiść między zespołami muzycznymi. Dokładnie rzecz biorąc – między bigbitowym zespołem Rydzyka a grupą, którą prowadził inny duchowny, ksiądz Genza.

Esbecja traktowała tę sprawę ze śmiertelną niemal powagą. Funkcjonariusze SB piszą w raportach:

- o „wzajemnej dezintegracji” zespołów muzycznych;

- o „absorbowaniu redemptorystów sprawami wewnątrzzakonnymi” w celu odciągnięcia ich uwagi od przygotowywania festiwalu.

Rzućmy okiem na ten drugi element esbeckiego planu. Funkcjonariusze snują swoje antyfestiwalowe intrygi przy pomocy:

- tajnych współpracowników (pseudonimy „JANEK”, „T”, „TARZAN”, „STOKROTKA”, „BAUER”, „KIEROWNIK”, „MATHIAS” i „STANISŁAWSKI”)

- oraz „kontaktów operacyjnych”, czyli nieformalnych informatorów (pseudonimy: „STUDENT” i „PT”).

Przynajmniej niektórych spośród tych konfidentów esbecy zamierzają użyć do generowania kłopotliwych „spraw wewnątrzzakonnych”, które przeszkadzałyby redemptorystom w organizacji festiwalu. Wynika z tego, że funkcjonariusze mają swoich agentów wśród samych zakonników. Księdza Tadeusza Rydzyka wśród nich nie znajdujemy. Czy próbowano go zwerbować? Nie wiadomo. Zapewne brano go pod uwagę jako potencjalne narzędzie „wzajemnej dezintegracji”. W jednym z dokumentów zostaną wyraźnie odnotowane destrukcyjne i obstrukcyjne poczynania Rydzyka względem zakonnych przełożonych.

Kto werbował zakonników i muzyków związanych z festiwalem?

Teoretycznie odpowiadał za to esbecki Wydział IV bydgoskiej Komendy Wojewódzkiej MO (Milicja Obywatelska, komunistyczny odpowiednik policji, formalnie obejmujący również SB). Przypomnę: Wydział IV to część tzw. pionu czwartego, który walczył ze związkami wyznaniowymi. Głowę tego pionu stanowił Departament IV komunistycznego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie. Antykościelnemu Departamentowi IV podlegały antykościelne Wydziały IV w lokalnych komendach MO.

Jednak w rzeczywistości esbecy z Bydgoszczy tylko monitorowali działania funkcjonariuszy z Torunia, którzy bezpośrednio zajmowali się festiwalem Sacrosong. Wśród nich wyróżniał się podporucznik Edward Dusza – młody, zdolny, skuteczny i pozbawiony skrupułów esbek. To on odpowiadał za pozyskiwanie agentów spośród redemptorystów organizujących Sacrosong.

Podporucznik Dusza został przyjęty do Służby Bezpieczeństwa w 1969 r. Natychmiast skierowano go na roczny kurs oficerski do Legionowa pod Warszawą, gdzie mieściło się Centrum Wyszkolenia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W 1972 r. Dusza odbył szkolenie dotyczące infiltracji i zwalczania zakonów, duszpasterstwa akademickiego oraz nieformalnych grup religijnych. Trzy lata później – w 1975 r. – młodego funkcjonariusza przeniesiono do toruńskiego Wydziału III, odpowiedzialnego za walkę z opozycją polityczną. Tam Duszę od razu awansowano na kierownika sekcji. Musiał się sprawdzić, gdyż w gorących latach 1979–1981 został wiceszefem Wydziału III. Wiele świadczy o jego bezwzględności i zdolności do łamania wszelkich reguł. Na przykład to, że jednym z konfidentów Edwarda Duszy był tajny współpracownik „Andrzej”. Młody psycholog, który udzielał porad studentkom opozycjonistkom z Torunia, a następnie przekazywał ich intymne zwierzenia esbekowi[25].

Należy odnotować, że funkcjonariusz Dusza – podobnie jak liczni, choć nie wszyscy esbecy – należał do Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej (TPPR). Członkowie tej organizacji jeździli do Związku Sowieckiego i kontaktowali się z przedstawicielami ZSRR przysyłanymi służbowo do Polski. Jednak TPPR nie stanowiło głównego kanału sowieckiej infiltracji w Polsce. Przede wszystkim zajmowało się organizacją wycieczek turystycznych. Czy poza TPPR podporucznik Dusza mógł utrzymywać inne, bliższe i bardziej poufne kontakty z „towarzyszami radzieckimi”?

Wiadomo, że koledzy Duszy z toruńskiej SB w następnych latach takie kontakty z Sowietami utrzymywali (powiem o tym więcej w dalszej części tego rozdziału). Trzeba też zauważyć, że w 1972 r. Edward Dusza został przeszkolony do walki z zakonami katolickimi i duszpasterstwem akademickim. Walką z Kościołami zajmowali się najbardziej promoskiewscy funkcjonariusze SB, oni też dobierali sobie uczniów i współpracowników o podobnym nastawieniu – albo takie nastawienie im wpajali[26]. Można więc przypuścić, że podporucznik Dusza nie odmówiłby pomocy „towarzyszom radzieckim”, gdyby się z nim skontaktowali.

Ale po co mieliby się z nim kontaktować? Sowieccy funkcjonariusze w Toruniu mogli zainteresować się Duszą ze względu na ich główne zadanie w tym mieście. Polegało ono na ochronie wielkiej jednostki armii ZSRR, która tam stacjonowała. A Edward Dusza, zanim zgłosił się do SB, służył w Gdyni, w Batalionie Portowym WOP (Wojska Ochrony Pogranicza, komunistyczny militarny odpowiednik Straży Granicznej). Zatem uczestniczył w wojskowej ochronie wielkiego obiektu strategicznego (port w Gdyni). Ze względu na to doświadczenie przedstawiciele sowieckich służb w Toruniu mogli widzieć w Duszy nie tylko „przychylnego tubylca”, ale też „cenny miejscowy zasób”. A to, że Edward Dusza w latach 1972–1973 zajmował się klerem, wcale nie musiało zmniejszać jego ewentualnej atrakcyjności dla sowieckich kolegów. Wręcz przeciwnie: sowieckie służby musiały być zainteresowane również toruńskimi księżmi. Przecież traktowały wszystkich duchownych jak potencjalnych agentów kapitalistycznego wroga. Rzecz jasna, Dusza był wtedy bardzo młodym funkcjonariuszem. Oficerowie służb Kremla rozmawiali przede wszystkim z szefami toruńskiej SB i ich bliższymi współpracownikami. Jednak ze względu na nieufność wobec PRL-owskich kolegów Sowieci nieraz kontaktowali się po cichu z młodszymi funkcjonariuszami SB. W ten sposób weryfikowali informacje uzyskane od esbeckich szefów.

Jak już wspomnieliśmy, esbecy opisują swoją walkę z Sacrosongiem w sposób śmiertelnie poważny, choć równocześnie ograniczają się do szkolnych – czy wręcz przedszkolnych – intryg. Tych, którzy pamiętają czasy PRL, zapewne zdziwi bardziej łagodność funkcjonariuszy niż ich powaga. Łagodność tym dziwniejsza, że sprawą zajmował się nie tylko bezwzględny Edward Dusza. Monitorował ją bowiem ktoś znacznie potężniejszy, kto później zasłynął z brutalnych działań. Mianowicie sam szef toruńskiej SB, podpułkownik Zygmunt Grochowski.

Nieoczekiwana powściągliwość Grochowskiego i Duszy zapewne przyczyniła się do porażki SB. Mimo pozyskania 10 zarejestrowanych konfidentów Służba Bezpieczeństwa przegrała walkę z Sacrosongiem. Festiwal się odbył.

Esbeckie zmagania z zakonnikami i muzykami w Toruniu zostały udokumentowane w teczce opatrzonej kryptonimem „Fanfaroni” i dostępnej w IPN. Pojawia się w niej nazwisko „Rydzyk” – niekiedy pisane z osobliwym błędem, mianowicie jako „Rydryk”. Znajdujemy je w dokumentach podpisanych przez ważną osobę. Na przykład w notatce z listopada 1972 r. czytamy, co następuje: „Do Naczelnika Wydziału IV KW MO w Nydgoszczy [powinno być „Bydgoszczy”; autor lub maszynistka próbowali poprawić tę literówkę, ale nie do końca im się to udało] Redemptorysta O. Tadeusz RYDRYK z Torunia – opiekun działającego przy parafii św. Józefa młodzieżowego zespołu muzycznego podjął ostatnio starania o wypożyczenie we wrześniu 1973 roku 90-ciu łóżek i kompletów bielizny pościelowej. Sprzęt ten będzie potrzebny OO Redemptorystom w związku z mającym się odbyć w Toruniu festiwalem. Sprawę tą O Rydryk starał się załatwić za pośrednictwem pracowników hotelu Kosmos”.

Kto popełnił błąd w nazwisku Rydzyka? Autorem notatki jest nie kto inny jak wspomniany przed chwilą szef toruńskiej SB, Zygmunt Grochowski. Esbek wysoko postawiony, dobrze poinformowany i obyty, podpułkownik i magister wyższej uczelni, pierwszy wicekomendant miejski i powiatowy Milicji Obywatelskiej odpowiedzialny za Służbę Bezpieczeństwa w Toruniu[27].

Co oznacza ta ranga i stanowisko? Dużo: Grochowski był:

- najważniejszym esbekiem w Toruniu;

- co najmniej drugim co do ważności milicjantem w mieście i powiecie.

Piszę „co najmniej”, gdyż dla komunistów SB była ważniejsza niż MO. Miejski czy powiatowy wicekomendant ds. SB miewał większe znaczenie niż jego formalny zwierzchnik, milicyjny komendant (chyba że ten komendant też był esbekiem, co się nieraz zdarzało).

W późniejszych dokumentach podpułkownik Grochowski już nie robi błędu w nazwisku naszego bohatera. W marcu 1973 r. odnotowuje destrukcyjno-obstrukcyjny potencjał Rydzyka i przy tej okazji poprawnie zapisuje jego nazwisko: „…katecheta O Tadeusz RYDZYK na skutek trwających od pewnego czasu zatargów z miejscowymi przełożonymi przyjął całkowicie bierną postawę. Wymieniony po ostrej rozmowie z przełożonymi w dniu 30 bm kategorycznie odmówił wykonywania jakichkolwiek obowiązków w Toruniu i o swej decyzji poinformował prowincjała zgromadzenia. Należy nadmienić, że O RYDZYK poza katechizacją kierował istniejącym przy kościele młodzieżowym zespołem beatowym pn. Truwarsi [powinno być „Truwersi”] i był czynnie zaangażowany w przygotowania do festiwalu Sacrosong 73”.

Dwa miesiące później podpułkownik magister Grochowski jeszcze raz pochyla się nad Rydzykiem i znów nie popełnia błędu w nazwisku (choć on lub jego maszynistka mają pewne problemy z pisownią niektórych słów). Cytuję dokument z maja 1973 r.: „Młodzieżom [sic!] (…) opiekowało się dwóch redemptorystów; O RYDZYK i O CZYŻ. (…) redemptorysta O RYDZYK nie wysłał na eliminacje swego zespołu instrumentalnego z obawy o ewentualne represje wyciągane przez władze w stosunku do poszczególnych członków”.

Autorzy książki Imperator próbują tłumaczyć wcześniejszą omyłkę Grochowskiego tym, że toruńska esbecja w listopadzie 1972 r. mogła jeszcze słabo znać Rydzyka. Jednak esbecy dokładnie sprawdzali dane personalne śledzonych osób już na samym początku inwigilacji. Poza tym zniekształcenie swojsko brzmiącego nazwiska „Rydzyk” w dziwne „Rydryk” jest mało prawdopodobne z lingwistycznego punktu widzenia. Nawet jeśli esbek miał kłopoty ze słuchem albo usłyszał nazwisko księdza z ust niewyraźnie mówiącego informatora – to z Rydzyka prędzej zrobiłby się „Rydzek”, „Ryzyk” lub „Rycyk” niż osobliwy „Rydryk”.

Nasuwa się inne, bardziej prawdopodobne wytłumaczenie. Notatka Grochowskiego z listopada 1972 r. napisana jest na maszynie. Wygląda na zredagowaną w pośpiechu. Wskazuje na to nie tylko literówka w nagłówku („Nydgoszcz”). Również to, że nazwisko „Rydryk” za pierwszym razem zostało zapisane wielkimi literami, a za drugim razem – małymi. Tymczasem esbecy, gdy tylko mieli czas na dopieszczanie swych notatek, stosowali manierę zapisywania wielkimi literami nazwisk istotnych dla sprawy. Również wtedy, gdy te nazwiska powtarzały się w tekście. W następnych dokumentach Grochowski konsekwentnie pisze: „O RYDZYK”, „O Tadeusz RYDZYK”.

Jak więc mogło dojść do błędu w nazwisku? Każdy, kto badał esbeckie dokumenty, wie, że funkcjonariusze nieraz pisali notatki odręcznie, a następnie przepisywali je na maszynie lub dawali do przepisania maszynistkom. W tym przypadku musiało być podobnie. Maszynistka dostała odręczną notatkę Grochowskiego, którą podpułkownik kazał na gwałt przepisać i wysłać do Bydgoszczy. Pośpiech spowodował, że maszynistka popełniła błąd w nazwisku. W rękopisach z tamtej epoki często można się natknąć na „r” pisane „po francusku” (górna falująca poprzeczka litery odchodzi wtedy w lewo, nie w prawo – i nóżka litery też lekko skręca w lewo). Tak pisana litera „r” upodabnia się do „z”. Stąd błąd zestresowanej asystentki Grochowskiego (używam form żeńskich „maszynistka” i „asystentka”, ponieważ w tamtych czasach SB do pomocniczych prac biurowych z reguły wykorzystywała kobiety).

Wynikałoby z tego, że toruńska SB już w 1972 r. wiedziała, jak Tadeusz Rydzyk ma na nazwisko. Jak również wiedział to najważniejszy toruński esbek Zygmunt Grochowski. Za błąd odpowiadała maszynistka, nie szef.

Dlaczego ten szef, szef całej toruńskiej esbecji, tak często pisał o Rydzyku? Ponieważ osobiście się nim zajmował. Uczestniczył nawet we wspomnianych wcześniej manipulacjach polegających na wzbudzaniu zawiści między zespołem muzycznym księdza Rydzyka i zespołem muzycznym księdza Genzy. W teczce „Fanfaroni” zadania esbeków z Torunia zostały sformułowane następująco:

„1. W zależności od rozpoznanych postaw i opinii poszczególnych OO Redemptorystów w stosunku do «Sacrosongu 73» podejmować działania popierające krytyczne głosy, stwarzać określone sytuacje operacyjne wokół księży aktywnie zaangażowanych w przygotowania do festiwalu. Wykonają ppłk mgr Z. Grochowski, por. A. Goliński i ppor. E. Dusza.

2. W stosunku do OO Redemptorystów O GENZY i O RYDZYKA kierujących zespołami muzycznymi podejmować przedsięwzięcia zapobiegawcze zmierzające do ich wzajemnej dezintegracji (na tle poziomu przygotowania ich zespołów), podobnie wpływać na te zespoły. Wykonają: jak w pkcie 1”.

Jak w punkcie pierwszym – czyli znowu podpułkownik Grochowski, porucznik A. Goliński i podporucznik E. Dusza.

Co wiemy o najważniejszym esbeku w Toruniu, podpułkowniku Grochowskim, który zajmował się Rydzykiem? Po tym, co przeczytaliśmy, może nam się zdawać intrygantem z przedszkola. Popełnilibyśmy jednak błąd, nie doceniając podpułkownika magistra. Grochowski nie ograniczał się tylko do intryg takich jak „popieranie krytycznych głosów” wśród zakonników i wzbudzanie zawiści między młodymi artystami.

W późniejszych latach Zygmunt Grochowski znany był z brutalnych metod. Jego podwładni internowali opozycjonistkę Elżbietę Burkacką-Łaukajtys, a następnie zatrzymali jej męża, Tadeusza Łaukajtysa. Grozili, że zaaresztują go na dłużej, a wtedy dwoje dzieci państwa Łaukajtysów zostałoby bez opieki rodziców. „Pistolet leżał na biurku, gdy żonę przesłuchiwali” – zeznał Tadeusz Łaukajtys po latach, już w wolnej Polsce, podczas procesu esbeków, którzy dręczyli jego rodzinę.

Dziennikarze i inni badacze (np. prawicowy reżyser i dokumentalista Jacek Raginis-Królikiewicz) kojarzą podpułkownika Grochowskiego z tzw. porwaniami toruńskimi. Czym były porwania toruńskie? Służba Bezpieczeństwa uprowadzała działaczy opozycji z Torunia i okolic. Następnie zastraszała ich i torturowała. Planowano także zabójstwa. Z grupą dokonującą porwań współpracował Grzegorz Piotrowski, późniejszy morderca księdza Jerzego Popiełuszki[28].

Grupa ta określała się jako Organizacja Anty-Solidarność lub OAS (nazywano ją też Organizacją Anty-Solidarnościową, pełna nazwa brzmiała Grupa Kierownicza Organizacji Anty-Solidarność Regionu Kujaw i Pomorza). Działał w niej między innymi podwładny podpułkownika Grochowskiego, esbek Wiesław Zapałowski. Według zeznań sądowych on też, podobnie jak jego szef, nękał panią Łaukajtys i jej rodzinę[29]. A przede wszystkim Organizacją Anty-Solidarność i porwaniami toruńskimi kierował doradca Grochowskiego i jego człowiek od brudnej roboty – esbek Henryk Misz. W nagrodę za to funkcjonariusz Misz pojechał później do Moskwy na 5-miesięczne przeszkolenie w Wyższej Szkole KGB[30].

Składająca się z ludzi Grochowskiego i kierowana przez jego doradcę Organizacja Anty-Solidarność zajmowała się nie tylko porywaniem i torturowaniem. Wykonywała też subtelniejsze zadania. Podwładni Grochowskiego i Misza z OAS zwalczali największą antykomunistyczną organizację podziemną NSZZ „Solidarność” za pomocą przekazu… religijnego. Propagandę antysolidarnościową ubierali w język najbardziej radykalnej dewocji i bigoterii. Między innymi rozrzucali ulotki, w których można było wyczytać, że „Solidarność” to bestia opisana w biblijnej Apokalipsie.

Z licznych dowodów i świadectw wynika, że ludzie Grochowskiego z OAS współdziałali z sowieckimi służbami specjalnymi. Ogromną wiedzę na ten temat ma Krzysztof Piesiewicz. Wybitny adwokat i działacz, w latach 80. pełnomocnik rodziny zamordowanego księdza Jerzego Popiełuszki, a w wolnej Polsce – ofiara prowokacji służb specjalnych, które próbowały zniszczyć jego reputację, publikując kompromitujące zdjęcia.

Piesiewicz tak opowiada o porwaniach toruńskich i OAS: „Wiadomo było, że w lutym i w marcu 1984 roku na terenie Torunia doszło do uprowadzenia i torturowania kilku działaczy Solidarności przez ludzi z tajemniczej «Organizacji AntySolidarnościowej» – oczywiście esbeków – i że w październiku tegoż roku prokuratura rejonowa umorzyła śledztwo z powodu niewykrycia sprawców. A też, że Piotrowski był w tym czasie, przez parę miesięcy, w Toruniu. Pojawiło się pytanie o związek między szczególną aktywnością esbeckiej «konspiracji w konspiracji» a nieco wcześniejszym pobytem w Toruniu szefa KGB gen. Wiktora Czebrikowa”[31].

Do tego należy dodać, że Grzegorz Piotrowski, morderca księdza Popiełuszki, po aresztowaniu w 1984 r. w swoich pierwszych zeznaniach obciążył funkcjonariuszy sowieckiego KGB. Wskazał ich jako inspiratorów zbrodni. Następnie się z tego wycofał. A nawet bił się za to w piersi i użalał nad „niewinnymi” KGB-istami, których rzekomo oczernił[32].

Warto też wiedzieć, że z sowieckimi służbami blisko współpracowała również pewna elitarna jednostka Służby Bezpieczeństwa. Chodzi o powołane w 1982 r. Biuro Studiów SB. Jaką działalność prowadziła ta jednostka? Niezwykłą. Otóż Biuro Studiów SB:

- w latach 80. rozbijało jedność antykomunistycznego podziemia tworząc niby-opozycyjne organizacje, niekiedy o bardzo radykalnym obliczu;

- lansowało swoich agentów i protegowanych jako pseudoopozycyjnych liderów;

- chroniło m.in. Antoniego Macierewicza, opiekowało się także Kornelem Morawieckim;

- miało wyjątkowy przywilej rejestrowania swoich konfidentów jako figurantów (osoby niewspółpracujące z SB, tylko śledzone i zwalczane przez tę służbę);

- na przełomie lat 80. i 90. zniszczyło lub ukryło najważniejszą część swoich akt.

Współpraca Biura Studiów SB z sowieckimi służbami została opisana w książkach Macierewicz. Jak to się stało oraz Morawiecki i jego tajemnice. Najwyżsi przywódcy komunistycznej partii rządzącej nie do końca wiedzieli o stopniu i zakresie tej współpracy. Można odnieść wrażenie, że liderzy zbytnio ufali „pomysłowym towarzyszom z Biura Studiów SB”. Częściej traktowali ich jak ekscentrycznych, nieco zwariowanych eksperymentatorów niż jak potencjalne zagrożenie dla swojej władzy. Wierzyli im bardziej niż funkcjonariuszom z antykościelnego pionu czwartego (Departament IV w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Wydziały IV w województwach). Tymczasem wiele wskazuje na to, że promoskiewscy funkcjonariusze z Biura Studiów SB uczestniczyli w intrygach promoskiewskich funkcjonariuszy z pionu czwartego. Oni zaś w porozumieniu z Kremlem chcieli zrzucić z tronu najwyższych przywódców PRL (o czym jeszcze będzie mowa).

Skoro Biuro Studiów SB blisko współpracowało z Sowietami, to wypada spytać, czy mogło mieć coś wspólnego z:

- Organizacją Anty-Solidarność;

- jej przestępczą i zbrodniczą działalnością;

- jej propagandą „religijną”;

- jej protektorem Zygmuntem Grochowskim, który wcześniej zajmował się księdzem Tadeuszem Rydzykiem.

Odpowiedź brzmi twierdząco. W 1989 r. szefem toruńskiego oddziału Biura Studiów SB został… Henryk Misz. Doradca podpułkownika Zygmunta Grochowskiego i jego człowiek od brudnej roboty, który prowadził Organizację Anty-Solidarność, drukował „religijne” ulotki i porywał opozycjonistów tak gorliwie, że zasłużył na przeszkolenie u kolegów z KGB w Moskwie.

Kto pełnił funkcję zastępcy Misza w toruńskim oddziale Biura Studiów SB?

Esbek o nazwisku Bogdan Bogalecki, również członek OAS[33].

Co mówi nam związek Grochowskiego z Miszem, człowiekiem od brudnej roboty i spraw najtajniejszych, który współdziałał z sowieckimi służbami, a potem został ich uczniem? Najwyraźniej Zygmunt Grochowski czuwał nad Toruniem w ścisłym porozumieniu z „towarzyszami radzieckimi”. Od kiedy? Zapewne od bardzo dawna. W latach 50. Grochowski służył w Urzędzie Bezpieczeństwa[34]. Stalinowski Urząd Bezpieczeństwa, poprzednik Służby Bezpieczeństwa, stanowił nie tylko organizację zbrodniczą, ale też bezpośrednio zależną od sowieckich służb. Do 1956 r. w jednostkach Urzędu Bezpieczeństwa oficjalnie pracowali „radzieccy doradcy”, którzy kontrolowali polskich funkcjonariuszy. W latach 1952–1954 Grochowski był zastępcą Alojzego Cygańskiego, szefa toruńskiego Urzędu Bezpieczeństwa. Alojzy Cygański zaś szedł wówczas tą samą ścieżką, którą 30 lat później podążył Henryk Misz. Towarzysz Cygański współpracował z Sowietami tak blisko i sprawnie, że w 1954 r. został skierowany na przeszkolenie w moskiewskiej Wyższej Szkole KGB. Kogo zostawił w Toruniu jako swego następcę? Dotychczasowego zastępcę, czyli Zygmunta Grochowskiego, który przez następne 2 lata kierował toruńskim Urzędem Bezpieczeństwa. A przez kolejne 34 lata, do 1990 r., z niewielkimi tylko przerwami, rządził toruńską Służbą Bezpieczeństwa, zajmując się m.in. księdzem Rydzykiem.

Zainteresowanie Grochowskiego i jego esbeków osobą Tadeusza Rydzyka powinno było znaleźć odzwierciedlenie w teczce TEOK Rydzyka. Biorąc pod uwagę wszystko, co działo się w Toruniu, należałoby się spodziewać, że teczka TEOK Rydzyka w połowie lat 70. osiągnęła już solidną grubość.

Niestety, jak wiemy, nie ma tej teczki w archiwach IPN. A jeśli jest, to została utajniona lub bezprawnie ukryta – i badacze nie mają do niej dostępu.

Rozdział IV
Wojna o krzyże

Co się stało z Tadeuszem Rydzykiem po zwycięstwie muzykalnych księży nad esbekami, czyli po festiwalu Sacrosong?

Znowu trafił w pobliże sowieckiego wojska, tak jak poprzednio. Z Braniewa można było się przespacerować na pilnie strzeżoną granicę ZSRR, w Toruniu jednostka „bratniej armii radzieckiej” zajmowała kilkaset hektarów – a teraz zakon przeniósł księdza Rydzyka do zachodniopomorskiego Szczecinka, gdzie również stacjonowali sowieccy żołnierze.

Dlaczego to podkreślam? Tam, gdzie stacjonowali żołnierze Związku Sowieckiego, sowieckie służby były szczególnie aktywne. Monitorowały wszystkich, których uważały za potencjalne zagrożenie. Jak wiemy, księży uznawały za groźnych. A o istnieniu księdza Rydzyka musiały wiedzieć od czasu jego pechowego spaceru po zamarzniętym Zalewie Wiślanym.

Głuchowski i Hołub tak opisują przeniesienie Tadeusza Rydzyka do zachodniopomorskiej miejscowości: „…jeszcze w latach 70. otrzymuje kolejny, po Toruniu, zakonny przydział: Szczecinek (…). Ponad 30-tysięczne miasto na Pojezierzu Drawskim (…). Z jednej strony tory kolejowe, z drugiej – jezioro Trzesiecko i las. Jeszcze koszary z czerwonoarmistami. Przejeżdżające przez miasto zgniłozielone ciężarówki Sowietów wciąż przypominają, kto tu naprawdę rządzi”.

Autorzy książki Imperator uznają, że Szczecinek w karierze Rydzyka to „Ważny życiowy etap, ponieważ właśnie tutaj – w miasteczku zagubionym wśród jezior i lasów Pomorza Zachodniego – zrodzi się charyzmatyczny przywódca. Tu kapłan zacznie działać według zasady, której potem uczyć będzie słuchaczy Radia Maryja: informacja – formacja – organizacja – akcja”.

W książce czytamy, że przeniesienie nastąpiło „jeszcze w latach 70.”. Gdzie można znaleźć dokładniejszą datę? Uzyskałem bardziej precyzyjną wskazówkę, do czego przyczynił się wspominany wcześniej ultraprawicowy i ultrakatolicki historyk Sławomir Cenckiewicz.

Otóż 26 czerwca 2018 r. Cenckiewicz zamieścił w społecznościowym portalu Twitter wpis następującej treści: „Moje pożegnanie z Wyższą Szkołą Kultury Społecznej i Medialnej [toruńska uczelnia założona przez Tadeusza Rydzyka] po 6 latach pracy. Wypadło świetnie – mój student Dariusz Żurek obronił z wyróżnieniem pracę magisterską! Dziękuję o. Tadeuszowi Rydzykowi: on jeden podał mi w ciężkich czasach rękę, kiedy byłem od 5 lat bez pracy! Szacunek na zawsze Ojcze!”[35]. Do tego Twitterowego hołdu przyłączył się urodzony w Szczecinku historyk profesor Stanisław Żerko. Pod wpisem Cenckiewicza profesor Żerko napisał o Rydzyku: „Mój rewelacyjny katecheta w ogólniaku #Szczecinek (1976–1980)”[36].

Co w tamtych latach robił Rydzyk w Szczecinku? Czy tym razem ograniczył się do wpajania podstaw religii katolickiej dzieciom i nastolatkom? Niemądre pytanie. Mamy przecież do czynienia z księdzem bardzo ambitnym.

W zachodniopomorskim mieście Tadeusz Rydzyk nadal działa jako religijno-społeczny impresario muzyczny. Prowadzi chór młodzieży pracującej o nazwie De Profundis (nawiązanie do słów Psalmu 130: „Z głębokości wołam do Ciebie, Panie”). Jednak gromadzi wokół siebie nie tylko muzykantów, lecz także dyskutantów. Garną się do niego młodzi katolicy, którzy chcą wyrażać swoje przekonania swobodnie. Bez ograniczeń, które dotąd narzucali im komuniści.

Gorące dyskusje trwają wówczas w całej Polsce. W 1980 r., po fali lipcowych i sierpniowych strajków, władze PRL pozwalają legalnie działać wielkiej opozycyjnej organizacji NSZZ „Solidarność”. Przez następne półtora roku komunistyczna cenzura będzie łagodniejsza m.in. dla katolików i ich poglądów. W Szczecinku katolickich dyskutantów też przybywa i są coraz odważniejsi. W kwietniu 1981 r. powstaje szczecinecki Klub Inteligencji Katolickiej, jeden z wielu w całym kraju. Jego oficjalnym kapelanem jest ksiądz Rydzyk. „Ojciec Tadeusz” jako szermierz wolnego słowa i wolnej myśli? Dzisiaj może to brzmieć równie absurdalnie jak raporty esbeków o dezintegrowaniu festiwalu bigbitowego przez zawiść. Ale takie paradoksy były czymś normalnym w PRL. Dążąc do kontrolowania całej rzeczywistości, komuniści doprowadzili do tego, że wielu Polaków – a nawet wiele Polek – upatrywało oazy wolności w Kościele opartym na średniowiecznych wzorach, w Kościele antykobiecym, hierarchicznym i nieprzejrzystym.

Dla swojego klubu i swojej młodzieży ksiądz Rydzyk zdobywa powielacz. Było to spore osiągnięcie. Komuniści uważali powielacz za narzędzie niebezpieczne, do którego dostęp powinni mieć tylko ludzie zaufani. Przecież urządzenie mogłoby zostać wykorzystane do publikacji treści antykomunistycznych! I Rydzyk tak je wykorzystuje. Powiela ulotki o zbrodni katyńskiej, czyli o wymordowaniu tysięcy polskich oficerów przez sowieckie służby specjalne podczas drugiej wojny światowej.

Co na to Służba Bezpieczeństwa? Z początku funkcjonariusze nie reagują na poczynania Tadeusza Rydzyka. Brak reakcji esbeków dodaje odwagi młodym zwolennikom księdza. Pod wpływem Rydzyka szczecineccy uczniowie zaczynają wieszać krzyże w salach lekcyjnych swoich szkół – wbrew urzędowemu ateizmowi komunistycznego państwa. Konflikt nabrzmiewa, rośnie napięcie. Działalność księdza Rydzyka i jego uczniów stanowi zamach na antyreligijność PRL. Komuniści ze Szczecinka zaczynają pytać, kiedy wreszcie skończy się tolerancja dla duchownego prowokatora.

Dzisiaj, gdy pod naciskiem katolików musimy znosić wszechobecne symbole dominującej religii w przestrzeni publicznej, niechęć PRL-owskich władz wobec krzyży w szkołach może budzić zrozumienie. Trzeba jednak pamiętać, że wtedy to komunistyczne symbole były wszechobecne w przestrzeni publicznej. To one dla wielkiej części społeczeństwa stanowiły znak ucisku i zniewolenia.

Szczecinek należy wówczas do województwa koszalińskiego. Służba Bezpieczeństwa w Koszalinie zakłada specjalną teczkę o nazwie „Symbol”, dotyczącą szkolnej krucjaty Rydzyka. Ale uwaga: to znowu nie jest teczka księdza Rydzyka. To teczka poświęcona sprawie krzyży. O teczce księdza Rydzyka nic nie wiadomo.

Rzecz jasna, esbecy nie ograniczają się do odnotowywania faktów. Przedstawiciele komunistycznych władz wkraczają do szczecineckich szkół i zdejmują krzyże ze ścian. Ale wychowankowie Tadeusza Rydzyka instalują kolejne krucyfiksy w salach lekcyjnych. Krucyfiksy poniekąd produkowane przez samego Rydzyka, gdyż ksiądz doczepia figurki Chrystusa do listewek zbitych na krzyż przez znajomego stolarza. Cała akcja nie odbywa się po cichu. Ksiądz Rydzyk publicznie zapowiada powrót krucyfiksów do placówek oświatowych. A nawet grozi dymisjami dyrektorom szkół, którzy chcą usuwać krzyże. Taką właśnie treść mają ulotki rozwieszane w Szczecinku przez młodych zwolenników księdza Rydzyka, w tym uczniów podstawówek. Rozwieszane przez uczniów podstawówek – i wytwarzane przez nich, choć oni w przeciwieństwie do Rydzyka nie posiadają powielacza. SB zatrzymuje 13-letnią dziewczynę, która miała ulotki wykonane za pomocą flamastrów i rozlepiała je pod siedzibą miejskiego komitetu partii rządzącej PZPR. Podczas przesłuchania uczennica przyznaje, że została do tego namówiona przez księdza Rydzyka, podobnie jak jej koleżanki[37].

Czy funkcjonariusze zmusili zastraszoną dziewczynę, właściwie jeszcze dziewczynkę, do takich zeznań? Na pewno. Nie musi to jednak znaczyć, że uczennica powiedziała nieprawdę. Tadeusz Rydzyk osobiście angażował się w przekonywanie młodych ludzi do udziału w swojej krucjacie. W pewnym momencie musiał się zmagać z niektórymi katolickimi uczniami, których ogarnęły wątpliwości co do słuszności akcji wieszania krzyży. Młodzi pytali, czy kościół nie jest jednak właściwszym miejscem dla krucyfiksu niż szkoła. Ale ksiądz Rydzyk pokonał opory wątpiących. Zabrał młodzież do Warszawy na spotkanie z głównym zwierzchnikiem polskiego Kościoła katolickiego, ultrakonserwatywnym prymasem Stefanem Wyszyńskim. A prymas poparł szczecinecką krucjatę Rydzyka.

Podczas tej podróży Tadeusz Rydzyk i jego wychowankowie byli eskortowani przez esbeków. Funkcjonariusze niezbyt się przed nimi kryli. Mimo takich prób zastraszania, uczniowie księdza nie dali się poskromić. Powieszone przez nich krzyże pozostały na szkolnych ścianach do lipca 1981 r. Jednak młodych szczecineckich katolików czekał cios z niespodziewanej strony. Przed nadejściem wakacji zakon odwołał księdza Rydzyka. Ze Szczecinka wysłano go do macierzystego klasztoru w Braniewie. Po wyjeździe Tadeusza Rydzyka pozbawiona przywódcy młodzież nie była w stanie obronić szkolnych krucyfiksów. Brak charyzmatycznego lidera wywołał bierność i zniechęcenie czy też – jak to określali esbecy – „uspokojenie nastrojów”. Podczas wakacji krzyże zostały ostatecznie zdjęte ze ścian. Gdy zaś uczniowie wrócili do szkół, mało kto próbował walczyć o ich przywrócenie.

Kluczową rolę w zakończeniu szczecineckiej krucjaty odegrała decyzja władz zakonu, które odwołały Rydzyka z jego szczecineckiej placówki. Skąd taki ruch? Czemu zakon nie bronił świętego symbolu? Czy uznał działalność ambitnego księdza za prowokacyjną lub podejrzaną? Oficjalnym powodem były kłopoty Rydzyka z gardłem. Według ówczesnego prezesa Klubu Inteligencji Katolickiej w Szczecinku, Antoniego Troińskiego, prawdziwą przyczynę stanowiły naciski Służby Bezpieczeństwa. Oto, co Troiński powiedział autorom książki Imperator: „SB za nim chodziła, były naciski po sprawie z krzyżami… naciski na zakon redemptorystów, żeby go gdzieś schowali. On potrafił powiedzieć na kazaniu w kościele, że nie boi się tych, co tu go przychodzą nagrywać. Że go to nie odwiedzie od przekazywania prawdy. Był ostro antykomunistyczny. Trochę tak jak ksiądz Popiełuszko”.

Czy Rydzyk był jak ksiądz Jerzy Popiełuszko? Cóż, ksiądz Popiełuszko został zamordowany przez esbeków współdziałających z sowieckimi służbami. W następnych latach funkcjonariusze SB zabili też innych księży: Stefana Niedzielaka, Stanisława Suchowolca i Sylwestra Zycha. Wcześniej, w 1977 r., esbecy pobili księdza Andrzeja Bardeckiego, kierownika działu religijnego w katolickim „Tygodniku Powszechnym”. Napadnięto go zaraz po spotkaniu z kardynałem Karolem Wojtyłą, późniejszym papieżem Janem Pawłem II. Jak widać, esbecja nie miała względów nawet dla wpływowych i ustosunkowanych księży.

Znowu więc musimy odnotować pobłażliwość SB dla Tadeusza Rydzyka. Jakie konsekwencje go spotkały? Odwołanie do Braniewa. A zaraz potem przeniesienie do… Krakowa, zatem do miejsca znacznie atrakcyjniejszego niż Braniewo i Szczecinek. Co więcej, w kolejnych latach ksiądz Rydzyk korzystał z bezcennego przywileju. Mianowicie podróżował regularnie na Zachód, chociaż komuniści paszport i prawo do takich podróży dawali zwykle swym posłusznym poddanym.

Tymi wędrówkami zajmiemy się w następnych rozdziałach. Podobnie jak kluczowym pytaniem: jeżeli Rydzyk był zbuntowanym księdzem – takim jak Popiełuszko – to dlaczego zniknęły liczne dokumenty go dotyczące?

Gdyby akta Rydzyka zawierały dowody jego odwagi i wiary, to nie mogłyby stanowić narzędzia szantażu. Ani też zagrożenia, przed którym zwolennicy Rydzyka potrzebowaliby go chronić, na przykład ukrywając papiery w zakamarkach magazynów.

Rozdział V
Maria Gwóźdź-Łopatka i esbeckie biuro podróży

Jakie jeszcze represje spotkały księdza Tadeusza Rydzyka, który ośmielił się rzucić wyzwanie oficjalnemu ateizmowi komunistycznego państwa?

W 1982 r. został wysłany do… Paryża. Skierowany tam przez zakonnych przełożonych. A komunistyczne władze pozwoliły na ten wyjazd.

W poprzednim rozdziale wspomnieliśmy, że taka podróż stanowiła przywilej. Ale to bardzo powściągliwe określenie. W tamtym okresie taka podróż stanowiła marzenie, nieosiągalne marzenie.

Przenieśmy się na chwilę do 1982 r. Granice są jeszcze szczelniej zamknięte niż w latach wcześniejszych. Trwa nie tylko komunizm, ale też stan wojenny, wprowadzony przez komunistów w grudniu 1981 r. po to, żeby poskromić i zniewolić opozycyjną „Solidarność”. A razem z nią – niepokornych księży. Tysiące antykomunistycznych działaczy marzną w ośrodkach internowania. Wojsko strzela do protestujących górników. Strzela – i zabija. Strach, upokorzenie, poczucie beznadziei, a do tego szarzyzna, nuda, mroźna zima i powszechny niedostatek. Komunistyczna zapaść gospodarcza sięga dna. W sklepach trudno znaleźć coś do jedzenia. Jest zimno i głodno. PRL-owska bieda zaczyna przypominać nędzę. W tym samym czasie Zachód przeżywa rozkwit, a nawet konsumpcyjne rozpasanie. Paryż stanowi jedną z głównych stolic tego rozpasania.

Formalnie rzecz biorąc, w latach 80. ksiądz Rydzyk mieszka i działa w Krakowie jako duszpasterz akademicki i wikariusz przy krakowskiej parafii Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Nie odnosi większych duszpasterskich sukcesów. Wręcz przeciwnie – część jego młodych podopiecznych przechodzi na… protestantyzm. Chcą chwalić Boga zgodnie z Biblią, którą uznają za ważniejszą od nauk księży. Władze kościelne i zakonne winią za to Rydzyka, który pozwolił młodzieży na zachowania „protestantyzujące” (swobodne dyskusje o Słowie Bożym, mniej sztywności w modlitwie i śpiewie). Ksiądz Tadeusz Rydzyk dopuścił nawet do tego, żeby protestanccy misjonarze wkręcili się między jego podopiecznych!

Jednak naszego bohatera znów omijają konsekwencje. Przełożeni grzmią, ale nie piorunują. Na przykład duchowni zwierzchnicy nie zabraniają Rydzykowi podróży zagranicznych. Podróży, które ewidentnie pociągają księdza Rydzyka bardziej niż dostojna stolica arcybiskupia, jego nowe miejsce zamieszkania. Tadeusz Rydzyk traktuje wówczas Kraków jak bazę dla swoich wycieczek do krajów zachodnich. Niepokorny ksiądz chce zwiedzać świat, a władze kościelne na to mu pozwalają. Pozwalają również władze PRL, choć zazwyczaj nie wypuszczają niepokornych na Zachód. A jeśli wypuszczają, to po to, żeby już nigdy nie wrócili. Tymczasem Rydzyk wędruje w obie strony, tam i z powrotem, tam i z powrotem…

Gdy wraca, wygłasza kazania niewygodne dla władzy. Jednak pod tym względem też nie do końca można go porównać z Popiełuszką. Popiełuszko wprost krytykuje władzę, Rydzyk woli aluzje i niedopowiedzenia. A może czyny Tadeusza Rydzyka z tamtego okresu mówią więcej niż jego ówczesne słowa? Ksiądz Rydzyk organizuje bowiem spotkania z opozycyjnymi twórcami. Znowu też, jak w Szczecinku, intensywnie korzysta z powielacza. Głuchowski i Hołub w książce Imperator przytaczają świadectwo redemptorysty, który pamięta, że w latach 80. Tadeusz Rydzyk produkował ulotki w jednym z krakowskich klasztorów. Jednak i tu trafiamy na niejasność. Rydzyk miał to robić razem z działaczami opozycji, ale również z… komunistami, a nawet esbekami.

Cytuję: „I jeszcze coś: w salce, w starej części krakowskiego klasztoru, była kopiarka. Ojciec Rydzyk z różnymi ludźmi odbijał tam jakieś ulotki. Do czego wzywające? Tego nie potrafię powiedzieć. Zgromadził wokół siebie przedziwnych ludzi, opozycjonistów, ale też jakieś postacie z kręgów ówczesnej władzy i aparatu bezpieczeństwa. Przełożeni klasztoru nie wiedzieli, co to za ludzie, co oni robią, o co im chodzi… Którejś nocy schowali po prostu kopiarkę, by obcy nie mogli z niej korzystać. Bali się, żeby nie dać się w coś wmanewrować, żeby nie było kłopotów”. Niestety, redemptorysta nie podaje, o którą jednostkę SB i których funkcjonariuszy czy agentów miałoby chodzić. Czy o tych samych, którzy pozwalali księdzu Rydzykowi na podróże zagraniczne?

Odpowiedzi należy poszukać w jedynej teczce księdza Rydzyka, która zachowała się w esbeckich archiwach i znajduje się w Instytucie Pamięci Narodowej (pod sygnaturą IPN Kr 37/278855). Teczka dotyczy właśnie podróży zagranicznych, gdyż jest to tzw. teczka paszportowa. Zawiera dokumenty związane z wyjazdami księdza do obcych krajów.

Przyjrzyjmy się podróżom Rydzyka, które odbyły się po 13 grudnia 1981 r., czyli po wprowadzeniu stanu wojennego. Wtedy, gdy dla ogromnej większości obywateli PRL granice szczelnie zamknięto.

W 1982 r. ksiądz Rydzyk prosi esbeków o zgodę na czterdziestodniowy wyjazd do Francji. Mimo stanu wojennego Rydzyk dostaje zgodę i paszport.

W 1983 r. ksiądz Rydzyk prosi o zgodę na dwutygodniowy wyjazd do Włoch. Znów uzyskuje pozwolenie. Na wypełnionym przez księdza formularzu podania znajdujemy odręcznie dopisaną esbecką notatkę: „Wydz. IV bez uwag, tow. Łopatka”.

To znaczy, że walczący z Kościołem katolickim Wydział IV nie widział nic złego w tym, że wrogi, antykomunistyczny działacz religijny Tadeusz Rydzyk odwiedzi wrogi, antykomunistyczny Zachód – a potem spokojnie wróci do Polski.

W innych przypadkach funkcjonariusze SB widzieli w takich podróżach skrajne zagrożenie. Obawiali się koordynacji działań Zachodu z poczynaniami opozycji. Dlatego starali się eliminować wędrowców, którzy mogliby kursować jako emisariusze między „wrogiem zewnętrznym” i „wrogiem wewnętrznym”. Jednak w przypadku Rydzyka esbecy nie obawiali się, że ksiądz może posłużyć za emisariusza. Wygląda na to, że niczego się nie obawiali.

Kto dokładnie pozwolił mu podróżować na Zachód? Kto kryje się za adnotacją „bez uwag”? Mowa nie o towarzyszu, tylko o towarzyszce. Chodzi o Marię Gwóźdź-Łopatkę, starszą inspektorkę antykościelnego Wydziału IV Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w Krakowie.

Przyjrzyjmy się bliżej towarzyszce Gwóźdź-Łopatce.

W swojej długiej karierze Maria Gwóźdź-Łopatka najpierw wyspecjalizowała się w inwigilacji i infiltracji zakonów żeńskich. Potem zajmowała się także zakonnikami i księżmi. Wzywała ich na rozmowy – co oni uznawali za oznakę szczególnej pogardy ze strony SB. Dlaczego? Tylko dlatego, że Gwóźdź-Łopatka była kobietą (seksizm był wówczas jeszcze bardziej powszechny niż dziś, nie tylko wśród katolickich duchownych).

W 1986 r. starsza inspektorka Gwóźdź-Łopatka działała w sekcji analityczno-informacyjnej antykościelnego wydziału. To znaczy, że szefowie doceniali jej potencjał intelektualny.

Akta personalne funkcjonariuszki są dostępne w IPN pod sygnaturą IPN Kr 059/614. Czytamy w nich, że:

- Maria Gwóźdź urodziła się 16 lutego 1940 r. w Miechowie;

- była córką członka komunistycznej partii PZPR;

- w szkole średniej zapisała się do Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej (przypomnijmy: członkowie TPPR jeździli do Związku Sowieckiego i kontaktowali się z przedstawicielami ZSRR przysyłanymi służbowo do Polski);

- jako przewodnicząca szkolnego koła Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej weszła do władz powiatowych TPPR w Miechowie;

- już w wieku 19 lat pracowała w powiatowych władzach lokalnych, mianowicie w Wydziale Spraw Wewnętrznych Prezydium Powiatowej Rady Narodowej;

- znała języki rosyjski i niemiecki;

- w 1960 r. porucznik Mirowski, szef miechowskiej Służby Bezpieczeństwa, w piśmie do kierownika kadr krakowskiej SB opisał Marię Gwóźdź jako osobę ambitną, taktowną i zaangażowaną: „wykazywała duże zdolności organizacyjne w pracy społecznej, a co najważniejsze miała do tych spraw duże zamiłowanie i chęci” (w tym samym piśmie jej ojciec, mimo swej przynależności do partii komunistycznej, został odmalowany jako „człowiek nieprzystępny, ordynarny, o pańskich manierach, który ludzi pracy traktował z pogardą (…) demagog (…) nieszczery, lubiący rozrabiać”);

- w 1962 r. Maria Gwóźdź była już kapralem i kandydowała na członkinię komunistycznej partii PZPR;

- w tym samym roku porucznik Mirowski zgłosił ją szefowi krakowskiej SB do kolejnego awansu, chwaląc jej „bardzo aktywny udział w pracy politycznej”;

- w 1964 r. jej nowy miechowski szef, kpt. Ciepał, chwalił plutonową Gwóźdź za „pogodne usposobienie”, rzutkość, energiczność, uzdolnienia organizatorskie i… artystyczne w dziedzinie plastyki;

- bardziej merytorycznie kpt. Ciepał odnotował, że plutonowa oprócz rysunków, kaligrafii i pomocniczo-sekretarskiej pracy biurowej „wykonuje także czynności związane z rejestracją cudzoziemców, jak również jest szyfrantem”;

- w 1964 r. Maria Gwóźdź jest już członkinią PZPR;

- w tym samym 1964 r. przeniesiono ją do antykościelnego Wydziału IV w Krakowie na stanowisko oficera operacyjnego;

- tam już po czterech miesiącach odnotowano, że „czyni coraz znaczniejsze postępy”;

- w 1966 r. szef krakowskiego Wydziału IV, major Waluszkiewicz, chwalił „inicjatywę i zmysł operacyjny” funkcjonariuszki Gwóźdź;

- w kwietniu 1968 r. krakowski komendant MO, pułkownik Nowak, zgłosił ją do awansu na podporucznika (był to okres antysemickich czystek, podczas których miejsce wyrzuconych komunistów pochodzenia żydowskiego zajmowali komuniści-nacjonaliści związani z ministrem spraw wewnętrznych Mieczysławem Moczarem, agentem sowieckiego wywiadu wojskowego GRU);

- w 1969 r. jeden z wiceszefów krakowskiego Wydziału IV pisał, że Maria Gwóźdź „ujawniła własną inwencję, organizując źródła informacji”;

- esbek nie użył określenia „tajni współpracownicy” lub „agentura”, mogło więc chodzić o nieformalnych informatorów luźniej związanych z SB, na przykład o tak zwane „kontakty operacyjne” (konfidenci, którzy nie pobierali zapłaty za informacje, za to otrzymywali okazjonalne prezenty rzeczowe od esbeków);

- w 1970 r. podporucznik Gwóźdź wyszła za kapitana MO, Władysława Łopatkę;

- w 1972 r. była już porucznikiem i uzyskała tytuł magistra Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie;

- w tym samym roku szef Wydziału IV w Krakowie, podpułkownik Żyła, potwierdza, że Maria Gwóźdź-Łopatka pracowała z trzema „kontaktami operacyjnymi”;

- podpułkownik Żyła dodaje, że „inteligencja, poziom ogólny, dojrzałość polityczna, łatwość nawiązywania i prowadzenia rozmów uzasadnia postawienie przed nią wymogów organizowania głębokiej pracy operacyjnej”;

- w 1973 r. Maria Gwóźdź-Łopatka zajmowała się teczkami TEOK krakowskich księży i wyszukiwała wśród nich kandydatów na konfidentów;

- jednak jej rozmowy przyniosły słabe efekty, gdyż księża nie traktowali funkcjonariuszki poważnie ze względu na jej płeć;

- z tej właśnie przyczyny panią porucznik Gwóźdź-Łopatkę przeniesiono na stanowisko oficera ewidencji operacyjnej w Wydziale „C”, czyli do esbeckiego biura ewidencyjnego i archiwum;

- przeniesienie do archiwum ma zwykle posmak degradacji, jednak Marii Gwóźdź-Łopatce powierzono tam odpowiedzialne zadanie w „grupie analitycznej Wydziału «C»”;

- zadanie to polegało na analizie materiałów operacyjnych składanych do archiwum;

- zatem Maria Gwóźdź-Łopatka stała się cenzorką swoich kolegów: analizując materiały, wyszukiwała niedoskonałości w funkcjonowaniu Służby Bezpieczeństwa, a następnie zgłaszała te niedoskonałości kierownictwu SB;

- w 1974 r. szef krakowskiego archiwum podpułkownik Jan Roszkowicz chwalił ją, że wywiązuje się z tego zadania dobrze, pilnie i dokładnie;

- podpułkownik Roszkowicz zalecał też „rozwijanie umiejętności uogólniania i wnioskowania” (co brzmi jak połączenie subtelnej krytyki z dostrzeganiem ukrytego potencjału);

- w kwietniu 1975 r. Maria Gwóźdź-Łopatka wróciła do antykościelnego Wydziału IV, gdzie pracowała w sekcji analityczno-informacyjnej;

- po pioniersku zajmowała się też wdrażaniem informatyki w tej sekcji;

- szef wydziału, podpułkownik Żyła, pisał wówczas, że funkcjonariuszka „z powierzonych zadań wywiązuje się dobrze”;

- najpóźniej od 1979 r. Maria Gwóźdź-Łopatka prowadziła kartotekę księży wyjeżdżających za granicę (zatem nie dziwi, że w latach 80. decydowała o podróżach Rydzyka);

- w tym samym 1979 r. została kapitanem;

- w następnych latach regularnie podwyższano jej uposażenie;

- w sierpniu 1983 r. funkcjonariuszka Gwóźdź-Łopatka poprosiła naczelnika antykościelnego Wydziału IV, Józefa Biela, o zgodę na wycieczkę siostry i szwagra do Włoch, czyli do wrogiego kraju zachodniego;

- okazano wówczas zaufanie nie tylko funkcjonariuszce, ale też jej rodzinie, gdyż postanowiono, że kwestia zgody na ten ostatni wyjazd zostanie rozpatrzona zgodnie z ogólnymi zasadami dotyczącymi wydawania paszportów, bez dodatkowych obostrzeń, jakie zwykle dotyczyły osób bliskich esbekom (władze PRL obawiały się wypuszczać na Zachód funkcjonariuszy spoza wywiadu zagranicznego, jak również ich krewnych, aby nie wystawiać ich na obserwację lub próby werbunku ze strony służb zachodnich);

- w 1985 r. Marię Gwóźdź-Łopatkę upoważniono do wykonywania prac o charakterze obronnym;

- w tym samym okresie funkcjonariuszka „wywiązuje się bez zarzutu” z „obowiązków służbowych w sekcji informacyjno-analitycznej” i „mimo dużego obciążenia w tym zakresie, prowadzi również pracę operacyjną” (notatka z grudnia 1985 r.);

- w kwietniu 1988 r. Maria Gwóźdź-Łopatka poprosiła o zgodę na wyjazd w sierpniu 1988 r. do ZSRR;

- w 1989 r. podpułkownik Jan Krawczyk pełniący obowiązki naczelnika Wydziału Studiów i Analiz w Krakowie wnioskował o mianowanie jej na stanowisko starszego inspektora tego wydziału (Krawczyk pracował wcześniej w krakowskim oddziale wspomnianego już Biura Studiów SB, elitarnej jednostki ściśle współpracującej ze służbami specjalnymi Kremla);

- w 1990 r. funkcjonariuszka Gwóźdź-Łopatka poprosiła o zwolnienie ze służby w związku z osiągnięciem 30 lat wysługi;

- na pożegnanie zwiększono jej dodatek specjalny do pensji (z wysokości 30 tys. zł do wysokości 80 tys. zł).

Co te wszystkie fakty mówią o Marii Gwóźdź-Łopatce, która pozwoliła Rydzykowi podróżować na Zachód? Jak widać, mamy do czynienia:

- z przekonaną i sprawdzoną komunistką;

- z bardzo sprawną funkcjonariuszką;

- z osobą, która skromnie zaczęła karierę w SB, ale przebiła tzw. szklany sufit, skoro mimo „obciążenia” w postaci płci żeńskiej dostawała odpowiedzialne zadania operacyjne i analityczne.

Największą oznakę zaufania stanowiło to, że Maria Gwóźdź-Łopatka prowadziła między innymi dokumentację tzw. działań specjalnych. Działania te dokumentowano bardzo oszczędnie i ostrożnie, jeśli w ogóle[38]. Dlaczego? Dlatego, że w żargonie SB działaniami specjalnymi nazywano nękanie opozycjonistów i duchownych za pomocą środków brutalnych, okrutnych, przestępczych, a zwykle bezkarnych. Działania specjalne nieraz polegały na uprowadzeniach i torturach. Tak było w przypadku wspomnianych wcześniej porwań toruńskich, kojarzonych z Zygmuntem Grochowskim (szefem SB w Toruniu, który zaskakująco łagodnie zwalczał Rydzyka). Ale niekiedy stosowano metody bardziej perfidne, jak pomawianie działaczy opozycji o współpracę z… SB. Zdarzało się, że rozrzucano ulotki wskazujące na rzekomego agenta i wzywające do fizycznej rozprawy ze „zdrajcą”[39].

Takie właśnie działania specjalne – agresja, zastraszanie, zbrodnie i przedstawianie ludzi uczciwych jako podłych – były prowadzone przez Samodzielną Grupę „D” Departamentu IV MSW. Jednostkę tę nazywano też Grupą Operacyjną do Zadań Dezintegracyjnych. To członkowie Grupy „D” zniesławiali księdza Jerzego Popiełuszkę, aby w końcu go zamordować. Grupa „D” blisko współdziałała z sowieckimi służbami specjalnymi.

Wiele wskazuje na to, że Grupa „D” współpracowała z Biurem Studiów SB. Jak wiemy, ono również:

- utrzymywało bliskość z sowieckimi służbami;

- prowadziło swoiste działania specjalne, tworząc pseudoopozycyjne grupy rozbijające jedność antykomunistycznego podziemia.

Rzecz jasna, tworzenie konfliktów w łonie opozycji wiązało się ze szkalowaniem jej liderów. Zatem metody Grupy „D” i Biura Studiów SB bywały zbieżne. Zbieżny bywał też przedmiot działalności obu jednostek. Przecież Kościół katolicki (obiekt zainteresowania Grupy „D”) nieraz wspierał antykomunistyczne podziemie (obiekt zainteresowania Biura Studiów SB). W takich przypadkach Biuro Studiów SB i Grupa „D” mogły koordynować swoje operacje lub wręcz prowadzić je wspólnie. Co natychmiast przychodzi na myśl jako możliwy przykład tej koordynacji? Toruńska Organizacja Anty-Solidarność, która w swoich ulotkach potępiała podziemie przy użyciu religijnej retoryki. Przypomnijmy, że:

- przywódca OAS, esbek Henryk Misz, pod koniec lat 80. został szefem toruńskiego oddziału Biura Studiów SB;

- Grzegorz Piotrowski, morderca księdza Popiełuszki z Grupy „D”, przebywał w Toruniu, gdy OAS porywała tam ludzi i drukowała „religijne” ulotki.

Wobec tego należy spytać, czy działania specjalne Grupy „D” dokumentowane przez towarzyszkę Gwóźdź-Łopatkę wiązały się z ulotkami produkowanymi przez księdza Rydzyka w Krakowie. Z ulotkami, które Rydzyk miał drukować razem z komunistami, a nawet esbekami – jak wspomina jego współbrat z zakonu redemptorystów cytowany w książce Imperator.

Wielka szkoda, że ulotki te nie dotrwały do naszych czasów. A jeśli dotrwały, to są niedostępne. Niestety, nie wiemy, co w nich pisał Tadeusz Rydzyk.

Wiemy natomiast, kto odpowiadał za działalność Grupy „D” w Krakowie. Byli to esbeccy szefowie Marii Gwóźdź-Łopatki i jej promotorzy, funkcjonariusze blisko zaprzyjaźnieni ze Związkiem Sowieckim. Do ich „osiągnięć” należało wspominane już w tej książce pobicie opozycyjnego księdza Andrzeja Bardeckiego w 1977 r. Na pobiciu się zresztą nie skończyło. Sześć lat później esbecy z Grupy „D” spróbowali „unieszkodliwić” księdza Bardeckiego w bardziej perfidny sposób. Mianowicie włamali się do mieszkania księdza i podrzucili kompromitujące materiały. Zamierzali wrócić po kilku godzinach, tym razem już oficjalnie, aby dokonać rewizji i „znaleźć” to, co podrzucili. Nie udało się, ponieważ kierujący akcją przybysz z Warszawy zatruł się alkoholem. Do tego stopnia, że jadąc na rewizję u księdza, rozbił służbowy samochód[40]. Rozrywkowy warszawianin nazywał się… Grzegorz Piotrowski. To ten sam, który przebywał w Toruniu, gdy działała tam OAS. Ten sam, który w 1984 r. zamordował księdza Jerzego Popiełuszkę.

Kim byli koledzy Grzegorza Piotrowskiego, szefowie krakowskiej Grupy „D”, promotorzy Marii Gwóźdź-Łopatki, która pozwoliła Rydzykowi wyjechać do Włoch?

Działaniami krakowskiego oddziału Grupy „D” kierował Zygmunt Majka, najpierw wicenaczelnik (od lipca 1976 r.), a potem naczelnik (od grudnia 1981 r.) antykościelnego Wydziału IV[41].

Towarzyszka Gwóźdź-Łopatka była łaskawa dla księdza Rydzyka – a towarzysz Majka był łaskawy dla towarzyszki Gwóźdź-Łopatki. Za czasów Majki podwyższano jej uposażenie. Majka jako szef Wydziału IV wstawił się też za Gwóźdź-Łopatką, gdy pewnego razu zechciała pojechać na Węgry. To również Zygmunt Majka był autorem wspomnianej notatki pochwalnej z grudnia 1985 r. Stanowi ona prawdziwy pean na cześć Marii Gwóźdź-Łopatki. W notatce Majka chwali nie tylko to, że funkcjonariuszka wywiązuje się z obowiązków informacyjno-analitycznych i znajduje czas na pracę operacyjną. Opiewa również dokładność, koleżeńskość i uczynność Gwóźdź-Łopatki. W pewnym momencie dokument służbowy przeobraża się w litanię: „Jest pracownikiem w pełni zaangażowanym, sumiennym, zdyscyplinowanym, systematycznym i samodzielnym (…). Wielokrotnie odznaczona odznaczeniami państwowymi i resortowymi, w tym m.in. Złotym Krzyżem Zasługi i Medalem 40-lecia Polski Ludowej”.

Instytut Pamięci Narodowej przechowuje akta osobowe Zygmunta Majki, dostępne pod sygnaturą IPN Ka 0235/601. Znajduje się w nich raport z 15 stycznia 1977 r., podpisany przez Majkę jako wiceszefa Wydziału IV w Krakowie i skierowany do ówczesnego ministra spraw wewnętrznych, Stanisława Kowalczyka.

Oto, co w nim czytamy: „Uprzejmie proszę o skierowanie mnie w roku szkolnym 1977/78 na roczne przeszkolenie w Wyższej Szkole Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego [Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti, czyli sowieckie cywilne służby specjalne KGB] Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Raport swój uzasadniam chęcią poszerzenia i pogłębienia wiedzy zawodowej i politycznej, potrzebnej mi do dalszej pracy (…)”.

Prośba nie została spełniona, ponieważ Zygmunt Majka nie zakwalifikował się do wyjazdu. Ale Majka bardzo chciał pojechać do ZSRR. Ponowił swoją prośbę w grudniu 1977 r. Tym razem go wysłuchano. W Moskwie towarzysz Majka był piątkowym uczniem. W aktach czytamy, że „ukończył kurs specjalny w Odznaczonej Orderem Czerwonego Sztandaru Wyższej Szkole Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR im. FELIKSA DZIERŻYŃSKIEGO w okresie od 1 września 1978 r. do 30 czerwca 1979 r. i uzyskał następujące oceny z przedmiotów egzaminacyjnych:

1. Naukowy komunizm – bardzo dobry;

2. Podstawy działalności agenturalno-operacyjnej radzieckiego kontrwywiadu (SD-1A) – bardzo dobry;

3. Radziecki kontrwywiad w walce z dywersyjną działalnością wywiadów państw imperialistycznych [zachodnich] (SD-2) – bardzo dobry;

4. Język rosyjski – bardzo dobry”.

Akta personalne Zygmunta Majki zawierają też pismo z listopada 1986 r. W tym piśmie Majka informuje szefa WUSW w Krakowie, że nigdy w życiu nie wyjeżdżał do żadnego obcego kraju oprócz Związku Sowieckiego (w ten sposób funkcjonariusz motywuje swoją prośbę o zgodę na wyjazd do komunistycznej Czechosłowacji).

Zygmunt Majka odszedł z Krakowa w grudniu 1987 r. Został szefem SB w Częstochowie[42]. Kto zajął jego stanowisko? Dotychczasowy zastępca Majki, Kazimierz Aleksanderek[43]. Od tej pory to Aleksanderek prowadził i nadzorował działania specjalne przeciwko duchownym, które dokumentowała Maria Gwóźdź-Łopatka. Ta sama, która pozwoliła księdzu Rydzykowi jeździć w szeroki świat.

Kazimierz Aleksanderek od końca lat 70. działał w krakowskiej Grupie „D”[44], przez pewien czas również nią kierował[45]. Po upadku komunizmu zajmował się biznesem. Według Krajowego Rejestru Sądowego jeszcze w 2010 r. prowadził firmę handlowo-usługową w willi na przedmieściach Krakowa.

Z doniesień prasowych wynika, że Aleksanderek ma ogromną wiedzę na temat działań Służby Bezpieczeństwa w Watykanie. Jak również na temat działań, które sowieckie KGB i polska SB prowadziły wspólnie wobec Kościoła katolickiego. W 2006 r. „Dziennik Polski” podał, że Kazimierz Aleksanderek groził śmiercią dziennikarzowi, który potajemnie nagrał jego wypowiedzi dotyczące tych działań[46]. Jeden z moich współpracowników poprosił Aleksanderka o rozmowę. Kazimierz Aleksanderek nie odpowiedział na tę prośbę.

Akta personalne Aleksanderka są dostępne w Instytucie Pamięci Narodowej pod sygnaturą IPN Kr 059/649. Czytamy w nich, że Kazimierz Aleksanderek od 1982 r. należał do Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. On i jego rodzina cieszyli się zaufaniem Zygmunta Majki i innych krakowskich zwierzchników. W lutym 1981 r. brat Aleksanderka dostał pozwolenie na wyjazd do Francji. W listopadzie tego samego roku Majka zabiegał o awansowanie Aleksanderka na swego zastępcę i uzyskał zgodę. W 1984 r. Kazimierz Aleksanderek, idąc tropem Zygmunta Majki, starał się o przeszkolenie w moskiewskiej Wyższej Szkole KGB. Przeszkodą okazała się jednak… słaba znajomość języka rosyjskiego. W aktach osobowych Aleksanderka znajdujemy dokument następującej treści: „Warszawa 27 X 1984 NACZELNIK WYDZIAŁU KADR WUSW w Krakowie. W załączeniu przesyłam akta osobowe Kazimierza ALEKSANDERKA s. Antoniego. Wymieniony nie zdał egzaminu z języka rosyjskiego i nie został zakwalifikowany na przeszkolenie w ZSRR (…) proszę powiadomić ppłk Z. Majkę i zainteresowanego”.

Czy to możliwe, żeby Aleksanderek, pnący się w górę esbek i członek Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, nie radził sobie z językiem sowieckich przyjaciół? W ankiecie osobowej podał niegdyś, że zna rosyjski słabo, ale było to wiele lat wcześniej, na samym początku kariery. W następnych latach Kazimierz Aleksanderek podawał słabą znajomość francuskiego i bezprzymiotnikową – zatem nie słabą – znajomość rosyjskiego.

W przypadku zablokowania wyjazdu Aleksanderka na przeszkolenie w KGB wskazówką może być nie tyle oficjalne uzasadnienie decyzji, ile jej data. Wyjazd zablokowano 27 października 1984 r., 8 dni po porwaniu i zamordowaniu księdza Jerzego Popiełuszki. Zbrodni tej dokonali członkowie warszawskiej grupy „D”, zatem stołeczni koledzy Kazimierza Aleksanderka. Podobnie jak on zapatrzeni w Moskwę i działający z inspiracji byłego ministra spraw wewnętrznych, esbeckiego generała Milewskiego – który od dziesięcioleci był agentem KGB. Najwyżsi przywódcy PRL, czyli generałowie Jaruzelski i Kiszczak, mieli świadomość, że morderstwo księdza Popiełuszki to prowokacja wymierzona w ich władzę. Prowokacja, którą z punktu widzenia Jaruzelskiego i Kiszczaka towarzysz Milewski i jego ludzie z Grupy „D” przeprowadzili w sposób wyjątkowo perfidny. Zamierzali bowiem odzyskać władzę przy pomocy Sowietów:

- nastawiając potężnego sojusznika na Kremlu przeciwko jego PRL-owskim wasalom Jaruzelskiemu i Kiszczakowi;

- mordując księdza w celu wywołania rozruchów, które wymagałyby sowieckiej interwencji w Polsce;

- oczekując, że po takiej interwencji Sowieci odsuną od władzy ekipę Jaruzelskiego i zostawią PRL w rękach bardziej promoskiewskiej ekipy Milewskiego.

Intryga ta, na szczęście nieudana, została opisana i udokumentowana w książce Macierewicz. Jak to się stało[47].

Zablokowanie wyjazdu Aleksanderka na nauki w Wyższej Szkole KGB prawdopodobnie wiązało się z tym, że po śmierci księdza Popiełuszki generałowie Jaruzelski i Kiszczak otworzyli oczy. Zrozumieli, że towarzysze z antykościelnego Departamentu IV i lokalnych Wydziałów IV, a przede wszystkim towarzysze z Grupy „D”:

- zwalczają nie tylko Kościoły;

- zwalczają również ekipę Jaruzelskiego;

- robią to w porozumieniu z kimś w Moskwie;

- zatem stanowią zagrożenie i w miarę możności należy ukrócić ich działalność.

Co w tym przypadku oznacza wyrażenie „w miarę możności”? PRL-owskie władze nie mogły otwarcie przyznać, że między nimi a ich kremlowskimi sojusznikami istnieje jakiś rozdźwięk. Nie mogły aresztować lub wyrzucić wszystkich towarzyszy, którzy zbyt dobrze dogadywali się z KGB. To wyglądałoby jak wypowiedzenie wojny Sowietom i byłoby całkowicie niemożliwe. Przecież PRL stanowiła część bloku sowieckiego i oficjalnie przyjaźniła się z ZSRR.

Zatem do więzienia trafili tylko trzej mordercy Popiełuszki (Grzegorz Piotrowski, Waldemar Chmielewski, Leszek Pękala) i ich bezpośredni przełożony (Adam Pietruszka). Zatrzymano też szefa Służby Bezpieczeństwa, wiceministra Władysława Ciastonia, jednak tylko na chwilę. Trzy lata później wysłano go na placówkę dyplomatyczną w Albanii. Również inni esbecy podejrzani o udział w tej zbrodni byli odsuwani od władzy. Szef antykościelnego Departamentu IV MSW, Zenon Płatek, stracił stanowisko i trafił do ambasady w Pradze. Osobom mniej ważnym i tylko pośrednio związanym ze sprawą starano się utrudnić kontakt z Moskwą. To może nam tłumaczyć zablokowanie wyjazdu Aleksanderka na naukę w moskiewskiej Wyższej Szkole KGB.

Dla przykładu dodam, że w identyczny sposób zablokowano wyjazd przebojowego, a zarazem problematycznego esbeka z Wrocławia, Władysława Boby, który wybierał się na tę samą moskiewską uczelnię. Wrocławski esbek Boba zajmował się organizacją Solidarność Walcząca, w której pierwsze kroki stawiał późniejszy premier RP, Mateusz Morawiecki. Organizacja rozbijała jedność antykomunistycznego podziemia i ułatwiała jego infiltrację, dlatego była faworyzowana przez SB. Na przykład esbecy wiedzieli, gdzie ukrywa się Kornel Morawiecki – ojciec Mateusza, założyciel Solidarności Walczącej. A jednak aresztowali go dopiero pod koniec 1987 r. (sprawa została opisana i udokumentowana w książce Morawiecki i jego tajemnice[48]). Odnotujmy, że Solidarnością Walczącą opiekował się nie tylko Boba – razem z nim robiło to również Biuro Studiów SB. Znana już nam elitarna jednostka, która ściśle współpracowała ze służbami Kremla. To może rzucać dodatkowe światło na informacje, które znajdujemy w esbeckich aktach personalnych Władysława Boby[49]. Czego się z nich dowiadujemy? Otóż krótko po zabójstwie Popiełuszki, gdy władze PRL tropiły zbyt promoskiewskich funkcjonariuszy, przełożeni podejrzewali Władysława Bobę o nielojalność. Musiało chodzić o nielojalność szczególnego rodzaju, za którą niezręcznie byłoby go karać. Funkcjonariusza Boby nie wyrzucono bowiem z SB. Nie przeprowadzono nawet normalnego postępowania dyscyplinarnego. Aczkolwiek dochodzenie potraktowano poważnie, bo – jak czytamy w aktach – było długotrwałe i stresujące. Aby uchronić się przed nim, Władysław Boba zamknął się w szpitalu psychiatrycznym, gdzie jednak nie stwierdzono u pacjenta żadnych chorób… A dwa lata później zablokowano wyjazd Boby na uczelnię w Moskwie. Jaki podano oficjalny powód? Bardzo podobny jak w przypadku Aleksanderka: brak zaliczenia egzaminu z języka rosyjskiego. Czyżby w ten perfidny sposób władze podcinały skrzydła zbyt prokremlowskim funkcjonariuszom? Gdy zna się całokształt działalności Aleksanderka i Boby, suche notki o problemach z ruszczyzną brzmią jak docinek: „Chcecie być moskiewscy jak Moskwa albo i bardziej? Nauczcie się lepiej rosyjskiego”. Kazimierz Aleksanderek, o ile wiemy, nie desperował tak jak Władysław Boba. Być może dlatego, że nie spotkał się z podobnymi kłopotami. Choć nie wypuszczono go do moskiewskiej szkoły KGB, miał jednak swoje sposoby, żeby odwiedzać Związek Sowiecki. W lutym 1985 r., cztery miesiące po zamordowaniu księdza Popiełuszki, Aleksanderek pojechał do tego kraju. W aktach czytamy, że miał to być wyjazd turystyczny z żoną, organizowany przez TPPR. W staraniach o zgodę na ten wyjazd wsparł go absolwent moskiewskiej Wyższej Szkoły KGB, szef antykościelnego Wydziału IV, towarzysz Zygmunt Majka… Dwa lata później, w 1987 r. Kazimierz Aleksanderek udał się na kolejną wycieczkę do ZSRR. Rzecz jasna, znów turystyczną.

Podsumujmy:

- działania specjalne Grupy „D” z Wydziału IV dokumentowała łaskawa dla Rydzyka towarzyszka Maria Gwóźdź-Łopatka;

- działaniami tymi kierował w Krakowie moskiewski prymus Zygmunt Majka;

- uczestniczył w nich zapatrzony w ZSRR Kazimierz Aleksanderek;

- Majka i Aleksanderek byli zwierzchnikami łaskawej Marii Gwóźdź-Łopatki, która pozwoliła Rydzykowi jeździć po świecie.

Jak zakończyła się esbecka kariera towarzyszki Gwóźdź-Łopatki?

Wiemy już, że działania specjalne Grupy „D” nieraz współgrały z operacjami Biura Studiów SB. Grupa „D” przedstawiała ludzi uczciwych jako podłych. Biuro Studiów SB robiło podobnie – a poza tym przedstawiało ludzi podłych lub uległych jako bohaterów.

Zatem nie zdziwi nas wiadomość, że Maria Gwóźdź-Łopatka trafiła w końcu pod skrzydła specjalistów z Biura Studiów SB.

W 1989 r., gdy Biuro Studiów SB przekształcano w Departament Studiów i Analiz, jego szefowie wzięli pod opiekę specjalistów od „operacji dezintegracyjnych” z antykościelnego Departamentu IV i podległych mu lokalnych Wydziałów IV. Tak właśnie powstał krakowski Wydział Studiów i Analiz, do którego trafiła wówczas towarzyszka Gwóźdź-Łopatka. Jej ostatni przystanek w SB stanowiła jednostka stworzona przez mistrzów manipulacji, blisko współpracujących ze służbami specjalnymi Kremla.

Chciałem porozmawiać z Marią Gwóźdź-Łopatką o Tadeuszu Rydzyku. Okazało się jednak, że zmarła w 2009 r. na nowotwór. Oto, co usłyszałem od jej syna:

„Nie wychowywałem się z mamą, tylko z babcią. Z mamą zamieszkałem dopiero wtedy, gdy przestała pracować w tej instytucji. Była prawdziwą profesjonalistką, nigdy nie mówiła o pracy. Ani przedtem, ani potem. Gdy ciężko chorowała, na miesiąc lub dwa przed jej śmiercią, zadzwonił jakiś człowiek. Przedstawiał się, że jest z IPN. Chciał z nią porozmawiać, ale mu wyjaśniłem, jaka jest sytuacja. Wyjazdy zagraniczne? Za granicę wyjeżdżała do Jałty. Dwa razy pojechała tam ze mną na wakacje. To dziś jest Ukraina, wtedy chyba jeszcze był Związek Radziecki”.

Jałta to ukochany kurort Rosjan mieszczący się na Krymie, wcześniej sowiecki, obecnie ukraiński – aczkolwiek w 2014 r. zagarnięty przez putinowską Rosję razem z całym półwyspem. Syn Marii Gwóźdź-Łopatki nie pamięta, żeby podczas jej wyjazdów do Jałty działo się cokolwiek, co odbiegałoby od standardów wycieczki turystycznej. Nie pamięta również, żeby matka kiedykolwiek złamała reguły zawodowej dyskrecji. Nie wspominała o swoich szefach Zygmuncie Majce i Kazimierzu Aleksanderku. Nigdy też nie mówiła o Tadeuszu Rydzyku.

Tyle o towarzyszce Gwóźdź-Łopatce. Czas przejść do innej funkcjonariuszki antykościelnego Wydziału IV. Albowiem Maria Gwóźdź-Łopatka nie była jedynym aniołem opiekuńczym, który otworzył przed Tadeuszem Rydzykiem wrota zachodnich rajów.

Wróćmy do 1984 r. Ksiądz Rydzyk prosi esbeków o zgodę na dwumiesięczny wyjazd do wrogiej, kapitalistycznej Austrii. Wypełnia formularz podania. Na formularzu znajdujemy odręcznie dopisaną notatkę esbeka: „Tow. B. Piórko z Wydz. IV WUSW podała, że nie ma zastrzeżeń co do wyjazdów wym. za granicę. Paszport ważny na WKE w biurze turystycznym wydać na miejscu, nie zwracać do pkt. paszp. PODGÓRZE”.

Spróbujmy rozszyfrować również tę notatkę. „Wym.” to oczywiście „wymieniony”, „wcześniej wymieniony” – czyli obywatel Tadeusz Rydzyk, który wpisał swoje nazwisko i inne dane osobowe na początku formularza. „WKE” to „wszystkie kraje europejskie”, „pkt. paszp.” to punkt paszportowy, a PODGÓRZE to dzielnica Krakowa.

Ostatnie zdanie brzmi jak troska o wygodę księdza, który dostaje paszport od ręki i nie musi się kłopotać wyprawą do dzielnicowego urzędu paszportowego – choć z biurokratycznych przyczyn powinien się tam pofatygować. A może chodzi o to, że ksiądz po powrocie z Austrii nie musi zwracać paszportu do urzędu paszportowego? Byłby to niespotykany luksus i dowód zaufania. W PRL paszport obywatela zazwyczaj nie był przechowywany przez niego, tylko przez esbeków. To oni wydawali obywatelowi jego paszport na czas podróży. Po powrocie do kraju podróżny był zobowiązany oddać swój paszport funkcjonariuszom… Miało to jeszcze bardziej zmniejszyć i tak znikome szanse poddanych komunistycznego reżimu na wymknięcie się spod jego władzy.

Mimo tej nieufności wobec ogółu obywateli esbecy zdawali się ufać obywatelowi Rydzykowi. A nawet mu ulegali. Tadeusz Rydzyk zazwyczaj uzyskiwał paszport bez trudu, podczas gdy dla zwykłego mieszkańca PRL zdobycie tego cennego dokumentu wiązało się z upokarzającą biurokratyczną mordęgą. Ksiądz Rydzyk potrafił też pomóc innym w staraniach o paszport. Konrad Piskała i Tomasz Potkaj, autorzy książki W imię ojca. Fenomen Tadeusza Rydzyka opisują awanturę, którą Rydzyk pewnego razu zrobił funkcjonariuszom SB. Z jakiego powodu? Esbecy mieli wydać paszport jednemu z podopiecznych księdza, ale się z tym ociągali. Awantura była głośna – i skuteczna.

Notatka na formularzu potwierdza, że obywatel Tadeusz Rydzyk cieszył się szczególnymi przywilejami. Wskazuje też, skąd się one brały. Czytamy o tym już w pierwszym zdaniu: „Tow. B. Piórko z Wydz. IV WUSW podała, że nie ma zastrzeżeń co do wyjazdów wym. za granicę”.

Jak rozszyfrować to zdanie?

„Tow. B. Piórko” to towarzyszka Barbara Piórko.

„WUSW” to Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych, czyli kwatera główna komunistycznej Służby Bezpieczeństwa na całe województwo krakowskie.

A „Wydz. IV” to oczywiście Wydział IV zajmujący się zwalczaniem Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych.

Rozdział VI
Barbara Piórko, która zastrzeżeń nie miała

Kim była towarzyszka Barbara Piórko z Wydziału IV WUSW w Krakowie? Udało mi się dotrzeć do jednego z funkcjonariuszy, który znał ją w latach 80. „Pamiętam ją jako osobę bardzo sumiennie wykonującą obowiązki” – wspomina po latach kolega. Niestety, nawet z jego pomocą nie udało mi się dotrzeć do Barbary Piórko. Nie wiem nawet, czy jeszcze żyje.

Najwięcej informacji na jej temat znajdziemy w IPN. Dowiadujemy się tam, że towarzyszka Barbara Piórko to córka doświadczonego esbeckiego wywiadowcy Jana Sochy[50]. Po ślubie przyjęła nazwisko pierwszego męża. Ale jako pani Piórkowa nie zaznała szczęścia. Małżeństwo stanowiło potężny błąd ze względu na różnice polityczne, nawet kulturowe. Wiemy to z akt osobowych towarzyszki Piórko, dostępnych w Instytucie Pamięci Narodowej pod sygnaturą IPN BU 0881/140.

W specjalnym raporcie ze stycznia 1980 r. Barbara Piórko pisze tak: „W ubiegłym roku przeprowadziłam rozwód z mężem. Przyczyną tej decyzji były konflikty na tle religijnym. W początkowym okresie naszego małżeństwa wydawało mi się, że światopogląd męża jest ustabilizowany i zbieżny z moim chociażby dlatego, że zgodził się tylko na ślub cywilny i wstąpił nawet w szeregi Partii [komunistycznej]. Niestety z biegiem lat okazało się, że jego postępowanie budzi coraz więcej zastrzeżeń. Pozostawał pod coraz większym wpływem swej matki, szykanował mnie, wygrażał i dochodziło nawet do rękoczynów. Wszystko dlatego, że nie chciałam zawrzeć ślubu kościelnego i ochrzcić dziecka. Nie chciałam się również zgodzić na wychowywanie dziecka w duchu religijnym”.

Według Barbary Piórko teściowa dręczyła ją nie tylko za pośrednictwem syna, ale także osobiście: „Swoim zachowaniem prowokowała awantury w domu w obecności dziecka, zależało jej również na ściągnięciu uwagi sąsiadów na moją osobę. Wykrzykiwała pod moim adresem istne niedorzeczności (…). W jej przekonaniu ojciec mój i moje pierwsze dziecko zmarli dlatego, że jestem niewierząca, że jesteśmy pracownikami SB. Jej zdaniem to kara Boża”.

Ten raport najwyraźniej stanowi świadectwo ciężkich doświadczeń, jakie stały się udziałem towarzyszki Piórko z powodu zachowania katolickich członków rodziny. A jeśli funkcjonariuszka bezzasadnie ich obwiniła? W takim razie raport dowodziłby, że:

- Barbara Piórko nienawidziła katolików;

- albo próbowała się od nich odciąć ze strachu przed swoim esbeckim kierownictwem.

Tak czy inaczej, towarzyszka Piórko była ostatnią osobą, na której łaskę mógłby liczyć opozycyjny, antykomunistyczny ksiądz katolicki.

Mimo to Barbara Piórko okazała się niespodziewanie łaskawa dla księdza Tadeusza Rydzyka. Skąd ta łaskawość? Nie wiadomo.

Odnotujmy, że w 1985 r. Zygmunt Majka wydał funkcjonariuszce Piórko pochwalną opinię służbową. Przypomnijmy: chodzi o tego samego Majkę, który wspierał Marię Gwóźdź-Łopatkę i odpowiadał za działania krakowskiego oddziału Grupy „D”, brutalnie zastraszającej księży i współpracującej z sowieckimi służbami specjalnymi.

Odnotujmy również, że Barbara Piórko była przewodniczącą organizacji zakładowej Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej przy Komendzie Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w Krakowie. Zatem to towarzyszka Piórko pomagała jeździć do ZSRR swemu zwierzchnikowi, Kazimierzowi Aleksanderkowi. Temu samemu, który kierował krakowskim oddziałem Grupy „D” we współpracy z sowieckimi służbami.

Jak często sama Barbara Piórko jeździła wówczas do ZSRR? Niestety, nie wiemy. Dokumentacja podróży towarzyszki Piórko jest niekompletna. Jedyna teczka paszportowa Barbary Piórko, którą można znaleźć w Instytucie Pamięci Narodowej[51], dotyczy czasów późniejszych. Czasów, w których towarzyszka Piórko wyszła za esbeka z innego miasta, znowu zmieniła nazwisko i zajęła się przestępczością gospodarczą na wschodnim Mazowszu. Działo się to już podczas upadku komunizmu. Teczka nie obejmuje poprzedniego, krakowskiego etapu kariery. Podróże z tego wcześniejszego okresu powinny zostać udokumentowane w innej teczce paszportowej Barbary Piórko, założonej jeszcze w Krakowie. Jednak tej krakowskiej teczki paszportowej brak w IPN. Dlaczego? Tego również nie wiadomo. Cóż, nie pierwsza to i nie ostatnia teczka w naszej opowieści, której brakuje. Trudno przypuścić, żeby szefowa esbeckiej komórki TPPR w Krakowie nie podróżowała do „ojczyzny komunizmu”. Trudno przypuścić, żeby załatwiała takie wyjazdy Aleksanderkowi, ale sama nie wyjeżdżała.

Wróćmy jednak do podróży Tadeusza Rydzyka. One są lepiej udokumentowane, ale i tu zderzamy się z zagadką.

W 1985 r. ksiądz Rydzyk został zaproszony na miesiąc do Francji przez 23-letnią paryżankę o nazwisku Claire Marcelle Briend. Kim była panna Briend? Studentką. Instytut Pamięci Narodowej przechowuje teczkę dotyczącą jej pobytów w Polsce (przyjazdy obcokrajowców do PRL były monitorowane przez SB, m.in. przez kontrwywiad). W teczce znajduje się wypełniony przez pannę Briend „Kwestionariusz osobowy dla cudzoziemców przybywających do Polski na studia i staże”. Czytamy w nim, że panna Briend ukończyła École Normale Catholique (prywatne liceum katolickie) i studiowała na Sorbonie. Przyjechała do Polski na staż naukowy (na Uniwersytecie Jagiellońskim). Wcześniej dwukrotnie odbyła kurs językowy w Warszawie (w 1982 r., podczas stanu wojennego, a następnie w 1983 r.).

Co stało się później z panną Briend? Po 1989 r. odnajdujemy ją jako panią Claire Briend-Bobiec, bibliotekarkę, tłumaczkę i znawczynię polskiej poezji. Dzięki socjolożce i publicystce Karolinie Wigurze, której serdecznie dziękuję, udało mi się zdobyć adres e-mailowy pani Briend-Bobiec. Zapytałem ją o znajomość z Rydzykiem i zaproszenie go do Francji.

Odpowiedź brzmiała zdumiewająco. Claire Briend-Bobiec odpisała, że nic nie wie o swojej rzekomej znajomości z Rydzykiem! Jak również o tym, żeby kiedykolwiek zapraszała go do Francji…

W swoim e-mailu, napisanym niemal doskonałą polszczyzną, pani Claire Briend-Bobiec podaje, że w 1985 r. jako Francuzka w Krakowie była oblężona przez Polaków pragnących wyjechać na Zachód. Z prostej przyczyny: obywatel PRL łatwiej mógł uzyskać zgodę na taki wyjazd, jeśli został oficjalnie zaproszony przez mieszkańca zachodniego kraju. W tym przypadku słowo „oficjalnie” znaczy, że cudzoziemiec musiał złożyć zaproszenie na papierze w konsulacie PRL albo w polskim biurze notarialnym. Panna Briend kilka razy odwiedziła notariusza, żeby zaprosić nieznanych jej ludzi. „Ja to robiłam chętnie i bezpłatnie, tak żeby pomóc” – pisze. Ale dodaje, że wśród tych ludzi nie było księdza Rydzyka. Gdyby był, pamiętałaby o tym dzisiaj, ponieważ dobrze wie, kim jest ksiądz Rydzyk. W e-mailu podkreśla bardzo wyraźnie: „Nigdy nie spotkałam tego pana ani w Polsce, ani we Francji, nigdy go nie widziałam, nie rozmawiałam z nim”.

Do jakich wniosków doszła pani Claire Briend-Bobiec, gdy ją poinformowałem, że w IPN figuruje jako osoba zapraszająca Rydzyka do Francji?

W korespondencji ze mną napisała, że widzi dwie możliwości: „Więc jest możliwe, że ktoś mnie prosił o podpis i ja podpisałam? Albo ktoś używał moje zaproszenie dla Rydzyka?”.

W pierwszej wersji panna Briend podpisałaby zaproszenie dla Rydzyka, nie widząc, kogo dotyczy podsunięty jej papier.

W drugiej wersji ktoś ułatwiłby Rydzykowi wyjazd, posługując się zaproszeniem podpisanym przez pannę Briend, ale niekoniecznie dotyczącym Rydzyka.

Pytania pani Briend-Bobiec nasuwają kolejne wątpliwości.

Jeśli przyjąć pierwszy wariant, to musimy spytać, kto mógłby ukradkiem podsunąć cudzoziemce zaproszenie dla Rydzyka? Ktoś z jego młodych akademickich podopiecznych? Jakiś katolicki student wykorzystany przez Rydzyka w celu uzyskania upragnionego zaproszenia od Francuzki?

A jeśli przyjąć drugi wariant – to kto mógł mieć dostęp do esbeckiej dokumentacji paszportowej? Kto mógłby przerobić zaproszenie przeznaczone dla innej osoby tak, żeby figurował na nim ksiądz Rydzyk? Względnie – kto mógłby dorobić do licznych zaproszeń od panny Briend dla Polaków jeszcze jedno fałszywe zaproszenie, dotyczące Rydzyka?

Wyjazd do Francji z 1985 r. najwyraźniej był ważny dla Rydzyka, jeśli on lub któryś z jego pomocników uciekł się do podstępu, aby załatwić mu zaproszenie do tego kraju. Jednak w tym samym czasie Tadeusz Rydzyk wybierał się jeszcze dalej. Na przełomie grudnia 1985 r. i stycznia 1986 r. nasz ksiądz podróżnik wyruszył do Indii, w egzotyczny gąszcz tropikalnych barw, zapachów i smaków. W Polsce było zimno i szaro, ale w kolorowym Madrasie nad Oceanem Indyjskim – dokąd trafił Rydzyk – temperatury grudniowe przekraczają 25 stopni ciepła.

Francja, Włochy, Austria, znowu Francja, wreszcie Indie… Wymieniłem tylko niektóre z licznych podróży księdza Rydzyka. Była jeszcze trzecia wizyta we Francji, czyli pielgrzymka do sanktuarium w Lourdes. Była też pielgrzymka do Rzymu. Były wreszcie trzy wyjazdy do Niemiec Zachodnich między 1984 a 1985 r. Warto przypomnieć, że PRL-owscy komuniści traktowali kapitalistyczne Niemcy Zachodnie jak najgorszego wroga i wylęgarnię antykomunistycznej dywersji. Propaganda PRL próbowała upodobnić liberalno-socjaldemokratyczny kraj nad Renem i Łabą do hitlerowskiej III Rzeszy. Władze obawiały się konszachtów między niemieckimi a polskimi katolikami. Mimo to Rydzyk jeździł do Niemiec Zachodnich, jeździł i wracał, jeździł i wracał…

Kto finansował te wszystkie podróże? Czyżby Kościół katolicki? Anonimowy redemptorysta cytowany w książce Imperator podejrzewa, że Rydzyk miał również prywatnych sponsorów. Prywatnych – czyli takich, którzy nie należeli do władz zakonnych czy kościelnych, mogli też wcale nie zaliczać się do duchowieństwa.

Przyjrzyjmy się komuś, kto najwyraźniej był jednym z takich sponsorów. To dobroczyńca, który pomógł Tadeuszowi Rydzykowi wyjechać do Niemiec Zachodnich w 1986 r. Jak również zaoferował mu mieszkanie w tym kraju. A w aktach IPN czytamy, że ksiądz Rydzyk z tej oferty skorzystał.

Dobroczyńca zaoszczędził więc Rydzykowi ogromnych kosztów. Wręcz niewyobrażalnych, gdyż w latach 80. niewydolna gospodarka PRL sięgnęła dna, razem z wartością komunistycznej złotówki. Dla kogoś, kto zarabiał w PRL-owskich złotych, zjedzenie porcji frytek na Zachodzie i zapłacenie za nią dolarami, funtami lub zachodnioniemieckimi markami stanowiło potężny, bolesny wydatek. A wynajęcie mieszkania w zachodnim mieście lub opłacenie dłuższego pobytu w zachodnim hotelu przekraczało możliwości nie tylko PRL-owskiego portfela, lecz także PRL-owskiej wyobraźni.

Kim był ten dobroczyńca? Kimś, na kogo Rydzyk się powołał w wyjątkowym momencie. Wtedy, gdy esbecy od paszportów na chwilę zapomnieli o swojej przychylności i zaczęli mu robić trudności.

Rzecz jasna, przelotne.

CZĘŚĆ 2
Roman Paszkowski i znikające papiery

Rozdział VII
Gościnny eks-milicjant

22 kwietnia 1986 r. ksiądz Rydzyk został zaproszony do Niemiec Zachodnich przez niejakiego Romana Paszkowskiego z Norymbergi.

Po wielokrotnym przeczytaniu teczki paszportowej Rydzyka wiem, że Głuchowski i Hołub w książce Imperator opisali tę sprawę dokładnie i przejrzyście. Zatem na chwilę oddaję im głos: „Wiosna 1986 roku – ponownie RFN [Niemcy Zachodnie]. Zaproszenie wystawia Roman Paszkowski z Norymbergi, który pisze, że Tadeusz Rydzyk jest jego kuzynem. Co ciekawe – sam redemptorysta w urzędowych formularzach deklaruje, że nie ma żadnej rodziny za granicą. Być może robi tak, aby nie zwracać uwagi bezpieki na pana Romana i łączące ich kontakty. Dlaczego? Ponieważ nazwisko i adres Paszkowskiego będą szczególnie ważne dla przyszłych losów ojca Rydzyka. Ale o tym – zaraz. Na razie jest jeszcze rok 1986 i ksiądz Tadeusz stara się o pozwolenie na wyjazd do Norymbergi. Uzasadnia je tak: «Zmarła dr Halina Paszkowska – jest bardzo bliskim przyjacielem. Jako dr medycyny bardzo wiele pomagała wszystkim zwracającym się o pomoc Polakom w Polsce. Dla niej, jak i dla męża i syna jestem jak brat, a może więcej. W chorobie (rak) towarzyszyłem im. Ostatnią jej prośbą było, abym poprowadził ją na cmentarz. Jej dobroć bezinteresowna, a także działania męża i syna dla dobra Polski – czego sam jestem świadkiem – wymaga z mej strony odpowiedzi pozytywnej na jej prośbę – i prośbę załamanej rodziny (mąż i syn)»”.

Tym razem Rydzyk nie dostaje paszportu od ręki: „Esbeków powyższy tekst najwyraźniej nie wzrusza. Nie dają zakonnikowi zgody na wyjazd. Duchowny składa więc kolejne podanie – o to samo. Przedstawia zaświadczenie podpisane przez sekretarza Episkopatu arcybiskupa Dąbrowskiego. I już latem 1986 roku kapłan jest znowu po lepszej stronie żelaznej kurtyny” – tak Głuchowski i Hołub w Imperatorze streszczają paszportową potyczkę księdza Rydzyka.

Na co jeszcze autorzy zwrócili uwagę, przeglądając stare dokumenty? Otóż prosząc esbeków o wydanie paszportu, Rydzyk „wskazuje, że zamierza wyjechać do RFN przez Austrię, Włochy, Francję. W rubryce «w celu» wpisuje: «odwie [odwiedziny] w dniach od 1 lipca do 31 sierpnia 1986 r.». Dokumenty dołączone do podania to wspomniany już wcześniej oficjalny druk zaproszenia od urodzonego w Poznaniu 50-letniego Romana Paszkowskiego z Norymbergi oraz odręczne oświadczenie podpisane przez ojca Rydzyka: «Oświadczam, iż zapraszający mnie: Roman Paszkowski wyjechał z Polski w 1980 r. lub 1979. Ma obywatelstwo RFN i jest w dobrych zawsze stosunkach z PRL – w sprawach handlowych jest często w Polsce»”.

Co z tego wynika? To, że ksiądz Rydzyk musiał faktycznie znać Romana Paszkowskiego (w przeciwieństwie do panny Briend, z którą Rydzyka nie łączyła znajomość). Musiał go znać, gdyż podał istotne, konkretne i łatwe do sprawdzenia informacje na temat Paszkowskiego, jego działalności i jego rodziny.

Przyciąga uwagę również to, że Rydzyk traktował Paszkowskiego jak kogoś, kto może go uwiarygodnić w oczach esbeków („jest w dobrych zawsze stosunkach z PRL”).

Dlaczego tak szczegółowo to analizujemy? Dlatego, że ten wyjazd z 1986 r. – wyjazd Tadeusza Rydzyka do Romana Paszkowskiego – jest bardzo ważny. Od tego wyjazdu zaczęła się najbardziej zagadkowa epoka w dziejach Tadeusza Rydzyka.

Przez następne dwa lata ksiądz Rydzyk będzie żyć na Zachodzie w specyficznej konspiracji czy też półkonspiracji. W tym okresie jego znajomi i przyjaciele nie będą mieć pojęcia, co się z nim dzieje.

A krewni?

Dziennikarz Dariusz Rostkowski w drugiej połowie lat 90. pisał reportaż o Tadeuszu Rydzyku. Przy tej okazji rozmawiał z jego rodzeństwem w Olkuszu. Co wynikło z tej rozmowy? Między innymi to, że rodzinie też doskwierał brak wieści od Rydzyka podczas jego pobytu za granicą w latach 1986–1988.

Może jednak kościelni zwierzchnicy księdza Rydzyka mieli wówczas lepsze informacje? Również i oni w trakcie tego tajemniczego okresu często nie mieli pojęcia, co Rydzyk robi i gdzie się znajduje. Przez pierwsze trzy miesiące po wyjeździe ksiądz Rydzyk nikomu nie dał znaku życia. Potem nawiązał kontakt z władzami zgromadzenia w Rzymie. Następnie znowu zniknął.

Proboszcz Polskiej Misji Katolickiej w Monachium, redemptorysta Jerzy Galiński, który próbował wówczas uzyskać informacje o losach zaginionego współbrata, zobaczy Rydzyka dopiero po dłuższym czasie. Z większości świadectw wynika, że stało się to dopiero w połowie 1987 r.

Dodajmy, że Galiński – znajomy naszego bohatera z klasztornego seminarium w Braniewie – ujrzy wtedy zupełnie innego Tadeusza Rydzyka niż ten, którego znał wcześniej. Ujrzy Rydzyka, który zachowuje się jak człowiek po ciężkich przejściach: krzyczy, gestykuluje, zaczyna wypowiadać zdania i nie może ich skończyć.

Ksiądz Galiński już w latach sześćdziesiątych, w czasach seminarium, oceniał Tadeusza Rydzyka krytycznie. Ale nie ze względu na skłonność do wybuchów i rozstrojów nerwowych, bo kleryk Rydzyk takiej skłonności nie wykazywał. Galiński ganił młodego seminarzystę za coś zupełnie innego, mianowicie zbytnią układność i uległość. Jednemu z zakonnych zwierzchników Galiński mówił wtedy, że „Rydzyk nie nadaje się na księdza”. Z jakiego powodu? Otóż Tadeusz Rydzyk jako kleryk to „ciepłe kluchy, podlizywał się komu popadnie”[52].

20 lat później w Monachium ksiądz Galiński zamiast ciepłych kluch zobaczył kogoś bardzo roztrzęsionego.

Jak Rydzyk zachowywał się w kontaktach z Niemcami i innymi przedstawicielami Zachodu? Podobnie, ale trochę inaczej. Rozmawiając z nimi, ksiądz Rydzyk też się trząsł, ale doprowadzał swoje wywody do pointy. Tłumaczył zniknięcie i rozdygotanie tym, że boi się prześladowań ze strony polskich komunistów.

Co na to redemptoryści z Polski pytani przez swoich rzymskich zwierzchników o obawy Rydzyka? Wzruszali ramionami i odpowiadali, że nic mu w PRL nie grozi.

Mieli rację, a Tadeusz Rydzyk zapewne o tym wiedział. Mimo swego rzekomego strachu w 1987 r. Rydzyk odnowił stosunki z władzami PRL w postaci Urzędu Celnego.

Czytamy o tym w jedynej teczce księdza Rydzyka, jaka zachowała się w IPN, mianowicie w teczce paszportowej. Na czym polegały te stosunki z PRL-owskimi celnikami? Były dla Tadeusza Rydzyka całkiem korzystne. Zalegał z opłatami celnymi, ale zaległości łaskawie mu umorzono. Skąd mogły się wziąć te opłaty i zaległości? Głuchowski i Hołub podają, że Rydzyk wysyłał wtedy… samochody do Polski. Wysyłał, sam jednak trzymał się wciąż z dala od kraju.

Ostateczny przełom nastąpił w kwietniu 1988 r., kiedy to obywatel Rydzyk formalnie się ujawnił wobec PRL-owskich służb specjalnych. Mianowicie poprosił esbeków z konsulatu PRL w niemieckiej Kolonii o wznowienie ważności paszportu.

Ta ostatnia okoliczność jest istotna również ze względu na to, co Rydzyk napisał w formularzu podania, które złożył na ręce esbeków. Czytamy w nim, że Rydzyk mieszka przy Emdenerstrasse w Norymberdze. Podał też numer domu.

Tak się składa, że przy tej samej norymberskiej ulicy pod tym samym numerem mieszkał Roman Paszkowski. Wiemy to z teczki paszportowej Tadeusza Rydzyka. Między innymi z oficjalnego zaproszenia dla Rydzyka, które dwa lata wcześniej Paszkowski złożył w Wydziale Konsularnym Ambasady PRL w Bonn.

Czyżby Roman Paszkowski stanowił stały element w niemieckich wędrówkach Tadeusza Rydzyka? Jeśli tak było, to jak często i jak długo w latach 1987–1988 Rydzyk mieszkał u Paszkowskiego?

Na to ostatnie pytanie nie znamy odpowiedzi. Wiemy tyle, że wyżej przedstawione dokumenty ukazują ciągłą, co najmniej dwuletnią znajomość i zależność Rydzyka od Paszkowskiego. Tak trzeba to nazwać, skoro Rydzyk:

- przy pomocy Paszkowskiego i jego zaproszenia uzyskał zgodę na wyjazd do Niemiec Zachodnich;

- liczył na to, że znajomość z Paszkowskim może go uwiarygodnić w oczach esbeków;

- później mieszkał u Paszkowskiego w Norymberdze;

- względnie chciał, aby esbecy myśleli, że mieszkał u Paszkowskiego.

Czy zagadkowa półkonspiracja Rydzyka podczas spędzonych na Zachodzie lat 1986–1988 wiązała się z Romanem Paszkowskim?

To intrygująca kwestia – tym bardziej że w latach 1986–1988 Rydzyk nie chwalił się wszystkim swoją ówczesną zależnością od Paszkowskiego. Ksiądz Rydzyk przyznawał się do niej ludziom dość szczególnego sortu. Mianowicie esbekom. Zakonni współbracia i przyjaciele Tadeusza Rydzyka nie pamiętają, żeby Rydzyk wskazywał Romana Paszkowskiego jako swego norymberskiego gospodarza.

Dlaczego? Aby znaleźć odpowiedź na to pytanie, musimy przyjrzeć się Paszkowskiemu.

Roman Paszkowski to człowiek szczególny, a na pewno – nietuzinkowy. Przede wszystkim to imigrant z komunistycznej Polski, który w ciągu kilku lat (1980–1985) odniósł zaskakujący sukces w Niemczech Zachodnich jako przedsiębiorca.

Obcym przybyszom w tym kraju trudno było wówczas się przebić – szczególnie w landzie tak konserwatywnym jak Bawaria i w mieście takim jak Norymberga. O zasiedziałości ówczesnych norymberskich elit świadczy chociażby to, że miastem przez 30 lat rządził ten sam burmistrz Andreas Urschlechter (wprawdzie socjaldemokrata, który jednak w latach 80. zdumiał cały kraj, spektakularnie odcinając się od „lewackich tendencji” i próbując przejść do zdecydowanie prawicowej partii CSU[53]).

Ale Roman Paszkowski pokonał liczne przeszkody piętrzące się przed imigrantami. W 1984 r. założył firmę Panexim GmbH oferującą osłonki do wędlin (tzw. flaki). Po upadku komunizmu otworzył filię w Polsce. Nazwał ją Przedsiębiorstwo Zagraniczne Panepol. Uruchomił też fabrykę w Niemczech Wschodnich, przyłączonych wtedy do zachodniej, kapitalistycznej części kraju. W tej biznesowej ekspansji pomagał Paszkowskiemu jego syn Dariusz.

Na stronie internetowej Panepolu czytamy, że firma od lat zabiega o podbój Rosji i innych rynków postsowieckich[54].

A w serwisie YouTube można zobaczyć relację wideo z obchodów „30-Lecia Firmy P.Z. Panepol Sp. z o.o. i 35-Lecia Firmy Panexim GmbH”. Film pokazuje nam przedstawiciela firmy, który czyta list gratulacyjny od PiS-owskiego premiera Mateusza Morawieckiego. Widzimy również mocno wiekowego, ale krzepkiego pana, który ceremonialnie dekoruje firmowych kolegów odznakami przyczepianymi do marynarek. A następnie tańczy żwawo na parkiecie. U starszego pana widać podobieństwo do zdjęć młodszego o kilkadziesiąt lat mężczyzny, które dostępne są w Instytucie Pamięci Narodowej[55].

Skąd zdjęcia Romana Paszkowskiego w IPN? Odpowiedź jest prosta, aczkolwiek zaskakująca. Norymberski dobroczyńca Tadeusza Rydzyka, zanim został kapitalistycznym przedsiębiorcą, był kimś zupełnie innym: komunistycznym milicjantem w PRL.

Na zaproszeniu wystosowanym do księdza Rydzyka i złożonym w PRL-owskim konsulacie Roman Paszkowski podaje datę i miejsce urodzenia: 19 maja 1936 r., Poznań.

Tę samą datę i miejsce urodzenia znajdujemy w aktach osobowych poznańskiego funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej, Romana Paszkowskiego, dostępnych w IPN pod sygnaturą IPN Po 059/28.

Milicjant Roman Paszkowski również urodził się 19 maja 1936 r. w Poznaniu. Ta informacja figuruje na samym początku jego akt osobowych. A na ich końcu znajdujemy odręczną notatkę esbeka, napisaną w ewidentnym pośpiechu. Czytamy w niej: „W kraju 83 [w roku 1983], zabiegał o zmianę obyw. [obywatelstwa] i nie uzyskał zgody. W maju 80 wyjech [wyjechał] do Włoch w celach turystycznych wraz z rodziną”.

Wynikałoby z tego, że:

- Roman Paszkowski faktycznie opuścił Polskę w 1980 r. (zgodnie z tym, co Rydzyk napisał w swoim podaniu);

- Paszkowski opuścił kraj na stałe bez zgody władz PRL;

- zrobił to pod pozorem wycieczki do Włoch;

- mimo to miał na tyle dobre stosunki z władzami PRL, żeby trzy lata później ubiegać się w Polsce o zgodę na zmianę obywatelstwa (zapewne z PRL-owskiego na niemieckie);

- jednak te stosunki nie były wystarczająco dobre, żeby taką zgodę uzyskać (przynajmniej nie od razu).

Notatka esbeka została nabazgrana na odwrocie koperty pocztowej pod nazwiskiem i adresem teściowej Paszkowskiego, Wery Malińskiej. Jej nazwisko i poznański adres znajduje się na odwrocie koperty – czyli w miejscu, na którym nadawca podaje swoje dane.

Skąd koperta listu teściowej w milicyjnych aktach osobowych zięcia? Do kogo pisała Wera Malińska? Na przedniej stronie koperty widnieje adresat, mianowicie „Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych w Poznaniu, Wydział Archiwum”.

Nic nie wiadomo o treści listu, który najprawdopodobniej znajdował się w kopercie. Nie wiemy też, dlaczego Wera Malińska, teściowa Paszkowskiego, pisała do archiwum WUSW. Czyżby esbeccy archiwiści po latach zapragnęli informacji o Romanie Paszkowskim i jego rodzinie? Czy list pani Malińskiej miał związek ze staraniami zięcia i córki, którzy zabiegali o zgodę władz i służb PRL na zmianę obywatelstwa? To tylko domysły. Nic nie wiemy o liście, trudno nawet ustalić jego datę. Obok zapisku esbeka znajdują się bazgroły zupełnie nieczytelne, które wyglądają trochę jak „83.11.27” albo „83.11.21”. Ale zatarty stempel pocztowy przypomina inną datę „7.3.84”.

Na liście znajduje się też dopisek o treści „kpt Paździorek”. Chodzi o kapitana Bolesława Paździorka, który w latach 1978–1988 pracował w poznańskim Wydziale „C” (esbeckie archiwum oraz kartoteka zawierająca dokumentację spraw i osób)[56]. Zapewne autor zapisku na kopercie zanotował sobie nazwisko i stopień Paździorka jako tego, którego należy poinformować o sprawie – albo jako tego, od którego uzyskał informacje. Odnotujmy, że funkcjonariusz Paździorek jako kapitan pojawia się w esbeckich aktach od 1983 r. To również stanowi pewną wskazówkę co do datowania listu i zapisku na kopercie. Zacytowanych wyżej dwóch zdań o losach Paszkowskiego na pewno nie rzucono na papier przed 1983 r. Aczkolwiek znajdziemy jeszcze dokładniejsze wskazówki co do daty zapisku, który prawdopodobnie powstał cztery lata później.

Dlaczego tak dokładnie pochylam się nad zapiskiem na kopercie? Dlatego, że ma szczególną wagę. Zarówno ze względu na formę, jak i na treść.

Zacznijmy od formy. To, że esbek nabazgrał coś na kopercie, nie jest dziwne: esbecy często działali w pośpiechu. Zapewne nieraz zdarzało im się coś napisać na przypadkowym kawałku papieru. Zwraca natomiast uwagę to, że esbek nie przepisał swojego zapisku na zwykłą kartkę, nie zrobił z niego notatki służbowej – tylko zostawił w teczce niechlujny świstek, bazgroły na kopercie prywatnego listu. W esbeckich papierach nieczęsto się widuje oznaki bałaganu. Nonszalancji nie widziałem nigdy. Podejrzewam więc, że zabazgrana koperta wcale nie miała zostać w aktach osobowych Paszkowskiego. Podejrzewam, że zostawiono ją tam przypadkowo. Mógł to zrobić ktoś, kto działał w roztargnieniu lub stresie i pośpiechu.

W podejrzeniu tym utwierdza mnie oczywista okoliczność. Przecież stare akta osobowe byłego milicjanta Paszkowskiego to nie miejsce, w którym powinny się znajdować informacje dotyczące późniejszych starań przedsiębiorcy Paszkowskiego o zmianę obywatelstwa!

Starania Romana Paszkowskiego o zgodę władz PRL na zmianę obywatelstwa powinny były zostać udokumentowane w zupełnie innym miejscu, mianowicie w osobnej, specjalnej teczce. Nie w postaci dwóch zdań, które ktoś nabazgrał na świstku, tylko w postaci profesjonalnie przygotowanych i opracowanych akt. Władze i służby PRL uznawały zmianę obywatelstwa – jak również samo wyrażenie woli zmiany obywatelstwa – za okoliczność najwyższej wagi. Okoliczność wręcz gardłową, która świadczyła jak najgorzej o „postawie polityczno-moralnej” obywatela. Zmianę obywatelstwa na zachodnioniemieckie traktowano niemal jak zdradę narodową.

Próżno jednak szukać takiej teczki Romana Paszkowskiego w aktach Służby Bezpieczeństwa. W całym Archiwum Cyfrowym IPN brak jakiejkolwiek dokumentacji dotyczącej starań Paszkowskiego o zgodę na „przedzierzgnięcie się w Niemca”. Jedynym znanym śladem pozostaje odręczny zapisek nieznanego esbeka na kopercie listu teściowej Paszkowskiego. Na kopercie, która się zawieruszyła w starych aktach osobowych milicjanta.

Wynika z tego, że istotna część akt Romana Paszkowskiego tajemniczo wyparowała z archiwum. Tajemniczo wyparowała – albo w ogóle nie powstała, choć powinna była powstać ze względu na wagę, jaką miała wówczas kwestia zmiany obywatelstwa.

Nasuwa się pytanie, jakie okoliczności spowodowały ten brak. Mogły mieć dość szczególną naturę, jeśli zestresowały nieznanego poznańskiego esbeka aż tak, że przeoczył coś istotego. Mianowicie zostawił w starych aktach milicjanta Paszkowskiego pośpieszny zapisek dotyczący innej sprawy.

A przede wszystkim nasuwa się pytanie, czy brak akt SB dotyczących Paszkowskiego ma związek ze zniknięciem akt SB dotyczących Rydzyka.

Wygląda bowiem na to, że komunistycznego milicjanta i zachodnioniemieckiego przedsiębiorcę Romana Paszkowskiego łączy z Tadeuszem Rydzykiem coś więcej. Coś więcej niż tylko norymberskie zaproszenie, gościna i to, że Rydzyk powoływał się na Paszkowskiego wobec esbeków.

Najwyraźniej Tadeusza Rydzyka i Romana Paszkowskiego łączy również to, że esbeckie akta obu panów są dziurawe.

Wobec tego uznałem, że należy dokładnie sprawdzić, kim był Paszkowski. Okazało się, że otwieram studnię bez dna – studnię, w której latają upiory antysemickiej czystki 1968 r. oraz strzępy papierów ze śladami kolejnych zaginionych dokumentów.

Kariera Paszkowskiego w Milicji Obywatelskiej zaczęła się pod koniec lat 50. W jego aktach osobowych znajduje się podanie z 17 stycznia 1959 r. o następującej treści: „Do Naczelnika Wydziału Kadr. Uprzejmie proszę o przyjęcie mnie na pracownika w służbie MO, w charakterze funkcjonariusza służby wewnętrznej. Prośbę moją motywuję głębokim zainteresowaniem w tej dziedzinie pracy. Paszkowski Roman, Poznań”.

Skąd to głębokie zainteresowanie? Ojcem Romana Paszkowskiego był doktor medycyny Kazimierz Paszkowski (skądinąd urodzony w Niemczech, co później musiało pomagać synowi w staraniach o obywatelstwo niemieckie). W rodzinach lekarzy i innych przedstawicieli inteligencji zawód milicjanta nie cieszył się poważaniem. Wśród inteligencji niekomunistycznej – a doktor Paszkowski był bezpartyjny – ten brak poważania przeradzał się nieraz w stosunek mocno pogardliwy. Mimo to syn bezpartyjnego lekarza zechciał wstąpić w szeregi komunistycznej milicji. Dlaczego? Cóż, nie tylko ojcowie kształtują synów. Również teściowie mogą wpływać na zięciów – ale o tym za chwilę.

Roman Paszkowski zechciał wstąpić do milicji – i wstąpił. Kierownictwo poznańskiej MO rozpatrzyło pozytywnie jego podanie. Paszkowski został przyjęty w szeregi stróżów komunistycznego prawa. Jak się w tych szeregach sprawował? Już we wrześniu 1960 r. w jego aktach znalazła się notatka, która mówi, że Roman Paszkowski jest milicjantem „zdolnym i inteligentnym, dbającym o podnoszenie swej wiedzy ogólnej. Jednakowoż pomimo tych dodatnich cech, w pracy zawodowej z nałożonych obowiązków nie wywiązuje się, czego przyczyną jest niezdyscyplinowanie, tendencja do samowolnego skracania sobie czasu pracy i oszukiwania przełożonych oraz brak poczucia odpowiedzialności za należyte wywiązywanie się z obowiązków służbowych”.

Czy funkcjonariusz Paszkowski wziął sobie do serca te uwagi? W 1961 r. komendant MO dzielnicy Poznań-Wilda, major Pawlak, pisze tak o Paszkowskim: „Z nałożonych obowiązków wywiązuje się zadowalająco. Jako pracownik operacyjno-dochodzeniowy przejawia inicjatywę własną, którą wykorzystuje w codziennej pracy, w szczególności po pionie gospodarczym [to znaczy, że Paszkowski tropił defraudantów i oszustów działających w zakładach państwowych, ale ścigał też prywatnych przedsiębiorców, którzy nie chcieli się stosować do sztywnych rygorów komunistycznego prawa i gospodarki]. Prowadzone dochodzenia stara się prowadzić wyczerpująco i przejrzyście. W pracy operacyjnej przejawia również zainteresowanie. Prowadzi sprawę operacyjną na Spółdzielnię Pracy «Motosprzęt» na dokonywane systematyczne nadużycia. Posiada w przygotowaniu materiały na założenie drugiej sprawy operacyjnej. Z agenturą nie pracuje. Jest koleżeński, polecenia przełożonych wykonuje bez zastrzeżeń, posiada jednak skłonności do częstych spóźnień się do pracy. Nałogów nie stwierdzono. Czyta prasę i zna bieżące zagadnienia polityczne w kraju i na świecie. Światopogląd dotychczas nierozeznany. Na najnowszym stanowisku odpowiada”.

Ostatnie zdanie oznacza, że zdaniem majora Pawlaka funkcjonariusz Paszkowski nadawał się do swojej roboty. Jednak rok później major Pawlak „rozeznał” światopogląd swojego podwładnego, jak również jego osobowość. Sporządził wtedy kolejną charakterystykę służbową Romana Paszkowskiego. Dokument z początku brzmi nie najgorzej, ale gdy major Pawlak przechodzi do konkretów, nie jest już tak kolorowo: „…nie stwierdzono żadnych kompromitujących nałogów. Światopogląd posiada dosyć skrystalizowany – praktyk religijnych nie uprawia (…). W dyskusjach, jak również w luźnych przeprowadzanych rozmowach cechuje go właściwy stosunek do ustroju socjalistycznego i wytycznych naszej Partii (…). W codziennej pracy zawodowej przejawia mało własnej inicjatywy i zdolności organizacyjnych, mimo że takimi walorami może się wykazać. Poza tym w pracy służbowej jest nieobowiązkowy, niezdyscyplinowany i bardzo często zaniedbuje się w prowadzeniu spraw służbowych, za co był karany (…), wyniki w pracy są niezadowalające (…). Od miesiąca listopada 1961 r. jest kandydatem PZPR [to znaczy, że stara się o członkostwo w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, czyli rządzącej partii komunistycznej]. Politycznie zorientowany jest dobrze (…). Paszkowski Roman nie ma żadnego przygotowania do pracy milicyjnej, musi on być w najbliższym czasie skierowany na przeszkolenie”.

To mogło zaboleć. Podobnie jak opinia służbowa, którą w 1964 r. wydał nowy komendant MO dzielnicy Poznań-Wilda, kapitan Sytek:

„Paszkowski jest funkcjonariuszem słabo zdyscyplinowanym (…), w godzinach pracy załatwiał swoje sprawy prywatne. Często spóźnia się do pracy, a poza tym nie zawsze traktował należycie wydane mu przez przełożonych polecenia i nie dotrzymywał zakreślonych mu terminów w prowadzonych sprawach (…), był trzykrotnie karany dyscyplinarnie za wykroczenia (…), jako członek partii (…) nałożone na niego obowiązki partyjne wykonuje (…), pracuje należycie nad podnoszeniem poziomu politycznego poprzez czytanie prasy, czasopism, książek. Posiada skrystalizowany światopogląd materialistyczny [czyli ateistyczny]. Nie stwierdzono, aby w życiu codziennym wykonywał praktyki religijne (…), nie posiada przeszkolenia zawodowego (…), sprawy dochodzeniowe prowadzi dobrze, wyczerpująco i czysto, jednak często zbyt przewlekle, gdyż dopuszcza się nieuzasadnionych przerw (…), nie wykonuje systematycznie zlecanych mu czynności operacyjnych (…), posiada poważne zaległości w prowadzonych rozpracowaniach (…). W zakresie współpracy z kontaktami poufnymi [konfidentami] uzyskał 7 informacji pozytywnych na podstawie których wszczęto dochodzenie. Ogólna ilość uzyskanych informacji jest niezadowalająca w stosunku do możliwości, jakie posiada szer. [szeregowy] Paszkowski (…) nie osiągnął większych wyników w pracy inwigilacyjnej (…), nie pozyskał żadnych kandydatów do służby w organach Milicji Obywatelskiej (…). Pomimo szeregu ujemnych cech na zajmowane stanowisko odpowiada z tym, że w najbliższym czasie (…) powinien energicznie popracować nad wyzbyciem się wyżej opisanych braków i niedociągnięć. Poza tym wskazane byłoby skierowanie ww. do szkoły oficerskiej MO”.

Co mówi nam notatka kapitana Sytka? To, że w latach 60. późniejszy dobroczyńca Rydzyka, Roman Paszkowski, był nie tylko milicjantem, ale też członkiem partii komunistycznej. Znajduje to potwierdzenie w jego ankiecie personalnej stanowiącej część akt osobowych. W tej ankiecie Paszkowski deklaruje przynależność do PZPR od 1962 r.

W notatce Sytka czytamy też, że Roman Paszkowski wywiązywał się lepiej ze swoich obowiązków partyjnych niż z milicyjnych. Zawodowe braki i niedociągnięcia szeregowego Paszkowskiego trwały od lat, jednak wciąż mu je przebaczano. A nawet chciano dać mu szansę na awans oficerski. Dlaczego? Dlatego, że był sumiennym członkiem partii komunistycznej? Czy dlatego, że mimo wszystko dostrzegano jego potencjał śledczy, organizacyjny i operacyjny oraz zdolność do pracy z agenturą?

Uśpione talenty Romana Paszkowskiego musiały być istotne dla szefów, skoro kapitan Sytek jako kolejny zwierzchnik Paszkowskiego sugerował, że trzeba je obudzić.

Być może to się udało, gdyż w 1965 r. szeregowy Paszkowski otrzymuje „dodatek kwalifikacyjny” do pensji. Krótko potem komendant wojewódzki MO w Poznaniu, pułkownik Chojnacki, wnioskuje o podwyższenie tego dodatku (z 200 zł do 300 zł).

O tym, że coś się wówczas poprawiło w funkcjonowaniu szeregowego Paszkowskiego, mówi nam również opinia służbowa za lata 1965–1966 wydana przez podpułkownika Laskowskiego, naczelnika Wydziału Dochodzeniowo-Śledczego poznańskiej Komendy Wojewódzkiej MO. Czytamy w niej, że Paszkowski „dał się poznać jako zdyscyplinowany i zdolny pracownik (…). Tak w służbie jak i poza służbą zachowuje się bez zastrzeżeń (…). Za dobre wyniki w pracy został nagrodzony premiami pieniężnymi (…). Posiada skrystalizowany światopogląd materialistyczny”, aczkolwiek „wymaga systematycznej pomocy i nadzoru ze strony przełożonych”.

A we wrześniu 1967 r. major Kujawiński, zastępca naczelnika Wydziału Dochodzeniowo-Śledczego poznańskiej Komendy Wojewódzkiej MO, pisze tak: „Kapral Roman Paszkowski powierzone zadania służbowe wykonywał należycie (…). Jest pracownikiem zdyscyplinowanym (…). Jako członek PZPR bierze udział w pracach partyjnych (…). Na własną prośbę z dniem 30.09.1967 r. został zwolniony z organów MO”.

Zatem sam odszedł z milicji! I to wtedy, gdy wszystko zaczęło iść dobrze, awansował na kaprala, przełożeni go chwalili… Dlaczego?

W aktach osobowych Romana Paszkowskiego znajduje się również jego ostatni raport skierowany do komendanta Chojnackiego: „Zwracam się z uprzejmą prośbą o wyrażenie zgody na zwolnienie mnie z pracy. Zwolnienie motywuję tym, iż pragnę pracować (…) jako inżynier-mechanik w przemyśle (…). Ponieważ obecnie pragnę wykorzystać urlop od 15.8.67 do 16.9.67, proszę o zwolnienie mnie [przez] Ob. Komendanta z dniem 31.9.1967 r., gdyż taką obietnicę ustną otrzymałem od ppłk Koniecznego i mjr Bąka”.

Kim był podpułkownik Konieczny? Weteranem stalinowskiego Urzędu Bezpieczeństwa, funkcjonariuszem MO i SB, pierwszym sekretarzem komitetu zakładowego komunistycznej partii PZPR przy Komendzie Wojewódzkiej MO w Poznaniu[57].

Dlaczego ktoś taki zajmował się urlopem kaprala Paszkowskiego? Czy pierwszy sekretarz komitetu zakładowego PZPR aż tak się troszczył o prostego członka partii, który właśnie miał opuścić zakład pracy i działającą w nim organizację partyjną? Dlaczego Paszkowski uznał, że ustną obietnicę Koniecznego i Bąka trzeba zapisać na papierze i przedstawić komendantowi? Czyżby się obawiał, że mogłaby nie zostać dotrzymana? W jakim tonie odbyła się rozmowa między Paszkowskim a Koniecznym i Bąkiem?

Można odnieść wrażenie, że podpułkownik Konieczny i major Bąk powiedzieli kapralowi Paszkowskiemu: „Zwolnij się sam, bo inaczej my cię wyrzucimy i nie będzie tak przyjemnie. Nawet urlopu wykorzystać nie pozwolimy”.

Jaka okoliczność przemawia za takim przypuszczeniem? Przede wszystkim data raportu. Dokument powstał w dniu 1 sierpnia 1967 r.

Co się wtedy działo?

Rozdział VIII
Zięć i córka Mordechaja Zylberberga

Odpowiedź na to ostatnie pytanie wymaga, abyśmy rzucili okiem na ówczesny… Bliski Wschód.

Rzecz jasna, Roman Paszkowski nie miał z tym odległym regionem nic wspólnego. Jednak w przypadku jego teścia rzecz przedstawiała się już inaczej. Zgodnie z PRL-owską propagandą tamtego okresu teść Paszkowskiego był nierozerwalnie związany z Morzem Czerwonym, „izraelską soldateską” i górą Synaj.

O co chodziło? O to, że w czerwcu 1967 r. Izrael zaatakował Egipt. Związek Sowiecki i inne kraje komunistyczne, w tym PRL, zerwały stosunki dyplomatyczne z Izraelem. Tymczasem w PRL-owskiej armii służyli oficerowie pochodzenia żydowskiego. Rzecz jasna, niejeden z nich sympatyzował z Izraelem i tę sympatię wyrażał. Dało to pretekst do rozpoczęcia antysemickiej czystki w PRL-owskim wojsku. Już 6 lipca 1967 r. wyrzucono z armii dowódców Wojskowej Obrony Powietrznej Kraju. Zarzucono im sympatię dla „syjonistycznych agresorów” z Bliskiego Wschodu (syjonizm oznacza wspieranie państwa Izrael i idei powrotu żydowskiej diaspory do jej starożytnej ojczyzny historycznej, ale w latach 1967–1969 słowo „syjonista” było w PRL niemal równoznaczne ze słowem „Żyd”). Szerzono plotki o związkach polsko-żydowskich oficerów z izraelskimi służbami specjalnymi. Spędzano żołnierzy na wiece, podczas których publicznie żądano usunięcia Żydów z wojska. Te postulaty zostały spełnione. Zwolniono 150 oficerów (niemal wszystkich, którzy deklarowali narodowość żydowską lub mieli żydowskie pochodzenie, a pozostawali w służbie czynnej). W większości przypadków zmuszono ich też do emigracji oraz symbolicznie zdegradowano do stopnia szeregowca[58].

Rzecz jasna, nie chodziło tylko o wojsko. Atak Izraela na Egipt stanowił znakomitą okazję dla komunistów średniego pokolenia, którzy chcieli odebrać stołki starszym kolegom. Wśród tych starszych kolegów było nieco więcej Żydów, więc „młode wilki” PRL-owskiego komunizmu uderzyły w nacjonalistyczną nutę. Przywódcą „młodych wilków” był wysokiej rangi aparatczyk Mieczysław Moczar, od dziesięcioleci funkcjonariusz służb specjalnych PRL i agent sowieckiego wywiadu wojskowego GRU (Sowieci traktowali jego „antysyjonistyczną” kampanię jak ryzykowną, ale interesującą próbę powrotu do antysemickich praktyk stosowanych w ZSRR przez Stalina w latach 40. i 50.).

Czystka podobna do wojskowej nastąpiła w polskiej partii komunistycznej. Jak również w zakładach przemysłowych i instytucjach kultury, skąd wyrzucano dyrektorów i prezesów mających pochodzenie żydowskie lub o takie pochodzenie podejrzanych. „Syjonistów” usuwano też – aczkolwiek nieco ciszej – ze Służby Bezpieczeństwa i milicji.

Z wielką mocą powrócił stereotyp „Żyda geszefciarza”, rzekomo chciwego i chytrego biznesmena kombinatora. Szczególnie bacznie przyglądano się osobom pochodzenia żydowskiego, które działały w gospodarce lub ją nadzorowały. Jak wiemy, w swej małej skali – Spółdzielnia Pracy „Motosprzęt” – gospodarkę nadzorował również milicjant Roman Paszkowski. Z tego co nam wiadomo, Paszkowski nie pochodził z rodziny żydowskiej. Jednak strach padł i na tych, którzy mieli żydowskich współmałżonków[59].

Tu wracamy do lekarki Haliny Paszkowskiej, którą ksiądz Tadeusz Rydzyk – późniejszy założyciel antysemickiego Radia Maryja – nazwał „bardzo bliskim przyjacielem”. Wygląda bowiem na to, że Halina Paszkowska i jej ojciec Henryk Maliński mogli wpłynąć na przebieg kariery milicyjnej Romana Paszkowskiego, norymberskiego dobroczyńcy Rydzyka. A najpewniej wpłynęli na nagły i niespodziewany koniec tej kariery w 1967 r.

Skąd to wiemy? Dzięki aktom Instytutu Pamięci Narodowej. Teść Paszkowskiego, Henryk Maliński, również figuruje w dokumentach IPN.

W ankiecie osobowej wypełnionej przez Romana Paszkowskiego dowiadujemy się, że Henryk Maliński urodził się w 1900 r., mieszka w Golinie pod Koninem i jest narodowości żydowskiej.

W aktach Paszkowskiego czytamy również, że w latach 60. Maliński zarządzał browarem w Golinie, a podczas wojny służył w Armii Ludowej – czyli w komunistycznej partyzantce.

Zatem Henryk Maliński był kombatantem, osobą zasłużoną dla reżimu PRL.

Więcej o Malińskim można się dowiedzieć ze starych, poczerniałych kartek z lat 40., dostępnych pod sygnaturami:

- IPN Po 391/1 t.1;

- IPN Po 391/1 t.2;

- IPN Po 0189/38.

Dowiadujemy się z nich, że Henryk Maliński tuż po wojnie odgrywał istotną rolę w powiecie konińskim. Już wtedy był członkiem partii komunistycznej PPR (później, po wchłonięciu polskich socjalistów, przekształconej w PZPR). A w czerwcu 1945 r. Starostwo Powiatowe w Koninie upoważniło Malińskiego do „przeprowadzenia różnych dochodzeń poufnych z dziedziny gospodarczej”.

„Dochodzenia poufne z dziedziny gospodarczej” to dokładnie to, czym późniejszy zięć Malińskiego i dobroczyńca Rydzyka, Roman Paszkowski, zajmował się w latach 60. Czyżby Paszkowski wybrał karierę milicjanta pod wpływem teścia?

Łatwo można się domyślić, że 20 lat wcześniej podczas swych „dochodzeń poufnych” Henryk Maliński współdziałał ze stalinowskim Urzędem Bezpieczeństwa.

Wspomnieliśmy już o tej instytucji. Jednak nie zawadzi jeszcze raz przypomnieć młodszym czytelnikom i czytelniczkom, czym ona była. Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, w skrócie UB lub UBP, w latach 1944–1956 stanowił podporę komunistycznej władzy jako jej wywiad, kontrwywiad i zbrodnicza policja polityczna.

Dokumenty UB przechowywane przez IPN potwierdzają przypuszczenie o współpracy Malińskiego z UB. Jednak współpraca ta wcale nie przebiegała gładko. W aktach czytamy, że Henryk Maliński doniósł do UB na groźnego partyzanta działającego w okolicy. Następnie sam został aresztowany i oskarżony o współpracę z tym partyzantem. Komuniści jednak uniewinnili Malińskiego i dali wiarę jego wyjaśnieniom. A nawet – jak wynika z dokumentów – na podstawie doniesień uniewinnionego Henryka Malińskiego zrobili małą czystkę w konińskim UB.

Oto podstawowe fakty na temat Henryka Malińskiego:

- przed wojną nazywał się Mordechaj Zylberberg;

- w 1946 r. zarządzał lasami należącymi do Niemców, którzy uciekli z Wielkopolski rok wcześniej, podczas ofensywy sowieckiej armii;

- wbrew powszechnemu wówczas antysemityzmowi Maliński był ogromnie lubiany i szanowany w Golinie;

- traktowano go tam jak anioła opiekuńczego, ponieważ rozdawał potrzebującym mieszkańcom drewno z poniemieckich lasów na opał.

To znaczy, że dzięki Henrykowi Malińskiemu wszyscy w okolicy, nawet najbiedniejsi, mogli się ogrzać i ugotować obiad.

Skąd taka dobroczynność? Henryk Maliński mógł być osobą altruistyczną. Jako komunista mógł wierzyć, że jak najszersze rozdawanie dóbr zawsze stanowi właściwe rozwiązanie. W przypadku biednych sąsiadów podczas zimowego mrozu chyba się nie mylił… Ale mogła to być również osobista strategia przetrwania Malińskiego, dawniej Zylberberga. Musimy bowiem pamiętać, że mowa o najgorszej epoce w dziejach polskich i wschodnioeuropejskich Żydów. W latach 1939–1945 na masową skalę mordowali ich Niemcy z udziałem Polaków, Węgrów, Słowaków, Litwinów, Ukraińców, Rosjan i innych „askarisów” (jak hitlerowcy nazywali miejscowych kolaborantów). W 1946 r. Niemcy już nie mordują, ale liczni Polacy wciąż napadają na ocalałych z Holokaustu.

W dokumentach z lat 40. żydowski komunista Maliński deklaruje się jako Polak, a nawet katolik. Czytamy, że wziął za żonę Polkę katoliczkę Werę Szołomicką, przybyłą do wielkopolskiej Goliny z tzw. kresów wschodnich (ziemie przedwojennego państwa polskiego przejęte podczas wojny przez Związek Sowiecki, obecnie należące do Ukrainy, Białorusi i Litwy). Miejscowi jednak pamiętają, że przed wojną Henryk Maliński nazywał się Mordechaj Zylberberg.

Być może rozdawanie drewna stanowiło sposób na pozyskanie przychylności Polek i Polaków z Goliny. Jeśli tak było, to Maliński osiągnął swój cel. Gdy przyszło co do czego, Polki i Polacy z Goliny stanęli za nim murem, co wówczas wcale nie stanowiło częstej postawy.

Teczki, w których czytamy o Henryku Malińskim, dotyczą sprawy Antoniego Glaca zwanego „Tarzanem”. Był to partyzant – na pierwszy rzut oka, antykomunistyczny – który ze swym oddziałem działał wówczas w Wielkopolsce. Rzucimy teraz okiem na dokonania „Tarzana”, aby dowiedzieć się więcej o roli, jaką w latach 40. odgrywał Henryk Maliński. Teść komunistycznego milicjanta Paszkowskiego, późniejszego dobroczyńcy Rydzyka, miał swoje zawikłane sprawy z leśnym watażką. Jak również ze stalinowcami, którzy ścigali watażkę.

Działalność Antoniego „Tarzana” Glaca opisał prawicowy historyk Waldemar Handke w książce Zielony Trójkąt Wyklętych. Jak łatwo się domyślić, zaliczył „Tarzana” do tzw. „żołnierzy wyklętych”, czyli czczonych przez prawicę bojowników antykomunistycznej partyzantki pierwszych lat powojennych. Ten kult przeważnie jest bezkrytyczny, często bezrefleksyjny. Czciciele „wyklętych” rzadko kiedy sprawdzają, kogo wynoszą na piedestał. Na niektórych „listach żołnierzy wyklętych”, publikowanych dzisiaj w internecie, obok „Tarzana” znajduje się nawet… komunista Henryk Maliński z Goliny. Dlaczego? Tylko dlatego, że przez chwilę był aresztowany przez UB.

Z drugiej strony można powiedzieć, że „Tarzanowi” miejsce wśród „wyklętych” jak najbardziej się należy. Dlaczego? Dlatego, że jego losy i działalność dają niezłe pojęcie o tym, kim i czym bywali „żołnierze wyklęci”. Niezłe pojęcie, gdyż na pewno lepsze niż dzisiejsze laurki, które przedstawiają leśnych watażków jako nieskalanych bohaterów. Oczywiście, w szeregach antykomunistycznych oddziałów można było znaleźć prawdziwych bohaterów, ale także bestialskich bandytów. Zdarzali się i tacy „wyklęci”, u których bohaterstwo mieszało się z bandytyzmem w sposób trudny do rozdzielenia. Ogromna większość z nich łączyła antykomunizm z prymitywnym i bezmyślnym nacjonalizmem. Ich ofiarami byli Żydzi, Białorusini, Ukraińcy, podhalańscy Słowacy, ale często też Polacy. Gdy byli komunistami lub socjalistami… Ale również wtedy, gdy mieli kapustę i kury, których nie chcieli oddać wojakom z lasu.

Wiele o tym wszystkim napisano. Mniej – o skomplikowanych, nie zawsze jednoznacznych relacjach między „żołnierzami wyklętymi” a komunistycznymi służbami specjalnymi. Chodzi przede wszystkim o stalinowski Urząd Bezpieczeństwa, który mordował, torturował i posyłał do ciężkiego więzienia osoby podejrzane o działalność antykomunistyczną. Ale nie ograniczał się do tego. Ubecy, czyli funkcjonariusze UB, obok okrucieństwa stosowali przewrotność. Infiltrowali podziemie, a nawet podszywali się pod organizacje podziemne. Ułatwieniem dla nich było to, że nie wszyscy „wyklęci” brzydzili się współpracy z UB.

Historycy znają dobrze historię Józefa „Ognia” Kurasia – partyzanta najpierw Armii Krajowej, następnie Batalionów Chłopskich, potem komunistycznej Armii Ludowej, który współpracował z sowiecką partyzantką – a w marcu 1945 r. został komendantem powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa w Nowym Targu. Miesiąc później „Ogień” opuścił UB i zszedł do podziemia. Jako antykomunistyczny bojownik uwolnił żołnierzy Armii Krajowej więzionych przez UB w Krakowie, co było czynem bohaterskim. Ale porwał też siedmioro dzieci żydowskich z sanatorium w Rabce, a następnie kazał swoim ludziom je zamordować.

Krótką służbę „Ognia” w stalinowskim Urzędzie Bezpieczeństwa można uznać za epizod w życiu kogoś, kto z partyzanta stał się bandytą i mordercą, ale bezpieczniackim zbirem był tylko przez chwilę. Co jednak powiedzieć o bardziej niezwykłych związkach z UB, które utrzymywał mniej znany Antoni „Tarzan” Glac?

Waldemar Handke o „Tarzanie” pisze tak: „Ur. 15 IV 1900, Wieliczka (…), do 1939 podoficer zawodowy (…), w okresie okupacji niemieckiej od 1942 w Batalionach Chłopskich – Armii Krajowej, w okresie V-VIII 1945 miał być funkcjonariuszem PUBP Wieliczka”.

„PUBP Wieliczka” to powiatowy Urząd Bezpieczeństwa w Wieliczce (pełna nazwa: Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego). Dlaczego Waldemar Handke pisze, że Antoni Glac „miał być” funkcjonariuszem UB? Dlaczego nie pisze, że „żołnierz wyklęty” Glac po prostu był funkcjonariuszem UB, skoro tak mówią świadectwa z epoki? Zapewne prawicowemu historykowi trudno się pogodzić z faktem tego rodzaju.

Jak się skończyła służba Glaca w UB? Nie wiadomo. W drugiej połowie 1945 r. funkcjonariusz Glac zniknął z Wieliczki. Na początku 1946 r. odnajdujemy go w Wielkopolsce jako „Tarzana” – dowódcę oddziału partyzanckiego, który pozostał z antykomunistycznej organizacji zbrojnej „Zielony Trójkąt”.

Antoni Glac dowodził tym oddziałem krótko. W maju 1946 r. „Tarzan” został zatrzymany przez funkcjonariuszy konińskiego Urzędu Bezpieczeństwa. Po krótkim śledztwie stalinowski sąd skazał go na śmierć. Wyrok wykonano w grudniu 1946 r. Między zatrzymaniem a egzekucją minęło tylko 7 miesięcy.

Stalinowski system był bezwzględny dla swoich przeciwników. Jednak w przypadku Antoniego Glaca ten pośpiech może dziwić. Komuniści mieli bowiem powody, żeby utrzymać „Tarzana” dłużej przy życiu. Dlaczego? W swojej książce prawicowy historyk Handke zamieszcza przypis wydrukowany drobną czcionką. Oto jego fragment: „Niestety z akt UB wyłania się ponury obraz Tarzana, który będąc w więzieniu pisze donosy na różne osoby, które współpracowały z jego oddziałem”.

Pozwolę sobie rozwinąć słowa uczonego. Obraz wynikający z akt UB jest nie tylko ponury, ale też osobliwy i przewrotny. Nie chodzi jedynie o donosy, które Glac złożył już po aresztowaniu. W aktach czytamy bowiem, że podczas swojej partyzanckiej działalności Antoni „Tarzan” Glac był chroniony przez… funkcjonariuszy powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa w Koninie.

Przypomnę: mowa o tym samym urzędzie, którego funkcjonariusze później aresztowali „Tarzana” i ekspresowo posłali go na śmierć. Zrobili to, mimo że więzień tak chętnie zeznawał… Mimo to czy właśnie dlatego? Może ubecy z Konina nie chcieli, żeby Glac zbyt wiele opowiedział o tym, co widział i wiedział? Na przykład o tym, jak go chroniono?

Wiadomość o tym, że funkcjonariusze konińskiego UB chronili antykomunistycznego „Tarzana”, pochodzi z zeznań… Henryka Malińskiego. Tego samego, który później został teściem Romana Paszkowskiego, przyszłego dobroczyńcy księdza Tadeusza Rydzyka.

Kontakty „Tarzana” z Malińskim zostały opisane bardzo szczegółowo w aktach, ja tutaj przedstawię je w skrócie. Otóż pewnego dnia partyzant „Tarzan” przyjechał zbrojnie do Goliny, żeby zabić lub przynajmniej pobić Henryka Malińskiego jako komunistę i Żyda. Jednak za Malińskim wstawiła się ludność miasteczka włącznie z przedstawicielami władzy lokalnej. Golinianie z goliniankami wytłumaczyli groźnemu watażce, że Henryk Maliński, błogosławiony rozdawca drewna, dobrze ich wszystkich traktuje. Watażka „Tarzan” okazał łaskę Malińskiemu. Za to pojawił się inny pomysł, również niepokojący: Henryk Maliński jest z zawodu fotografem, niech pojedzie do lasu z „Tarzanem” uwiecznić jego oddział na zdjęciach… Żona Malińskiego była przerażona. Bała się, że partyzant wciąż chce zamordować męża – tylko woli posłać go do piachu w taki sposób, żeby mieszkańcy Goliny nie widzieli zbrodni i nie przeszkadzali. Jednak jej obawy okazały się bezpodstawne – antykomunista „Tarzan” nie skrzywdził komunisty Malińskiego.

Gdy tylko pojawia się sposobność, Maliński alarmuje miejscową milicję: w okolicy grasuje niebezpieczny bandyta! Bez skutku: milicjanci niezbyt się kwapią do walki z groźnym „Tarzanem”. Być może wiedzą, że „antykomunistyczny partyzant” ma mocne plecy. Wtedy Maliński jedzie do Konina, do miejscowego Urzędu Bezpieczeństwa. Donosi, że w okolicach Goliny, a nawet w samym miasteczku działa „Tarzan”, wróg państwa. Jednak funkcjonariusze UB też niechętnie słuchają wiadomości o partyzancie. A nawet domagają się łapówki w postaci drewna za przyjęcie donosu! Jasne jest, że nie zamierzają podejmować żadnych działań przeciwko „Tarzanowi”. Jeśli coś robią, to na jego korzyść. Między Koninem a Goliną nie ma wówczas połączenia telefonicznego. Mimo to, gdy Maliński wraca do Goliny, „Tarzan” już wie, że Żyd-komunista doniósł na niego do Urzędu Bezpieczeństwa…

Cytuję akta: „O fakcie pobytu Tarzana zgłosił Maliński komendantowi M.O. w Górze, który mu jednak odpowiedział, że milicja jest bezsilna gdyż została rozbrojona, zaś władze bezpieczeństwa w Koninie na meldunki nie reagują. O tym, że władze bezpieczeństwa w Koninie istotnie nie reagowały na meldunki o napadach Tarzana przekonał się osk. [oskarżony]. Maliński sam, gdyż osobiście w tymże urzędzie opisał i zgłosił cały wypadek, a odpowiedzią przyjmującego meldunek urzędnika było zażądanie do Malińskiego czterech furmanek drzewa dla funkcjonariuszy U.B. w Koninie. Zaraz też na drugi dzień po złożeniu meldunku przez Malińskiego w U.B. w Koninie wezwany został Maliński do Tarzana, który mu ostre czynił wymówki o złożonym w U.B. meldunku. Widocznie zatem, że i tam swych ludzi posiadał Tarzan. Zaznaczyć należy, że Golina uzyskała połączenie telefoniczne dopiero w maju 1946 r.”[60].

„Ostre czynił wymówki” – to niezwykła łagodność ze strony nacjonalistycznego „żołnierza wyklętego” wobec Żyda i komunistycznego donosiciela. Co znaczy wzmianka o braku połączenia telefonicznego między Koninem a Goliną? Maliński w ten sposób podkreśla, że koniński Urząd Bezpieczeństwa:

- najwyraźniej miał swój system szybkiej komunikacji z „Tarzanem”;

- za pomocą tego systemu chronił go przed ewentualną nielojalnością mieszkańców Goliny i okolic.

A kto chronił Malińskiego przed „Tarzanem”? Czy „Tarzan” oszczędził Malińskiego tylko dlatego, że straciłby sympatię miejscowej ludności, gdyby zabił lub pobił jej anioła opiekuńczego rozdającego drewno? Może „Tarzan” wiedział od znajomych z konińskiego Urzędu Bezpieczeństwa, że Maliński też ma swoje plecy w UB, gdyż prowadzi „różne dochodzenia poufne”?

W aktach Henryk Maliński jest określany jako „osk. Maliński”, ponieważ został aresztowany razem z „Tarzanem” i oskarżony o wspieranie antykomunistycznego bojownika. Dlaczego Maliński spotkał się z takim zarzutem po wszystkim, co zrobił przeciwko „Tarzanowi”? Czy przyczyną była przemożna podejrzliwość stalinistów, która kazała oskarżać o współpracę z wrogiem wszystkich, którzy mieli z nim kontakt? Również tych, którzy donieśli na wroga? A może ktoś w konińskim UB uznał, że łagodność „Tarzana” dla Henryka Malińskiego jest podejrzana? Ale dlaczego ktoś w konińskim UB miałby tak uznać, skoro konińskie UB popierało „Tarzana”?

Logiczniejsza byłaby inna hipoteza. Mianowicie kierownictwo konińskiego Urzędu Bezpieczeństwa mogło uznać, że:

- pozwoliło „Tarzanowi” na zbyt wiele;

- naraziło się tym na ewentualny gniew swoich szefów z Poznania i Warszawy;

- zatem czas pozbyć się „Tarzana”;

- jak również czas pozbyć się Malińskiego, który na własne oczy widział pobłażliwość konińskiego UB dla „Tarzana”.

Jeśli tak było, to szefowie UB z Konina popełnili błąd. Aresztowanie i oskarżenie Henryka Malińskiego obróciło się przeciwko nim. Jak wiemy, oskarżony Maliński złożył zeznania dla nich niekorzystne. A wyżej postawieni komuniści – w tym sędzia sądu wojskowego, kapitan Adolf Słowik – dali wiarę tym zeznaniom. Henryka Malińskiego uznano za niewinnego. Wyciągnięto też wnioski z tego, co zeznał. Maliński opowiedział o wsparciu konińskiego Urzędu Bezpieczeństwa dla „Tarzana” podczas przesłuchania z 5 marca 1946 r. Trzy tygodnie później, 26 marca, posadę stracił szef konińskiego UB, Stanisław Zwolański[61]. Zatem w stalinowskiej epoce Maliński mógł się przedstawiać jako ten, który wbrew zdradzieckim intrygom ujawnił wrogie, antykomunistyczne wpływy w najbardziej warownej twierdzy PRL-owskiego stalinizmu, w samym Urzędzie Bezpieczeństwa… A po upadku stalinizmu w 1956 r. mógł się przedstawiać jako ofiara stalinowskich „błędów i wypaczeń”. Przecież więzili go i oskarżali stalinowcy z UB.

W następnych latach Henryk Maliński musiał być ważną osobą w Golinie. Browar, którym kierował w miasteczku, był zapewne istotnym lokalnym pracodawcą.

Ale w komunizmie nie to było najważniejsze. Pracy nie brakowało, za to brakowało towaru. Maliński produkował „artykuł deficytowy” – znikający ze sklepów, pożądany przez wielu. Zapewne miał przyjaciół w wielkopolskich strukturach partii komunistycznej, którzy wspominali razem z nim dzikie, szalone lata czterdzieste (i pakowali butelki do szacownie wyglądających skórzanych teczek). Jeżeli nadal prowadził „różne poufne dochodzenia” i przekazywał swe obserwacje znajomym w wielkopolskich władzach partyjnych lub państwowych, to mógł mieć przyjaciół całkiem wpływowych. Przed 1967 r. tacy przyjaciele mogliby np. interweniować w obronie niezdyscyplinowanego zięcia milicjanta, Romana Paszkowskiego. Jeśli Paszkowski został „komunistycznym detektywem gospodarczym” pod wpływem Malińskiego, jeśli Maliński i Paszkowski utrzymywali relację typu mentor–podopieczny – to można się spodziewać, że teść używał wszelkich wpływów, aby wspomóc zięcia.

Jednak wpływy ustały w 1967 r., zakończyło się wówczas również wiele przyjaźni. To był rok, w którym wojna na pograniczu dwóch dalekich kontynentów dopadła Henryka Malińskiego. Ta odległa wojna przyniosła ze sobą to, przed czym Maliński uciekał od ćwierć wieku. Przypomniano mu, że jest Mordechajem Zylberbergiem.

A Romanowi Paszkowskiemu najwyraźniej przypomniano, że jest zięciem Mordechaja Zylberberga – i dlatego nie może prowadzić gospodarczych „dochodzeń poufnych”.

W aktach sprawy „Tarzana” znajdujemy jeszcze jedną informację. Dowiadujemy się, że Wera Szołomicka – pochodząca z Kresów żona Henryka Malińskiego i matka Haliny Paszkowskiej, bliskiej przyjaciółki Tadeusza Rydzyka – miała rodzinę w Szczecinku.

Być może tutaj należy szukać odpowiedzi na pytanie, skąd Rydzyk znał Halinę Paszkowską i jej męża Romana. Rydzyk nie działał w Poznaniu, za to w Szczecinku – jak najbardziej.

Czy tam poznał Szołomickich? Czy utrzymywał tę znajomość w czasach późniejszych? Czy nawiązał kontakt z krewnymi Szołomickich, którzy zostali na sowieckim Wschodzie?

Portal RadioMaryja.pl (założony przez księdza Rydzyka) w jednym ze swoich materiałów wspomina o działalności w ukraińskim Lubieszowie Walentyny Szołomickiej, prezeski tamtejszego Towarzystwa Kultury Polskiej[62].

Założona przez księdza Rydzyka TV Trwam nadała reportaż z tego miasta, w którym występują miejscowe Polki: prezeska Walentyna Szołomicka, jak również… Maria Szołomicka i Janina Kość-Szołomicka[63].

Rozdział IX
Czuły dobroczyńca i hotelowi podglądacze

Wróćmy do zapisku na kopercie zostawionej w aktach osobowych milicjanta Romana Paszkowskiego.

Przypomnijmy: chodzi o odręcznie napisane dwa zdania, w których czytamy, że Paszkowski bezskutecznie starał się o zgodę władz PRL na zmianę obywatelstwa. Zapisek na kopercie stanowi jedyny ślad tych starań Paszkowskiego. To osobliwe, gdyż esbecy powinni byli je udokumentować w oddzielnej teczce. Jednak takiej teczki nie widać w ewidencji archiwów Instytutu Pamięci Narodowej. Ktoś ją ukrył? Esbecy usunęli ją z archiwów? A może złamali dla Paszkowskiego wszelkie zasady i w ogóle jej nie założyli? Jedno, drugie i trzecie znaczyłoby, że istnieje jakiś sekret związany z Romanem Paszkowskim.

Czy taki sekret związany z Paszkowskim mógł mieć również związek z Tadeuszem Rydzykiem, którego Roman Paszkowski w 1986 r. zaprosił do Norymbergi i który nazywał żonę Paszkowskiego „przyjacielem”?

Pytanie o tyle zasadne, że również akta księdza Rydzyka tajemniczo wyparowały z archiwów. O teczce TEOK już mówiliśmy, o innych dokumentach opowiemy w następnych rozdziałach.

To zasadne pytanie prowadzi do kolejnych zasadnych pytań. Czy istnieją jakieś inne teczki, które dotyczą Romana Paszkowskiego i mogą rzucić światło na sprawę brakującej dokumentacji? A jeśli istnieją, to co mówią o działaniach esbeków wobec byłego kolegi z MO, który został wrogim kapitalistycznym przedsiębiorcą?

Oprócz milicyjnych akt, które już przestudiowaliśmy, w archiwach IPN Roman Paszkowski pojawia się jeszcze w trzech esbeckich teczkach.

Jedna to teczka paszportowa uczestników zbiorowej wycieczki turystycznej na Węgry w latach 70., dostępna pod sygnaturą IPN Po 1100/289. Mowa zatem o dokumencie dość błahym.

Druga to teczka zawierająca korespondencję służbową prowadzoną przez esbeckie archiwum w Poznaniu. Korespondencja dotyczyła akt wypożyczanych z archiwum przez inne jednostki SB w 1987 r.[64] To, że nazwisko „Roman Paszkowski” pojawia się w tej drugiej teczce, rzuca niejakie światło na datę zapisku z koperty. Czyżby właśnie w 1987 r. ktoś wypożyczył stare akta osobowe milicjanta Romana Paszkowskiego i zostawił w nich kopertę z odręcznym zapiskiem?

Niestety, utrudnienia związane z pandemią koronawirusa uniemożliwiły mi dotarcie do tej teczki. Spisy archiwalne IPN mówią jedynie, że:

- teczka taka istnieje;

- dotyczy akt mieszkańców Poznania i okolic;

- jest zarejestrowana pod sygnaturą IPN Po 06/245 t. 73;

- pojawia się w niej nazwisko Romana Paszkowskiego.

Spis nie podaje daty urodzenia ani innych danych ułatwiających identyfikację. Dlatego nie możemy uznać, że na pewno chodzi o naszego Romana Paszkowskiego, czyli byłego milicjanta związanego z Tadeuszem Rydzykiem. Jest to jednak bardzo prawdopodobne. Gdyby faktycznie chodziło o naszego Paszkowskiego, to co by to znaczyło? Ewentualne wypożyczenie jego akt w 1987 r. najpewniej wiązałoby się z rozpracowaniem prowadzonym wobec naszego Romana Paszkowskiego przez poznański kontrwywiad w tym samym roku. A gdyby się okazało, że akta wypożyczyła inna jednostka, nie poznański kontrwywiad? Najpewniej znaczyłoby to, że uczestniczyła w rozpracowywaniu Paszkowskiego razem z kontrwywiadem. Czym było rozpracowanie względnie rozpracowywanie? Esbecy tak nazywali inwigilację, analizy i operacje, których celem było zbadanie jakiejś sprawy lub osoby, a w razie potrzeby również jej unieszkodliwienie.

Skąd wiemy, że poznański kontrwywiad rozpracowywał Paszkowskiego w 1987 r.?

Z trzeciej teczki dotyczącej Romana Paszkowskiego. Ona nie budzi żadnych wątpliwości co do tożsamości swego bohatera. Znajdujemy w niej bowiem nie tylko nazwisko, ale też datę urodzenia – tę samą co u byłego milicjanta. Znajdujemy też norymberski adres – ten sam, który Rydzyk podał esbekom jako swoje miejsce zamieszkania w Niemczech Zachodnich.

Ta trzecia teczka, podobnie jak druga, pochodzi z 1987 r. Nie powstała w Poznaniu, tylko w Częstochowie, jednak poznański kontrwywiad odgrywa w niej znaczącą rolę. Wspiera to nasze przypuszczenie dotyczące drugiej teczki. Przypuszczenie, według którego w drugiej teczce faktycznie chodzi o naszego (czy też Rydzykowego) Romana Paszkowskiego.

Po podsumowaniu wszystkiego, co już wiemy na ten temat, wypada uznać, że najprawdopodobniej:

- to esbecki kontrwywiad z Poznania był jednostką, która grzebała w starych aktach milicjanta Paszkowskiego;

- to jakiś poznański kontrwywiadowca zostawił w aktach Paszkowskiego zapisek na kopercie listu jego teściowej;

- jedno i drugie nastąpiło w 1987 r.;

- to poznański kontrwywiad stoi za brakiem dokumentacji dotyczącej starań Paszkowskiego o zgodę władz PRL na zmianę obywatelstwa.

Należałoby więc spytać, które to z sekretów poznańskiego kontrwywiadu:

- wiązały się z Romanem Paszkowskim, norymberskim dobroczyńcą Rydzyka;

- wymagały ukrycia części dokumentów Paszkowskiego.

Ale zanim zaczniemy stawiać hipotezy, przyjrzymy się aktom. Teczka z Częstochowy jest dostępna w IPN pod sygnaturą IPN Ka 021/204 t. 20. Nie jest gruba, ale znajdujemy w niej wiele istotnych informacji.

Na początek dowiadujemy się, że w latach 1986–1987 r. Roman Paszkowski:

- był obserwowany w Łodzi i Częstochowie przez wywiadowców SB współpracujących z esbeckim kontrwywiadem;

- stanowił przedmiot meldunku wysłanego przez częstochowskiego wywiadowcę SB do esbeckiego kontrwywiadu w Poznaniu;

- najprawdopodobniej został poddany głębszemu rozpracowaniu prowadzonemu przez poznański kontrwywiad.

Dlaczego esbecy interesowali się Romanem Paszkowskim w latach 1986–1987?

Otóż śledzili jego romans z pewną dwudziestoletnią Polką, dla której były milicjant przyjeżdżał wtedy do Polski. Nie podam jej nazwiska. Nic nie wskazuje na to, żeby jej znajomość z Paszkowskim miała cel inny niż romantyczny.

Komuś, kto zna schyłek komunizmu z podręczników historii, takie podglądactwo może wydać się dziwne. W latach 1986–1987 r. trwała już „pieriestrojka”, czyli ostateczna liberalizacja komunizmu, zakończona jego upadkiem. To nie był rok 1950 ani 1967. Propaganda zaczęła okazywać znacznie mniejszą niż dotąd wrogość wobec Zachodu. Już nie każda kobieta, która nawiązała związek miłosny z zamożnym Polonusem – członkiem Polonii zagranicznej, Polakiem z cudzoziemskim obywatelstwem – od razu była dla władz PRL podejrzana. Podobnie jak nie każdy zamożny Polonus był podejrzany, nawet jeśli uprawiał kapitalistyczny biznes. Wręcz przeciwnie: wobec olbrzymiejących trudności gospodarczych władze próbowały ściągnąć do PRL jak najwięcej kapitalistycznych Polonusów razem z ich gotówką. Już od końca lat 70. pozwalano im zakładać w kraju tzw. firmy polonijne – prywatne i działające zgodnie z logiką rynkową. W 1981 r. było tych firm kilkadziesiąt i zatrudniały kilka tysięcy osób. W 1988 r. było ich ponad 700 i zatrudniały ponad 80 tysięcy pracowników. Partia komunistyczna wciąż chciała rządzić, ale gotowa była zrezygnować z totalnej kontroli nad gospodarką. Nazywano to „reformą gospodarczą”, a jej pierwszym etapem było przeprowadzone w latach 80. częściowe usamodzielnienie licznych zakładów państwowych (dotąd zarządzanych odgórnie przez władze PRL). Pod koniec 1987 r. partia ogłosiła „drugi etap reformy”, a razem z nim – „zielone światło” dla prywatnej przedsiębiorczości, nie tylko polonijnej, lecz także całkowicie krajowej. Jednak wielu obywateli i wiele obywatelek PRL nie czekało z rozpoczęciem biznesu na to zielone światło. W ciągu lat 80. przybywało tych, którzy oficjalnie, nieoficjalnie lub półoficjalnie zarabiali w sektorze prywatnym. Rozrastała się szara strefa – nieopodatkowana i niezgłębiona dla urzędników państwowych, aczkolwiek mocno infiltrowana przez służby specjalne. Siłą rzeczy przedsiębiorcy krajowi, prywatni i państwowi nieraz stykali się z Polonusami. Zagraniczne towary, części zamienne i składniki stanowiły upragniony obiekt pożądania PRL-owskich konsumentów i biznesmenów. Nie tylko ze względu na lepszą jakość od krajowych zamienników. Nieraz takie zamienniki po prostu nie istniały… Jeśli coś wzbudzało jeszcze większe pożądanie, to zachodnia waluta w portfelach Polonusów. Oni zaś nieraz ją z tych portfeli wyjmowali. Bywało, że kupowali niektóre z dostępnych w PRL surowców i produktów (niewiarygodnie tanie z zachodniego punktu widzenia). A na pewno wyjmowali ją w celach rozrywkowych. Przecież nie samym biznesem człowiek żyje i Polonus w „starym kraju” zwykle chciał nie tylko zarobić, ale też się zabawić. Znajdował więc sobie towarzystwo do zabawy, również towarzystwo odmiennej płci. Może to i dobrze, towarzysze! – wzdychali komuniści. Niech Polonus dobrze się u nas czuje, skoro ma tu zostawiać gotówkę…

Zatem naturalne jest nasze zdziwienie: co takiego mogło być w banalnym romansie biznesmena, że zajął się nim kontrwywiad?

Zdziwienie naturalne – ale nie na miejscu. Jeśli PRL nie stanowił państwa totalnej inwigilacji, to tylko dlatego, że esbekom brakowało do tego środków technicznych. Bo woli nie brakowało na pewno, również w 1987 r. Niezależnie od liberalizacji, także i wtedy starano się monitorować wszelkie aspekty rzeczywistości. Nie zakładano już, że wszyscy przybysze z Zachodu to wrogowie. Potencjalnymi wrogami nadal byli, ale przede wszystkim stali się potencjalnym źródłem pieniędzy, co cieszyło funkcjonariuszy komunistycznych służb specjalnych, którzy już od dziesięcioleci wykorzystywali swoje niezwykłe uprawnienia, żeby dorabiać na boku. Funkcjonariusze zarabiali dla swoich służb, które wykonywały kosztowne operacje (tajność zawsze kosztuje). Ale niejeden esbek zarabiał też dla samego siebie. Przecież tyle było sposobności, żeby dyskretnie schować pieniądze do kieszeni (tajne fundusze są tajne, więc siłą rzeczy nieprzejrzyste). Niektóre z afer finansowych polskich służb miały charakter wręcz bandycki. Wywiad PRL zasłynął aferą „Żelazo”. Polegała ona na tym, że w latach 70. polscy gangsterzy chronieni przez esbeków kradli kosztowności na Zachodzie i wieźli je do Polski, dla swoich zleceniodawców z wywiadowczego Departamentu I MSW (wśród nich był agent KGB, znany już nam generał Milewski). Wcześniej podobną działalność prowadził kontrwywiad (afera „Zalew”). W tych operacjach prawdopodobnie współuczestniczyły służby sowieckie. Okoliczności te zostały opisane m.in. w książce Macierewicz. Jak to się stało.

Na początku lat 80. spartański reżim generała Jaruzelskiego ograniczył apetyty funkcjonariuszy. Ale w latach 1986–1987 nastroje się zmieniały, również w służbowych gabinetach. Coraz rzadziej wzywano do oszczędności i „gospodarności”, coraz częściej chwalono przedsiębiorczość. Liberalizacja, pieriestrojka, reforma – to wszystko znaczyło, że funkcjonariusze mieli więcej możliwości „samofinansowania” i więcej pobłażania niż w latach poprzednich. Nie znaczyło to jednak, że przestali śledzić „zachodniaków”. Znaczyło, że śledzili ich podwójnie. Jako ewentualnych nieprzyjaciół i jako źródła cennej zachodniej waluty.

Zatem zmieniała się polityka, ale procedury i działania kontrwywiadowcze – w znacznie mniejszym stopniu. Wciąż intensywnie monitorowano hotele, w których „zachodniacy” się zatrzymywali. Zakładano tam podsłuchy. W hotelach regularnie pojawiali się wywiadowcy, którzy obserwowali cudzoziemców w hallach i restauracjach. Gdy zaś cudzoziemcy wyszli na miasto, szpicle śledzili ich na ulicach lub włamywali się do pokojów pod nieobecność gości. A przede wszystkim kontrwywiad werbował pracowników hotelowych. Recepcjoniści, sprzątaczki i kelnerzy donosili o wszystkim, co wydawało im się podejrzane[65].

W przypadku Romana Paszkowskiego esbecy za podejrzane uznali to, że Paszkowski:

- wjeżdżając do PRL w marcu 1987 r., zgłosił władzom handlowy cel przyjazdu;

- po przyjeździe zamknął się jednak w hotelowym pokoju z 20-letnią dziewczyną i nie spotykał żadnych handlowców ani nikogo innego.

Trudno nie powtórzyć, że oczywistym wytłumaczeniem takiego zachowania zdaje się namiętny romans. Jednak częstochowski esbek, porucznik Jastrzębski z miejscowego Wydziału „B” (służyli w nim wywiadowcy uliczno-hotelowi, którzy blisko współpracowali z kontrwywiadem) dmuchał na zimne. Wywiadowca Jastrzębski postanowił sprawdzić Romana Paszkowskiego i założył mu teczkę. Składał do niej dokumenty dotyczące inwigilacji Paszkowskiego w Częstochowie.

W marcu 1987 r. częstochowski wywiadowca Jastrzębski sporządził odręcznie notatkę następującej treści:

„W dobie 23/24.03.1987 r. w hotelu «Orbis-Patria» w Cz-wie [Częstochowie] w pokoju 108 zamieszkiwali:

- ob. [obywatel] RFN [Republiki Federalnej Niemiec] PASZKOWSKI Roman ur. 19.05.1936 r. Poznań, zam [zamieszkały w] RFN 850C Nurnberg [Norymberga] Emdenerstr. [dalej następuje dokładny adres, ten sam, pod którym mieszkał Rydzyk], generalny dyrektor «Panexim Export-Import» (…)

- ob. [obywatelka] PRL [tu następuje nazwisko przyjaciółki Paszkowskiego i jej dokładne dane, włącznie z poznańskim adresem zamieszkania].

Jako cel przyjazdu do Polski cudzoziemiec podał handlowy. Cel przyjazdu do Cz-wy nieznany. Brak kontaktów z innymi osobami. Posługiwali się sam. osob. m-ki [samochodem osobowym marki] «Mercedes» [tu wywiadowca podaje numer rejestracyjny].

Przedsięwzięcia:

– Powiadomić zainteresowaną jednostkę;

– sprawdzić kartą Mkr-1

Insp. Wydz. «B»

por. A. Jastrzębski”.

Karta Mkr-1 to formularz, który esbecy wysyłali do Biura „C” MSW – czyli do centralnej esbeckiej kartoteki ewidencyjnej w Warszawie – z zapytaniem o to, czy dana osoba stanowi przedmiot zainteresowania jakiejkolwiek jednostki SB w Polsce[66].

Zatem wywiadowca Jastrzębski postanowił:

- powiadomić kontrwywiad z Poznania („zainteresowaną jednostkę”) o poczynaniach byłego poznaniaka z Norymbergi oraz młodej poznanianki jeżdżącej z nim po Polsce;

- zapytać warszawską centralę o jej stan wiedzy na temat ewentualnych spraw związanych z Romanem Paszkowskim i prowadzonych przez esbeków w całym kraju.

W częstochowskiej teczce znajdujemy kartę Mkr-1 dotyczącą Paszkowskiego, a na niej – zapytanie, które porucznik Jastrzębski wysłał do Warszawy. Zrobił to szybko, gdyż posłał kartę do Warszawy już 24 marca. Podaję treść karty Mkr-1 poniżej. Tekst wpisany odręcznie przez esbeka zaznaczyłem kursywą.

„Proszę o udzielenie informacji

nazwisko PASZKOWSKI

imię Roman

imiona rodziców i nazwisko panieńskie matki [tu wywiadowca Jastrzębski zamiast danych rodziców Romana Paszkowskiego podaje serię i numer jego paszportu, w którym te dane mogły się znajdować]

data i miejsce urodzenia 19.05.1936 r. Poznań

ostatni adres zamieszkania RFN 8500 Nurnberg [Norymberga] Erdenerstr. [tu wywiadowca podaje dokładny adres – ten sam, pod którym Tadeusz Rydzyk mieszkał w Niemczech Zachodnich]

miejsce pracy

powód zapytania kontakt z ob. [obywatelką] PRL”.

Takie zapytanie częstochowski wywiadowca Jastrzębski wysłał do Warszawy. Stamtąd karta wróciła do niego z odpowiedzią na odwrocie, odręcznie napisaną przez niezidentyfikowanego esbeka z warszawskiej centrali.

Poniżej – treść odpowiedzi.

„Wg inf [informacji] Wydz «B» WUSW [Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych] Łódź w dn. 30.9-1.10 86 r. mieszkał z Ob. [obywatelką] PRL w hotelu «Światowit» w Łodzi – ref. [referencje] w Wydz. «C» WUSW Łódź do nr 13912 [albo 53912 lub nawet 73912; pierwsza cyfra nie do końca jest czytelna]”.

Częstochowski wywiadowca Jastrzębski dowiedział się więc, że pół roku wcześniej, we wrześniu 1986 r., Roman Paszkowski:

- zachował się w Łodzi podobnie jak w Częstochowie (spędził noc w hotelu z obywatelką komunistycznej Polski);

- był śledzony w Łodzi;

- łódzka SB założyła mu teczkę przechowywaną w Wydziale „C” (esbecka ewidencja i archiwum).

Od razu powiem, że w aktach łódzkiej SB przechowywanych przez IPN nie widać teczki dotyczącej inwigilacji Romana Paszkowskiego w Łodzi.

Żadnej wzmianki na temat tej łódzkiej teczki i związanej z nią łódzkiej inwigilacji nie widać też w aktach warszawskiej centrali. Ani wtedy, gdy szuka się nazwiska, ani wtedy, gdy szuka się numeru 13912 (względnie 53912, 73912 etc.).

Jeden i drugi brak nieco zaskakuje, skoro:

- w 1987 r. łódzka SB śledziła Paszkowskiego, a warszawska centrala informowała o tym częstochowskiego wywiadowcę, nawet podała odnośny numer sprawy;

- liczne materiały esbeckiej centrali ewidencyjnej w Warszawie zachowały się do dziś[67].

Czyżby łódzka teczka i dotyczące jej warszawskie materiały ewidencyjne zniknęły tak samo jak dokumenty dotyczące starań Paszkowskiego o zgodę władz PRL na zmianę obywatelstwa?

Na tym nie koniec pytań.

Wywiadowca z Częstochowy wysłał do centrali w Warszawie jeszcze jedną kartę Mkr-1, tym razem z zapytaniem o młodą przyjaciółkę Paszkowskiego. Rzecz jasna, podał jej adres. Stąd wiemy, że przyjaciółka Romana Paszkowskiego mieszkała na stałe w… Poznaniu. Zatem w mieście, z którego wywodził się też Paszkowski. Dlaczego więc amanci wozili się po Łodziach i Częstochowach? Dlaczego nie uwili sobie gniazdka w jednym z poznańskich hoteli? Albo gdzieś pod Poznaniem, np. w willowym Puszczykowie? Czy nie byłoby to wygodniejsze? Czyich oczu w Poznaniu i okolicach mógł się obawiać Roman Paszkowski? Wścibskich krewnych, których wciąż miał w tym mieście? Wery Szołomickiej-Malińskiej, swojej byłej teściowej? Czy kogoś jeszcze? Czy chodziło tylko o niewinny romansik, czy jednak o coś więcej?

Takimi kwestiami mógł sobie łamać głowę częstochowski wywiadowca Jastrzębski, który kontynuował inwigilację Paszkowskiego. Porucznik Jastrzębski przyglądał się norymberczykowi również podczas jego następnej schadzki z młodą poznanianką. Wiemy to, gdyż 11 kwietnia 1987 r. wywiadowca sporządził kolejną tajną notatkę. Notatka dotyczyła drugiego pobytu Romana Paszkowskiego w Częstochowie w dniach 9 i 10 kwietnia 1987 r. Mowa o pobycie w tym samym hotelu Orbis Patria i uczestniczyła w nim ta sama młoda kobieta co poprzednio (Jastrzębski znowu podał jej nazwisko).

W tej drugiej – kwietniowej – notatce Jastrzębski nie napisał o braku kontaktów Paszkowskiego i jego towarzyszki z innymi osobami. W ręcznie napisanym dokumencie odnotował jedynie, że „Jako cel przyjazdu do Polski cudzoziemiec podał handlowy. W hotelu spędzili tylko nocleg. Przedsięwzięcia:

- Powiadomić zainteresowaną jednostkę;

- sprawdzić kartą Mkr-1”.

Kogo chciał wówczas sprawdzać wywiadowca Jastrzębski przy pomocy karty Mkr-1? Przecież już wcześniej sprawdził w ten sposób Romana Paszkowskiego i jego przyjaciółkę. Czyżby tym razem w pokoju hotelowym pojawił się ktoś trzeci, kogo porucznik Jastrzębski chciał sprawdzić?

Intrygująca hipoteza, ale nie wspiera jej żaden namacalny dowód. W częstochowskiej teczce nie ma innych kart Mkr-1 oprócz opisanych wyżej dwóch formularzy z 24 marca 1987 r. A te dotyczą wyłącznie Paszkowskiego i jego przyjaciółki. Czy z częstochowskiej teczki mogło coś zniknąć? Zakładam, że gdyby tajemniczy czyściciele lub ukrywacze akt Romana Paszkowskiego dotarli do tej teczki, to nie ograniczyliby się do wykradzenia jej części. Cała teczka stałaby się tak samo nieobecna jak np. teczka Paszkowskiego z Łodzi.

Rozważmy inną ewentualność. A może częstochowski wywiadowca Jastrzębski postanowił sprawdzić, czy w ciągu 16 dni między 24 marca a 9 kwietnia w esbeckiej centrali ewidencji nie pojawiło się nic nowego na temat Romana Paszkowskiego i młodej kobiety?

To możliwe, oznaczałoby jednak niezwykłe zainteresowanie wywiadowcy Jastrzębskiego przedsiębiorcą Paszkowskim. Niezwykłe zainteresowanie, a nawet wyraźną niecierpliwość.

Skąd takie zainteresowanie i taka niecierpliwość? Po co znów niepokoić centralę ewidencyjną w Warszawie po tak krótkim odstępie czasu? Takie zachowanie można by uznać za racjonalne, gdyby porucznik Jastrzębski miał powody przypuszczać, że np. esbecy z różnych miast intensywnie zajmują się Romanem Paszkowskim. Zatem piszą nowe meldunki o Paszkowskim, zakładają mu nowe teczki… Pojawianie się nowych akt owocowałoby informacjami o ich powstaniu, wysyłanymi do esbeckiej centrali ewidencji w Warszawie. Wtedy wysyłanie kolejnego zapytania do centrali już po dwóch tygodniach miałoby jakiś sens.

Ale jeśli porucznik Jastrzębski wiedział o takim intensywnym i rozgałęzionym rozpracowywaniu Paszkowskiego – to dlaczego zrezygnował z ponownego sprawdzenia Paszkowskiego i jego przyjaciółki? Dlaczego nie wysłał kolejnych dwóch kart Mkr-1 do centrali, choć zapowiedział to w swojej notatce? Czy mamy do czynienia z niezdecydowaniem? A może np. z rozkojarzeniem i przemęczeniem, zrozumiałym u kogoś, kto musiał zakradać się do cudzych pokoi hotelowych?

Pytań jest wiele. Odpowiedzi poszukajmy w innym dokumencie. Chodzi o meldunek w sprawie Paszkowskiego, który częstochowski wywiadowca Jastrzębski wysłał do „zainteresowanej jednostki”, czyli do poznańskiego kontrwywiadu. Poniżej podaję treść tego meldunku:

„[nadawca] WOJEWÓDZKI URZĄD SPRAW WEWNĘTRZNYCH w Częstochowie. Częstochowa, dn. 1987.04.16

TAJNE

NACZELNIK WYDZIAŁU II WUSW w Poznaniu

Informuję, że w dobie 23/24.03.1987 r. oraz w dobie 9/10.04.1987 r. przebywali na noclegu i zamieszkiwali za pierwszym pobytem w pokoju nr 108:

ob. [obywatel] RFN PASZKOWSKI Roman ur. [urodzony] 19.05.1936r. Poznań, zam. [zamieszkały] RFN Nurnberg Emdenerstr. [tu wywiadowca podaje dokładny adres – ten sam, pod którym Tadeusz Rydzyk mieszkał w Niemczech Zachodnich], generalny dyrektor «Panexim Export-Import», paszp [paszport] G-9565315, wiza – 5464/P/05 ob [obywatelka] PRL [tu wywiadowca podaje dokładne dane przyjaciółki Paszkowskiego]za drugim razem mieszkali w pokoju nr. 511

Podczas pobytu posługiwali się sam. osob. m-ki [samochodem osobowym marki] Mercedes [tu wywiadowca podaje numer rejestracyjny]. Nie stwierdzono aby kontaktowali się z innymi osobami. Nie korzystali również z urządzeń telekomunikacyjnych hotelu. Jako cel przyjazdu do Polski cudzoziemiec podał handlowy”.

Meldunek w dużej mierze powtarza informacje, które już znamy z wcześniejszych notatek jego autora, częstochowskiego wywiadowcy Jastrzębskiego. A jednak mówi nam o wiele więcej.

Po pierwsze, z meldunku wynika, że również podczas drugiego pobytu w Częstochowie zarówno Roman Paszkowski jak i jego przyjaciółka kontaktowali się tylko ze sobą nawzajem. Zatem to Paszkowskiego i jego przyjaciółkę częstochowski wywiadowca Jastrzębski planował sprawdzić kartą Mkr-1 po raz drugi. Nie zamierzał sprawdzać nikogo innego.

To zaś potwierdza nasze przypuszczenie, że wywiadowca Jastrzębski musiał wiedzieć o intensywnym zajmowaniu się Paszkowskim przez różne jednostki. Musiał wiedzieć lub spodziewać się czegoś takiego, skoro już po dwóch tygodniach chciał nagabywać centralę, czy nie pojawiły się jakieś nowe akta dotyczące przybysza z Niemiec.

Po drugie, istotna jest data meldunku. Częstochowski wywiadowca oficjalnie powiadomił poznańskich kontrwywiadowców o Paszkowskim dopiero 16 kwietnia. Zatem trzy i pół tygodnia po marcowej wizycie norymberskiego przedsiębiorcy w Częstochowie. Gdyby wywiadowca Jastrzębski komunikował się z Poznaniem tylko oficjalnie, a meldunek z 16 kwietnia stanowił jego pierwszą wiadomość dla poznańskich esbeków – to wysłałby ją z wielkim opóźnieniem.

Czy mógł sobie pozwolić na taką zwłokę? W przeciwieństwie do PRL-owskich fabryk, sklepów, urzędów, a nawet zwykłych milicjantów esbecy z reguły działali szybko i sprawnie. Ceniono gotowość i tempo, a kilkutygodniowe opóźnienie mogłoby się skończyć potężnym zmyciem głowy opieszałemu wywiadowcy… Zatem należy przyjąć, że przed 16 kwietnia częstochowski wywiadowca Jastrzębski poinformował kontrwywiadowców z Poznania o Romanie Paszkowskim – tyle że zrobił to nieoficjalnie, najpewniej telefonicznie.

Upewnia nas o tym również kolejna okoliczność. Mianowicie w swoim meldunku porucznik Jastrzębski nie powiadomił poznańskich kolegów o łódzkiej eskapadzie Romana Paszkowskiego w 1986 r. To też wskazuje, że częstochowski wywiadowca kontaktował się z Poznaniem telefonicznie, zanim wysłał tam oficjalny meldunek. Jeśli nie napisał poznańskim kontrwywiadowcom o łódzkim pobycie, to musiał wiedzieć, że ten pobyt nie jest dla nich tajemnicą. Być może, zanim Jastrzębski wysłał meldunek do Poznania, koledzy z tego miasta powiedzieli mu przez telefon, że już wszystko wiedzą o przygodzie Paszkowskiego w Łodzi. Albo też było odwrotnie i to Jastrzębski telefonicznie oświecił ich na temat łódzkiej eskapady Polonusa. Tak czy inaczej, wywiadowca Jastrzębski najwyraźniej nie widział sensu, żeby pisać w meldunku o czymś, co jego odbiorcom było znane.

To nie koniec dowodów świadczących o nieformalnych kontaktach między częstochowskim wywiadowcą hotelowym a poznańskim kontrwywiadem.

Następnym dowodem jest dość niezwykłe przeoczenie, które znajdujemy w meldunku wysłanym do Poznania. Mianowicie porucznik Jastrzębski podał numery pokojów, w których zatrzymywał się Paszkowski, ale nie podał… nazwy i adresu hotelu. Nawet nie wspomniał, że hotel mieścił się w Częstochowie, a nie np. pod miastem.

Byłoby to zrozumiałe przeoczenie, gdyby w PRL-owskiej Częstochowie i okolicach działał tylko jeden hotel. Jednak tak nie było. W mieście i na jego peryferiach znajdowało się kilka hoteli, a w latach 80. – również motele (w tym jeden o brzmiącej „po zachodniemu” nazwie „Austriak”). Co prawda, w przypadku cudzoziemca hotel Orbis Patria był najbardziej prawdopodobnym miejscem noclegu jako hotel „dewizowy”. Zatem taki, który starał się oferować obcokrajowcom namiastkę zachodnich standardów w zamian za dolary, franki, funty i zachodnioniemieckie marki. Esbecy z Poznania zapewne się domyślali, że w Częstochowie jest tylko jedno miejsce, w którym zwykle nocują cudzoziemcy. I zapewne dość łatwo mogli się dowiedzieć z różnych źródeł, że ten hotel to Orbis Patria. Ale czy wypadało, żeby wywiadowca Jastrzębski zmuszał ich do szukania na własną rękę najbardziej podstawowej informacji, którą sam powinien był zawrzeć w notatce? Nie, nie wypadało. Tym bardziej że dla samego Jastrzębskiego i jego częstochowskich przełożonych wcale nie było oczywiste, że każdy obcokrajowiec zawsze się zatrzymuje w hotelu Orbis Patria. Świadczą o tym odręczne notatki porucznika Jastrzębskiego dotyczące Paszkowskiego, zapewne przeznaczone dla miejscowych przełożonych. Wywiadowca Jastrzębski podał w tych notatkach nazwę Orbis Patria. I bardzo słusznie. Przecież poszukujący dyskrecji cudzoziemiec mógł spróbować się wkręcić do jakiegoś mniej eksponowanego miejsca.

Dlaczego więc Jastrzębski pominął tę nazwę w meldunku wysłanym do poznańskich kolegów? Gdyby był to pierwszy komunikat, jaki wywiadowca w tej sprawie wysłał do Poznania, ryzykowałby reprymendę za brak precyzji. W komunistycznej Służbie Bezpieczeństwa dbano o dokładną komunikację wewnętrzną.

Wniosek jest prosty: jeśli Jastrzębski nie podał nazwy hotelu, to najwyraźniej dlatego, że poznański adresat już ją znał. Zatem ta niedokładność również sugeruje, że tajny meldunek stanowił oficjalne uzupełnienie innej, nieoficjalnej komunikacji. Najpewniej odnosił się do nieformalnych, ale bardziej szczegółowych rozmów między częstochowskim porucznikiem Jastrzębskim a kontrwywiadowcami z Poznania.

Kto z poznańskich kontrwywiadowców mógł być rozmówcą Jastrzębskiego? Do kogo porucznik Jastrzębski zaadresował swój meldunek? W nagłówku czytamy, że dokument miał trafić do naczelnika Wydziału II WUSW w Poznaniu – czyli do samego szefa poznańskiego kontrwywiadu.

W 1987 r. funkcję tę pełnił Wojciech Sobisiak:

- esbek sprawny, dokładny, ambitny i darzony zaufaniem przez centralne kierownictwo w Warszawie;

- doświadczony kontrwywiadowca z 23-letnim stażem, skutecznie pilnujący dyscypliny wśród podwładnych (choć sam nie był bez zarzutu, jeśli chodzi o miłość do pieniędzy i zapalczywy charakter);

- funkcjonariusz wtajemniczony w supertajne operacje z udziałem przedstawicieli warszawskiej, a nawet moskiewskiej centrali.

Dlaczego ktoś taki miałby się interesować banalnym romansem przedsiębiorcy z dwudziestolatką?

Można przypuścić, że wszystkie oficjalne meldunki spoza województwa poznańskiego, które płynęły do kontrwywiadowców z Poznania, musiały najpierw trafić na biurko ich czujnego szefa. Można przypuścić, że to z tego powodu częstochowski wywiadowca Jastrzębski zaadresował do niego swój meldunek. Po to, żeby czujny szef lub któryś z jego zastępców rzucił okiem na papier, zanim pozwolił przesłać go do niższych rangą kontrwywiadowców.

Jednak mamy dość powodów, aby uznać, że szef poznańskiego kontrwywiadu Sobisiak był nie tylko oficjalnym, ale też faktycznym odbiorcą tego meldunku.

Jakie to powody?

Po pierwsze, esbecka komunikacja służbowa była zwykle rzeczowa i konkretna. Meldunek zaadresowany do szefa był przeznaczony dla szefa i z reguły przez niego czytany (chyba że szef był zajęty, wtedy meldunek mógł trafić do zastępcy).

Drugą wskazówkę stanowi wspomniana wcześniej niedokładność autora meldunku, czyli pominięcie nazwy i lokalizacji hotelu. Nawet gdyby meldunek był tylko formalnie, a nie faktycznie przeznaczony dla szefa poznańskiego kontrwywiadu, to zgodnie z adresem najpierw trafiłby na jego biurko. To wiązałoby się z ryzykiem, że szef poznańskiego kontrwywiadu nie ograniczy się do rzucenia okiem na papier, ale przyjrzy mu się nieco dłużej. Co by sobie pomyślał, widząc taki meldunek? Meldunek oficjalnie zaadresowany do szefa poznańskiego kontrwywiadu i będący dla niego pierwszym komunikatem o całej sprawie powinien zawierać wszystkie podstawowe informacje. Ten ewidentnie ich nie zawierał. Zatem szef poznańskiego kontrwywiadu Wojciech Sobisiak – gdyby wcześniej nie znał dobrze sprawy, włącznie z nazwą hotelu – mógłby zadzwonić do Częstochowy, do szefa Wydziału „B”, któremu podlegał porucznik Jastrzębski. Następnie mógłby wygłosić pogaduszkę na przykład takiego rodzaju: „Słuchajcie, towarzyszu, współczuję wam, że w tak ciężkich warunkach pracujecie. Czy to smog ze Śląska, czy opary kadzidła z Jasnej Góry? Bo coś na pewno zamroczyło waszego porucznika. Zawraca nam głowę romansem jakiegoś emigranta w jednym z waszych hoteli, podaje numery pokojów – ale w meldunku nie pisze, o jaki hotel chodzi!”. Czy młodszy oficer Jastrzębski narażałby się na takie nieprzyjemności w pracy? To możliwe, ale mało prawdopodobne. Dlatego wypada przypuścić, że jeszcze przed meldunkiem Jastrzębskiego szef poznańskiego kontrwywiadu:

- wiedział o romansie Paszkowskiego;

- uczestniczył w nieformalnej komunikacji z Częstochową na jego temat;

- zatem zajmował się sprawą osobiście.

A kto osobiście zajmuje się sprawą, ten nie rzuca przypadkowo okiem na pisma, które jej dotyczą, tylko czyta oficjalne meldunki. Szczególnie, gdy jest adresatem.

Trzecią wskazówkę, wskazówkę grubszego kalibru, stanowi inna okoliczność. Okoliczność, nad którą już się pochyliliśmy i do której jeszcze będziemy wracać. Mianowicie tajemnicza nieobecność dokumentów dotyczących starań Romana Paszkowskiego o zgodę władz PRL na zmianę obywatelstwa. Brak tych dokumentów w archiwach wskazuje, że Roman Paszkowski mógł być obiektem szczególnej uwagi, a nawet źródłem szczególnego niepokoju esbeków. Zatem kimś ważnym, kto zasługiwał na zainteresowanie samego Wojciecha Sobisiaka, głównego kontrwywiadowcy Poznania. Jeśli poznański kontrwywiad przejmował się dokumentami Paszkowskiego na tyle, żeby później je ukryć lub zniszczyć – to częstochowski meldunek dotyczący Paszkowskiego również zasługiwał na oko szefa.

Rozdział X
Kto usunął teczki?

Ale dlaczego analizujemy te wskazówki? Czy nie wystarczyłoby zajrzeć do esbeckiej teczki dotyczącej rozpracowywania Romana Paszkowskiego przez poznański kontrwywiad w 1987 r.? Tam powinny się znajdować dokumenty jasno mówiące, kto z Poznania i jak zajmował się wówczas Paszkowskim…

Powinny, ale ich nie ma. Nie ma akt, nie ma teczki.

W archiwum poznańskiej SB przechowywanym przez IPN nie widać żadnej dokumentacji rozpracowywania Romana Paszkowskiego przez poznański kontrwywiad.

Najwyraźniej Roman Paszkowski, norymberski gospodarz Tadeusza Rydzyka, był osobą bardzo istotną – skoro jego teczki jedna za drugą poznikały z archiwów albo zostały utajnione.

Tym bardziej zasadne jest przypuszczenie, że tak ważną osobą mógł się zajmować osobiście szef poznańskiego kontrwywiadu Wojciech Sobisiak lub któryś z jego zastępców.

A może właśnie schodzimy na manowce? Może brak teczki w Poznaniu wcale nie dowodzi tego, że Paszkowski był ważny dla kontrwywiadu, tylko czegoś wręcz przeciwnego? Może Roman Paszkowski nie ma teczki, bo poznańscy kontrwywiadowcy od razu machnęli ręką na doniesienia z Częstochowy o banalnym romansie przedsiębiorcy?

Takie machnięcie ręką, takie zlekceważenie doniesień i zaniechanie działań byłoby:

- bardzo nieprawdopodobne ze względu na cele i interesy służb PRL;

- zdecydowanie nieregulaminowe ze względu na przepisy obowiązujące w tych służbach.

Najpierw spójrzmy na sprawę pod kątem celów i interesów służb PRL. Wyliczmy, kim z punktu widzenia SB był Roman Paszkowski.

Po pierwsze: zięciem „syjonisty” Malińskiego, utrzymującego kontakty ze służbami PRL jeszcze w latach 40.

Po drugie: byłym komunistycznym funkcjonariuszem, który porzucił milicję.

Po trzecie: poddanym komunistycznego reżimu, który samowolnie i bezprawnie wyemigrował na Zachód.

Po czwarte: emigrantem, który dziwnie szybko odniósł sukces w Niemczech Zachodnich.

Po piąte: wrogim kapitalistą.

Po szóste: kapitalistą wrogim, ale interesującym jako potencjalne źródło gotówki.

Po siódme: Polakiem, który zdradził polskość, zechciał obywatelstwa Niemiec Zachodnich – a mimo to nie miał oporów, żeby w „zdradzonym” kraju robić interesy…

Poznański kontrwywiadowca powinien zadać sobie pytanie, czy ten renegat Paszkowski przyjeżdża tu tylko dla handlu. Przecież ma niejakie doświadczenie w pracy z agenturą jeszcze z czasów milicyjnych. A co, jeśli przybysz chce młodą obywatelkę nie tylko zauroczyć, ale też zwerbować, na przykład dla zachodnioniemieckiego wywiadu? Mało prawdopodobne – tu poznański kontrwywiadowca zapewne uśmiechnąłby się pod wąsem – jednak kontrwywiad ma to do siebie, że sprawdza więcej niż tylko najprawdopodobniejsze ewentualności. Tym bardziej że kontrwywiad raczej nie straciłby na sprawdzeniu Romana Paszkowskiego. Nawet jeśli pan Paszkowski w Polsce nie robi nic więcej oprócz radosnego zarabiania i wydawania pieniędzy. Albowiem na pieniądzach pana Paszkowskiego kontrwywiad też może zyskać. Może pan Paszkowski zawstydziłby się, gdyby jego rodzina w Norymberdze dowiedziała się, z kim spędza noce w Polsce? Może zrobiłby jakiś biznes z poznańskim kontrwywiadem w zamian za milczenie? A może zrobiłby jakiś biznes z wdzięczności w zamian za paszport dla młodej damy? Może w ten sposób poznański kontrwywiad wzbogaciłby się o pieniądze albo informacje? Pan Paszkowski powinien sporo wiedzieć o tym, co się dzieje w biznesie między Niemcami Zachodnimi a Polską. Powinien znać Niemców z Zachodu zainteresowanych Polską, jak również Polaków gotowych ochoczo współpracować z tymi Niemcami. A takich Niemców i Polaków warto mieć pod lupą.

Mniej więcej tak powinien myśleć poznański kontrwywiadowca w 1987 r. Tak powinien myśleć kompetentny i bystry szef poznańskiego kontrwywiadu w tamtej epoce. Z jego punktu widzenia całkowicie zasadne byłoby omotanie Polaka-Niemca, który:

- ma ciekawą przeszłość w Polsce;

- często przyjeżdża do kraju;

- może sporo wiedzieć o niemiecko-polskich kontaktach biznesowych;

- może wiedzieć o niemiecko-polskich biznesach, w które mogliby wejść funkcjonariusze poznańskiego kontrwywiadu (albo ich koledzy, stawiający pierwsze kroki w powstających licznie firmach prywatnych).

Co więcej, gdyby poznański kontrwywiad popytał się o Paszkowskiego w zachodnioniemieckich konsulatach PRL, mógłby się dowiedzieć o jego powiązaniu z pewnym opozycyjnym księdzem. Mianowicie z Tadeuszem Rydzykiem, który niecały rok wcześniej wyjechał za granicę, gdzie zachowuje się dziwnie. Ukrywa się, nie ukrywa, coś kombinuje…

Tyle o celach i interesach służb PRL, jeśli chodzi o zasadność rozpracowywania Romana Paszkowskiego. Teraz spójrzmy na to, jak sprawa wyglądała pod kątem służbowych przepisów.

Poznańscy kontrwywiadowcy dostali oficjalny meldunek z Częstochowy w sprawie Paszkowskiego. Czy mogli go zlekceważyć, a nawet zgubić? Oczywiście, że nie. Mieli obowiązek go przechować. Powinni też byli się do niego oficjalnie i formalnie odnieść. Meldunek i ewentualna odpowiedź na niego powinny się znaleźć w poznańskiej kontrwywiadowczej teczce Romana Paszkowskiego.

Na tym nie koniec. Powyżej analizowaliśmy treść częstochowskiej teczki i doszliśmy do wniosku, że poznańscy kontrwywiadowcy:

- kontaktowali się z Częstochową w sprawie Paszkowskiego i jego pobytu w mieście;

- otrzymali też informacje o jego łódzkiej eskapadzie (dowiedzieli się o tym bezpośrednio z Łodzi lub za pośrednictwem Częstochowy).

Zatem również te kontakty i informacje powinny były znaleźć odzwierciedlenie w poznańskiej kontrwywiadowczej teczce Romana Paszkowskiego. Powinny były do niej trafić notatki – lub choćby jedna notatka zbiorcza – z rozmów telefonicznych, które poznańscy kontrwywiadowcy przeprowadzili z Częstochową, być może też z Łodzią.

Tymczasem nie ma notatek, nie ma informacji, nie ma kontrwywiadowczej teczki Paszkowskiego w Poznaniu ani nigdzie indziej. Nie ma odpowiedzi na meldunek częstochowskiego wywiadowcy Jastrzębskiego. Nie ma nawet samego meldunku Jastrzębskiego!

Ten ostatni dokument znamy bowiem tylko dlatego, że powstał w trzech egzemplarzach, a jeden z egzemplarzy przeznaczono dla kartoteki SB w Częstochowie, gdzie ocalał. Jedynie dzięki temu wiemy, że esbeccy wywiadowcy śledzili Romana Paszkowskiego w PRL-owskich hotelach.

Co z pozostałymi egzemplarzami meldunku Jastrzębskiego? Drugi egzemplarz trafił do kontrwywiadu z Poznania i zniknął. Trzeci wysłano do częstochowskiego inspektora Służby Bezpieczeństwa, podpułkownika Władysława Burego. Również ten egzemplarz rozpłynął się we mgle i nie widać go w archiwach IPN. Dlaczego? Odpowiedzią może być to, że inspektor Bury, zanim został inspektorem, przepracował 22 lata w kontrwywiadzie PRL[68]. Zapewne utrzymywał kontakty z dawnymi kolegami, z którymi przez lata ukrywał różne tajemnice. Można przypuścić, że pomógł kumplom ukryć jeszcze jedną. Czyżby nieobecność egzemplarza podpułkownika Burego stanowiła kolejną wskazówkę, która sugeruje, że to kontrwywiad PRL i ludzie z nim związani usuwali dokumenty Paszkowskiego z esbeckich kartotek?

Przypomnijmy też sobie nerwowe lub niecierpliwe zachowanie częstochowskiego wywiadowcy Jastrzębskiego, który dwa tygodnie po pierwszym zapytaniu chciał słać do warszawskiej centrali kolejne karty Mkr-1. Zachowanie to sugeruje, że:

- poznański kontrwywiad zajmował się intensywnie sprawą Romana Paszkowskiego;

- sprawdzał go w różnych miejscach i przy pomocy różnych innych jednostek;

- Jastrzębski w tym uczestniczył albo o tym wiedział i interesował się wynikami rozpracowywania Paszkowskiego przez kolegów z Poznania.

Zastanawialiśmy się, dlaczego wywiadowca Jastrzębski w końcu zrezygnował z powtórnego sprawdzenia Paszkowskiego i jego przyjaciółki. Teraz tę rezygnację również można skojarzyć z brakiem akt Romana Paszkowskiego w archiwach, za który prawdopodobnie odpowiedzialny jest poznański kontrwywiad. Czyżby koledzy z Poznania powiedzieli Jastrzębskiemu w Częstochowie, że sprawa Paszkowskiego jest bardzo tajna? Tak tajna, że lepiej jednak nie dowiadywać się zbyt wiele i nie mnożyć papierków?

Poddajmy jednak nasze wnioski jeszcze jednej próbie sceptycyzmu. Załóżmy, że kontrwywiad intensywnie rozpracowywał Paszkowskiego do 16 kwietnia. Tak intensywnie, że nie miał czasu na wytworzenie oficjalnej dokumentacji. Jednak po dogłębnym zbadaniu sprawy kontrwywiadowcy z Poznania machnęli ręką, gdyż:

- uznali, że nie chodzi o nic więcej niż romans;

- Paszkowski nie ma takich informacji, pieniędzy czy możliwości, żeby opłacało się nim zajmować.

Następnie kontrwywiadowcy zostawili Paszkowskiego w spokoju i powiedzieli Jastrzębskiemu w Częstochowie, żeby zrobił to samo (dzięki czemu wywiadowca nie niepokoił centrali w Warszawie kolejnym zapytaniem). Można sobie wyobrazić szefa poznańskiego kontrwywiadu Wojciecha Sobisiaka, który mówi swoim podwładnym: „Towarzysze, w spokojniejszych czasach wzięlibyśmy tego kochliwego biznesmena pod lupę na dłużej, ale mamy za dużo roboty”.

Brzmi to naturalnie. Jest też oczywiście możliwe. Ale i taka decyzja, jeśli ją podjęto – decyzja o odstąpieniu od rozpracowywania Romana Paszkowskiego – powinna była pozostać w poznańskim archiwum. Powinna była stanowić pointę teczki Paszkowskiego założonej w 1987 r. przez poznański kontrwywiad. Powinna była zaistnieć w formie pisemnej, pisemnie uzasadnionej i podpisanej przez Sobisiaka albo jego zastępcę. Zbyt wiele przemawiało za obserwowaniem Romana Paszkowskiego, żeby decyzję o zaniechaniu obserwacji mógł podjąć ktoś niższy stopniem niż poznański szef kontrwywiadu (lub ktoś, kto w danej chwili go zastępował).

Czy to możliwe, żeby poznański kontrwywiad ze względu na nawał pilnych zadań albo z powodu lenistwa i demoralizacji nawet nie spróbował – choćby z opóźnieniem – udokumentować doniesień i działań w sprawie Paszkowskiego?

Na myśl o takim niedbalstwie esbecki archiwista dostałby palpitacji serca. Byłaby to skrajna nonszalancja, nieprawdopodobna dla tamtego okresu. W 1987 r. esbecy szanowali swoje archiwa. Skrupulatnie w nich odnotowywali otrzymywane zgłoszenia i podejmowane działania. Wielkie niszczenie, wynoszenie i ukrywanie dokumentów zaczęło się dopiero dwa lata później, gdy było jasne, że komunizm upadnie.

Przede wszystkim skrupulatne odnotowywanie wszelkich doniesień i działań pełniło funkcję „dupochronu”. Każdy, kto pracował w biurze, wie o czym mówię. Reguły obowiązujące w biurokratycznych korporacjach obowiązywały również w SB. Skrzętne dokumentowanie wszystkiego stanowiło tarczę ochronną przed gniewem przełożonych, przed ewentualnym oskarżeniem o lenistwo, niedbałość czy sabotaż. Z punktu widzenia poznańskiego kontrwywiadu na wszelki wypadek dobrze było mieć dowody, że nie zlekceważyło się meldunku z Częstochowy.

Jak widać, nie da się wytłumaczyć braku poznańskiej kontrwywiadowczej teczki Paszkowskiego domniemanym zlekceważeniem sprawy przez esbeków. Nie pozwalają na to liczne przesłanki. Jednak koronnym argumentem jest to, z czym nieustannie się zderzamy w sprawie Rydzyka i Paszkowskiego. Mianowicie – zagadkowy brak innych dokumentów, innych teczek. Brakuje teczki dotyczącej starań Paszkowskiego o zgodę władz PRL na zmianę obywatelstwa. Brakuje teczki dotyczącej obserwacji Romana Paszkowskiego w Łodzi. Brakuje też akt dotyczących bardzo istotnej osoby powiązanej z Paszkowskim, czyli księdza Tadeusza Rydzyka.

Brak tylu teczek, które dotyczą dwóch powiązanych ze sobą osób, nie może być zbiegiem okoliczności. Tej luki nie da się wyjaśnić niedbalstwem esbeków, którzy nie założyli odpowiednich teczek, pogubili dokumenty etc. Musielibyśmy bowiem uwierzyć, że epidemia niedbalstwa naraz ogarnęła:

- Sobisiaka z jego kontrwywiadowcami w Poznaniu;

- podpułkownika Burego, który zgubiłby swój egzemplarz meldunku Jastrzębskiego;

- wywiadowców z Łodzi, którzy zgubiliby materiały dotyczące inwigilacji Paszkowskiego w swoim mieście;

- funkcjonariuszy esbeckiej centrali ewidencji w Warszawie, którzy zgubiliby informację o łódzkich materiałach po tym, jak wysłali ją do Częstochowy;

- esbeków w Toruniu, Koszalinie, Szczecinku, Elblągu i Krakowie, którzy zajmowali się Rydzykiem i zgubili nie tylko teczkę TEOK (jak się przekonamy w następnej części tego tomu).

A może brak akt bierze się stąd, że w tym wszystkim chodziło o działania specjalne – szczególnie brutalne i podłe, ewidentnie przestępcze? Traktowano je przecież wyjątkowo, maksymalnie utajniano i nie dokumentowano – lub dokumentowano bardzo oszczędnie, czym zajmowały się najbardziej zaufane osoby (jak Maria Gwóźdź-Łopatka, krakowska opiekunka Rydzyka). Czyżby operacje poznańskiego kontrwywiadu dotyczące Romana Paszkowskiego stanowiły część takich działań specjalnych? A jeśli tak było, to czy mogło chodzić o działania specjalne wymierzone w Paszkowskiego lub Rydzyka? W takim razie ksiądz Rydzyk zapewne nie omieszkałby nam się pochwalić. Tadeusz Rydzyk lubi przedstawiać się jako ofiara SB. Gdyby PRL-owski kontrwywiad z Poznania dręczył przyszłego „ojca dyrektora” lub jego norymberskiego gospodarza i dobroczyńcę, Rydzyk zapewne opowiedziałby nam o tym.

Zatem brak tylu ważnych i powiązanych ze sobą teczek prowadzi do wniosku, że:

- w sprawie Tadeusza Rydzyka i Romana Paszkowskiego mamy do czynienia z sekretem ważnym dla kogoś, kto mógł wpłynąć na kształt esbeckich kartotek i archiwów;

- ten ktoś zechciał ochronić sekret, usuwając akta Rydzyka i Paszkowskiego (a jeśli prowadził działania wobec Paszkowskiego z 1987 r., to mógł wręcz zaniechać ich dokumentowania na bieżąco).

- sekret mógł być niewygodny i niebezpiecznych również dla bohaterów zaginionych teczek, czyli dla Rydzyka i Paszkowskiego.

Kto mógł chronić ten sekret przed wyjściem na jaw? Czy chodzi o esbeków? Czy jednak o funkcjonariuszy służb specjalnych III RP, którzy utajnili dokumenty? Czy to służby wolnej Polski sprawiły, że zaginionych akt Rydzyka i Paszkowskiego nie widać w ewidencji IPN?

Rozważaliśmy podobną możliwość już w drugim rozdziale tej książki, gdy była mowa o teczkach TEOK. Nie można wykluczyć, że jacyś sojusznicy Tadeusza Rydzyka w służbach specjalnych RP utajnili jego akta. Nie można też wykluczyć, że ci sami sojusznicy utajnili akta Romana Paszkowskiego.

To hipoteza dopuszczalna – ale gdyby była prawdziwa, co by z tego dla nas wynikało?

Mowa o wielu różnych teczkach, przechowywanych w różnych miastach – a niektóre z tych teczek na pierwszy rzut oka nie są ze sobą związane.

Gdyby funkcjonariusze służb wolnej Polski doprowadzili do ich utajnienia, znaczyłoby to, że mamy do czynienia z wyjątkowo dobrze poinformowanymi funkcjonariuszami służb wolnej Polski. Z ludźmi, którzy doskonale znają sprawę Rydzyka i Paszkowskiego, jak również jej dokumentację – szeroko rozgałęzioną między Krakowem, Poznaniem, Łodzią i Częstochową.

Najpewniej więc chodziłoby o byłych esbeków, którzy przeszli do służb specjalnych wolnej Polski.

Przypomnę: archiwami komunistycznej Służby Bezpieczeństwa w latach 1990–2002 opiekował się Urząd Ochrony Państwa[69]. W 1990 r. liczni funkcjonariusze SB zostali „pozytywnie zweryfikowani” przez władze odradzającej się Rzeczypospolitej Polskiej i przeszli do UOP.

Jednak – o ile wiadomo – niewielu wśród nich było esbeków z antykościelnego Departamentu IV i lokalnych antykościelnych Wydziałów IV. Zatem gdyby to eks-funkcjonariusze krakowskiego Wydziału IV w latach 90. chcieli utajnić akta dotyczące księdza Rydzyka, raczej nie mogliby tego zrobić bezpośrednio. Musieliby poprosić o pomoc kolegów, którzy załapali się do UOP. Wiem z pierwszej ręki, że załapali się do niego m.in. esbecy z poznańskiego kontrwywiadu. Czy opiekunowie i opiekunki Rydzyka z Krakowa oraz kontrwywiadowcy z Poznania kontaktowali się ze sobą? Powinni byli, jeżeli niebezpieczne sekrety w teczkach Paszkowskiego wiązały się z niebezpiecznym sekretem akt księdza Rydzyka.

Rzecz jasna, co do teczki TEOK Rydzyka najprościej jest przypuścić, że ukrył ją krakowski Wydział IV w burzliwych latach przełomu 1989–1990 (jeżeli nie została wtedy spalona lub zmielona razem z innymi licznymi teczkami TEOK). Wówczas ukrycie jej byłoby najłatwiejsze. System komunistyczny upadał, esbeccy archiwiści przestali strzec swoich papierów jak oka w głowie, nawet minister Kiszczak pozwalał lub wręcz kazał niszczyć liczne teczki. Funkcjonariusze wynosili z kartotek i archiwów dokumenty, żeby je spalić lub zmielić. Jednak nie zawsze palili i mielili, nieraz też ukrywali akta w prywatnych skrytkach. Szczególnie wtedy, gdy w zamęcie nikt nie patrzył na ręce, a wynoszone dokumenty dotyczyły ważnych spraw i wpływowych konfidentów.

Ale jeśli tak było, jeśli teczkę TEOK Tadeusza Rydzyka ukrył krakowski Wydział IV w latach 1989–1990, to co z tego? Również to nie wykluczałoby późniejszych kontaktów między byłymi funkcjonariuszami tej jednostki a kolegami z poznańskiego kontrwywiadu, którzy trafili do UOP i mogli utajnić akta Romana Paszkowskiego (o ile nie ukryli ich w latach 1989–1990, burzliwych w Poznaniu tak samo jak w Krakowie i innych miastach Polski).

Zatem hipoteza, według której to służby wolnej Polski utajniłyby teczki Rydzyka i Paszkowskiego, niewiele zmienia. Gdy szukamy winnego w służbach wolnej Polski, znów wskazujemy palcem na esbeków. W tym – na esbeków z poznańskiego kontrwywiadu.

Przetestujmy jeszcze jedną hipotezę. A może to ktoś z władz lub pracowników IPN – na przykład jakiś wyznawca „ojca dyrektora” – zupełnie bezprawnie wyniósł akta Tadeusza Rydzyka i Romana Paszkowskiego z archiwum? Albo samowolnie je „utajnił”, chowając w swoim biurku? A następnie zniszczył ślady ich istnienia w papierowych i elektronicznych spisach ewidencyjnych?

Cóż, taki wyznawca Rydzyka musiałby być wyznawcą niezwykle sprawnym i obdarzonym wieloma umiejętnościami. Mówilibyśmy o kimś, kto umiałby nie pozostawiać śladów – ani na papierze, ani na serwerze. Mówilibyśmy też o kimś, kto byłby w stanie przeprowadzić taką operację w kilku archiwach położonych w różnych miastach (Instytut Pamięci Narodowej jest zregionalizowany, mianowicie podzielony na oddziały odpowiadające z grubsza dawnym regionalnym archiwom komunistycznych służb specjalnych). Mówilibyśmy o kimś, kto musiałby dokonać podobnej sztuczki w Poznaniu, Łodzi, Warszawie… Nie zapominajmy też o egzemplarzu meldunku przeznaczonym dla podpułkownika Burego, który urzędował w Częstochowie. Esbeckie archiwum z Częstochowy trafiło do katowickiego oddziału IPN. Zatem nasz wielbiciel księdza Rydzyka musiałby powtórzyć swój wyczyn po raz czwarty w Katowicach.

Co więcej, taki wyznawca Rydzyka musiałby dobrze wiedzieć, gdzie i czego szukać. Zatem musiałby być głęboko wtajemniczony w mroki przeszłości Tadeusza Rydzyka i meandry losów Romana Paszkowskiego. Musiałby też dokładnie znać działania, które Służba Bezpieczeństwa prowadziła wobec obu panów w latach 80.

Podsumowując, nasz hipotetyczny IPN-owski wielbiciel „ojca dyrektora” musiałby:

- posiadać umiejętności profesjonalisty ze współczesnych służb specjalnych;

- korzystać z wiedzy byłego profesjonalisty z PRL-owskich służb specjalnych…

Bez tych umiejętności i tej wiedzy czegóż mógłby dokonać wielbiciel księdza Rydzyka samodzielnie działający w IPN? Mógłby trafić na jeden czy dwa dokumenty dotyczące Rydzyka i usunąć je z archiwów. Jednak musiałby mieć bardzo dużo szczęścia i mocno się napocić, żeby:

- dotrzeć do dokumentacji dotyczącej Paszkowskiego, rozproszonej w różnych spisach i zbiorach archiwalnych IPN;

- zanalizować tę dokumentację i dostrzec w niej ewentualne zagrożenie;

- następnie usunąć ją z różnych spisów i zbiorów archiwalnych, przechowywanych w różnych oddziałach IPN znajdujących się w różnych miastach;

- nie zostawić wyraźnych śladów ingerencji w treść archiwów.

Trudno przypuścić, żeby tego wszystkiego mógł dokonać jeden spontanicznie działający wyznawca księdza Rydzyka. Prędzej coś podobnego mogłaby przeprowadzić grupa wyznawców – gdyby istniała. Musiałoby chodzić o grupę tajną, działającą w różnych miastach, pracującą w lokalnych oddziałach IPN i usuwającą z nich niewygodne dla Rydzyka dokumenty. Grupa taka musiałaby dysponować rzadkimi umiejętnościami albo cieszyć się wsparciem kierownictwa IPN, które ochraniałoby grupę i zacierałoby jej ślady, pilnie strzegąc tajemnicy i zapobiegając wszelkim przeciekom…

To fantazyjna hipoteza, ale czy możemy zupełnie ją wykluczyć? Nie możemy, gdyż wiemy, że w Instytucie Pamięci Narodowej, włącznie z jego władzami, działają ludzie ideowo bliscy Tadeuszowi Rydzykowi. Można sobie wyobrazić, że kilka ważnych osób w IPN postanawia zaaranżować „przypadkowe zaniedbanie”. Zaniedbanie, dzięki któremu zaginione teczki Rydzyka i Paszkowskiego fizycznie znajdują się w archiwach, ale przez 22 lata istnienia IPN żadna z nich nie została wprowadzona do ewidencji. Nie trafiła zatem do Archiwum Cyfrowego IPN, które zawiera informacje o dostępnych materiałach archiwalnych (również tych niezdigitalizowanych). Do Archiwum Cyfrowego, z którego podczas swoich odwiedzin w IPN korzystają zewnętrzni badacze, potencjalnie zainteresowani przeszłością księdza Rydzyka.

Co mogłoby potwierdzić tę hipotezę? Mielibyśmy takie potwierdzenie, gdyby już po publikacji niniejszej książki któraś z brakujących teczek (lub jej spreparowana, złagodzona wersja) nagle i niespodziewanie odnalazła się w archiwach…

Niestety, ideowa bliskość między Tadeuszem Rydzykiem a władzami IPN stanowi źródło różnych zagrożeń i pułapek. Sprawia, że badacz archiwalnych materiałów stąpa po polu minowym. Materiały mogą się nagle pojawić, mogą też nagle zniknąć ze spisu. Na własne oczy widziałem takie „cudowne zniknięcie” pewnego dokumentu dotyczącego Antoniego Macierewicza. Dlatego badania w sprawie Tadeusza Rydzyka prowadziłem jak najostrożniej. Nie chciałem nikogo innego naprowadzić na trop poszukiwanych przeze mnie dokumentów. Przede wszystkim po to, żeby ktoś nie zakopał ich jeszcze głębiej. Korzystałem więc z pomocy archiwistów IPN jedynie w takim zakresie, w jakim to jest nieuniknione (tylko za ich pośrednictwem badacz może zamówić konkretne dokumenty).

Nie da się jednak ukryć, że ewentualny „spisek Rydzykowych archiwistów IPN” to skomplikowany, wręcz piętrowy domysł. Mało prawdopodobny również dlatego, że w IPN są nie tylko zwolennicy PiS i księdza Rydzyka. Władze Instytutu Pamięci Narodowej zostały opanowane przez radykalną prawicę – jednak nie wszyscy pracownicy IPN to fanatyczni prawicowcy. Pracują tam również ludzie, którzy uważają, że prawicowa elita władzy wymaga prześwietlenia historycznego tak samo jak inne obozy polityczne. Ci ludzie nie afiszują się ze swoimi poglądami i milczą. Ale w razie potrzeby umieją się skontaktować z tymi, którzy nie milczą. Gdyby ktoś w kierownictwie przeprowadził lub tolerował bezprawne ukrycie teczek dotyczących Rydzyka i Paszkowskiego, sprawa najpewniej by wyciekła.

Znacznie bardziej prawdopodobna, prosta i logiczna jest wersja wydarzeń, według której dokumenty zostały ukryte przez esbeków.

Znaczyłoby to, że:

- poznańscy kontrwywiadowcy w latach 80. prowadzili działania i zbierali informacje dotyczące Romana Paszkowskiego;

- te działania lub informacje z jakichś przyczyn miały szczególnie tajny charakter;

- dlatego poznańscy kontrwywiadowcy wyjątkowo usilnie próbowali ochronić Romana Paszkowskiego przed zainteresowaniem innych esbeków oraz osób postronnych;

- gdy tylko mogli, usunęli z archiwów SB istotne dokumenty dotyczące Paszkowskiego, do których udało im się dotrzeć;

- to czyszczenie dotyczyło przede wszystkim Poznania, ale sięgnęło też Łodzi, zapewne także centralnej esbeckiej ewidencji w Warszawie (jak wspomniałem, brak tam śladu łódzkich materiałów dotyczących Paszkowskiego, choć w 1987 r. warszawska centrala informowała o nich Częstochowę);

- to czyszczenie mogło się wiązać ze zniknięciem akt dotyczących księdza Rydzyka w innych miastach (do czego jeszcze przejdziemy).

Nie mogę wykluczyć, że niedostępne dzisiaj dokumenty Rydzyka i Paszkowskiego zostały usunięte z archiwów lub utajnione dopiero w latach 90. za sprawą byłych esbeków w UOP. Jednak najprawdopodobniej akta Tadeusza Rydzyka i Romana Paszkowskiego usunięto wcześniej, podczas przełomu 1989–1990. Podczas wielkiego niszczenia papierów najłatwiej było coś wynieść z kartoteki i schować w niepozornej, dobrze zakamuflowanej skrytce prywatnej. Nie wszyscy zresztą esbecy dochowali aż takiej ostrożności. Wiadomo o przypadkach, w których eks-funkcjonariusz przez całe lata przechowywał wykradzione dokumenty we własnym domu. I to niekoniecznie w sejfie: za domowy skarbiec papierów mogły służyć np. garaż albo piwnica. A nawet jeden z pokojów mieszkalnych – zawalony od podłogi do sufitu teczkami wyniesionymi z archiwów.

Skoro jednak w latach 1989–1990 esbeccy opiekunowie Rydzyka i Paszkowskiego mieli tak dogodną sposobność usuwania kłopotliwych teczek – to dlaczego teczka sporządzona przez wywiadowcę hotelowego w Częstochowie ocalała w archiwum?

Cóż, sposobność była dogodna, ale wiązała się z chaosem i rozgardiaszem czasów przełomu. Chaos i rozgardiasz ułatwia działania nieregulaminowe i destrukcyjne – jednak czasem może utrudnić wszelkie działania. Zakładam, że z tego powodu poznańscy kontrwywiadowcy nie zdołali dotrzeć do teczki porucznika Jastrzębskiego z Częstochowy. Wiele im się udało, ale do tej szuflady czy też pudła się nie dogrzebali. Raczej nie tłumaczyłbym ocalenia częstochowskiej teczki tym, że zawierała względnie błahe informacje wywiadowcy hotelowego. Łódzka teczka, dotycząca nawet nie dwóch miłosnych randek, ale jednego słodkiego tête-à-tête, wyglądała na równie błahą. Mimo to zaginęła. Najwyraźniej starano się wyczyścić wszystko, co dotyczyło sprawy Paszkowskiego z lat 1986–1987. Starano się i odnoszono sukcesy, ale sprawni kontrwywiadowcy też są tylko ludźmi. Nie zawsze można dopilnować każdego szczegółu – zwłaszcza wtedy, gdy wokół panuje potężny rozgardiasz.

Zatem ocalenie częstochowskiej teczki można uznać za wskazówkę dotyczącą chwili, w której teczki Romana Paszkowskiego usuwano z archiwów. Chwilą tą byłby burzliwy przełom lat 1989–1990, moment upadku PRL.

Fakty przedstawione w tym rozdziale nakazują przyjrzeć się bliżej kierownictwu poznańskiego kontrwywiadu. A przede wszystkim jego szefowi, Wojciechowi Sobisiakowi. Najwyraźniej to on ze swymi ludźmi doprowadził do tego, że zaginęły akta Romana Paszkowskiego, dobroczyńcy Tadeusza Rydzyka.

Co mogło sprawić, że Sobisiak chciał chronić sekrety Paszkowskiego przed oczami osób postronnych? O jakie sekrety mogło chodzić? W czyim interesie Sobisiak mógł je ukrywać? Szukając odpowiedzi, musimy lepiej poznać Wojciecha Sobisiaka. Dlatego poświęcimy mu kilkanaście stron, zanim wrócimy do krętych ścieżek księdza Rydzyka.

Rozdział XI
Funkcjonariusz poznański, koneksje kremlowskie

Co wiemy o Wojciechu Sobisiaku, który kierował esbeckim kontrwywiadem w Poznaniu?

W tym przypadku nie jesteśmy zdani wyłącznie na akta IPN, skądinąd obfite. Dysponujemy bowiem świadectwem jednego z bliskich współpracowników szefa poznańskiego kontrwywiadu. Rozmawiałem z człowiekiem, który:

- pod kierownictwem Sobisiaka zajmował się konsulatem jednego z najpotężniejszych mocarstw zachodnich;

- równocześnie znał szefa od bardziej prywatnej strony (np. zdobywał dla Wojciecha Sobisiaka medykamenty na jego dolegliwości).

Ale zacznijmy od tego, co na papierze. Instytut Pamięci Narodowej przechowuje liczne dokumenty dotyczące Wojciecha Sobisiaka, w tym jego akta personalne[70] i teczkę paszportową[71]. Jak również materiały z postępowania dyscyplinarnego z 1984 r.[72], które wszczęto z przyczyny nie do końca służbowej. Mianowicie Sobisiak hałasował nocą w swoim mieszkaniu i poturbował milicjanta wezwanego przez sąsiadów na pomoc. Jak wspominałem wcześniej, ceniony przez warszawską centralę szef poznańskiego kontrwywiadu nie był esbeckim rycerzem bez skazy.

Z akt personalnych dowiadujemy się, że kontrwywiadowca Wojciech Sobisiak – podobnie jak Roman Paszkowski, dobroczyńca Rydzyka – urodził się, mieszkał i latami służył w Poznaniu. Przyszedł tam na świat w 1941 r. Tam też rozpoczął karierę jako kontrwywiadowca w 1964 r. Przez następne dekady rzadko opuszczał swoje miasto na dłużej. Służył w nim przez niemal 23 lata. Bez przerw, jeśli nie liczyć:

- rocznego esbeckiego kursu oficerskiego w podwarszawskim Centrum Wyszkolenia MSW w latach 1965–1966;

- epizodu w Kaliszu, gdzie Sobisiak działał w latach 1975–1976[73]. W latach 1964–1967 kontrwywiadowca Wojciech Sobisiak był poniekąd kolegą… Romana Paszkowskiego, który później zaprosi Rydzyka do Niemiec. Obaj funkcjonariusze przez trzy lata podlegali tej samej poznańskiej Komendzie Wojewódzkiej MO. Jednak koleżeństwa nie należy tu rozumieć zbyt dosłownie. Paszkowski służył jako śledczy od przestępstw gospodarczych i ledwo dochrapał się stopnia kaprala. Sobisiak to kontrwywiadowca, który „poszedł w oficery”. W 1987 r. był już podpułkownikiem (aczkolwiek czytając meldunek z Częstochowy o byłym kapralu Paszkowskim, o jego lśniącym mercedesie i młodej przyjaciółce, podpułkownik Sobisiak mógł zazgrzytać zębami).

Co się działo w życiu Wojciecha Sobisiaka w 1987 r., gdy zajmował się Romanem Paszkowskim, norymberskim dobroczyńcą Rydzyka? Odpowiedź znajdujemy w jego aktach personalnych[74].

29 kwietnia 1987 r. – 13 dni po tym, jak częstochowski wywiadowca Jastrzębski wysłał Sobisiakowi meldunek o Paszkowskim – Wojciech Sobisiak poprosił Ministerstwo Spraw Wewnętrznych o zgodę na romantyczny rejs z żoną po Morzu Czarnym i Śródziemnym. Rejs miał się odbyć na pokładzie… sowieckiego statku. Trasa przewidywała, że wyprawa zacznie się i skończy w sowieckiej Odessie. Z akt personalnych Sobisiaka wynika, że zgodę otrzymał i podróż się odbyła. Potwierdza to jego teczka paszportowa, gdzie czytamy, że funkcjonariusz otrzymał paszport na ten wyjazd[75].

To interesująca koincydencja. Należy spytać, czy oprócz tych miłych okoliczności coś jeszcze łączyło Wojciecha Sobisiaka ze Związkiem Sowieckim.

Odpowiedź możemy znaleźć, przyglądając się współpracownikom, zwierzchnikom i protektorom Sobisiaka. Spytajmy więc najpierw, komu Wojciech Sobisiak zawdzięczał nominację na szefa poznańskiego kontrwywiadu.

Sobisiak zajął to stanowisko w 1986 r., gdy Departamentem II MSW, czyli całym PRL-owskim kontrwywiadem, kierował Janusz Sereda. Człowiek kariery, a nawet człowiek błyskawicznej kariery. Trafił do Służby Bezpieczeństwa w 1968 r., zaraz po antysemickiej czystce przeprowadzonej w SB przez ludzi ministra Mieczysława Moczara (skądinąd agenta kremlowskiego wywiadu wojskowego GRU). A już 15 lat później kierował całym kontrwywiadem PRL[76]. Sereda od początku cieszył się zaufaniem władz, które powierzały mu odpowiedzialne zadania. Jego nazwisko figuruje w aktach dotyczących:

- rozpracowywania pana Emilia Beladieza y Navarry, przedstawiciela dyplomatycznego Królestwa Hiszpanii w Polsce (sprawa „Durban 1”)[77];

- rozpracowywania ambasady Indii (sprawa „Sitowie”)[78];

- rozpracowywania ambasady Austrii (sprawa „Dynar”)[79];

- rozpracowywania placówek dyplomatycznych Francji (sprawa „Diadem”, w której aktach pojawia się również nazwisko Wojciecha Sobisiaka)[80];

- rozpracowywania firm polonijnych działających w latach 1983–1989, w… Ostrołęce (sprawa „Polonia”)[81].

Sprawa „Polonia” stanowi kolejne potwierdzenie, że w latach 80. kontrwywiad PRL zajmował się Polonusami z pieniędzmi, którzy robili biznesy w miastach wojewódzkich (Ostrołęka wówczas była stolicą województwa). Co więcej, przez cały czas trwania sprawy „Polonia” Janusz Sereda był szefem całego kontrwywiadu PRL. To znaczy, że śledztwa i operacje dotyczące lokalnej działalności Polonusów biznesmenów podlegały nadzorowi kontrwywiadowców najwyższej rangi, centralnej i ministerialnej.

Czy podobnie było w sprawie Romana Paszkowskiego, który zaprosił Rydzyka do Niemiec Zachodnich? Czy główny kontrwywiadowca PRL Janusz Sereda znał tę zagadkową sprawę prowadzoną przez poznański kontrwywiad? Nie da się tego wykluczyć, skoro Wojciech Sobisiak był:

- bezpośrednim podwładnym Janusza Seredy w pionie kontrwywiadu;

- nominatem Seredy, który zrobił go szefem w Poznaniu;

- współorganizatorem supertajnych „działań specjalnych” nadzorowanych przez Seredę (o czym powiemy więcej w dalszej części tego rozdziału).

Jak to się stało, że Janusz Sereda zaczął karierę 4 lata później niż Wojciech Sobisiak, a piął się w górę szybciej i zaszedł wyżej?

Przyczynę mogły stanowić bliskie kontakty z sowiecką centralą w Moskwie.

Między rokiem 1974 a rokiem 1984 Sereda odbył sześć podróży służbowych do Związku Sowieckiego. W tym samym okresie ośmiokrotnie odwiedził towarzyszy z komunistycznych Niemiec Wschodnich. Oni zaś ze swej strony też współpracowali ściśle z sowieckimi kolegami[82].

Warto odnotować informację, którą znajdujemy w esbeckich aktach personalnych Janusza Seredy[83]. Czytamy w nich, że jego bliska rodzina mieszkała w ZSRR. Rzecz jasna, dawało to służbom sowieckim środek nacisku na Seredę. Z akt wynika również, że w pierwszych latach kariery Janusza Seredy promował go ówczesny szef PRL-owskiego kontrwywiadu Mikołaj Krupski. Towarzysz Krupski zatwierdzał podwyżki wynagrodzenia i oficjalne pochwały dla Seredy. Za czasów Mikołaja Krupskiego Janusz Sereda został skierowany do szkoły oficerskiej Służby Bezpieczeństwa w Legionowie pod Warszawą. Krupski, którego działalność została opisana w książce Macierewicz. Jak to się stało, był jednym z najbardziej promoskiewskich funkcjonariuszy w MSW. Jak Sereda, tak i Mikołaj Krupski miał rodzinę w ZSRR.

Ale na Krupskim się nie skończyło. Podczas swej szybkiej kariery Janusz Sereda miał innych podobnych promotorów. W 1977 r. został mianowany naczelnikiem w kontrwywiadowczym Departamencie II MSW. Nominację zaakceptował ówczesny wiceminister, późniejszy minister spraw wewnętrznych, Mirosław Milewski. Agent sowieckich służb specjalnych, który zainspirował morderców księdza Jerzego Popiełuszki. Gdy w 1982 r. Sereda awansował na wiceszefa kontrwywiadu, pod tym awansem podpisał się generał Zdzisław Sarewicz. Mózg PRL-owskiego kontrwywiadu, później także wywiadu, generał Sarewicz blisko współpracował ze służbami Kremla i promoskiewskim Biurem Studiów SB. W 1984 r. Sarewicz chronił Antoniego Macierewicza przed zainteresowaniem funkcjonariuszy wywiadu PRL[84].

W kwietniu 1987 r., gdy norymberski dobroczyńca Rydzyka romansował w Częstochowie, Janusz Sereda podpisał z generałem Jurijem Storożewem plan rozwoju współpracy PRL-owskiego kontrwywiadu z sowieckimi cywilnymi służbami specjalnymi KGB. Plan dotyczył lat 1987–1991 (poniekąd słusznie, gdyż w 1992 r. nie było już Związku Sowieckiego i KGB też przestało istnieć). W tym dokumencie Sereda i Storożew zapowiedzieli ścisłą koordynację działań między kontrwywiadem polskim i sowieckim. Na czym miały polegać te działania? Na „rozpracowaniu obiektów wzajemnego zainteresowania” oraz „organizacji gier operacyjnych i podstawiania [własnych agentów] celem przenikania do sieci agenturalnej przeciwnika”[85].

Przeglądając życiorysy zwierzchników i protektorów poznańskiego kontrwywiadowcy Sobisiaka – który najprawdopodobniej chronił sekrety Paszkowskiego, dobroczyńcy Rydzyka – warto też zwrócić uwagę na Andrzeja Srokę, sprawnego i obrotnego wiceszefa kontrwywiadu PRL[86].

Również nazwisko Sroki pojawia się w aktach sprawy „Polonia”, dotyczącej firm polonijnych z lat 80[87]. Zatem możemy domniemywać, że Andrzejowi Sroce też nie były obce sprawy Polonusów takich jak Paszkowski. Obca Sroce nie była także Moskwa. Na zauważenie zasługują też intrygujące zbieżności między karierą Andrzeja Sroki i życiorysem służbowym bohatera tego rozdziału, kontrwywiadowcy Wojciecha Sobisiaka.

Zacznijmy od tego, że obrotny funkcjonariusz Andrzej Sroka objął stanowisko wiceszefa kontrwywiadu PRL, na długo zanim szefem tej służby został Janusz Sereda. Sereda zaczął nią kierować dopiero w 1983 r. Andrzej Sroka stał się jej wiceszefem już w grudniu 1977 r. W tym samym 1977 r. roku podpułkownik Andrzej Sroka promował pnącego się szybko w górę kapitana Seredę, chwaląc jego samodzielność, wnikliwość i upór[88]. Najwyraźniej skutecznie go wypromował, skoro później Sereda został jego zwierzchnikiem.

Rok po awansie Sroki na wiceszefa kontrwywiadu PRL Wojciech Sobisiak zaliczył podobny awans w swojej skali. Mianowicie awansował na wiceszefa kontrwywiadu w Poznaniu. Zatem zdobył ten stołek za czasów Andrzeja Sroki.

Następny awans – ten na szefa kontrwywiadu w Poznaniu – Sobisiak też zaliczył za czasów Sroki, gdyż w 1986 r. Andrzej Sroka wciąż był wiceszefem kontrwywiadu PRL. Aczkolwiek pełnił tę funkcję w dość szczególny sposób, gdyż urzędował wówczas w… sowieckiej stolicy (więcej o tym za chwilę).

Zatem Wojciech Sobisiak został:

- wiceszefem poznańskiego kontrwywiadu za czasów Sroki, późniejszego bywalca Moskwy;

- szefem poznańskiego kontrwywiadu za czasów Seredy i Sroki, blisko zaznajomionych ze służbami Kremla.

Czy w 1986 r. moskiewskie obowiązki pozwalały Andrzejowi Sroce zajmować się nominacjami w Polsce, takimi jak awans Sobisiaka na szefa w Poznaniu?

Oficjalnie – nie. A nieoficjalnie? Należy zauważyć, że Wojciecha Sobisiaka mianowano szefem poznańskiego kontrwywiadu w lutym 1986 r. Zatem na kilka miesięcy przed powrotem Sroki do Polski, co nastąpiło w lipcu 1986 r. To był okres, w którym towarzysz Sroka, bogatszy o sowieckie doświadczenia i przyjaźnie, poszerzał swoje wpływy w kontrwywiadzie PRL. Te starania zapewne zaczęły się jeszcze przed lipcowym powrotem do Polski. Funkcjonariusz tak zręczny i zapobiegliwy jak Andrzej Sroka musiał zadbać o miękkie lądowanie. Czy do tych starań należało protegowanie kogoś zaufanego na ważne stanowisko w znajomym mieście?

Piszę „w znajomym mieście”, gdyż Andrzej Sroka na początku swej kariery służył w Poznaniu, mieście rodzinnym Wojciecha Sobisiaka. Znał jego poznańską Komendę Wojewódzką MO, której podlegał służbowo przez niemal sześć lat, od roku 1957 do roku 1962 (inaczej niż np. główny szef Sobisiaka, Janusz Sereda, który wywodził się z południowo-wschodniej Polski, a przez całe życie służył w Warszawie).

Jak widać, Andrzeja Srokę niejedno łączyło z Wojciechem Sobisiakiem. A nawet z Romanem Paszkowskim, norymberskim dobroczyńcą księdza Rydzyka, albowiem Andrzej Sroka, późniejszy bywalec moskiewskich gabinetów, zaczął swoją karierę w Poznaniu jako… zwykły milicjant. Zatem jeszcze bliżej Paszkowskiego niż Sobisiak (ten od początku służył w bardziej elitarnym kontrwywiadzie).

Warto się nad tą zbieżnością zastanowić. Przez ponad trzy lata – od 1959 do 1962 r. – dwaj milicjanci Andrzej Sroka i Roman Paszkowski podlegali tej samej Komendzie Wojewódzkiej MO w Poznaniu[89]. Służyli w różnych komendach dzielnicowych, ale mieli tych samych przełożonych. Ta sama Komenda Miejska MO nadzorowała pracę milicjantów z różnych dzielnic miasta, jak również podejmowała decyzje dotyczące służbowych losów funkcjonariuszy. Przebieg karier zarówno Sroki, jak i Paszkowskiego monitorował osobiście Bronisław Bobrowski, komendant miejskiej Milicji Obywatelskiej w Poznaniu. Czytamy o tym w aktach personalnych obu funkcjonariuszy[90]. Czy Roman Paszkowski i Andrzej Sroka mogli się poznać przy pracy? Kontakty między różnymi komendami dzielnicowymi jednego miasta były nieuniknione. Przestępcy nie popełniali i nie popełniają przestępstw tylko na swoich osiedlach (a zawodowi złoczyńcy starają się to robić z dala od domu). Dlatego milicjanci z różnych dzielnic wymieniali się informacjami o złoczyńcach działających lub mieszkających w ich rewirach.

Jaką jeszcze zbieżność obserwujemy między Andrzejem Sroką a Romanem Paszkowskim? To, że mowa o dwóch zwykłych milicjantach z tego samego miasta, którzy bardzo daleko zaszli. Jeden został właścicielem prosperującej firmy na Zachodzie. Drugi współkierował kontrwywiadem PRL i przez sześć lat rozkoszował się kawiorem w towarzystwie asów kontrwywiadu ZSRR.

W latach 1980–1986 Andrzej Sroka kierował Grupą Operacyjną „Wisła”. Była to specjalna jednostka PRL-owskiego kontrwywiadu, która działała w Związku Sowieckim. Rzecz jasna, współpracowała z tamtejszymi służbami. Kto mianował Srokę na stanowisko szefa Grupy „Wisła”? Znani już nam PRL-owscy przyjaciele Kremla, promoskiewski generał Zdzisław Sarewicz i minister Mirosław Milewski, agent służb ZSRR[91].

Do moskiewskich obowiązków Andrzeja Sroki należało m.in. pilnowanie PRL-owskich funkcjonariuszy, którzy szkolili się w sowieckiej Wyższej Szkole KGB.

Wśród tych podopiecznych Sroki, uczniów Wyższej Szkoły KGB, znajdowała się kolejna osoba godna uwagi: poznański kontrwywiadowca Tadeusz K. Stanowi on jeszcze jedno ogniwo, które łączy Wojciecha Sobisiaka, szefa poznańskiego kontrwywiadu, ze Związkiem Sowieckim. Jak również z Andrzejem Sroką, bywalcem sowieckich gabinetów.

W latach 1982–1983 kontrwywiadowca Tadeusz K. studiował w Moskwie pod opieką KGB i Sroki. A następnie spod tych skrzydeł przeszedł pod skrzydła wiceszefa poznańskiego kontrwywiadu Wojciecha Sobisiaka. Najpierw stanął u jego boku jako drugi, młodszy wiceszef kontrwywiadu w Poznaniu. Stało się to w maju 1983 r. Trzy lata później, gdy Sobisiak został szefem, zachował Tadeusza K. na dotychczasowym stanowisku jako swego zastępcę.

Odnotujmy, że Tadeusz K. zajmował stanowisko wiceszefa poznańskiego kontrwywiadu u boku Sobisiaka aż do 1990 r.[92] Zatem Tadeusz K. był zastępcą Wojciecha Sobisiaka w 1987 r. Wtedy, gdy koledzy z Częstochowy wysłali Sobisiakowi meldunek o Paszkowskim i jego przyjaciółce.

Tadeusz K. był zastępcą Sobisiaka również w latach 1989–1990, kiedy to dokumenty Paszkowskiego najprawdopodobniej znikały z archiwów.

Co się zdarzyło między tym pierwszym a tym drugim okresem? Kolejny wyjazd do ZSRR. W archiwach IPN znajduje się teczka paszportowa Tadeusza K.[93] To bardzo szczupła teczka. Wynika z niej, że w latach 80. Tadeusz K. był za granicą tylko dwukrotnie, za każdym razem w Związku Sowieckim. Najpierw w latach 1982–1983, kiedy to studiował na uczelni KGB w Moskwie. Po raz drugi pojechał do ZSRR w 1988 r. Zatem doszło do tego:

- niedługo po tym, jak poznański kontrwywiad zajmował się Romanem Paszkowskim;

- niedługo przed prawdopodobnym zniknięciem dokumentów Paszkowskiego.

Czy szkolony w Moskwie Tadeusz K. mógł mieć coś wspólnego ze sprawą Romana Paszkowskiego, dobroczyńcy księdza Rydzyka?

Jeśli Wojciech Sobisiak w latach 1986–1990 nie miał czasu na zajmowanie się doniesieniami o Paszkowskim, to mógł je przekazać dwóm osobom:

- swojemu pierwszemu zastępcy Tadeuszowi K.;

- lub swojemu drugiemu zastępcy, Marianowi Wandachowiczowi.

Z tym drugim łączyła Sobisiaka wspólna tajemnica z przeszłości. W latach 70. Sobisiak i Wandachowicz przez kilka miesięcy służyli razem w Kaliszu. A przy tej okazji gdzieś zniknęło złoto należące do tamtejszych Romów rozpracowywanych przez kaliski kontrwywiad… Marian Wandachowicz mógł więc robić u boku Wojciecha Sobisiaka za człowieka od spraw szczególnie wstydliwych.

Jednak okoliczności dotyczące sprawy Romana Paszkowskiego – przede wszystkim seryjne znikanie dokumentów w różnych miastach – sugerują, że tkwił w niej sekret większego kalibru niż np. przywłaszczenie czyjejś biżuterii. Komu powierzylibyśmy taki sekret: komuś zamieszanemu w zniknięcie złotych ozdób, czy komuś przeszkolonemu w najlepszej uczelni komunistycznych służb specjalnych na świecie?

Poza tym nie tylko lepsze przeszkolenie typowałoby Tadeusza K. do zajmowania się sprawą Romana Paszkowskiego. Także sekwencja zdarzeń.

Mianowicie szef Tadeusza K., Wojciech Sobisiak, mógł usłyszeć o hotelowych przygodach Paszkowskiego już w 1986 r.

Pierwsze zaś słuchy o Paszkowskim mogły dojść do Sobisiaka jeszcze wcześniej, w 1983 r., gdy norymberski dobroczyńca Rydzyka starał się o zmianę obywatelstwa.

Tak się składa, że w latach 1983–1986 Sobisiak:

- współpracował ze szkolonym w Moskwie Tadeuszem K., który w maju 1983 r. został jego zastępcą;

- nie współpracował z Marianem Wandachowiczem, który został drugim zastępcą Sobisiaka w Poznaniu później, dopiero w 1987 r.

Również ta okoliczność wskazuje, że sprawa Romana Paszkowskiego, jeśli nie trafiła do samego Wojciecha Sobisiaka, to trafiła do Tadeusza K.

Na tym nie kończą się powody, dla których warto pamiętać o możliwym udziale Tadeusza K. w sprawie Paszkowskiego. Na początku tego rozdziału wspomniałem o informacjach, które uzyskałem od jednego z podwładnych Wojciecha Sobisiaka. Tak się składa, że były podwładny Sobisiaka wyjawił mi też pewną okoliczność prywatnej natury. Otóż istniały przyczyny o charakterze obyczajowym, dla których szkolony w Moskwie zastępca Sobisiaka, Tadeusz K., mógł stać się obiektem szantażu.

Ten, kto ma sekrety natury obyczajowej, zazwyczaj musi wieść podwójne życie, co zwykle odbija się ujemnie na psychice. W archiwach IPN czytamy, że Tadeusz K. w latach 60. cierpiał na stany depresyjne. A w 1984 r., już po powrocie z Moskwy, zdarzyło mu się prowadzić samochód po alkoholu. Ukarano go tylko naganą ze względu na „dotychczasową nienaganną postawę moralną”[94]. To ostatnie określenie, ta „nienaganna postawa moralna” sugeruje, że Tadeusz K. przez długi czas ukrywał przed światem swoje drugie życie. Czy jednak mogło je przegapić KGB, które intensywnie śledziło cudzoziemców w ZSRR, szukając u nich słabych lub wrażliwych punktów? Jeśli zaś sowieckie służby miały obyczajowe haki na Tadeusza K., to zapewne próbowały je wykorzystać, aby go zwerbować. Czy obrotny Andrzej Sroka mógłby przed tym obronić swego moskiewskiego podopiecznego? Czy mógłby i… czy chciałby?

O charakter, osobowość i działalność Andrzeja Sroki zapytałem m.in. Bartłomieja Sienkiewicza, który brał czynny udział w likwidacji Służby Bezpieczeństwa i tworzeniu Urzędu Ochrony Państwa. Sienkiewicz miał wtedy styczność ze Sroką – styczność, która trwała nawet kilka miesięcy. Albowiem po upadku komunizmu esbek Andrzej Sroka przeobraził się na chwilę w funkcjonariusza wolnej Polski. Trafił do Urzędu Ochrony Państwa, gdzie kierował kontrwywiadem Rzeczypospolitej Polskiej.

Oto, co usłyszałem od Bartłomieja Sienkiewicza: „Andrzej Sroka to był klasyczny produkt SB. Gorliwy, dokładny, sprawny funkcjonariusz. Inteligentny, ale z typowym esbeckim prymitywizmem. Esbecy traktowali bycie w Grupie Operacyjnej «Wisła» jak nagrodę. Względnie łatwa praca, alkohol i kawior. Mamy Polaków w Moskwie, trzeba się nimi «zaopiekować» kontrwywiadowczo. Robotnicy, inżynierowie, naukowcy na stypendiach… Kiedy SB się skończyła, Sroka był szefem kontrwywiadu. Był nim przez parę miesięcy również w UOP – dopóki UOP nie okrzepł kadrowo. Musieliśmy szybko stworzyć nowy system organizacyjny i kadrowy oraz nowe przepisy. On był szefem kontrwywiadu w tym okresie przejściowym. Kiedy struktura UOP stała się kompletna, to zaczęły się zmiany personalne. Jednym z pierwszych ruchów było to, że podziękowano Sroce. Zastąpił go Konstanty Miodowicz [działacz opozycji antykomunistycznej, następnie polityk i funkcjonariusz służb specjalnych III RP]. Andrzej Sroka nie mógł dłużej pozostawać na tak odpowiedzialnym stanowisku. Osobowość Sroki? To był anegdociarz, czaruś, bon vivant, mały człowieczek, opalony, z poczuciem humoru. Idealnie pasowałby na promenadę w Ciechocinku. Ale nie wyrzucono go, tylko mu podziękowano. Osiągnął już odpowiedni wiek, zatem przeszedł na emeryturę. Wręczono mu przy tym zegarek. Nie wiem, co się z nim dalej działo. Konstanty Miodowicz mógłby wiedzieć. On roztaczał nad byłymi pracownikami kontrwywiadu coś, co możemy nazwać «parasolem uważności». Oni to przyjmowali z wdzięcznością, choć wiedzieli, że to nie tylko życzliwość, ale i nadzór”.

Niestety, nie można spytać Konstantego Miodowicza o Andrzeja Srokę. W maju 2013 r. Miodowicz nagle zasłabł podczas spaceru w Busku-Zdroju. Po wielomiesięcznej chorobie zmarł w sierpniu tego samego roku.

Z samym Sroką też nie można porozmawiać. Chętnie zapytałbym esbeckiego czarusia o to, czy chronił Tadeusza K. w Moskwie przed ewentualnymi zakusami sowieckich kolegów. A przede wszystkim o to, jak kontrwywiadowca Andrzej Sroka pod względem operacyjnego potencjału oceniłby częstochowski romans Paszkowskiego, dobroczyńcy Rydzyka. Zaintrygowało mnie również pismo z 1975 r., które znajduje się w aktach personalnych Sroki[95]. W piśmie tym Andrzejowi Sroce dziękuje za pomoc dyrektor antykościelnego Departamentu IV, Konrad Straszewski. Kim był Straszewski? Twórcą Grupy „D”, która prowadziła działania specjalne i z którą związani byli esbeccy opiekunowie Tadeusza Rydzyka. O jaką pomoc Sroki dla Straszewskiego chodziło? Nie wiadomo. Straszewski wspomina tylko, że antykościelny Departament IV miał wykonać zadania zlecone przez najwyższe kierownictwo MSW, a związane z „Sympozjum Przedstawicieli Organów Bezpieczeństwa krajów socjalistycznych”, które odbyło się w lutym 1975 r. Czyżby Andrzej Sroka pomógł Konradowi Straszewskiemu przygotować wykład o bezwzględnym tropieniu agentów zachodnich służb wśród duchowieństwa?

Jednak nie mogłem zadać tych wszystkich pytań Sroce. Kontrwywiadowca Andrzej Sroka zmarł trzy lata wcześniej niż Miodowicz, w czerwcu 2010 r.

Rzecz jasna, o ten romans i o znikające papiery chciałem zapytać również Wojciecha Sobisiaka, byłego szefa poznańskiego kontrwywiadu. Zaplanowałem, że pokażę mu tajny meldunek na temat Paszkowskiego, i spytam, jaki był dalszy ciąg tej sprawy.

Ale w przypadku Sobisiaka mijające lata też okazały się bezlitosne. Jego były podwładny z poznańskiego kontrwywiadu powiedział mi, co następuje:

„Sobisiak nie żyje. Przez długi czas miał kłopoty zdrowotne. Pamiętam, że gdy pracowaliśmy razem, ciągle mu załatwiałem siemię lniane na żołądek”.

Następne słowa mojego rozmówcy zaprzeczają domysłom, według których brak dokumentacji poznańskiego kontrwywiadu w sprawie Paszkowskiego mógłby wynikać z ewentualnego niedbalstwa czy lenistwa Sobisiaka:

„Nie był osobą obojętną. Był aktywny. Jako oficer kontrwywiadu się spełniał, jako szef raczej też – wspomina były podwładny Wojciecha Sobisiaka. – Przez dziesięć lat miałem z nim do czynienia. Był moim przełożonym jako zastępca naczelnika, potem jako naczelnik Wydziału II w poznańskiej Służbie Bezpieczeństwa. Zajmowałem się Amerykanami. Robiliśmy z Sobisiakiem duże rzeczy”.

Jeszcze wyraźniej domysłom o niedbalstwie czy lenistwie Sobisiaka przeczy to, co mówią o nim archiwa IPN. Jeden z charakteryzujących go dokumentów jest dostępny w internecie, ponieważ stanowi część materiałów przedstawionych na wystawie „Twarze poznańskiej bezpieki”. Chodzi o opinię służbową, jaką w grudniu 1985 r. wystawił Sobisiakowi szef poznańskiego SB, podpułkownik Chęciński (w związku z planowanym awansowaniem Sobisiaka na naczelnika Wydziału II w Poznaniu). Czytamy w niej, że: „mjr Sobisiak jest długoletnim i doświadczonym oficerem Służby Bezpieczeństwa (…) Umiejętnie analizuje fakty i zdarzenia operacyjne. Wykazuje zmysł analityczny i na podstawie uzyskanych materiałów wyciąga trafne wnioski (…). W działaniach kontrwywiadowczych jest ofensywny i konsekwentny”[96].

Nie znaczy to jednak, że sprawny i zaangażowany w swoją pracę Sobisiak był stuprocentowo ideowym funkcjonariuszem komunistycznej SB. Oprócz zapalczywości miał jeszcze jedną wadę – i nie były nią niedbałość czy lenistwo, tylko zbytnia zaradność ekonomiczna.

Były podwładny mówi, że Sobisiak wcale nie brzydził się „zarabianiem na boku”, ani w wolnej Polsce, ani za czasów komunizmu:

„Gdy trafiłem do Urzędu Ochrony Państwa [cywilne służby specjalne wolnej Polski, działające przez pierwszą dekadę po upadku komunizmu], Sobisiak się tam nie dostał. Nie został pozytywnie zweryfikowany przez nowe władze. Pracował potem u Bolesława Krzyżostaniaka, prezesa Olimpii [GKS Olimpia, klub sportowy, w czasach PRL należący do komunistycznej Milicji Obywatelskiej w Poznaniu]. Krzyżostaniak miał sklep RTV przy ulicy Głogowskiej. Podobno dochody z tego sklepu trafiały na prywatne konto Sobisiaka, a nie Krzyżostaniaka. Krzyżostaniak różne biznesy prowadził, obracał alkoholem, całymi cysternami, więc te telewizorki Sobisiaka to był dla niego pryszcz. Za te układy odpowiadał inny kolega z kontrwywiadu SB, Marian Dybowski, który był wiceszefem w klubie Olimpia. A wcześniej jeszcze, w latach 80. Sobisiak na swojej posesji montował polonezy z części zamiennych, które uzyskiwał dzięki swojemu stanowisku służbowemu. W latach 70., gdy Sobisiak kierował kontrwywiadem w Kaliszu, była sprawa złota należącego do obywateli narodowości romskiej, które im zniknęło… Kontakty Sobisiaka z warszawską centralą, Seredą i Sroką? Nie wiem. U nas zaangażowany w takie sprawy był Franciszek Szych [ostatni szef poznańskiej SB w latach 1984–1990]. Bywało, że jechaliśmy z Szychem do Warszawy, brało się pistolety i robiliśmy duże rzeczy. Szych miał kontakty z radzieckim konsulatem i Seredą. Dziwię się, że nie interesuje się pan raczej Szychem…

Przyjąłem do wiadomości również te ostatnie zdania. Jednak mój rozmówca zmienił zdanie. Być może coś sobie przemyślał, przypomniał albo z kimś przegadał. W godzinę po naszej rozmowie sam do mnie zadzwonił. Od razu nawiązał do działalności Sobisiaka mówiąc:

„Dobrze, że pan to drąży. Tam było wiele tajemnic”.

Dodam, że rozmówca nie wiedział, co naprawdę drążę. Nie powiedziałem mu, że chodzi o Tadeusza Rydzyka. Mógł się domyślać, że chodzi mi o operacje sowieckich służb w PRL. Ale na pewno wiedział tylko, że interesuję się Sobisiakiem i jego kontaktami:

- z szefem kontrwywiadu PRL, Januszem Seredą;

- z zastępcą Seredy, Andrzejem Sroką.

Niektóre z informacji przekazanych przez mojego rozmówcę znajdują potwierdzenie w aktach Instytutu Pamięci Narodowej oraz w internetowym katalogu IPN.

Między innymi czytamy tam, że poznański kontrwywiadowca Marian Dybowski w 1988 r. został przeniesiony do milicji na stanowisko wicedyrektora w milicyjnym klubie sportowym Olimpia[97]. Rozwinięcie i dopełnienie informacji, które usłyszałem od podwładnego Sobisiaka, można znaleźć również w mediach. W 2003 r. „Gazeta Wyborcza” krótko, ale treściwie opisała Bolesława Krzyżostaniaka, hojnego sponsora byłego kontrwywiadowcy Wojciecha Sobisiaka.

Oto, co czytamy w artykule: „Bolesław Krzyżostaniak znany jest jako działacz i sponsor klubu Olimpia Poznań (niegdyś milicyjnego). Od początku lat 80. nazywany «Królem Plastiku». Jego firma Bolplast splajtowała i w 1996 r. Krzyżostaniak sprzedał miejsce Olimpii Poznań w piłkarskiej pierwszej lidze Lechii Gdańsk. W 1997 r. w jego domu policja znalazła część łupu z napadu na bank w Kołbaskowie”.

W tym samym artykule czytamy również, że: „Bolesława Krzyżostaniaka postrzelono 6 listopada 2000 r. pod jego domem przy ul. Nowina na poznańskich Ogrodach. Krzyżostaniak wsiadał właśnie do swojego lexusa, gdy podbiegł do niego nieznany mężczyzna i dwa razy wystrzelił. Jedna kula trafiła w udo, druga chybiła. Postrzelony trafił do szpitala z niegroźną raną. Podczas przesłuchań mówił policji, że nie wie, kto do niego strzelał”[98].

Rok wcześniej Kuba Staszkiewicz i Łukasz Wróblewski, dziennikarze portalu NaszeMiasto.pl, pisali wprost: „Czy Bolesław Krzyżostaniak miał kontakty z mafią? (…) Według Centralnego Biura Śledczego działacz i biznesmen przez wiele lat utrzymywał bliskie kontakty z mafią. Miał rzekomo inwestować w handel narkotykami i inne trefne interesy. Zapewne niedługo zostanie w tej sprawie przesłuchany przez prokuraturę. Zanim jednak obok nazwiska Krzyżostaniaka zaczęły się pojawiać pseudonimy «Baraniny», rezydującego w Wiedniu mafijnego bossa, «Pershinga» i «Nikosia» był on znany jako rzutki działacz sportowy. Jego osobistym przyjacielem był minister sportu Jacek Dębski”.

Początki kariery Krzyżostaniaka autorzy portalu opisują tak: „Urodził się 15 września 1944 roku w miejscowości Poniec – powiat Gostyń (Wielkopolska) (…). Pracował w cegielni, cementowni, przy melioracji i zbiorze wiśni. Przez cztery lata był urzędnikiem (…). Wreszcie założył własną firmę, działającą w branży plastikowej, trudnił się też handlem spirytusem i papierosami. Na początku lat dziewięćdziesiątych założył firmę Bolplast. W futbolu pojawił się na początku lat osiemdziesiątych w Lechu, potem była Olimpia Poznań (…). Wsławił się rozpętaniem wojny Jacka Dębskiego z Marianem Dziurowiczem, byłym prezesem PZPN. Poszło o karty zawodnicze trzech znanych piłkarzy, które «Bolo» [Krzyżostaniak] zastawił w banku, aby uzyskać kredyt. W 1996 roku trafił do krakowskiego aresztu za bankowe machlojki”[99].

Jacek Dębski to aktywista opozycyjnych organizacji młodzieżowych z czasów PRL, Niezależnego Zrzeszenia Studentów i Ruchu Młodej Polski, a po upadku komunizmu – prawicowy polityk. W latach 1997–2000 kierował Urzędem Kultury Fizycznej i Turystyki. Co przyniosła mu przyjaźń z Krzyżostaniakiem? Kolejnego przyjaciela, jeszcze bardziej osobliwego. Krzyżostaniak zapoznał Dębskiego z głośnym przestępcą wspomnianym przez autorów artykułu – czyli z mafijnym bossem Jeremiaszem „Baraniną” Barańskim. A na zapoznaniu się nie skończyło. Jak pisze „Rzeczpospolita”: „Dębski towarzyszył działaczowi sportowemu Bolesławowi Krzyżostaniakowi z Poznania w drodze do Zurychu. Zatrzymali się na kilka dni w Wiedniu, gdzie działacz poznał byłego ministra z Barańskim. Podczas przyjęcia w willi «Baraniny» (…) Dębski i Barański (…) od razu bardzo się zaprzyjaźnili”[100]. Rok później Jacek Dębski został zamordowany w niewyjaśnionych do końca okolicznościach. Kogo oskarżono o zlecenie morderstwa? Mafijnego bossa Jeremiasza „Baraninę” Barańskiego. Aresztowano go w Austrii. 7 maja 2003 r. strażnicy znaleźli bossa powieszonego w celi. Śledczy uznali to za samobójstwo.

W licznych publikacjach czytamy, że ważnym kontrahentem Barańskiego był Ricardo Fanchini, czyli Marian Kozina – Polak używający włoskiego nazwiska i działający jako jeden z przedstawicieli rosyjskiej mafii na Europę. Pan Kozina-Fanchini blisko współpracował z tzw. mafią sołncewską, wielką postsowiecką organizacją przestępczą. A mafia sołncewska ściśle współdziała ze służbami specjalnymi Kremla[101].

Sam „Baranina” też współdziałał ze służbami specjalnymi różnych krajów, włącznie z amerykańskim FBI. Akurat w przypadku Amerykanów źle to się dla nich skończyło. Otóż Jeremiasz „Baranina” Barański obiecał agentom FBI, że pomoże im rozbić grupy przestępcze z Ukrainy i Rosji, które przemycały rosyjskie materiały rozszczepialne. Obiecał – a następnie poprowadził amerykańskich funkcjonariuszy w taki sposób, że operacja się nie udała. Według dziennikarki śledczej Violetty Krasnowskiej mafijny boss zrobił to świadomie i celowo[102]. Zatem „Baranina” nie tyle współpracował z Amerykanami, ile ich oszukał – z korzyścią dla postsowieckiej mafii.

Co jeszcze łączyło tę mafię i Krzyżostaniaka, u którego kontrwywiadowca Sobisiak zainstalował się po upadku komunizmu?

W 2017 r. „Rzeczpospolita” podała, że „w kryminalne sprawy zamieszana była także córka Krzyżostaniaka, a jej nazwisko pojawiało się nawet wśród bliskich znajomych Andrieja Isajewa. Był to rosyjski mafioso o pseudonimie Malowany, zastrzelony w centrum Poznania”[103].

Rosyjska gazeta „Kommiersant” przedstawiała tego samego Andrieja Isajewa jako protegowanego Wiaczesława Iwankowa, założyciela mafii sołncewskiej[104]. Zatem Wojciech Sobisiak – były szef poznańskiego kontrwywiadu, który prawdopodobnie ochronił Paszkowskiego, dobroczyńcę Rydzyka – uwił sobie biznesowe gniazdko u przedsiębiorcy bardzo szczególnego. U przedsiębiorcy otoczonego osobami o powiązaniach z rosyjską mafią, za której plecami stały służby specjalne Kremla.

Ale na tym nie kończą się powiązania Sobisiaka sięgające sowieckiego i postsowieckiego Wschodu. W drugiej rozmowie ze mną były podwładny Wojciecha Sobisiaka nie tylko przyznał, że tajemnice jego szefa warto drążyć. Bezpośrednio po tym przyznaniu dodał coś jeszcze. Powiedział:

„Sobisiak był blisko z Andrzejem Kapkowskim”.

Generał Andrzej Kapkowski to wieloletni funkcjonariusz służb specjalnych PRL, działający w kontrwywiadzie od 1968 r. Zajmował się m.in. obserwacją i zwalczaniem służb amerykańskich. W latach 1993–1996 był wicedyrektorem Zarządu Kontrwywiadu Urzędu Ochrony Państwa. Potem na kilka tygodni został szefem kontrwywiadu Rzeczypospolitej Polskiej, aby w końcu stać się szefem całego UOP, czyli pierwszych cywilnych służb specjalnych wolnej Polski. Kapkowski kierował nimi w latach 1996–1997. Potem doradzał politykom starszego pokolenia SLD. Również tym, którzy zajęli najwyższe państwowe stanowiska, jak np. premier Leszek Miller.

Gdy Andrzej Kapkowski działał w kontrwywiadzie Urzędu Ochrony Państwa, służba ta odnosiła sukcesy w zwalczaniu wschodniej agentury. Należy odnotować aresztowanie w 1993 r. Marka Zielińskiego, rosyjskiego szpiega powiązanego z Antonim Macierewiczem[105]. Jednak 10 lat później afera związana z Rosją sprawiła, że generał Kapkowski musiał odejść ze stanowiska doradcy premiera Millera. W 2003 r. okazało się bowiem, że Kapkowski wspierał elbląskiego biznesmena Romana Niemyjskiego – właściciela firmy Halex, która w latach 90. sprowadzała rosyjski węgiel do Polski. Toruńska prokuratura zarzuciła Niemyjskiemu, że w ramach tej działalności oszukiwał kontrahentów i wyłudził 29 mln zł z Banku Rozwoju Eksportu. Roman Niemyjski trafił do aresztu, ale wyszedł na wolność. Dlaczego? Poręczył za niego Andrzej Kapkowski. Z jakiej przyczyny? Nie wiemy. Wiemy za to, że w latach 2002–2003 żona generała zasiadała w radzie nadzorczej firmy Halex razem z Romanem Niemyjskim[106]. Gdy wszystko to wyszło na jaw, Leszek Miller oficjalnie rozstał się z Kapkowskim[107].

Na uwagę zasługuje również to, że Andrzej Kapkowski współpracował z niejakim Maciejem W. Kim jest Maciej W.? To powiązany z Rosją aferzysta i kompan słynnego superaferzysty Bogusława Bagsika, założyciela głośnej spółki Art-B.

W aktach Sądu Okręgowego w Warszawie dostępnych pod sygnaturą XII K 93/15 czytamy, że w 2013 r. Bagsik i Maciej W. uczestniczyli w globalnej szajce specjalizującej się w milionowych wyłudzeniach. Ważnym elementem tej szajki była singapurska firma Vibes Holding Limited. Firma ta dysponowała gwarancją bankową od Gazprombanku (trzeciego co do wielkości banku Rosji, w połowie należącego do kremlowskiego koncernu paliwowego Gazprom). Gwarancja ta – znaleziona w papierowej postaci przez polską policję podczas rewizji u Bogusława Bagsika – pomagała jego wspólnikom udawać wiarygodnych przedsiębiorców. U Bagsika policjanci znaleźli również odręcznie naszkicowany schemat machinacji finansowych szajki. To sugeruje, że Bogusław Bagsik był jednym z jej mózgów.

W kwietniu 2014 r. policja zatrzymała głównego kompana Bagsika, Macieja W. Gdy funkcjonariusze weszli do jego domu, Maciej W. zawołał:

„Żądam powiadomienia Andrzeja Kapkowskiego, mojego doradcy!”

Aferzysta podał numer telefonu do Kapkowskiego, który został zapisany w aktach. Zadzwoniłem pod ten numer. Odebrał generał Andrzej Kapkowski. Potwierdził, że przez dwa pracował w jednej z firm Macieja W.

„Poza tym nasza znajomość miała charakter towarzyski, znałem też jego rodzinę” – dodał generał[108].

Tu dopowiem, że oprócz powiązań z Gazprombankiem superaferzysta Bogusław Bagsik miał również inne rosyjskie, postsowieckie i sowieckie koneksje. Powiązania te dotyczyły m.in.:

- wielkiej operacji sowieckich, PRL-owskich i izraelskich służb specjalnych z przełomu lat 80. i 90., znanej jako „Most” (chodziło o przerzucenie tysięcy rosyjskich i ukraińskich Żydów do Izraela);

- Rafiego Eitana i Yossiego Ginossara, kontrowersyjnych funkcjonariuszy izraelskich służb specjalnych uczestniczących w operacjach korzystnych dla Kremla (Eitan i Ginossar przez lata utrzymywali kontakty z Bagsikiem i jego wspólnikiem z Art-B, Andrzejem Gąsiorowskim);

- słynnej aferalnej firmy GetBack należącej do funduszu Abris Capital Partners, który był współwłaścicielem ukraińsko-rosyjskiej firmy PrimoCollect wspierającej prokremlowski reżim Wiktora Janukowycza na Ukrainie;

- tajemniczego biznesmena ze Wschodu występującego pod łotewskim nazwiskiem Aleksejs Flankovs.

W niniejszej książce brakuje miejsca na dokładne opisanie tych spraw. Wszystkim zainteresowanym polecam artykuły dotyczące Bagsika opublikowane przeze mnie na portalu Arbinfo[109].

A co łączyło generała Andrzeja Kapkowskiego z Wojciechem Sobisiakiem, szefem poznańskiego kontrwywiadu i prawdopodobnym stróżem tajemnic Romana Paszkowskiego?

Znany dziennikarz „Gazety Wyborczej” z Poznania, redaktor Piotr Żytnicki, niedawno przygotowywał materiał historyczny na temat swojego miasta. Przy tej okazji porozmawiał o Sobisiaku z… generałem Kapkowskim. Niestety, materiał się nie ukazał. Jak to w dziennikarstwie bywa, Piotr Żytnicki musiał odłożyć na bok historię i zająć się teraźniejszością. Udostępnił mi jednak dokładną notatkę z tej rozmowy, za co serdecznie dziękuję.

To, co redaktorowi Żytnickiemu powiedział generał Kapkowski, sprawia, że jeszcze trudniej tłumaczyć brak dokumentów dotyczących Romana Paszkowskiego domniemaną niedbałością Sobisiaka lub jego podwładnych. Poniżej cytuję notatkę z rozmowy:

„Kilka razy zetknąłem się z Sobisiakiem. Mogę powiedzieć, że to był dobry oficer. Znam go z dobrej współpracy z centralą w Warszawie. Był człowiekiem bardzo decyzyjnym. A poza tym – działał z poznańską dokładnością. Można było na nim polegać. Jak coś organizował, to organizował dobrze. Zastrzeżenia co do sumienności? Nie, nic z tych rzeczy. To był wymagający człowiek. Nie wiem, jak było w relacjach z podwładnymi. Inteligentny oficer i wymagający, więc być może nie wszyscy go lubili… Ale przede wszystkim to był dobry oficer. Czytał pan książkę Łowcy szpiegów Tomasza Awłasewicza? Wykonywaliśmy na terenie Poznania bardzo trudne, bardzo odpowiedzialne operacje. Takie o najwyższym stopniu trudności. Można powiedzieć, że dorównujące operacjom słynnego majora Żychonia w okresie przedwojennym. To były operacje bardzo udane, bardzo efektywne. Nie powiem jakie, ale znajdzie pan w książce Awłasewicza, cośmy tam robili. I nie byłoby tych sukcesów, gdyby nie mieli oparcia w miejscowym Wydziale II. Również wtedy, gdy szefował tam Sobisiak. Jego kontakty z Seredą i Sroką musiały być dobre, bo nasza kooperacja z Wydziałem II w Poznaniu była bardzo bliska i na najwyższym poziomie. W Poznaniu często pojawiał się Sereda, pojawiałem się i ja. Mogę wypowiedzieć się tylko pozytywnie o całym poznańskim Wydziale II i jego kierownictwie.

O jakich „bardzo trudnych i bardzo udanych operacjach” współorganizowanych przez Sobisiaka mówi generał Kapkowski?

Przywołany dla porównania major Jan Żychoń był oficerem przedwojennego polskiego wywiadu wojskowego i organizatorem tzw. „Akcji Wózek”. Akcja polegała na systematycznej inwigilacji przesyłek pocztowych przewożonych koleją z Niemiec do Prus Wschodnich i Gdańska przez polskie Pomorze. Agenci włamywali się do wagonów pocztowych, przeglądali i fotografowali korespondencję, a nawet przewożone tą drogą prototypy broni i sprzętu wojskowego. Następnie znów plombowali niemieckie worki i wagony podrobionymi pieczęciami.

We wspomnianej przez Kapkowskiego książce Łowcy szpiegów, w rozdziale „Najtajniejszy z tajnych wydziałów”, znajdujemy opis podobnych operacji. To jedyna część książki – skądinąd ciekawej i wnikliwej – która poświęca więcej uwagi polskim miastom innym niż Warszawa. Rozdział mówi o „działaniach specjalnych” bardzo szczególnego rodzaju. Mianowicie o nocnych włamaniach do konsulatów państw zachodnich, przeprowadzanych przez głęboko zakonspirowaną jednostkę kontrwywiadu PRL. Chodziło o to, żeby otworzyć szyfrowane zamki kas pancernych, w których zachodni dyplomaci i wywiadowcy przechowywali tajne dokumenty. W tym celu kontrwywiadowcy włamywacze prześwietlali zamki sejfów silnie radioaktywnymi izotopami kobaltu i irydu. Wielu z nich zapłaciło za to straszną cenę. Dziś chorują na raka albo już na niego umarli.

Skąd PRL-owscy kontrwywiadowcy znali tę technologię? Ze Związku Sowieckiego.

Kto im dostarczał radioaktywnych izotopów? Koledzy z KGB. To sowieccy funkcjonariusze uczyli polskich kontrwywiadowców włamywaczy, jak przeprowadzać takie operacje. Uczestniczyli razem z nimi w supertajnych i niebezpiecznych włamaniach. Przy tej okazji bratali się z Polakami. Po udanej akcji polscy kontrwywiadowcy jedli z KGB-istami, pili alkohol, rozmawiali, nawet całowali się po słowiańsku – co bardzo dobrze opisał autor książki Łowcy szpiegów, Tomasz Awłasewicz. Czy w tych biesiadach uczestniczył też Wojciech Sobisiak, prawdopodobny stróż sekretów Romana Paszkowskiego, dobroczyńcy Rydzyka?

Teraz możemy podsumować wszystko, co wiemy o Wojciechu Sobisiaku, szefie poznańskiego kontrwywiadu.

Wojciech Sobisiak to sprawny i dokładny funkcjonariusz kontrwywiadu PRL, który:

- prawdopodobnie ukrył lub zniszczył akta Romana Paszkowskiego (ówczesnego dobroczyńcy Tadeusza Rydzyka);

- w tym samym czasie bezpośrednio podlegał funkcjonariuszom, którzy blisko współdziałali ze służbami Kremla;

- współorganizował supertajne operacje inspirowane i monitorowane przez KGB;

- wystawiał się na sowiecki werbunek, ponieważ łączył sprawność służbową z chciwością i nieuczciwością (zatem można było go przekupić albo szantażować ujawnieniem przekrętów i grabieży);

- miał zastępcę szkolonego w Moskwie i jeszcze bardziej wystawionego na sowiecki werbunek w związku z prywatnymi tajemnicami natury obyczajowej;

- miał pośrednie powiązania z Rosją również w okresie późniejszym, po upadku komunizmu;

- powiązania te prowadziły do mafii sołncewskiej współpracującej ze służbami specjalnymi Kremla.

Bywalcy moskiewskich gabinetów Janusz Sereda i Andrzej Sroka, szkolony w Moskwie Tadeusz K., pogromcy sejfów z KGB, szemrany przedsiębiorca Krzyżostaniak, mafijni bandyci Jeremiasz „Baranina” Barański i Andriej „Malowany” Isajew… Do tego generał Kapkowski powiązany z nieuczciwym importerem rosyjskiego węgla. Jak również z oszustem Maciejem W., któremu z kieszeni wystaje gwarancja Gazprombanku i za którego plecami stoi superaferzysta Bagsik.

Tak wyglądał świat, w którym funkcjonował Wojciech Sobisiak. Dokładny, pracowity i spragniony zarobku kontrwywiadowca, który prawdopodobnie zabrał ze sobą do grobu tajemnicę akt Romana Paszkowskiego, dobroczyńcy Rydzyka.

Czy na zawsze? Nie wiadomo. Nawet głęboko pogrzebane tajemnice są jak zombie. Mogą wstać z grobu. Tak właśnie stało się z treścią pewnego esbeckiego dokumentu, który ktoś pracowicie zamazał czarnym mazakiem. Okazało się, że zamazaną treść można odtworzyć.

CZĘŚĆ 3
Znikające papiery, odcyfrowane litery

Rozdział XII
Ksiądz roztrzęsiony

Poświęciliśmy wiele miejsca i czasu sprawie Romana Paszkowskiego. Nie tylko ze względu na jej pikanterię polityczno-ideologiczną. Oto były komunistyczny milicjant i zięć „syjonisty”, który wspiera prawicowego księdza, przyszłego założyciela ultraprawicowego i antysemickiego Radia Maryja… To intrygujące. Bardziej jednak intrygują zaginione teczki Paszkowskiego. Jak również jeszcze jedna szczególna okoliczność. Mianowicie to, że podczas zagadkowej półkonspiracji w latach 1986–1988 ksiądz Rydzyk nie informował wielu osób, nawet bliskich, o swojej zależności od Paszkowskiego.

Znajomi i przyjaciele księdza Rydzyka pytani o to, gdzie Rydzyk mieszkał w latach 1986–1988, mówią różne rzeczy – ale nikt nie mówi o Paszkowskim. Wynika z tego, że Tadeusz Rydzyk nie wspominał znajomym i przyjaciołom o Romanie Paszkowskim. A nawet jeśli o nim napomykał, to nie wskazywał go jako swego norymberskiego gospodarza.

Ale Tadeusz Rydzyk w sposób jasny i prosty przyznawał się do zależności od Romana Paszkowskiego ludziom należącym do bardzo szczególnej grupy społecznej i zawodowej. Mianowicie – esbekom. Rydzyk informował ich, że mieszka u Paszkowskiego, a nawet się tym chwalił. Powoływał się na dobre stosunki Romana Paszkowskiego z władzami PRL. Przedstawiał się też jako przyjaciel jego rodziny.

Czy Paszkowski to klucz do zrozumienia dwóch zagadkowych lat, które ksiądz Rydzyk spędził na Zachodzie w półkonspiracji?

Przenieśmy się tam.

W roku 1986 nasz duchowny wiele czasu spędził w podróży. Jak wiemy, jesienią tego roku Rydzyk samowolnie został na Zachodzie. Ale jeździł do różnych zachodnich krajów, zanim jeszcze przyszła jesień. Najpierw wyruszył do Austrii – do Wiednia – potem do Francji, a z Francji znowu do Austrii, następnie do Włoch – do Rzymu – gdzie we wrześniu został przyjęty przez papieża Jana Pawła II.

Po tym przeżyciu nasz ksiądz obieżyświat razem z grupą pielgrzymów wybrał się do Polski. Wybrał się, ale nie dojechał. Po drodze podjął dramatyczną decyzję. Po przejechaniu niemal całej Austrii, tuż przed przekroczeniem granicy komunistycznej Czechosłowacji, ksiądz Rydzyk zdecydował się pozostać na Zachodzie. Mówił, że boi się kłopotów ze strony SB, jak również… kościelnych przełożonych. „Nie dadzą mi więcej paszportu” – lamentował.

Czyżby Rydzyk rozgniewał czymś swoje anioły opiekuńcze z antykościelnego Wydziału IV w Krakowie? Kogo obawiał się bardziej? Esbeków czy zakonnych zwierzchników? Tak czy inaczej, jesienią 1986 r. Rydzyk zostaje na Zachodzie i zaczyna się ukrywać. Znajomi nie wiedzą, gdzie przebywa. Kierownictwo zakonu też nie ma jasnego obrazu sytuacji, gdyż Rydzyk ich zwodzi.

Gdzie wówczas ksiądz Rydzyk się zaszył? W drugim wydaniu książki Imperator znajduje się świadectwo Reinera Faupela, kościelnego z parafii św. Marcina w Norymberdze.

Według Faupela przez następne trzy miesiące Rydzyk mieszkał w budynku parafialnym. Utrzymywał się sam – w tym sensie, że parafia go nie żywiła. Nie wiadomo, skąd miał na to pieniądze. Główny gospodarz parafii św. Marcina, proboszcz Richard Staudigel, pytał swojego polskiego gościa, czemu ten nie prosi o pomoc w norymberskiej Misji Katolickiej. Rydzyk miał mu odpowiedzieć, że również w Misji Katolickiej długie ręce SB mogą dosięgnąć polskiego księdza.

Norymberski kościelny Faupel podaje też, że pod koniec 1986 r. ksiądz Rydzyk prosił władze zakonne w Rzymie o zezwolenie na pozostanie w Niemczech. Pozwolenia nie dostał – między innymi dlatego, że polscy redemptoryści zdementowali jego wersję o rzekomych prześladowaniach czyhających na Rydzyka w PRL… Wtedy proboszcz Staudigel wyprosił księdza Rydzyka ze swej parafii.

Co działo się dalej? Według kościelnego Faupela:

- Rydzyk wynajął wówczas pokój w Norymberdze przy Rollnerstrasse;

- następnie zamieszkał w południowej części miasta, gdzie miał do swojej dyspozycji mieszkanie (nie może chodzić o dom Paszkowskiego, gdyż ulica Emdenerstrasse znajduje się na północy Norymbergi).

W połowie 1987 r. nasz bohater – rozdygotany i roztrzęsiony – pojawił się w monachijskiej Polskiej Misji Katolickiej. Tam powitał go ksiądz Jerzy Galiński – stary, aczkolwiek krytyczny znajomy z klasztoru w Braniewie. Ten, który niegdyś dawał Rydzykowi przedmaturalne korepetycje z matematyki i wątpił o jego powołaniu.

W wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” z 2014 r. – zatem po wielu latach – ksiądz Galiński mówi, że Rydzyk przybył do Monachium już w 1986 r.[110] Jednak ze wszystkich innych świadectw i dokumentów wynika, że musiał to być rok 1987.

Co Rydzyk powiedział wtedy Galińskiemu? Żalił się na bliżej nieokreślonego ewangelickiego pastora. Według tej opowieści pastor gościł księdza Rydzyka przez pół roku, ale potem nie wytrzymał i wyrzucił go za drzwi…

Głuchowski i Hołub przypuszczają, że Rydzykowi chodziło o proboszcza Staudigela. Ale Staudigel nie był ewangelikiem, tylko katolikiem[111].

Poza tym proboszcz Staudigel gościł księdza Rydzyka nie w pierwszej połowie 1987 r., tylko w drugiej połowie 1986 r.

Najistotniejsze jest to, że w Norymberdze przy Rollnerstrasse – czyli tam, gdzie Rydzyk miał wynajmować pokój po opuszczeniu Staudigela – mieści się ewangelicka, luterańska parafia pod wezwaniem św. Mateusza[112].

Zatem nie można wykluczyć, że opowieść Rydzyka o pastorze jest prawdziwa. Napisałem do luterańskiej parafii przy Rollnerstrasse, pytając, czy gościli polskiego księdza Tadeusza Rydzyka w latach 80. Odpowiedział mi pastor Jochen Nentel. Napisał: „Bardzo mi przykro, ale nie mam żadnych informacji o panu Rydzyku (…). Sam nigdy o nim nie słyszałem”.

Rozwikłanie tych wszystkich zagadek byłoby łatwiejsze, gdyby wzięli się do tego kościelni przełożeni Tadeusza Rydzyka w 1987 r. O ile jednak wiem, nie wgłębiali się w sprawę. Przypuszczam, że z prostej przyczyny: i tak mieli dość kłopotów z Rydzykiem. Spróbowali je rozwiązać w sposób typowy dla Kościoła katolickiego, mianowicie nakazowy. Jak mówi ksiądz Jerzy Galiński, zwierzchnicy po prostu rozkazali księdzu Rydzykowi, żeby wrócił do Polski. Tak brzmiało jednoznaczne żądanie prowincjała zakonu.

Ale prosty i od wieków skuteczny sposób nie podziałał w przypadku Tadeusza Rydzyka. Zaczął się bowiem taniec uników. Przełożeni każą wrócić, ksiądz Rydzyk się wykręca. Za nieposłuszeństwo grozi mu suspensa, czyli zawieszenie oznaczające zakaz pełnienia obowiązków kapłańskich. Jednak od suspensy Rydzyk również się wykręca. Twierdzi, że jest chory i dopiero po wyzdrowieniu zastosuje się do poleceń. Po jakimś czasie wreszcie zdrowieje (albo uznaje, że nie może dłużej symulować choroby). Czy wraca wtedy do Polski? Nie. Uzyskuje tymczasową posadę kapelana zakonnic w Bawarii, w górskim uzdrowisku Oberstaufen, tuż przy granicy z Austrią i Szwajcarią. Czym zajmował się Tadeusz Rydzyk w niemieckim kurorcie? Mówi o tym ksiądz Jerzy Galiński, powołując się na słowa zakonnic z Oberstaufen (potwierdzone przez jedną z nich, która zgodziła się wystąpić w filmie dokumentalnym Imperium Ojca Rydzyka Jerzego Morawskiego). Otóż Tadeusz Rydzyk, przebywając w tamtejszym klasztorze, handlował samochodami. I robił to w bardzo wątpliwy sposób. Miał na przykład wystawiać fałszywe akty darowizny, posługując się pieczątką zakonnic.

W teczce paszportowej Rydzyka znajdujemy pismo z Urzędu Celnego przy warszawskim lotnisku na Okęciu. Czytamy w nim, że Tadeusz Rydzyk jest winien Skarbowi Państwa 81 000 zł za zaległe cła. W następnym piśmie czytamy, że należność została uchylona. Nie wiemy dlaczego i przez kogo. Nie wiemy też, za co Rydzyk miał zapłacić cło. Nasuwa się przypuszczenie, że chodziło o samochody lub inne towary, które Rydzyk wysyłał do PRL.

Pisma z Urzędu Celnego na pewno świadczą o tym, że:

- podczas dwuletniego zagadkowego okresu w Niemczech ksiądz Rydzyk jednak utrzymywał stosunki z władzami PRL (przynajmniej finansowe);

- władze te znowu potraktowały go łaskawie.

Wreszcie przychodzi kwiecień 1988 r., kiedy to obywatel Tadeusz Rydzyk ostatecznie formalizuje swoje stosunki z władzami komunistycznej Polski. Przychodzi wtedy do konsulatu PRL w Kolonii. Na ręce urzędujących tam esbeków składa podanie o wznowienie terminu ważności paszportu (do 31 grudnia 1989 r.).

W podaniu obywatel Rydzyk pisze, że mieszka przy Emdenerstrasse w Norymberdze, w domu Romana Paszkowskiego. Chodzi o tego samego Paszkowskiego – byłego komunistycznego milicjanta, obecnie zachodnioniemieckiego biznesmena – do którego Rydzyk przyjechał dwa lata wcześniej. Zatem wypadałoby spytać, jak często ksiądz Rydzyk mieszkał u Romana Paszkowskiego w ciągu swych dwóch najbardziej zagadkowych lat. Czy tylko na początku i na końcu tego okresu? A może pomieszkiwał u Paszkowskiego przez cały czas – niekiedy tylko nawiedzając dwie parafie, jedną katolicką, drugą protestancką?

Dałoby się też przypuścić, że w swoim podaniu Rydzyk mija się z prawdą. Może w 1988 r. wcale nie mieszka u Paszkowskiego? Może nie chce zdradzać esbekom swego miejsca zamieszkania ani kryjówek z poprzednich dwóch lat? Może dla świętego spokoju zgłasza esbekom ten sam adres, który podał im w 1986 r., gdy starał się o wyjazd?

Tego nie można wykluczyć. Rydzyk w podaniu mógł minąć się z prawdą. Wiemy, że wykręty i uniki nie były mu obce. Ale dlaczego podobnej prostej odpowiedzi – również dla świętego spokoju – ksiądz Rydzyk nie udzielił osobom mu bliższym, braciom z zakonu, działaczom Polskiej Misji Katolickiej? Dlaczego takiej informacji nie podał kościelnemu Faupelowi? Dlaczego Rydzyk opowiadał duchownym katolickim o przeprowadzkach, o tułaczce, o Rollnerstrasse, o zagadkowym „mieszkaniu w południowej części Norymbergi”, którego wynajęcie stanowiłoby przecież potężny wydatek? Dlaczego nie powiedział swoim współbraciom, że pomógł mu znajomy Polak wzbogacony w Norymberdze?

Dlaczego ksiądz Tadeusz Rydzyk przyznał się esbekom do długotrwałej zależności od Romana Paszkowskiego – podczas gdy starszemu współbratu i kierownikowi misji, u którego szukał pomocy, opowiedział o ewangelickim pastorze? Czyżby zamieszkanie u „heretyckiego” duchownego Tadeusz Rydzyk uważał wówczas za okoliczność mniej kompromitującą w oczach katolickich współbraci niż znajomość z Paszkowskim?

Przypomnę, że w latach 80. młodzieżowa wspólnota katolicka w Krakowie, której ksiądz Rydzyk doglądał, podzieliła się, a część jej członków przeszła na protestantyzm. Władze kościelne i zakonne uważały, że to wina księdza Rydzyka, który pozwolił wspólnocie na protestanckie kontakty i zachowania. Czy po czymś takim Rydzyk powinien się przyznawać współbraciom do półrocznej zależności od protestanckiego pastora? Czy powinien przyznawać się do tego staremu, ale krytycznemu znajomemu z zakonu, który od dawna wątpił w Tadeusza Rydzyka jako katolickiego księdza?

Spodziewalibyśmy się raczej, że po krakowskiej „protestanckiej” wpadce Rydzyk zadba o swój wizerunek prawowiernego katolika. Wiemy, że kilka lat później zaczął dbać o ten wizerunek w sposób ostentacyjny i obsesyjny. Jednak w 1987 r., rozmawiając z księdzem Galińskim, Tadeusz Rydzyk wolał mówić, że wkręcił się między protestantów, niż powiedzieć, że mieszkał u Romana Paszkowskiego.

Czyżby polscy księża w Niemczech Zachodnich znali Paszkowskiego i wiedzieli o nim coś szczególnego? Coś, co sprawiało, że mogli uznawać znajomość z Romanem Paszkowskim za niewskazaną? Coś, co miało związek z późniejszym zniknięciem teczek Paszkowskiego, być może też ze zniknięciem akt dotyczących księdza Rydzyka? Czy sprawa Romana Paszkowskiego ma związek z działalnością Andrzeja Madejczyka?

Andrzej Madejczyk to niezwykła postać, która:

- współpracowała z licznymi służbami specjalnymi m.in. pod pseudonimem „Lakar”;

- działała pomiędzy PRL, Niemcami Zachodnimi i Watykanem.

Nad ewentualnymi związkami Andrzeja „Lakara” Madejczyka z Rydzykiem zastanawiają się Głuchowski i Hołub. Autorzy książki Imperator wypytywali swoje źródła o możliwe przyczyny nagłej decyzji Rydzyka o pozostaniu na Zachodzie. W odpowiedzi usłyszeli przypuszczenia dotyczące kontaktów ze służbami specjalnymi. Zdaniem informatorów Głuchowskiego i Hołuba esbecy mogli zechcieć, żeby obywatel Rydzyk odwdzięczył się za paszportową łaskawość i wykonał jakąś misję na Zachodzie, może nawet w Watykanie. A Rydzyk mógł tej misji nie wykonać i bał się odwetu. Na przykład odebrania paszportu – albo czegoś gorszego.

Badając tę hipotezę, autorzy Imperatora skonsultowali się z ekspertem IPN. Ekspert opowiedział im o Andrzeju „Lakarze” Madejczyku – agencie SB, który werbował księży w Watykanie. „Lakar” robił to w sposób przewrotny, znany jako „werbunek pod obcą flagą”. Mianowicie pracował nie tylko dla SB, lecz także dla zachodnioniemieckiego wywiadu. Wykorzystywał to, żeby ułatwić sobie werbunek. Niektórzy z jego informatorów myśleli, że współpracują z antykomunistycznymi służbami Niemiec Zachodnich. Nie wiedzieli, że ich doniesienia trafiały również do PRL-owskiej Służby Bezpieczeństwa[113].

Na tym nie koniec. W książce „Chodzi o papieża”. Szpiedzy w Watykanie John Koehler – dziennikarz, były oficer i doradca prezydenta USA Ronalda Reagana – podaje, że Madejczyka podejrzewano też o współpracę ze Stasi[114].

Młodszym czytelnikom i czytelniczkom przypomnę: Stasi to policja polityczna komunistycznych Niemiec Wschodnich, która intensywnie infiltrowała Niemcy Zachodnie i ściśle współpracowała z KGB. Zazwyczaj ściślej niż większa część PRL-owskiej SB.

Głuchowski i Hołub piszą, że Andrzej „Lakar” Madejczyk kontaktował się z Misją Katolicką w Norymberdze. Czy to dlatego Tadeusz Rydzyk bał się do niej zgłosić? Co interesujące, Andrzej „Lakar” Madejczyk miał również utrzymywać kontakt z jakimś duchownym w południowo-zachodnich Niemczech. Zatem tam, gdzie jest Norymberga i gdzie przebywał ksiądz Rydzyk. Czyżby więc chodziło o Rydzyka? Czyżby po domniemanym niewykonaniu esbeckiego zadania w Watykanie Rydzyk spotykał się jeszcze lub korespondował z „Lakarem” przez jakiś czas w Norymberdze – zanim ukrył się przed nim na dobre?

Można rozważać jeszcze jedną możliwość. Mianowicie taką, że duchownym, z którym „Lakar” się kontaktował w południowo-zachodnich Niemczech, był… pastor ewangelickiego kościoła, który gościł Rydzyka przy Rollnerstrasse w Norymberdze.

Koehler podaje, że „Lakara” podejrzewano o współpracę ze Stasi. A jedno z moich źródeł sugerowało, że pastor goszczący Rydzyka mógł mieć kontakty ze Stasi – aczkolwiek brzmiało to bardziej jak przypuszczenie niż potwierdzona informacja.

Czy coś przemawia za tym przypuszczeniem? Niemieckie źródła podają, że Stasi interesowała się zarówno Norymbergą, jak i ewangelickim Kościołem w tym mieście. Norymberscy ewangelicy wspierali swoich braci w wierze ze wschodnioniemieckiego Magdeburga, nękanych i prześladowanych przez tamtejszych komunistów. Stasi uznawała więc Kościół ewangelicki w Norymberdze za instytucję wrogą – zatem wymagającą infiltracji[115].

Norymberga interesowała wschodnioniemieckich funkcjonariuszy również dlatego, że mieścił się tam Federalny Urząd ds. Migracji i Uchodźców. Na przedmieściu Zirndorf znajdował się wielki obóz dla uchodźców. Bardzo wielu uchodźców przeszło przez Norymbergę – a spora część z nich pochodziła z krajów komunistycznych. Stasi obawiało się, że tacy uchodźcy mogą być szkoleni i wykorzystywani jako szpiedzy przeciwko Niemcom Wschodnim oraz ZSRR[116]. Kościół ewangelicki w Niemczech Zachodnich pomagał uchodźcom, więc Stasi miało kolejny powód, żeby próbować infiltracji ewangelickich parafii w Norymberdze…

Jednak wszystkie te przesłanki mają zbyt ogólny charakter, żeby za nimi podążyć. Dodam, że złożyłem w niemieckim Instytucie Gaucka (Urząd Pełnomocnika Federalnego ds. Materiałów Państwowej Służby Bezpieczeństwa Niemieckiej Republiki Demokratycznej, odpowiednik polskiego IPN) wniosek o udostępnienie ewentualnych materiałów dotyczących polskiego księdza Tadeusza Rydzyka. Jednak niemieccy archiwiści nie znaleźli nic, co potwierdzałoby powyższe podejrzenia. Nie znaleźli w ogóle nic, co bezpośrednio dotyczyłoby działalności księdza Rydzyka.

Ta ostatnia okoliczność może zaskakiwać, ponieważ Stasi żywo interesowało się polskimi duchownymi oraz działaczami opozycyjnymi i katolickimi mieszkającymi w Niemczech Zachodnich. Na przykład Instytut Gaucka przekazał mi raport fotograficzny Stasi z 1987 r., zawierający niezwykle dokładne, robione ze wszystkich stron zdjęcia budynków polskiego ośrodka katolickiego w zachodnioniemieckim Carlsbergu. Powód zainteresowania stanowiło to, że w budynku działał ksiądz Franciszek Blachnicki, który założył tam Międzynarodowe Centrum Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie. Działał, a przede wszystkim zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach (na 9 miesięcy przed tym, jak Stasi skompletowała i złożyła do akt swój fotoraport). Nie wiem, czy Stasi miało coś wspólnego z jego śmiercią. Ksiądz Blachnicki stanowił też obiekt żywego zainteresowania służb PRL.

Brak akt dotyczących Rydzyka w archiwach Stasi każe zadać pytanie, czy również w Niemczech Wschodnich doszło do „cudu nad teczką Rydzyka”. Cudu, który polegałby na tajemniczym wyparowaniu dokumentów. To, co znajdujemy – a przede wszystkim to, czego nie znajdujemy – w archiwach IPN nastraja do takich podejrzeń. Jednak należy pamiętać o zasadniczej różnicy między Służbą Bezpieczeństwa a Stasi. PRL-owska SB inwigilowała wszystkich polskich duchownych. Stasi inwigilowała tylko tych polskich duchownych, których sobie wybrała.

Dlatego brak esbeckich akt dotyczących Tadeusza Rydzyka w IPN stanowi anomalię, tym bardziej że chodzi nie tylko o teczkę TEOK (jak wiemy, teczki TEOK często znikały), lecz także o wiele innych dokumentów dotyczących księdza pośrednio (omówione wcześniej akta Romana Paszkowskiego) i bezpośrednio (materiały, którymi zajmiemy się w tej części tomu).

Natomiast brak informacji o Rydzyku w Instytucie Gaucka budzi zastanowienie, ale anomalii nie stanowi. Trzeba też wiedzieć, że Stasi, wbrew swojej legendzie, nie była supersłużbą umiejącą inwigilować wszystkich i wszystko, co uznała za podejrzane. Znakomicie sobie radziła w Niemczech Wschodnich, bardzo sprawnie działała wśród Niemców na Zachodzie, ale z Polakami szło jej gorzej. Doktor Tytus Jaskułowski spędził 17 lat w Instytucie Gaucka nad aktami Stasi dotyczącymi Polski, jest więc ekspertem w tej materii. Według niego Stasi w kwestiach polskich często była zdana na pomoc PRL-owskich esbeków. A nawet zdana na ich łaskę i niełaskę, gdyż esbecy traktowali nieraz wschodnioniemieckich kolegów jak konkurentów lub wręcz przeciwników. Nawet elitarne Biuro Studiów SB, które bezpośrednio współpracowało ze Stasi, skąpo dzieliło się z nią informacjami. A bez polskich przewodników funkcjonariusze z Niemiec Wschodnich gubili się często w labiryncie, którym były dla Stasi polskie środowiska antykomunistyczne. Jak również gry operacyjne, które PRL-owscy esbecy w tych środowiskach prowadzili.

Co więcej, Głuchowski i Hołub widzą powiązanie Rydzyka z Andrzejem „Lakarem” Madejczykiem zupełnie gdzie indziej – nie w Stasi, lecz w Watykanie.

W latach 80. jednym z agentów „Lakara” w Watykanie był dominikanin Konrad Hejmo. Oto, co piszą o nim Głuchowski i Hołub: „…ojciec Konrad Stanisław Hejmo, dominikanin, od 1984 roku jest dyrektorem Duszpasterskiego Ośrodka dla Pielgrzymów Polskich Corda Cordi ulokowanego tuż obok placu św. Piotra. Jest również duszpasterzem pielgrzymów. To on wprowadza polskie grupy na audiencje i msze święte z Janem Pawłem II. On – i ksiądz Stanisław Dziwisz – decydują o widzeniach. Także przez cały 1986 rok, gdy zaszczytu kameralnego spotkania dostępuje nieznany nikomu ksiądz Rydzyk.

W latach 90. ojciec Hejmo jest watykańskim korespondentem Radia Maryja. Osoby znające obu zakonników opowiadają nam, że rozumieli się z dyrektorem «w pół słowa».

– Ile razy miałem okazję widzieć ich razem, dostrzegałem nie tylko współpracę, ale wręcz fascynację – mówi nam Kazimierz Sowa. – Ojciec Hejmo fascynował się tym, że mógł występować i mieć swoje programy w radiu, natomiast ksiądz Rydzyk traktował ojca Hejmo jako swojego człowieka, dzięki któremu mógł chodzić na papieskie audiencje, kiedy chciał. Dominikanin otwierał redemptoryście drzwi także na różne inne spotkania. Mówiąc wprost: ojciec Hejmo za cenę radiowego rozgłosu dawał ojcu Rydzykowi możliwości eksponowania związku Torunia z Watykanem. Dla każdego logicznie myślącego była to tylko i wyłącznie relacja dwóch zaprzyjaźnionych kapłanów, a nie instytucji Radia Maryja i Stolicy Apostolskiej. Ale w odbiorze powszechnym, ludowym, to było inaczej.

Ksiądz Hejmo z czasem robi się bardziej radiomaryjny od samego księdza Rydzyka. Redaguje i podkręca informacje, chcąc dogodzić toruńskiemu przyjacielowi do tego stopnia, że w 1997 roku rzecznik Watykanu Joaquín Navarro-Valls wydaje bezprecedensowe oświadczenie: «Korespondencje ojca Hejmy nie mają nic wspólnego ze stanowiskiem Stolicy Apostolskiej».

Nieco później, na polecenie przełożonych zakonu dominikanów, ojciec musi skończyć współpracę z radiem”.

Skąd takie polecenie? W 2005 r. Instytut Pamięci Narodowej ogłosił, że Konrad Hejmo to były konfident SB. Okazało się, że w czasach PRL ksiądz Hejmo współpracował z Andrzejem „Lakarem” Madejczykiem.

Gdy badacze ujawnili agenturalną rolę Konrada Hejmy, Tadeusz Rydzyk zrobił wszystko, żeby mu pomóc. W rok po tym ujawnieniu Rydzykowa TV Trwam opublikowała reportaż przygotowany przez prawą rękę Rydzyka, księdza Jana Króla. Tematem materiału jest Hejmo i jego… wielka przyjaźń z papieżem Janem Pawłem II. Opowiada o niej sam ksiądz Hejmo, choć przed powstaniem reportażu zakonni zwierzchnicy zakazali mu wypowiadać się publicznie. W całym materiale nie pada słowo na temat agenturalnej roli Konrada Hejmy. Jeszcze w 2013 r. Rydzyk użalał się publicznie nad losem księdza Hejmy, przedstawiając go jako ofiarę linczu[117].

Hejmo nie był zresztą jedynym konfidentem komunistycznych służb specjalnych, z którym sympatyzował Tadeusz Rydzyk. Dyrektor Radia Maryja gorąco bronił arcybiskupa Stanisława Wielgusa, który współpracował z SB. W przypadku Wielgusa na pewno była to współpraca świadoma. Ponad wszelką wątpliwość ustaliła to specjalna komisja Rzecznika Praw Obywatelskich badająca akta IPN, jak również Kościelna Komisja Historyczna. Ustalenia komisji zostały opublikowane w styczniu 2007 r., tuż przed objęciem urzędu metropolity warszawskiego przez Wielgusa. Arcybiskup… zaprzeczył obu komisjom i objął urząd. Rydzyk nawoływał wtedy wiernych, aby tłumnie przybyli do katedry i poparli arcybiskupa konfidenta. Atakował media, które ośmielały się krytykować przeszłość Wielgusa i jego upór. „Z tych ludzi, którzy mają być dziennikarzami, porobiły się jakieś szwadrony śmierci. Ci ludzie najpierw oskarżają kogoś, kogo chcą biorą na odstrzał, czy to będzie ksiądz, czy biskup, czy dobry katolik (…) Jest potrzeba lustracji dziennikarzy, właścicieli mediów. To mnie niepokoi, że księdza arcybiskupa właśnie telewizja publiczna atakowała. Jakim prawem? Kto tam pracuje, jacy ludzie? (…) Jakie programy robią: uderzają w to, co polskie, to co katolickie”. Rydzyk przegrał tę bitwę, gdyż Wielgus w końcu zrezygnował ze stanowiska[118].

Jak interpretować poparcie księdza Rydzyka dla duchownych konfidentów?

Widzę dwie możliwości.

Oto pierwsza odpowiedź, która zapewne zadowoli jego wyznawców: Rydzyk jest pełen chrześcijańskiego miłosierdzia dla księży agentów. Tym bardziej że wie, jaką presję stosowała SB, żeby ich zmusić do współpracy. On sam jako młody chłopak był maglowany przez esbeków, a nawet sowieckich pograniczników i kontrwywiadowców nad Zalewem Wiślanym. Potem, na Zachodzie, księdza Rydzyka znów dopadli komunistyczni agenci. Być może nękał go nawet superszpieg „Lakar”. Biedny Rydzyk został doprowadzony do stanu galarety, ale się nie ugiął i w 1988 r. dzielnie spojrzał w twarz esbekom z konsulatu w Kolonii. Chwała więc Rydzykowi – zwłaszcza że mimo takich zwycięstw Tadeusz Rydzyk nie wywyższa się nad słabszymi, nie pyszni swoją siłą (przecież wiemy, jak jest skromny). Zamiast tego pochyla się nad tymi, co upadli. Zna ich cierpienia, sam przecież bywał roztrzęsiony.

Druga odpowiedź brzmi prościej: Rydzyk broni duchownych konfidentów w swoim własnym interesie.

Która z tych odpowiedzi jest prawdziwa?

Kolejną wskazówką może być to, co się stało, gdy ksiądz Rydzyk w 1988 r. dotarł do konsulatu w Kolonii i poprosił esbeków o wznowienie ważności paszportu.

Chodzi nie tylko o to, jak funkcjonariusze przyjęli jego prośbę. Również o to, jak jeden z nich niedługo potem spróbował sprawdzić Rydzyka.

To wtedy powstał dokument, o którym wspominałem w poprzednich rozdziałach. Dokument, który zaczerniono i którego treść udało się teraz odtworzyć.

Rozdział XIII
Zaczerniony dokument

Zacznijmy od tego, że esbecy znowu spełnili życzenie księdza Rydzyka.

Co czytamy w jego podaniu z kwietnia 1988 r.?

Obywatel Tadeusz Rydzyk tłumaczy prośbę o wznowienie paszportu następująco: „Mam polecone przez wyższych przełożonych (o. generał z Rzymu) studiować język i zrobić doktorat z teologii – dlatego potrzebuję jeszcze czasu. W międzyczasie staram się o paszport konsularny”.

Wyrażenie „o. generał” oznacza „ojciec generał”. Tak się nazywa najwyższych zwierzchników zakonnych. Czyżby rzymskie władze poznały się wreszcie na talentach księdza Rydzyka? Cóż, ksiądz Galiński (w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej” z 2014 r.) cytuje pismo, które Rydzyk dostał od generała zakonu redemptorystów w Rzymie, Juana M. Lasso de la Vegi. W piśmie tym czytamy, że generał nalegał na powrót księdza Rydzyka do Rzymu. Jako drugą możliwość oferował mu misję dość skromną, mianowicie przeniesienie do kopenhaskiej wiceprowincji zakonu i pozostawanie tam do ewentualnej dyspozycji miejscowych władz…[119] Jeśli chodzi o doktorat, to Tadeusz Rydzyk zrobi go dopiero 21 lat później, na warszawskim Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Tytuł pracy doktorskiej będzie brzmiał: Apostolski wymiar Radia Maryja w świetle założeń ideowych i programowych (Głuchowski i Hołub podają, że apostolska rozgłośnia uczciła zdobycie doktoratu przez Rydzyka, puszczając piosenkę Żeby szczęśliwym być śpiewaną przez Annę German po… rosyjsku).

Co myślą esbecy z kolońskiego konsulatu, czytając o tym, jak generał zakonu poleca księdza Rydzyka? Czy uznają lub podejrzewają, że Rydzyk kłamie?

Jeden z esbeków na pewno ma wątpliwości. Niedługo potem spróbuje prześwietlić Tadeusza Rydzyka (o czym opowiemy za chwilę). Mimo to na podaniu znajdujemy esbecką adnotację odnoszącą się do ważności paszportu: „Wznowiono na czas kompletowania dok. [dokumentów] do paszportu konsularnego”.

Adnotacja ma datę 25 kwietnia 1988 r. To ten sam dzień, w którym Rydzyk złożył swoje podanie. Zatem księdzu Rydzykowi znów się udało. Znowu esbecy dali mu to, czego chciał. I znowu zrobili to od ręki.

Skąd wiemy, że jeden z kolońskich esbeków próbował wówczas prześwietlić Rydzyka?

Otóż w teczce paszportowej księdza Tadeusza Rydzyka znajduje się karta Mkr-1 dotycząca jego osoby. Przypomnijmy: karta Mkr-1 to formularz zapytania, jakie esbecy wysyłali do Biura „C” MSW (centralna ewidencja SB w Warszawie). Robili to, gdy chcieli się dowiedzieć:

- czy daną osobą ktoś z SB już się zajmuje względnie zajmował;

- jakie informacje lub dokumenty na temat danej osoby mogą posiadać inne jednostki SB.

Na karcie Mkr-1 w teczce paszportowej Rydzyka znajduje się takie właśnie zapytanie. Wysłano je do warszawskiej centrali w dniu 16 maja 1988 r. A następnie odesłano – wraz z odpowiedzią – do teczki paszportowej.

Jak brzmiała ta odpowiedź? Ktoś zamazał ją czarnym flamastrem.

Uwaga: zapytanie wysłano z Krakowa, nie z Kolonii. Mimo że jego autorem był esbek, który zetknął się z Rydzykiem lub jego papierami w kolońskim konsulacie. Kto był tym esbekiem? Naczelnik krakowskiego Wydziału Paszportów, podpułkownik Jerzy Zawojski.

W 1988 r. podpułkownik Zawojski został wydelegowany do pracy w Kolonii, w tamtejszym konsulacie PRL. Delegacja miała trwać od 18 marca do 20 maja. Jednak podpułkownik Zawojski najwyraźniej przyspieszył swój powrót do kraju, skoro był w Krakowie już 16 maja, kiedy to spróbował dowiedzieć się więcej o księdzu Rydzyku.

Tadeuszem Rydzykiem zajmował się krakowski Wydział IV. Towarzyszka Gwóźdź-Łopatka, towarzysz Aleksanderek… Zatem wystarczyłoby zwrócić się do nich, żeby zdobyć podstawowe informacje. Nie trzeba było pytać warszawskiej centrali o ogólnokrajowy esbecki stan wiedzy na temat Rydzyka. A jednak coś w zachowaniu duchownego, w jego historii albo w jego kolońskich papierach musiało szczególnie zwrócić uwagę dociekliwego esbeka.

Przyjrzyjmy się karcie Mkr-1 dotyczącej Rydzyka, która z Krakowa powędrowała do Warszawy, a potem wróciła.

Na pierwszej stronie karty znajdujemy zapytanie wysłane do esbeckiej centrali ewidencji w Warszawie przez podpułkownika Zawojskiego. Poniżej przedstawiam treść zapytania. Słowa stanowiące wydrukowaną część formularza lub pieczątek podaję czcionką pogrubioną. Słowa wpisane ręcznie przez Zawojskiego podaję kursywą.

„PROSZĘ O UDZIELENIE INFORMACJI:

nazwisko (proszę pisać drukowanymi literami) RYDZYK

imiona TADEUSZ

imiona rodziców i nazwisko panieńskie matki BRONISŁAW, STANISŁAWA

data i miejsce urodzenia 03.05.1945 – OLKUSZ

ostatni adres zamieszkania KRAKÓW, UL. ZAMOJSKIEGO 56

miejsce pracy zawód PARAFIA MBNP w K-wie, duchowny

powód zapytania ubiega się o przedłużenie paszportu w RFN

podpis i pieczęć

NACZELNIK WYDZIAŁU PASZPORTÓW WUSW w Krakowie

ppłk Jerzy Zawojski”.

Na drugiej stronie formularza znajduje się odpowiedź na zapytanie podpułkownika Zawojskiego. Zaczyna się od wydrukowanego zdania stanowiącego część formularza: „Drugostronnie wymieniony(a) [czyli Rydzyk, o którym mowa na odwrocie karty] figuruje w kartotece”.

Niżej następują pieczątki z datami przyjęcia zapytania i odesłania odpowiedzi: „27 MAJA 1988”, „1988-05-31” oraz pieczęć z cyfrą porządkową „66”.

Jeszcze niżej znajduje się wpisana ręcznie treść odpowiedzi na zapytanie podpułkownika Zawojskiego.

Jak już wiemy, ktoś ją zaczernił flamastrem.

Dlaczego? Co chciano ukryć, zamazując treść odpowiedzi? Kto mógł to zrobić?

Możliwe odpowiedzi przypominają nieco te, które rozważaliśmy w sprawie zaginionych papierów Romana Paszkowskiego.

Oto pierwsza z nich: zrobił to funkcjonariusz SB względnie służb specjalnych III RP, który wyniósł akta dotyczące Rydzyka w celu szantażu i próbował zatrzeć ślady swojego występku.

Druga odpowiedź: zrobił to funkcjonariusz SB względnie służb specjalnych III RP, który chciał ochronić Tadeusza Rydzyka i ukryć przed światem istnienie akt obciążających księdza.

Trzecia odpowiedź: zrobił to zwolennik Tadeusza Rydzyka z Instytutu Pamięci Narodowej, który chciał ochronić Rydzyka i ukryć przed światem istnienie akt obciążających księdza.

Wszystkie te odpowiedzi mają jeden mankament.

Ktokolwiek chciałby ukryć to, że istniały dokumenty obciążające księdza Rydzyka, powinien był:

- zabrać kartę Mkr-1 z jego teczki;

- wynieść ją z archiwum i zniszczyć (jeśli chciał chronić Rydzyka);

- lub ją schować (jeśli chciał szantażować księdza).

Pozostawienie zamazanej karty w archiwum to pozostawienie śladu. Śladu, który już zawsze – słusznie lub niesłusznie – będzie obciążać Tadeusza Rydzyka.

Kto mógł się zachować w sposób tak niedbały, a może bezczelny? Na to pytanie znajduję dwie odpowiedzi.

Pierwsza zapewne usatysfakcjonuje zwolenników Rydzyka: ksiądz jest niewinny, w jego teczkach nie ma nic obciążającego, ale perfidni wrogowie je ukryli, żeby stworzyć odwrotne wrażenie. A potem jeszcze zaczernili niewinną odpowiedź na niewinne zapytanie o niewinne teczki. Tylko po to, żeby wścibscy dziennikarze w rodzaju Głuchowskiego, Hołuba i Piątka snuli podejrzenia.

Brzmi to absurdalnie, ale czy możemy to wykluczyć?

Tego rodzaju prowokację trudno sobie wyobrazić w okresie wielkiego niszczenia i wynoszenia akt przez esbeków, czyli w latach 1989–1990. Wynoszono wtedy bardzo dużo teczek, wśród nich mogła być teczka Rydzyka – ale działo się to wszystko w ogromnym pośpiechu i zamęcie. Czy ktoś wówczas zadałby sobie trud, żeby wyszukać druk Mkr-1 w archiwum, a następnie prowokacyjnie go zaczernić i czekać na dociekliwych badaczy, którzy rzucą cień podejrzenia na księdza Rydzyka? Coś takiego można by przypuścić, gdyby chodziło o kogoś ważnego. O człowieka, którego kompromitacja mogłaby podważyć reputację całej antykomunistycznej opozycji albo całego Kościoła katolickiego. Jednak w latach 1989–1990 Rydzyk nie był nikim ważnym – ani dla opozycji, ani dla swego Kościoła. Rozsiewano wówczas przesadzone lub fałszywe informacje o współpracy z SB, ale dotyczyło to osób bardzo istotnych w tamtym okresie – jak Lech Wałęsa i Wiesław Chrzanowski. Uderzając w nich, esbeccy dezinformatorzy próbowali skompromitować rodzący się nowy, niekomunistyczny obóz władzy. Dla tego obozu i jego reputacji nie miał znaczenia zabłąkany ojczulek zakonny, który nie dysponował jeszcze swoim imperium medialnym…

Zatem taka manipulacja musiałaby zostać przeprowadzona w następnych latach. Co najmniej kilka lat później, gdy ksiądz Rydzyk stawał się ważny. Autorem podstępu byłby antykościelny esbek, któremu udało się przedostać do służb specjalnych wolnej Polski. Służąc w nich, ten hipotetyczny esbek widziałby wzrost potęgi Rydzyka, zgrzytałby zębami, w końcu prowokacyjnie zaczerniłby kartę Mkr-1 mazakiem… Ale jeśli tak było, to czemu hipotetyczny esbek czekałby latami z dokonaniem swej manipulacji lub podsunięciem jej dziennikarzom? Ojciec Rydzyk budził potężne kontrowersje już w 1997 r. Tymczasem o zaczernionej karcie Mkr-1 polscy czytelnicy dowiedzieli się dopiero w 2013 r., dzięki książce Imperator Głuchowskiego i Hołuba…

Aby wyjaśnić tę sprzeczność, musielibyśmy brnąć w coraz bardziej fantazyjne domniemania.

Druga odpowiedź brzmi prościej, a przede wszystkim mówi nam, kiedy mogło dojść do zamazania karty Mkr-1. Kartę zaczernił esbek, być może sam podpułkownik Jerzy Zawojski. Stało się to w 1988 r. lub w pierwszej połowie 1989 r.

Skąd taka data? Przypomnę, że wielkie niszczenie dokumentów zaczęło się dopiero jesienią 1989 r. Do tego czasu esbecy dbali o swoje akta. Oczywiście, przed 1989 r. też dochodziło do niszczenia papierów, ale nie robiono tego w pośpiechu i bałaganie. Istniały odgórnie ustalone procedury usuwania dokumentacji – między innymi po to, żeby po zniszczeniu został ślad. W określonych sytuacjach dokument można było zlikwidować – ale esbeccy archiwiści mieli później wiedzieć, że taki dokument istniał i został zlikwidowany. Funkcjonariusze usuwający informacje z archiwów zazwyczaj respektowali tę zasadę. Przeważnie starali się jak najmniej naruszać system akt i teczek. Byli żywo zainteresowani tym, żeby cały mechanizm działał w sposób pełny i skuteczny. Korzystali z niego przecież w swej codziennej pracy. Wiedzieli, że system tym bardziej w niej pomaga, im mniej w nim luk. Dlatego w miarę możności robili wszystko, żeby go nie zaburzać.

Rzecz jasna, chodziło też o konsekwencje służbowe ewentualnego przyłapania na wynoszeniu lub niszczeniu materiałów archiwalnych. Konsekwencje byłyby groźne dla przyłapanego esbeka, a na pewno bardzo nieprzyjemne. Esbek, który zdecydowałby się na samowolne usunięcie informacji z systemu, zapewne starałby się zatrzeć wszystkie ślady, żeby uniknąć kary.

Zupełnie inaczej jednak mógł się zachować odpowiedzialny szef jednostki, który po konsultacji z szefami innych zainteresowanych jednostek zdecydował o usunięciu informacji z akt. Jeszcze w 1988 r. taki szef mógł zaczernić część treści karty zamiast zabrać ją z teczki. Właśnie po to, żeby jak najmniej zaburzyć działanie systemu akt i teczek. Działałby w interesie tego systemu, jak również w interesie każdego innego funkcjonariusza, który natknąłby się na kartę Mkr-1 dotyczącą Rydzyka. Widząc zamazaną stronę, funkcjonariusz zostałby pozbawiony pewnych informacji – ale nie wszystkich. Przede wszystkim dowiedziałby się, że niektóre fakty i dokumenty zostały w sposób szczególny utajnione, zapewne na rozkaz jakieś ważnej osoby. A to już jest jakaś informacja, lepsza niż żadna.

Niezaczerniona część karty Mkr-1 stanowiła też dowód na to, że podpułkownik Zawojski wykazał się czujnością. Szybko zabrał się do zbadania sprawy osobliwego księdza, wysłał zapytanie do centrali… To była istotna informacja dla przełożonych Zawojskiego, którzy oceniali funkcjonowanie podpułkownika. Z punktu widzenia SB lepiej było mieć w papierach taką informację niż jej nie mieć. Na pewno było to lepsze z punktu widzenia podpułkownika Jerzego Zawojskiego. Dlatego uznaję, że to on mógł:

- zaczernić odpowiedź na temat Rydzyka, którą dostał od centrali;

- następnie zostawić w teczce paszportowej kartę Mkr-1 razem z tą zaczernioną odpowiedzią.

Dlaczego podpułkownik Zawojski miałby zamazać odpowiedź z centrali?

Czy dlatego, że sama w sobie brzmiała groźnie?

A może zaczynała brzmieć niebezpiecznie po skojarzeniu jej z innymi informacjami na temat Rydzyka, które Zawojski mógł otrzymać mniej formalną drogą?

Jerzy Zawojski działał przecież w tym samym Wojewódzkim Urzędzie Spraw Wewnętrznych co opiekunowie księdza Rydzyka z krakowskiego antykościelnego Wydziału IV. Chodzi oczywiście o towarzysza Aleksanderka i towarzyszkę Gwóźdź-Łopatkę. To bardzo prawdopodobne, że Zawojski skonsultował się z nimi. Kto bowiem poluje na informację daleko, na przykład w stołecznych archiwach, zapewne też poszuka jej bliżej.

Kolejne pytanie: jeśli Zawojski zaczernił odpowiedź z centrali, to kiedy to zrobił? Już w 1988 r. czy później?

Gdyby podpułkownik Zawojski postanowił ukryć treść odpowiedzi w 1989 lub 1990 r., to zapewne nie zawracałby sobie głowy zaczernianiem. W latach 1989–1990 trwało wielkie wynoszenie i niszczenie akt SB. Esbeccy archiwiści nie pilnowali już każdego papierka. Zawojski mógłby po prostu zniszczyć kartę. Mógłby też wynieść ją z budynku Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych i schować w sobie tylko znanej skrytce.

Dlatego zaczernienie karty zamiast jej zniszczenia pasuje do 1988 r. Albowiem to był ostatni rok, w którym esbecy wciąż jeszcze szanowali swoje archiwa. Mazakiem zaś najprawdopodobniej operował podpułkownik Jerzy Zawojski.

Ostateczną odpowiedź na pytanie, kiedy karta Mkr-1 dotycząca Tadeusza Rydzyka została zamazana, mogłyby przynieść tylko badania laboratoryjne. Biorąc pod uwagę sytuację polityczną w Polsce, raczej nieprędko do nich dojdzie.

Czy takie badania mogłyby ujawnić treść odpowiedzi zaczernionej na karcie? Oczywiście. Ale na szczęście można sobie poradzić bez nich.

Pokazałem fotografię zaczernionej części tekstu pewnemu specjaliście. Nie miał do dyspozycji laboratorium. Jednak okazało się ono niepotrzebne.

Rozdział XIV
Jedenaście mgnień Rydzyka

Wszystko odbyło się w sposób bardzo prosty. Zrobiłem trzy zdjęcia zaczernionej treści w dużym powiększeniu i przekazałem je Łukaszowi Stachniakowi. To pisarz i grafik informatyczny z wieloletnim doświadczeniem, który współpracuje m.in. z Wydawnictwem Arbitror.

Stachniak zaczął zmieniać harmonię kolorystyczną całego zdjęcia. Dzięki wykonanym przez niego czynnościom czerń tuszu stała się mniejszą przeszkodą dla czytelnika, a niebieski ślad długopisu zrobił się znacznie wyraźniejszy. W ten sposób niemal w całości udało się zrekonstruować zamazaną treść. Brzmi ona tak:

„- Teczka na księdza w Wydz. IV WUSW Kraków do w. [wglądu?] 26/105

- Mat. [materiały] w 01 835 Wydz. IV WUSW Toruń przesłał dnia. 14 08 1976 do Wydz. [C?] WUSW Koszalin dla Wydz. IV [kilka nieczytelnych liter] OMA-001364/76. Z Wydz. IV WUSW Toruń przesłano mat [materiały] do Wydz. IV WUSW Elbląg [kilka nieczytelnych liter] 00111/82 dnia 3 III 82 r. (innych danych brak)”.

Poniżej jest jeszcze pieczątka z datą: „10 CZER. 1988”.

O czym mówią te słowa, wydobyte spod tuszu?

Na początek przypomnę, że WUSW to Wojewódzki Urząd Spraw Wewnętrznych – regionalna kwatera główna milicji i SB, która działała w każdym województwie. Występujący pięciokrotnie skrót „Wydz. IV” odnosi się oczywiście do wojewódzkich Wydziałów IV, które walczyły z Kościołami. „Wydz. C” to Wydział „C”, który zajmował się ewidencją osób i spraw, prowadził kartoteki i archiwum. Zatem czytamy o tym, jak akta księdza Rydzyka – dzisiaj zaginione – wędrowały po wojewódzkich jednostkach komunistycznej Służby Bezpieczeństwa.

Te wędrówki dokumentów w dużej mierze zależały od wędrówek samego Rydzyka, zgodnie z esbecką regułą mówiącą, że „papiery idą za człowiekiem”.

Czytamy, że w 1988 r. teczka TEOK Rydzyka znajdowała się w Krakowie. To logiczne: w Krakowie mieściła się parafia, która stanowiła wówczas oficjalny polski adres zamieszkania i zatrudnienia Tadeusza Rydzyka. Rydzyk zamieszkał tam w 1982 r.

Czytamy, że w 1976 r. jakieś dokumenty odnoszące się do księdza Rydzyka trafiły z Torunia do Koszalina. To też logiczne. Rydzyk przeniósł się wtedy z Torunia do Szczecinka, który wówczas należał do województwa koszalińskiego.

Czytamy, że w 1982 r. materiały dotyczące Rydzyka powędrowały z Torunia do Elbląga. Także i to w pewnej mierze zgadza się z logiką esbeckiego systemu. Gdy Rydzyk opuścił Szczecinek, nie przeniósł się od razu do Krakowa. Na początku 1982 r. przez pewien czas przebywał w braniewskim klasztorze redemptorystów. Braniewo podlegało wtedy esbekom z Elbląga, i to w sposób dość szczególny. W związku z reformą organizacyjną całego resortu spraw wewnętrznych elbląscy funkcjonariusze bezpośrednio odpowiadali za Braniewo. Rejonowy Urząd Spraw Wewnętrznych w tym mieście powstał dopiero dwa lata później. Dlatego w 1982 r. esbecki antykościelny Wydział IV Komendy Wojewódzkiej MO w Elblągu nadzorował braniewskich redemptorystów.

Odstępstwem od logiki systemu jest to, że sześć lat później, w 1988 r., materiały wciąż pozostawały w Elblągu. Najwyraźniej nie powędrowały za Rydzykiem do Krakowa w 1982 r. Gdyby bowiem powędrowały, to esbek z centrali ewidencji nie odsyłałby podpułkownika Zawojskiego do Elbląga. Zamiast tego poinformowałby go, że Zawojski ma te papiery u siebie pod nosem, w Krakowie. Jednak esbek z centrali nie ma żadnych danych na temat ich wędrówek po 1982 r. Wie, że w 1982 r. materiały trafiły do Elbląga – i tyle.

Podobnie jest z materiałami oznaczonymi jako OMA-001364/76, które esbecy z Torunia wysłali do kolegów z Koszalina w 1976 r. Najwyraźniej one też pozostały w Koszalinie.

Dlaczego jedne i drugie dokumenty nie pojechały za Rydzykiem do Krakowa, tylko zostały w innych miastach, w Koszalinie i Elblągu?

Inna zagadka: dlaczego w 1982 r. to nie Koszalin wysyła materiały do Elbląga, tylko Toruń? Przecież ksiądz Rydzyk, jako duchowny ze Szczecinka, do 1981 r. podlegał funkcjonariuszom z Koszalina. To oni powinni byli posłać dokumenty w ślad za Rydzykiem, gdy ksiądz opuścił Szczecinek i ruszył do Braniewa. Zapewne tak zrobili w przypadku teczki TEOK. Nic bowiem nie wskazuje na to, żeby teczka TEOK Rydzyka podróżowała niezgodnie z przepisami. Najprawdopodobniej więc w latach 70. powędrowała z Torunia do Koszalina, a na przełomie 1981 i 1982 r. – do Elbląga, skąd później trafiła do Krakowa. Dopiera tam zupełnie nieprzepisowo roztopiła się we mgle… Widzimy jednak, że oprócz wędrującej teczki TEOK istniały inne wędrujące akta Rydzyka, które podróżowały nieco inaczej.

Najwyraźniej w przypadku Rydzyka teczka TEOK nie wystarczała – skoro w 1976 r. esbecy z Torunia podjęli decyzję lub dostali polecenie, żeby oprócz teczki TEOK wysłać do Koszalina inne, dodatkowe materiały. Te dodatkowe materiały, oznaczone numerem OMA-001364/76, zostały później w Koszalinie.

Do podobnej sytuacji doszło 6 lat później, gdy ksiądz Rydzyk trafił do Braniewa – a razem z nim, jak się domyślamy, powędrowała tam również jego teczka TEOK. Toruńscy esbecy z Torunia znów podjęli decyzję lub dostali polecenie, żeby posłać do kolegów z Elbląga dodatkowe dokumenty w sprawie Rydzyka. Tym razem oznaczono je numerem 00111/82.

Wygląda na to, że materiały wysyłane z Torunia – raz do Koszalina, raz do Elbląga – stanowiły potrzebne uzupełnienie teczki TEOK Tadeusza Rydzyka.

To znaczy, że podczas toruńskiej działalności księdza Rydzyka w latach 70. wydarzyło się coś bardzo ważnego. Coś, co w oczach esbeków naznaczyło Rydzyka na długie lata.

Czy miało to związek z działaniami szefa toruńskiej SB, Zygmunta Grochowskiego? Protektora tajemniczej Organizacji Anty-Solidarność używającej religijnej retoryki? Brutalnego funkcjonariusza, który razem ze swoimi równie bezwzględnymi podwładnymi zwalczał działalność Tadeusza Rydzyka w sposób zastanawiająco powściągliwy i nieskuteczny?

Być może jakąś wskazówkę stanowi oznaczenie OMA-001364/76, które nadano toruńskim materiałom, gdy trafiły do Koszalina.

W Archiwum Cyfrowym IPN nie znalazłem materiałów opatrzonych numerem OMA-001364/76. Znalazłem jednak inne materiały opatrzone przez esbeków podobnymi numerami zaczynającymi się od liter „OMA”. Dla uproszczenia będę je nazywać numerami OMA.

W opracowaniach archiwistycznych, jak również w dokumentacji IPN, numery OMA bywają określane jako „numery ewidencyjne” lub „numery rejestracyjne”.

Zwróciłem się do historyków, archiwistów IPN, dziennikarzy i byłych esbeków, pytając ich, czy wiedzą:

- co może oznaczać skrót lub symbol OMA;

- jakiego typu materiały oznaczano numerami OMA;

- czy dokumenty, sprawy względnie osoby rejestrowane pod numerami OMA różniły się czymś od spraw i osób, które rejestrowano bez tych liter.

Większość z ekspertów nie miała pojęcia, o co chodzi. Dopiero pod koniec moich badań trafiłem na dwie dobrze poinformowane ekspertki.

Zanim jednak udało mi się z nimi skontaktować, przejrzałem w IPN pewną liczbę akt niezwiązanych z Tadeuszem Rydzykiem, ale oznaczonych numerem OMA. Zrobiłem to, aby zobaczyć, czy te akta mają ze sobą coś wspólnego. Sprawdziłem też, czego dotyczą opracowania historyczne i publicystyczne, których autorzy przytaczają dokumenty z numerami OMA.

Cóż, akta, przy których stosowano numery OMA, bardzo często dotyczyły konfidentów i tajnych operacji Służby Bezpieczeństwa. To jednak żadne zaskoczenie, ponieważ tego samego dotyczy większość esbeckich dokumentów.

W materiałach archiwalnych, historycznych i publicystycznych można też przeczytać, że numer OMA został nadany tej czy innej sprawie przez pion służbowy „C”. Czym zajmował się pion „C”? Prowadził ewidencję operacyjną i archiwum, zarówno w PRL-owskim MSW, jak i w esbeckich jednostkach terenowych[120].

Nieraz się zdarza, że numer OMA noszą poszczególne pisma wytworzone przez pion „C”, np. notatki i zawiadomienia[121].

Pion „C” pełnił niezwykle istotną funkcję dla organizmu, jakim była komunistyczna Służba Bezpieczeństwa. Stanowił jej układ nerwowy, samoświadomość i pamięć. Dzięki pionowi „C” esbecy mogli uzyskać podstawowe informacje o tym, co robią lub robili ich koledzy z całej Polski, również w poprzednich latach. Dzięki niemu poszczególne jednostki SB mogły koordynować swoje poczynania z działalnością innych jednostek, jak również czerpać z doświadczenia całej organizacji. To właśnie w esbeckiej centrali pionu „C”, czyli w warszawskim Biurze „C” MSW, podpułkownik Zawojski zasięgał informacji o Rydzyku.

Zatem postanowiłem skorzystać z wiedzy kogoś, kto miał do czynienia z pionem „C” za czasów jego świetności. Skonsultowałem się z dwojgiem byłych funkcjonariuszy SB. Jedna z tych osób pracowała właśnie w pionie „C”. Druga zaś zajmowała stanowisko kierownicze i blisko współpracowała z pierwszą.

Już po raz drugi w tej książce cytuję kogoś, kto służył w SB. Zaznaczę więc, że należy podchodzić z ostrożnością do informacji pochodzących od byłych esbeków. Kształtowano ich w duchu ortodoksyjnego komunizmu, jak również uczono profesjonalnego intryganctwa. Ideologia przeważnie wyparowała z głów funkcjonariuszy po 30 latach w demokratycznej RP. Intryganctwo – niekoniecznie. Demokratyczna RP była lepsza od PRL, ale nie była światem idealnym, w którym intryga nie popłaca. Wręcz przeciwnie, oferowała profesjonalnym intrygantom liczne łowiska i zdobycze.

Dlatego nie zwracam się do byłych funkcjonariuszy SB, gdy tylko mogę tego uniknąć. A gdy się do nich zwracam, to zazwyczaj nie mówię im o przedmiocie mojego śledztwa więcej niż muszę. Tak zrobiłem w przypadku byłego kontrwywiadowcy z Poznania, który okazał się bardzo pomocny w sprawie Sobisiaka. Tak też zrobiłem w przypadku dwóch źródeł, które zaraz zacytuję. Nie powiedziałem im, na czyim jestem tropie. Mimo że akurat te dwa źródła wyjątkowo zasługują na zaufanie. Pierwsze z nich to informator sprawdzony, drugie – to polecona przez niego informatorka.

W jaki sposób został sprawdzony pierwszy informator? Wcześniej, w innej sprawie, poprosiłem go o interpretację starego esbeckiego dokumentu dotyczącego członka pewnej organizacji politycznej. Informator był w konflikcie z tą organizacją – a mimo to zinterpretował dokument na korzyść jej członka. Wszystko wskazuje, że dokonał poprawnej interpretacji i zrobił to z wyższych pobudek. Wybrał prawdę wbrew własnym interesom.

Zapytany o numery ewidencyjne OMA, ten sam informator odpowiedział:

„Dostawaliśmy pisma z centrali, z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie. Na nich wielkimi literami było oznaczenie OMA”.

Następnie informator skorzystał z wiedzy innego źródła, mającego większą wiedzę o numerach ewidencyjnych SB. Mianowicie przekazał moje pytania koleżance, która pracowała w ewidencyjnym pionie „C”. Koleżanka odpisała, że numery OMA to oznaczenie „pism rejestrowanych w dzienniku korespondencyjnym. Dotyczy to korespondencji pomiędzy departamentami MSW, jak również pism wysyłanych z MSW do jednostek terenowych, głównie wojewódzkich. Jeśli numer rozpoczynał się (po literach) od «00» pismo miało cechę Tajne Specjalnego Znaczenia ”.

Zapamiętajmy te dwie cyfry „00”, cyfry tajne i specjalnego znaczenia. Za chwilę do nich wrócimy.

Najpierw jednak odpowiemy na pytanie, czym był wspomniany przez informatorkę dziennik korespondencyjny. Otóż chodzi o spis, w którym rejestrowano pisma wpływające i wysyłane z danej jednostki SB[122]. Esbecy musieli odnotowywać w nim wszystkie pisma – oprócz tych, które można było załatwić natychmiast, na poczekaniu[123].

Czy przeczy to publikacjom historycznym i dziennikarskim, w których czytamy, że jakaś kompleksowa sprawa (nie pojedyncze pismo) została zarejestrowana pod numerem OMA? Niekoniecznie.

Jak pisze Sławomira Cisłowska, ekspertka z radomskiej delegatury IPN: „…w dzienniku korespondencyjnym wszystkie pisma dotyczące jednej sprawy rejestrowane były pod jednym numerem niezależnie od daty wpływu (…). Numer był stałą cechą rozpoznawczą sprawy”[124].

Rzecz jasna, nie polegałem jedynie na informacjach byłych funkcjonariuszy. Potwierdziłem ich doniesienia w rozmowie ze Sławomirą Cisłowską.

Również Cisłowska powiedziała mi, że oznaczenie OMA – dotyczące esbeckich pism, a czasem nawet całych teczek – pochodziło z PRL-owskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Warszawie.

Ekspertka skierowała mnie do autorytetu w sprawie esbeckiego systemu ewidencji, czyli do dr Moniki Komanieckiej z krakowskiego oddziału IPN. Nie musiałem jednak kontaktować się z nią osobiście, gdyż dr Komaniecka niemal w tym samym czasie odpowiedziała innemu badaczowi na pytanie dotyczące numerów OMA.

Dzięki jego uprzejmości mogę zacytować tę odpowiedź: „OMA to początek znaku pisma (składał się on również z cyfr) i konkretnie dotyczy Biura Ewidencji Operacyjnej MSW. Wszystkie wydziały w MSW miały własne oznaczenia literowe i nie były tożsame z oznaczeniem wydziałów w województwie (określał je Wydział Ogólny KWMO [Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej]. Ten znak pisma był określany również mianem sygnatury korespondencyjnej”.

Powtórzę to, co najistotniejsze w odpowiedzi dr Komanieckiej:

- „OMA (…) dotyczy Biura Ewidencji Operacyjnej MSW”, zatem esbeckiej centrali w Warszawie;

- oznaczenia nadawane przez MSW w Warszawie nie były tożsame z oznaczeniem nadawanym przez esbeckie wydziały w Komendach Wojewódzkich.

Czy to znaczy, że wojewódzka jednostka SB nie mogła oznaczyć sprawy ministerialnym numerem OMA? Jak się to ma do adnotacji znajdowanych na niektórych teczkach? Podają one, że jakaś sprawa została oznaczona numerem OMA przez wojewódzki wydział „C”. Tak było w przypadku przyjaciela Jana Pawła II, księdza Mieczysława Malińskiego – którego zarejestrowano w Krakowie jako tajnego współpracownika SB[125]. Tak też było w przypadku supergwiazdy PRL-owskiego radia i telewizji, komentatora sportowego Jana Ciszewskiego – którego zarejestrowano w Katowicach jako nieformalnego informatora (tzw. kontakt operacyjny)[126]. Tak było w przypadku Jana Grabowskiego, byłego pracownika wywiadu PRL. Funkcjonariusz Grabowski zwolnił się z tej służby, ale potem został tajnym współpracownikiem warszawskiego kontrwywiadu[127]. Tak wreszcie było w przypadku niejakiego Alaina S. To student z Francji, który mieszkał w Krakowie na przełomie lat 60. i 70.[128]

Widać w tym sprzeczność. Jednak w aktach znajdujemy wskazówki, które pomagają ją rozwikłać.

Dobrym przykładem jest teczka Jana Grabowskiego[129]. Widać na niej pieczątkę, która głosi, że sprawa została zarejestrowana przez Komendę Stołeczną MO pod numerem OMA-1-22221 w dniu 4 listopada 1977 r.

Przyjrzyjmy się sekwencji zdarzeń.

Otóż 13 października 1977 r. kontrwywiad w Warszawie (lokalny, a nie centralny i ministerialny) oficjalnie uznał byłego funkcjonariusza Grabowskiego za kandydata na konfidenta.

20 października wiceszef lokalnego warszawskiego kontrwywiadu w Komendzie Stołecznej MO poprosił esbecką centralę ewidencji (Biuro „C” MSW) o informacje na temat Grabowskiego.

Dostał odpowiedź 3 listopada 1977 r. Zatem dzień przed datą, która widnieje na teczce Grabowskiego jako data rejestracji sprawy pod numerem OMA.

To znaczy, że stołeczny kontrwywiad zarejestrował sprawę Jana Grabowskiego pod ministerialnym numerem OMA zaraz po tym, jak otrzymał odpowiedź z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych na temat Grabowskiego.

Czy każda korespondencja z centralą automatycznie powodowała, że lokalna jednostka od razu rejestrowała sprawę pod numerem OMA?

Niekoniecznie. Można odnieść wrażenie, że esbecy podchodzili do tego zdroworozsądkowo, zależnie od wagi sprawy.

Takie podejście można zaobserwować w teczce wspomnianego wyżej obywatela Francji, Alaina S. W 1969 r. jego sprawa została zarejestrowana w krakowskim Wydziale „C” pod numerem OMA.

Co się działo wcześniej? W latach 1964–1967 Alain S. był rozpracowywany przez krakowskich esbeków, którzy kontaktowali się w jego sprawie z Biurem „C” MSW w Warszawie. Jednak przez kilka lat nie oznaczono jego sprawy numerem OMA. Wreszcie przyszedł przełom. Jak zapisali w aktach esbecy z Krakowa, Alain S. „luźnie zaczął z nami współpracować od 1968 roku udzielając nam szeregu informacji w okresie wypadków marcowych [bunt polskich studentów przeciwko komunistycznej władzy] i wypadków w CSRS [Czechosłowacji, która w 1968 r. spróbowała się wyrwać z bloku sowieckiego i została spacyfikowana przy pomocy interwencji wojskowej innych państw komunistycznych]”.

Aby sformalizować tę współpracę, krakowscy funkcjonariusze musieli się upewnić, czy Francuz jest dla nich wiarygodny. Sprawa Alaina S. stała się ważniejsza niż przed 1968 r., a potrzeba informacji z centrali – bardziej paląca. W styczniu 1969 r. esbecy z Krakowa znów poprosili Biuro „C” MSW o informacje w sprawie Francuza. Trzy miesiące później, w kwietniu 1969 r., sprawa Francuza została zarejestrowana przez krakowski Wydział „C” pod numerem OMA.

Zatem numer OMA w krakowskim Wydziale „C” pojawił się wtedy, gdy korespondencja z centralą na temat Alaina S. stała się znacznie bardziej istotna niż przedtem.

Odnotujmy, że na okładce teczki Alaina S. znajduje się pieczątka: „ZAREJESTROWANO w Wydziale «C» KW MO Kraków pod Nr OMA-2-8298/69 dnia 20.11.69”. Listopad to nie kwiecień. Skąd takie opóźnienie? Prawdopodobnie stąd, że 8 dni wcześniej, 12 listopada 1969 r., obywatel francuski Alain S. formalnie zgodził się współpracować z krakowską Służbą Bezpieczeństwa[130]. Najwyraźniej oficjalna pieczątka z ministerialnym numerem OMA nie musiała ozdobić teczki natychmiast po rejestracji. Mogła się pojawić dopiero wtedy, gdy sprawa przybrała wymiar jeszcze bardziej konkretny. Na przykład wtedy, gdy kandydat na konfidenta stał się konfidentem.

To wszystko mówi nam, że lokalna jednostka SB rejestrowała sprawę pod ministerialnym numerem OMA wtedy, gdy w tej sprawie prowadziła istotną korespondencję z warszawską centralą.

Czym więc były materiały dotyczące Rydzyka, wysłane z Torunia do Koszalina i oznaczone numerem OMA? Musiały stanowić część podobnie istotnej korespondencji, w której uczestniczyli nie tylko toruńscy i koszalińscy esbecy. Uczestniczyła w niej również najwyższa esbecka instytucja, czyli Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie.

W przypadku księdza Rydzyka ministerialne korespondencje mogły się zacząć jeszcze przed tym, jak Rydzyk trafił do Torunia. Z informacji, które uzyskałem od Sławomiry Cisłowskiej, wynika bowiem, że wszyscy duchowni mogli być rejestrowani równocześnie przez lokalną jednostkę SB i przez MSW w Warszawie. Potwierdza to artykuł Katarzyny Ostrowskiej i Mariusza Żuławnika pt. Niszczenie kartotek Biura „C” MSW w latach 1989–1990 opublikowany przez „Przegląd Archiwalny IPN” [131].

W artykule czytamy, że zachował się ministerialny dziennik rejestracyjny. Odnotowywano w nim zakładanie teczek TEOK w całej Polsce. Z dziennika rejestracyjnego wynika, że w latach 1963–1989 Służba Bezpieczeństwa zarejestrowała 50 686 księży. Dla każdego zarejestrowanego księdza Biuro „C” MSW tworzyło też kartę ewidencyjną. Karty te dotrwały do naszych czasów w liczbie 23 074[132].

Najwyraźniej esbecka centrala w miarę możności chciała czuwać nad każdym małomiasteczkowym proboszczem i wiejskim wikarym.

To wszystko mówi nam, że:

- Tadeusz Rydzyk został zarejestrowany jako ksiądz nie tylko w lokalnej, wojewódzkiej jednostce SB, ale także w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych;

- Ministerstwo Spraw Wewnętrznych korespondowało na temat Rydzyka z lokalnymi jednostkami, czego wyrazem jest numer OMA.

Jeśli przyjmujemy ten wniosek do wiadomości, to musimy przyjąć następne wnioski, które z niego wynikają. Mianowicie takie, że MSW w Warszawie:

- musiało przechowywać kartę ewidencyjną Tadeusza Rydzyka;

- musiało przechowywać dokumentację korespondencji prowadzonej z toruńską SB w sprawie Rydzyka i oznaczonej numerem OMA-001364/76 (korespondencja rozciągałaby się na okres wynoszący co najmniej 6 lat, jeśli przypuścić, że to właśnie od toruńskich esbeków MSW dowiedziało się o materiałach przesłanych w 1982 r. z Torunia do Elbląga);

- powinno było przechowywać dokumentację korespondencji prowadzonej z Krakowem i podpułkownikiem Zawojskim w sprawie Rydzyka;

- mogło przechowywać dokumentację ewentualnej korespondencji z innymi lokalnymi jednostkami na temat Rydzyka (np. z Elblągiem, jeżeli to Elbląg, nie Toruń, poinformował MSW o papierach z 1982 r.);

- do samego końca komunizmu mogło też zachować zapis dotyczący zarejestrowania teczki TEOK Rydzyka na początku lat 60. (jeśli w 1989 r. wciąż trzymano dziennik rejestracyjny sprzed 1963 r.).

Jednak żadnych śladów po takich dokumentach MSW nie można znaleźć w ewidencji materiałów archiwalnych IPN. Przynajmniej o tyle, o ile ta ewidencja jest dostępna dla zewnętrznych badaczy.

Czyżby dokumenty MSW mówiące o Tadeuszu Rydzyku były tak tajne, że musiały zniknąć w latach 1989–1990? A może nie zniknęły, ale mają tak szczególną naturę, że ktoś w IPN lub służbach specjalnych RP postanowił je ukryć przed historykami i dziennikarzami?

Czas wrócić do cyfr „00” w numerze, którym oznaczono toruńsko-koszalińskie materiały dotyczące Rydzyka. Materiały toruńsko-koszalińskie, które najwyraźniej okazują się toruńsko-koszalińsko-ministerialnymi.

Była funkcjonariuszka pionu „C” mówi nam, że numer OMA zaczynający się od dwóch zer po literach oznaczał materiały „tajne specjalnego znaczenia”.

Również tę informację potwierdziła ekspertka IPN Sławomira Cisłowska, gdy z nią rozmawiałem.

Jak widzimy, numer OMA-001364/76 zaczyna się od dwóch zer występujących po literach OMA. A to przecież numer, którym oznaczono esbecką przesyłkę z Torunia do Koszalina dotyczącą Tadeusza Rydzyka.

Takie samo podwójne zero znajdujemy też w numerze 00111/82, pod którym zarejestrowano inne materiały o Rydzyku. Mianowicie te, które przesłano z Torunia do Elbląga. Nie ma tu wprawdzie liter OMA, ale wciąż są dwa zera. Czyżby ksiądz Rydzyk miał „specjalne znaczenie” dla esbeków nie tylko w Toruniu i Koszalinie, lecz także w Elblągu?

Intrygujące pytanie. Ale przede wszystkim należy spytać, co esbecy rozumieli pod pojęciem „specjalnego znaczenia”.

Wygląda na to, że chodziło o coś bardzo szczególnego. Znamy bowiem esbeckie sprawy oznaczone numerami OMA i dotyczące ważnych księży zarejestrowanych jako konfidenci (np. wspomniany wcześniej ksiądz Mieczysław Maliński, przyjaciel papieża Jana Pawła II i utalentowany literat, numer OMA-210277/71)[133]. Znamy też esbeckie sprawy związane z działalnością obrotnych duchownych podejrzewanych o prowadzenie nielegalnych międzynarodowych biznesów (np. ksiądz Henryk Surma z Opola, numer OMA-2-20956)[134].

Jednak ksiądz Maliński i ksiądz Surma nie zasłużyli na dwa zera po literach OMA. Natomiast SB z jakichś przyczyn opatrzyło dwoma zerami materiały o Rydzyku wysłane z Torunia do Koszalina.

Czy „tajne specjalnego znaczenia” dokumenty Rydzyka miały coś wspólnego z działaniami specjalnymi SB? Takimi jak toruńskie porwania opozycjonistów, związane z podpułkownikiem Zygmuntem Grochowskim, który w Toruniu zajmował się Rydzykiem? Takimi jak pobicia i włamania krakowskiej Grupy „D”, której działania dokumentowała późniejsza opiekunka Rydzyka, Maria Gwóźdź-Łopatka?

Gdybyśmy znali teczkę Tadeusza Rydzyka i treść materiałów oznaczonych numerami OMA-001364/76 oraz 00111/82, moglibyśmy o tym powiedzieć więcej.

A co możemy powiedzieć o antykościelnym Wydziale IV z Elbląga, który w 1982 r. uzyskał z Torunia materiały na temat księdza Rydzyka? Czyżby również elbląscy opiekunowie Rydzyka prowadzili działania specjalne?

Wszystko na to wskazuje. Trzy lata później, w 1985 r., elbląski Wydział IV został bowiem zdegradowany do rangi sekcji. Sekcje były podrzędnymi jednostkami, zazwyczaj stanowiły część wydziału. Jednak elbląski Wydział IV przez jakiś czas musiał działać jako „Samodzielna Sekcja IV”[135].

Skąd taka degradacja? Zapewne miała związek z tym, co się stało w drugiej połowie 1984 r. O co chodzi? O najsłynniejsze z działań specjalnych, przeprowadzone przez najbardziej promoskiewskich esbeków. Mianowicie o zamordowanie księdza Jerzego Popiełuszki. W październiku 1984 r. Popiełuszko został porwany i zabity przez funkcjonariuszy antykościelnego Departamentu IV MSW. Zbrodniarze współpracowali wcześniej z Zygmuntem Majką i Kazimierzem Aleksanderkiem (promoskiewskimi szefami jednostki, która zajmowała się Rydzykiem w Krakowie). A przede wszystkim mordercy Popiełuszki ściśle współdziałali ze służbami specjalnymi ZSRR (m.in. z ich wieloletnim agentem, byłym ministrem spraw wewnętrznych, generałem Mirosławem Milewskim). Do tego współdziałania, podobnie jak do samego morderstwa, doszło bez wiedzy i wbrew interesom najwyższego kierownictwa polskiej partii komunistycznej PZPR. Spotkało się też z reakcją ówczesnych władców PRL, Wojciecha Jaruzelskiego i Czesława Kiszczaka. Obaj panowie karali wówczas antykościelne jednostki za zbrodnicze prowokacje i inne samowolne intrygi mające podkopać autorytet Jaruzelskiego i Kiszczaka (do tych intryg zaliczało się nadmierne zbliżenie z „radzieckimi towarzyszami”, aczkolwiek tego nie mówiono głośno). Wszystko wskazuje na to, że jedną z kar było okresowe degradowanie całych wydziałów do roli sekcji. Elbląski wydział nie był jedynym, który przeszedł taką degradację w 1985 r.[136]

To wszystko sugeruje, że również w Elblągu, tak jak w Toruniu i Krakowie, ksiądz Rydzyk znajdował się pod opieką esbeków:

- prowadzących działania specjalne;

- blisko zaprzyjaźnionych ze służbami sowieckimi.

To intrygująca zbieżność. Intrygująca tym bardziej, gdy ją zestawimy ze sprawą Romana Paszkowskiego z 1987 r. Także norymberski dobroczyńca Rydzyka znalazł się pod opieką esbeków prowadzących działania specjalne we współpracy z sowieckim KGB. Znowu widzimy koincydencję, i to szczególnie uderzającą – gdyż w przypadku Paszkowskiego chodziło o zupełnie inny pion SB niż w przypadku Rydzyka. Byłym milicjantem nie zajmował się przecież antykościelny Wydział IV, tylko kontrwywiadowczy Wydział II z Poznania.

Ewentualne relacje elbląskiego Wydziału IV ze służbami ZSRR w 1982 r. budzą zainteresowanie także ze względu na coś, co zdarzyło się 20 lat wcześniej. Rzecz jasna, chodzi o zimowy spacer młodego Rydzyka z 1962 r. Nawet po dwóch dekadach antykościelni esbecy z Elbląga mogli pamiętać o nielegalnym przekroczeniu sowieckiej granicy przez kleryka. Mogli wiedzieć o tym dużo, jeśli umiejętnie wykorzystywali zasoby papierowe i ludzkie odziedziczone po Władysławie Stefaniaku (szefie braniewskiej SB i stróżu granicy ZSRR w czasach zimowego spaceru Rydzyka). Mogli nawet wiedzieć bardzo dużo, jeśli faktycznie zbratali się z sowieckimi kolegami, których mieli tuż za granicą.

Co jeszcze znajdujemy na zaczernionej karcie Mkr-1?

Uwagę zwraca użycie skrótu „WUSW” w odniesieniu do lat 1976–1982, kiedy to Wojewódzkie Urzędy Spraw Wewnętrznych jeszcze nie istniały. Albowiem powstały one dopiero w 1983 r. Wcześniej ich funkcję pełniły KWMO (Komendy Wojewódzkie MO, którym formalnie podlegała miejscowa SB).

Co ta pomyłka nam mówi? Otóż sugeruje, że esbek z Biura „C” MSW, który w 1988 r. informował podpułkownika Zawojskiego o Rydzyku, był funkcjonariuszem młodym. Mógł rozpocząć służbę jakiś czas po 1983 r., gdy termin WUSW wszedł do powszechnego użycia i wyparł KWMO. Ktoś starszy wiekiem i doświadczeniem pamiętałby w 1988 r., że parę lat wcześniej nie było czegoś takiego jak WUSW.

Jeżeli zaś mamy do czynienia z młodym esbekiem, to możemy postawić następne pytanie. Czy to krótki staż i niedoświadczenie sprawiły, że funkcjonariusz zapisał na karcie informacje, które lepiej byłoby przekazać podpułkownikowi Zawojskiemu w sposób bardziej dyskretny, bez pozostawiania śladów? Informacje, które Zawojski uznał za konieczne zaczernić? Czy jedną z tych informacji były fatalne cyferki „00” w numerze OMA? Cyferki, które znaczą „tajne specjalnego znaczenia”?

Jak widać, wiele się kryje pod czarnym tuszem. Wiele informacji, wiele złożonych wskazówek – jednak najważniejszy w tym wszystkim jest jeden prosty fakt.

Otóż dowiedzieliśmy się, że oprócz teczki TEOK Tadeusza Rydzyka w Krakowie istniała też esbecka korespondencja na temat Rydzyka. Wysłano co najmniej dwie przesyłki, jedną z Torunia do Koszalina, drugą z Torunia do Elbląga. Korespondencja ta przynajmniej częściowo dotyczyła spraw „tajnych specjalnego znaczenia”. Uczestniczyło w niej Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Warszawie, o czym świadczy numer OMA. Ministerstwo uczestniczyło w tej korespondencji i ją dokumentowało. Dzięki temu w 1988 r. ministerialne Biuro „C” mogło o niej poinformować podpułkownika Zawojskiego.

Zatem dokumentacja korespondencji powinna była przetrwać w esbeckich kartotekach wspomnianych czterech miast – Toruń, Koszalin, Elbląg, Warszawa – lub choćby w niektórych z tych kartotek.

Jednak żadnych śladów przesyłek opisanych na zaczernionej karcie Mkr-1 nie widać w ewidencji, którą Instytut Pamięci Narodowej udostępnia zewnętrznym badaczom. Żadnych śladów oprócz jednego zamazanego tuszem świstka, który przetrwał w krakowskiej teczce paszportowej Rydzyka.

Wynika z tego wszystkiego, że dokumenty dotyczące Tadeusza Rydzyka i jego norymberskiego dobroczyńcy Romana Paszkowskiego nie zniknęły przypadkowo.

Oczywiście najwierniejsi zwolennicy księdza Rydzyka mogliby lansować następującą teorię. Jak wiemy, w 1989 r. komunizm upadał, wśród esbeków panował popłoch. Niszczyli lub wynosili z kartotek akta zwerbowanych przez siebie agentów – a przy okazji usuwali dokumenty dotyczące niektórych innych osób, zupełnie przypadkowych. Przyczyną tego były pośpiech i chaos albo chęć dodatkowego zatarcia śladów. Gdyby bowiem zniknęły tylko akta konfidentów, wtedy brak akt stanowiłby niemalże dowód winy konfidenta! Dlatego razem z dokumentami swoich agentów funkcjonariusze musieli usunąć dokumenty niewinnych osób. Wśród nich znalazły się akta dotyczące Rydzyka i Paszkowskiego…

Tak brzmiałoby tłumaczenie wygodne dla Rydzyka. I w jakiejś mierze brzmiałoby sensownie, gdyby nie to, że znów zderzamy się z kwestią, którą już rozstrzygaliśmy w poprzednich rozdziałach. Zderzamy się po raz kolejny, ale z jeszcze większą mocą.

Jak bowiem wytłumaczyć przypadek i chaos, który konsekwentnie – więc zupełnie niechaotycznie – usuwa dokumentację dotyczącą Rydzyka z różnych zamkniętych kartotek w różnych oddalonych od siebie miastach?

Prawdopodobieństwo takiego trafu jest znikome. To nie wygląda jak przypadek i chaos, tylko jak systematyczna akcja przeprowadzona równolegle w kilku różnych miejscach. Po co ktoś miałby przeprowadzić taką akcję? Kto miałby w tym interes?

Wiemy już, że ksiądz Rydzyk w latach 1989–1990 nie był osobą znaczącą w oczach polskiej opinii publicznej. Czy ktoś mógł wówczas przewidywać, że po kilku latach to się zmieni? I postanowił zawczasu zdobyć „haki” na przyszłego władcę katolickich dusz i głosów, którym Rydzyk stał się w następnej dekadzie?

Najwierniejsi zwolennicy księdza mogą zawołać: „Sprytni esbecy już w 1988 r. widzieli, że kryształowy duchowny wzleci na szczyty w nowej, wolnej, katolickiej Polsce! Dlatego pousuwali niewinne dokumenty na jego temat, aby stworzyć fałszywe wrażenie, że jakieś haki były, skoro dokumenty poznikały…”.

To skrajnie nieprawdopodobna hipoteza. Służby specjalne lubią otaczać się atmosferą wszechmocy. Nieraz udają zdolność do bezbłędnego przewidywania, a nawet kształtowania przyszłości. Ale nie mają takiej zdolności. Choć dużo mogą, więcej niż zwykle sądzimy, to do wszechmocy im daleko, jak również do daru prorokowania.

Jeśli esbecy wynieśli z kartotek materiały dotyczące Rydzyka, jeśli wiązali jakieś obawy lub nadzieje na przyszłość z jego działalnością – to nie dlatego, że gapili się w szklaną kulę wróżki. Esbecy cenili konkret. Opierali się na tym, co wiedzieli. Ich działania musiały mieć związek z tym, co Rydzyk robił w chwili przełomu 1989–1990. Albo z tym, co Rydzyk robił wcześniej, w latach 70. i 80. Chodziło zapewne o sekret przydatny dla funkcjonariuszy jako narzędzie nacisku, zatem kompromitujący dla księdza. A może ten sekret stanowił potencjalne zagrożenie również dla samych esbeków? Mogłaby na to wskazywać systematyczność, z jaką czyszczono archiwa, skoro czyszczenie dotarło do tylu miast. Warszawa, Kraków, Toruń, Koszalin i Elbląg – a do tego trzeba jeszcze doliczyć Poznań, Łódź i Częstochowę. Tam przecież poginęły dokumenty dotyczące Romana Paszkowskiego, dobroczyńcy Rydzyka.

Jaki sekret mógł spowodować wszystkie te zniknięcia?

Spytajmy, co zrobił podpułkownik Jerzy Zawojski po tym, jak w czerwcu 1988 r. otrzymał odpowiedź z centrali na temat Rydzyka.

Instytut Pamięci Narodowej przechowuje teczkę paszportową podpułkownika Zawojskiego. Jest w niej również jego paszport. Okazuje się, że w interesującym nas okresie (od czerwca 1988 roku do lata 1989 roku) podpułkownik Zawojski podróżował do Związku Sowieckiego. I to nie raz, ale dwa razy.

Za pierwszym razem podpułkownik Jerzy Zawojski wybrał się do ZSRR wiosną 1989 r. To była krótka, czterodniowa wizyta (od 3 do 7 kwietnia). Podpułkownik Zawojski wjechał na terytorium sowieckie samochodem przez Szeginie, obecnie na Ukrainie w pobliżu granicy z Polską. Zatem jechał w kierunku Lwowa – aczkolwiek tą drogą podróżowano również do Kijowa, Odessy i na Krym.

Minęły 4 miesiące i podpułkownik Jerzy Zawojski znów poczuł zew Wschodu. Tym razem poleciał samolotem do Tbilisi, stolicy Gruzińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej (część ZSRR). Spędził tam dwa tygodnie, od 1 do 15 sierpnia 1989 r.

W tej wizycie nie dziwi nas miejsce ani pora roku. Wysocy rangą esbecy korzystali z luksusowych sanatoriów KGB, znajdujących się w ciepłych regionach Związku Sowieckiego. Niejeden z podpułkowników SB zaliczył letni wypad do Gruzji.

Może natomiast dziwić – rok. Sierpień 1989 r. był niespokojny w Tbilisi. Miasto, które wcześniej nadawało się idealnie na miejsce słonecznych wywczasów dla spracowanych komunistycznych funkcjonariuszy, zaczęło się źle kojarzyć esbekom. Cztery miesiące przed sierpniem 1989 r. gruzińska stolica spłynęła krwią. Antykomunistyczni demonstranci na ulicach zażądali niepodległości dla swej ojczyzny. Zostali zaatakowani przez armię ZSRR, która zabiła 21 osób. Trzy miesiące po sierpniu 1989 r. parlament Gruzji potępił okupację kraju przez sowiecką władzę.

Czyżby podpułkownik Zawojski nie mógł znaleźć bardziej relaksującego miejsca na urlop? A może chodziło nie tylko o urlop? Może potrzebował dyskretnie porozmawiać z kimś, kto z przyczyn służbowych musiał przebywać na sowieckim Kaukazie?

Jeśli chodzi o inne osoby, z którymi podpułkownik Jerzy Zawojski prawdopodobnie konsultował się w sprawie Rydzyka, na pierwszym miejscu należy wymienić starszą inspektorkę Marię Gwóźdź-Łopatkę.

Odpowiedzialny za sprawy paszportowe Zawojski zainteresowany był aktami Rydzyka w związku z jego wyjazdem zagranicznym. Tymczasem funkcjonariuszka Gwóźdź-Łopatka:

- miała w małym palcu akta krakowskich księży;

- znała sprawę wyjazdów zagranicznych Rydzyka (sama mu na te wyjazdy pozwoliła);

- w przeciwieństwie do swej koleżanki Barbary Piórko wciąż pracowała w Krakowie, była więc pod ręką.

Niestety, ta ostatnia okoliczność mogła przyczynić się do tego, że w aktach brak informacji o kontaktach podpułkownika Zawojskiego ze starszą inspektorką Gwóźdź-Łopatką. Zawojski nie musiał do niej pisać, żeby się z nią skontaktować. Wystarczyło się do niej przespacerować. Oczywiście, można też było zatelefonować. Dzwonić do Gwóźdź-Łopatki podpułkownik Zawojski mógł zresztą i wcześniej, jeszcze podczas pobytu w Kolonii. Zaraz po tym, jak kontakt z Rydzykiem albo informacje dotyczące księdza zaniepokoiły Zawojskiego.

Rzecz jasna, jeśli rozmowa z Gwóźdź-Łopatką była istotna, podpułkownik Zawojski powinien był rozważyć sporządzenie z niej notatki służbowej. Ale inspektor Gwóźdź-Łopatka mogła go od tego odwieść. Na przykład mogła mu powiedzieć, że sprawy związane z Rydzykiem są „tajne specjalnego znaczenia”.

Sprawdźmy, co się wtedy działo w życiu i pracy Marii Gwóźdź-Łopatki. Sprawdźmy, co funkcjonariuszka robiła w kwietniu i maju 1988 r., gdy Rydzyk zaczął się starać o wznowienie ważności paszportu, a podpułkownik Zawojski zainteresował się osobliwym księdzem.

Tak się składa, że 21 kwietnia 1988 r. starsza inspektorka Gwóźdź-Łopatka poprosiła o zgodę na wyjazd do ZSRR. Turystyczny, ma się rozumieć.

Poprosiła o zgodę, uzyskała ją i pojechała. W paszporcie funkcjonariuszki przechowywanym przez IPN[137] znajdują się wjazdowe i wyjazdowe pieczątki sowieckiej straży granicznej z 1988 r. Kto na tę eskapadę pozwolił Marii Gwóźdź-Łopatce? Jej szef Kazimierz Aleksanderek – znany nam miłośnik Związku Sowieckiego, członek promoskiewskiej Grupy „D”.

Co interesujące, ten wyjazd do „ojczyzny komunizmu” funkcjonariuszka Gwóźdź-Łopatka zawdzięczała jedynie Aleksanderkowi. W aktach esbeków z Wydziału IV ich prośby o podróże zagraniczne, także te do ZSRR, zazwyczaj były wspierane przez wielu zwierzchników. Na formularzach podań widać przychylne adnotacje i wyrazy poparcia licznych przełożonych… Inaczej jest w przypadku formularza, na którym Maria Gwóźdź-Łopatka w 1988 r. poprosiła o zgodę na wyjazd do ZSRR. Wygląda on tak, jakby funkcjonariuszka skierowała swoją prośbę tylko do promoskiewskiego Aleksanderka. Ten zaś wyraził zgodę, nie zasięgając – przynajmniej oficjalnie – niczyjej opinii.

Na koniec tej części książki policzmy, ilu esbeckich materiałów dotyczących Rydzyka lub związanych z Rydzykiem nie można znaleźć w archiwach IPN. Spójrzmy raz jeszcze na wszystko, co w świetle naszych informacji istniało lub powinno było istnieć, a czego brakuje.

Po pierwsze, teczka TEOK Tadeusza Rydzyka.

Po drugie, materiały specjalnego znaczenia oznaczone numerem OMA-001364/76, które w 1976 r. wysłano z Torunia do Koszalina.

Po trzecie, materiały 00111/82, które w 1982 r. trafiły z Torunia do Elbląga.

Po czwarte, dokumentacja obu tych przesyłek, która powinna była pozostać u nadawcy, czyli w archiwum toruńskiej SB.

Po piąte, przechowywana w esbeckiej centrali ewidencyjnej MSW dokumentacja korespondencji w sprawie księdza Rydzyka, którą MSW prowadziło z lokalnymi jednostkami SB, takimi jak Toruń (gdzie pojawił się numer OMA) i Kraków (gdzie podpułkownik Zawojski otrzymał od centrali treść jej zapisów na temat Rydzyka).

Po szóste, inne materiały dotyczące Tadeusza Rydzyka w tej samej centrali MSW, która musiała zarejestrować księdza Rydzyka jako duchownego (przypomnę, że według „Przeglądu Archiwalnego IPN” w centrali przetrwały 23 074 karty ewidencyjne księży, jednak nie widać wśród nich Rydzyka)[138].

Po siódme, dokumentacja starań Romana Paszkowskiego o zgodę władz PRL na zmianę obywatelstwa.

Po ósme, teczka dotycząca rozpracowywania Romana Paszkowskiego przez poznański kontrwywiad.

Po dziewiąte, materiały dotyczące inwigilacji Romana Paszkowskiego w Łodzi oznaczone numerem 13912 (względnie 53912 lub 73912).

Po dziesiąte, materiały esbeckiej centrali ewidencyjnej MSW w Warszawie dotyczące Romana Paszkowskiego (dziś nie widać ich śladu, mimo że w latach 80. centrala miała wiadomości o pobycie Paszkowskiego w Łodzi i dzieliła się nimi z Częstochową).

Po jedenaste, egzemplarz częstochowskiego meldunku o Romanie Paszkowskim wysłany do inspektora Burego. Przypomnijmy: ten egzemplarz również gdzieś się zawieruszył.

Zatem mamy jedenaście tajemniczych zniknięć. Jedenaście razy Tadeusz Rydzyk z Romanem Paszkowskim przemknęli przez kartoteki SB w ośmiu polskich miastach. A jednak ślady obu panów z tych kartotek tajemniczo wyparowały. O ile nie zawieruszyły się tajemniczo w archiwach IPN lub pogrążyły w sejfach ABW.

Czas najwyższy, żeby ksiądz Rydzyk wyjaśnił nam braki w aktach SB, które go dotyczą. Trudno bowiem przypuścić, żeby nie znał lub nie domyślał się przyczyn choćby niektórych z tych jedenastu białych plam.

Czas najwyższy, żeby ksiądz Rydzyk wyspowiadał się Polkom i Polakom.

CZĘŚĆ 4
Cudowne narodziny Radia Maryja

Rozdział XV
Rosja będzie rządzić resztą

Komunizm upada. Ksiądz Rydzyk przyjeżdża do Polski i zakłada ultrakatolickie, ultrakonserwatywne Radio Maryja. Również – antyzachodnie, o czym niedługo będzie można się przekonać.

Musimy odpowiedzieć na dwa pytania. Pierwsze: skąd Rydzyk wziął pomysł? Drugie: skąd miał pieniądze na jego realizację?

Jeśli chodzi o pomysł, to znamy trzy źródła inspiracji założyciela Radia Maryja.

Pierwszą inspirację stanowiło niemieckie Radio Maria International. Również ultrakatolickie i ultrakonserwatywne, a według swoich krytyków – nietolerancyjne, agresywne, zionące nienawiścią do obcych.

Drugą inspiracją było założone w 1983 r. włoskie Radio Maria z lombardzkiej miejscowości Arcellasco. To przedmieście miasteczka Erba, położonego jakieś 25 kilometrów na północ od Mediolanu. Znam dobrze te okolice, ponieważ przez 5 lat mieszkałem w Mediolanie i dorabiałem jako tłumacz w podobnych lombardzkich miasteczkach. Miejscowości te były bogate, konserwatywne i nudne. Zanim przyszły lata 90., a z nimi fala północnowłoskiego separatyzmu, w miasteczkach Lombardii rządziła przeważnie chadecja, słynna z afer korupcyjnych (aczkolwiek inne partie niewiele jej ustępowały, a socjaliści nieraz wysuwali się na prowadzenie w zbieraniu łapówek). Chadecja krzewiła nie tylko łapówkarstwo, lecz także nudę. W jednym z miasteczek nie było nawet dyskoteki, co w ówczesnych Włoszech stanowiło ewenement. Chadecka rada miejska nie chciała pozwolić na muzykę taneczną, albowiem taniec wiedzie do grzechu. Gdy chadeków zastąpili separatyści z Ligi Północnej, nie doszło do rewolucji obyczajowej. Lombardzki separatyzm często potrafił połączyć nienawiść do stołecznego Rzymu z uwielbieniem dla rzymskiego katolicyzmu.

Założycielem Radia Maria z Arcellasco był ksiądz Mario Galbiati. We Włoszech traktowano go jak fenomen, którego nikt nie umie wytłumaczyć. Jakim cudem prowincjonalny ksiądz bez medialnego doświadczenia zakłada radio z nadajnikiem na kościelnej wieży, które zaczyna nadawać na Lombardię, na kilka regionów, wreszcie na cały kraj? Jakim cudem ksiądz radiowiec utrzymuje rozgłośnię z datków od słuchaczy? Jakim cudem zdobywa sponsorów na czterech kontynentach?

W 1987 r. – gdy włoskie Radio Maria osiąga szczyt swego sukcesu – coś się psuje. Ksiądz Galbiati popada w konflikt ze swoimi wspólnikami. Na ich czele staje Emanuele Ferrario, sprawny i bezwzględny przedsiębiorca spożywczy, który przeobraża się w sprawnego i bezwzględnego przedsiębiorcę medialnego. Antenę rozgłośni przestaje prowadzić ksiądz Mario Galbiati. Zastępuje go nie mniej katolicki i konserwatywny, a do tego jeszcze otwarcie homofobiczny i ksenofobiczny ksiądz Livio Fanzaga. Jednak ksiądz Galbiati się nie poddaje. W latach 1993–1994 zakłada swoją kolejną rozgłośnię: Radio Mater (Mater to po łacinie „Matka”)[139].

Nowe radio księdza Galbiatiego też odnosi sukces, którym w tym przypadku jest przetrwanie. Istnieje przez następne dziesięciolecia obok włoskiego Radia Maria, bardzo przecież podobnego. Do tego jeszcze ksiądz Fanzaga, ambitny rywal, daje z siebie wszystko, żeby prześcignąć Galbiatiego w ultrakatolicyzmie.

W latach 2008–2011 doszło do interesującego przetargu. Władze Szwajcarii zaoferowały stacjom radiowym m.in. fale o częstotliwości 558 kiloherców z nadajnika Monte Ceneri we włoskojęzycznym kantonie Ticino. Zgłosiło się po nie Radio Mater księdza Galbiatiego. Coś jednak poszło nie tak. Sprawa się ślimaczyła i szwajcarskie fale przejęła w końcu… kremlowska rozgłośnia Voice of Russia (La Voce della Russia, Głos Rosji)[140]. Obecnie Głos Rosji jest częścią słynnego Sputnika. To rozgłośnia i portal, które stanowią jedną z najbardziej agresywnych tub propagandowych rosyjskiego dyktatora Władimira Putina[141].

Przyznanie fal radiowych kremlowskiemu Głosowi Rosji z oczywistych przyczyn wzbudziło wątpliwości w Szwajcarii. Tamtejszy deputowany Alexander Baumann zgłosił w tej sprawie interpelację do swojego rządu[142].

Trudno ustalić, dlaczego Radio Mater w tym przetargu ostatecznie przegrało lub się z niego wycofało, robiąc miejsce dla tuby propagandowej Kremla. Szwajcarskie źródła informują o sprawie z tradycyjną szwajcarską powściągliwością.

Mniej powściągliwy jest natomiast Tadeusz Rydzyk, który publicznie chwali założyciela Radia Mater, a wcześniej Radia Maria – czyli księdza Galbiatiego. Rydzyk mówi, że Galbiati to „fantastyczny człowiek”, który został odsunięty od Radia Maria, ponieważ „diabeł się mścił”. Za co diabeł się mścił na księdzu Galbiatim? Za to, że dobrze służył „sprawom Bożym i Maryi” – twierdzi Rydzyk.

Trzecim źródłem inspiracji dla założyciela polskiego Radia Maryja miał być Włoch Ivano Angelo Pietrobelli (występujący czasem jako Angelo Ivano Pietrobelli). Według niektórych źródeł – były włoski dyplomata. Według innych Pietrobelli nie był dyplomatą, tylko pracownikiem konsulatu Italii w Niemczech, który pełnił obowiązki niemające charakteru dyplomatycznego. Tak czy inaczej, Pietrobelli już nie pracował w konsulacie, gdy poznał Rydzyka. Zajmował się czymś innym: organizował wysyłkę literatury religijnej, w tym Biblii, do Rosji. Był to moment, w którym upadający Związek Sowiecki przestał zaciekle zwalczać taki import (wcześniej robił to w ramach urzędowego i wojującego ateizmu, który stanowił ważny element kremlowskiej wersji komunizmu). We Włoszech trudno czegokolwiek się dowiedzieć o Pietrobellim. Jego nazwisko pojawia się głównie na niemieckich i polskich katolickich stronach internetowych.

Dlaczego Angelo Pietrobelli jest dla nas istotny? Ponieważ to on w 1990 r. miał zachęcać księdza Rydzyka do tego, żeby spotkał się z księdzem Galbiatim, poszedł w jego ślady i założył polską wersję włoskiego Radia Maria.

Tyle, jeśli chodzi o pytanie, skąd Rydzyk wziął pomysł na Radio Maryja.

A skąd wziął pieniądze?

Stawianie tej kwestii może się zdawać zbędne. Przecież doskonale wiemy, że ksiądz Rydzyk od samego początku swej radiowej działalności usilnie zabiegał o datki wiernych. Jak również o ich dusze, co przyniosło mu kolejne profity. Albowiem politycy obsypali Rydzyka gotówką podatników w zamian za podszeptywanie duszom, na kogo mają głosować. Pojawili się też potężni i sprytni przedsiębiorcy, którzy wyczuli, dokąd płyną pieniądze, i zaoferowali, że chętnie je pomnożą we współpracy z „ojcem dyrektorem”. Najbardziej interesujące z tych powiązań biznesowo-politycznych prześwietlimy w drugim tomie tej książki.

Jednak to wszystko nie mogłoby się zdarzyć, gdyby ksiądz Rydzyk nie miał swojej rozgłośni i swoich słuchaczy. W tym celu musiał najpierw zdobyć nadajnik i wieżę radiową, żeby móc potem zdobywać serca i dusze. Jak Rydzyk uzyskał podstawowy kapitał na rozruch interesu?

Posłuchajmy, co nasz bohater sam o tym mówi. W książce Szymona Cieślara Życie jest ciekawe. Z Ojcem Tadeuszem Rydzykiem CSsR rozmowy niedokończone[143] ksiądz Rydzyk opisuje pierwszy zastrzyk gotówki, który pozwolił mu postawić maszt w Polsce i rozpocząć nadawanie.

„Kiedy byliśmy jeszcze we Włoszech, Angelo zaproponował mi:

– Jedźmy, chcę Ojcu coś jeszcze pokazać. Jedźmy do Szwajcarii.

– Ale ja nie mam wizy.

– Nie szkodzi, będziemy się modlić za zmarłych celników i wszystkich zmarłych, którzy pracowali w służbach granicznych, oni nam pomogą przejechać.

Proszę sobie wyobrazić, że ani we Włoszech nas nie kontrolowali, ani w Szwajcarii, chociaż jechałem z duszą na ramieniu. Zajechaliśmy do Martini, to jest Szwajcaria francuska. Spotkałem tam panią Rozę Winter, mówiącą pięcioma językami, od której otrzymałem pierwszą statuę Matki Bożej Rosa Mistica (Róża Duchowna – przyp. red.) dla Radia Maryja. Angelo wraz z Rozą Winter pokazywali mi po drodze różne nadzwyczajne rzeczy, cuda, ale ja im mówiłem:

– Mam już cuda, to jest Eucharystia, sakramenty, spowiedź. Ja nie chcę więcej, ja mam Ewangelię.

Jednak podczas podróży otrzymywałem pewne znaki, które świadczyły o tym, że znajduję się na dobrej drodze, że Pan Bóg mi błogosławi. Pan Bóg posługuje się w naszym życiu ludźmi. Pamiętam, jak Roza Winter prosiła mnie, żebym przyjechał koniecznie do Martini na spotkanie z pewną osobą, która miała doświadczenia mistyczne. Odnosiłem się sceptycznie do tych doświadczeń, nie było przecież jeszcze w tej sprawie oficjalnego stanowiska Kościoła. Skąd mogłem wiedzieć, czy te sprawy pochodzą od Pana Boga. Ale ona bardzo nalegała, mówiła, że na tym spotkaniu opat będzie sprawował Mszę Świętą i będzie wielu księży. Dla świętego spokoju pojechałem taki kawał drogi, chociaż byłem bardzo zmęczony. W czasie Mszy Świętej walczyłem ze zmęczeniem, ale po niej miały miejsce interesujące rozmowy.

Tuż przed moim wyjazdem Rosa Winter wręczyła mi 10 tys. franków szwajcarskich. Powiedziała mi, że ta mistyczka przekazała ludziom: Ojciec Tadeusz Rydzyk chce robić Radio Maryja w Polsce. Jest ono potrzebne i na ten cel potrzebne są pieniądze. Akurat tyle pieniędzy potrzebowaliśmy, żeby zapłacić za postawienie pierwszej wieży radiowej. Za każdym razem jest tak, że Pan Bóg posługuje się różnymi ludźmi, tylko trzeba Go słuchać”.

Opisując to samo wydarzenie, autorzy książki Imperator dodają: „Okazuje się, że doświadczona mistycznie Szwajcarka w nadprzyrodzony sposób «sprawdziła wiarygodność» Polaka i test wypadł pomyślnie”.

Kim była ta mistyczka? Odpowiedź znajdziemy w artykule zamieszczonym na stronie internetowej Vassula.pl. Strona propaguje osobę, działalność i „proroctwa” niejakiej Vassuli Ryden. To grecko-szwajcarska wizjonerka, która od dziesięcioleci publikuje orędzia dyktowane rzekomo przez Boga.

Artykuł nosi tytuł Niezwykły dar Vassuli Ryden a historia powstania Radia Maryja w Polsce i odnosi się do zacytowanej wyżej opowieści księdza Rydzyka o szwajcarskiej mistyczce. Z tekstu wynika, że to właśnie pani Ryden była tajemniczą sponsorką i promotorką założyciela Radia Maryja w 1990 r. Nigdzie nie zetknąłem się z żadną próbą zdementowania tej informacji.

Cytuję artykuł: „Radio Maryja to od 20 lat dla jednych bardzo cenny katolicki głos w naszych domach, dla innych zaś rozgłośnia znienawidzona, bo zbyt patriotyczna i zbyt katolicka (…). Wśród najstarszych pracowników, ale również wśród słuchaczy – pielgrzymów, są tacy, którzy pamiętają, że Ojciec Dyrektor na początku istnienia Radia wspominał nieraz o tym umacniającym i upewniającym go na obranej drodze spotkaniu z Vassulą Ryden w Szwajcarii oraz o otrzymanym darze i przesłaniu. Notabene: pierwsza książka z orędziami Prawdziwego Życia w Bogu [mistyczny manifest Vassuli Ryden], którą (…) otrzymaliśmy do przetłumaczenia, był to egzemplarz otrzymany osobiście przez o. Jana Mikruta [redemptorysta, współpracownik Rydzyka, współzałożyciel Radia Maryja] z dedykacją Vassuli dla Polaków. Obecnie mniej się o tym mówi.

Dar pieniężny Vassuli, choć wielki i decydujący dla istnienia rozgłośni, był oczywiście bezinteresowny – z Bożego natchnienia, któremu była wierna. Nie otrzymała w zamian nawet zapewnienia, że ta katolicka rozgłośnia dbać będzie o dobre imię jej samej i powierzonej jej misji. Nieraz więc na antenie Radia, które przecież mogło zaistnieć przed 20 laty właśnie dzięki wsparciu Vassuli, w rozmowach ze słuchaczami, pojawiają się głosy krytykujące ją i oczerniające. Podobnie jak wśród naszych czytelników nie brak zaciekle atakujących Radio. Mamy wielką nadzieję, że zarówno zwolennicy Radia, jak i ci, którzy patrzą na nie sceptycznie, a cenią Prawdziwe Życie w Bogu, dojrzą pośród przejawów słabości ludzi, którzy tę rozgłośnię tworzą, ten pozytyw, że rozmodliło ono Polskę i uwrażliwiło na konieczność obrony tradycyjnych polskich i chrześcijańskich wartości (…). Może warto na osobę Vassuli spojrzeć także przez pryzmat tego, co wierna natchnieniu, uczyniła dla Polaków i dla Kościoła w Polsce ponad 20 lat temu, a co do dziś owocuje, służąc umacnianiu wiary i pobożności wielu”[144].

Jak widać, nie wszyscy słuchacze Radia Maryja wiedzą lub pamiętają o niezwykłym darze Vassuli Ryden dla Tadeusza Rydzyka i jego rozgłośni. Pani Ryden i jej polscy zwolennicy muszą o tym przypominać niektórym niewdzięcznikom. Nie zalicza się do nich jednak sam Rydzyk, który wspomina dar szwajcarskiej mistyczki jako cenny. Dzięki niemu zaczął nadawać, postawił pierwszą wieżę radiową…

Jak wiadomo, ksiądz Rydzyk nieraz mija się z prawdą. Zbadajmy więc, czy taka kwota mogła wystarczyć na postawienie radiowego masztu o lokalnym zasięgu.

W postkomunistycznej Polsce lat 1990–1991 kwota 10 tys. franków według ówczesnego kursu równała się 7850 dolarom, co dawało ok. 74 mln 575 tys. starych złotych.

Oczywiście, był to okres bardzo niskiej wartości złotówki. Nasza gospodarka dopiero wydobywała się z hiperinflacji spowodowanej zapaścią gospodarczą schyłkowego PRL. W 1991 r., gdy Rydzyk stawiał swój pierwszy maszt w Toruniu, średnia pensja miesięczna w Polsce wynosiła 1 mln 770 tys. starych złotych. Zatem dar szwajcarskiej mistyczki równał się 42 średnim miesięcznym pensjom (co w końcu 2020 r. dawałoby około 217 tys. zł)[145].

Czy w 1991 r. za taką kwotę można było postawić maszt radiowy, który zapewniałby nadajnikowi zasięg obejmujący Toruń i podmiejskie miejscowości?

Zapytałem o to jednego z najbardziej znanych radiowców w Polsce, Pawła Sitę, który w latach 90. kierował kultową rozgłośnią młodzieżową Radiostacja.

„To możliwe, jeśli Tadeusz Rydzyk kupił tani, używany maszt radiostacji lokalnej w Niemczech, zdemontował go, przewiózł do Polski i zamontował u siebie. Często tak robiono. W Niemczech było sporo takich starych masztów. Lokalne stacje je wymieniały, a Polacy kupowali. Jeśli przy tym Rydzyk zaapelował do robotników, żeby zmontowali mu maszt za darmo, w charakterze ofiary na Kościół, to taka kwota powinna wystarczyć” – powiedział Sito.

Wynika z tego, że Rydzyk ma poważne powody do wdzięczności wobec pani Ryden. Kim jest kobieta, która najwyraźniej pomogła księdzu Rydzykowi założyć Radio Maryja?

Powszechnie dostępne źródła internetowe podają, że pani Ryden urodziła się w 1942 r. jako Vassiliki Claudia Pendakis w prawosławnej greckiej rodzinie osiadłej w Egipcie. Jako nastolatka przeniosła się z rodzicami do Szwajcarii. Zajmowała się sportem i sztuką. W wieku 24 lat poślubiła Szweda o nazwisku Johan Holmberg, który pracował dla Organizacji Narodów Zjednoczonych i współpracował z Bankiem Światowym[146].

Następnie się z nim rozwiodła i poślubiła kolejnego Szweda, który… również pracował dla ONZ, a później został konsultantem Banku Światowego. Szczęśliwy wybranek, którego nazwisko nosi teraz nasza wizjonerka, nazywa się Per Ryden[147].

Najwyraźniej Vassula Ryden lubi bardzo ściśle określony typ mężczyzn. Jako żona pierwszego, a następnie drugiego Szweda z ONZ, pani Ryden wędrowała po całym świecie, od Mozambiku przez Lesoto i Szwecję po Bangladesz. Jednak regularnie powracała do Szwajcarii, gdzie w końcu osiadła na stałe.

W Bangladeszu pani Ryden została – jak twierdzi – nawiedzona przez swojego anioła stróża o imieniu Daniel. Miało się to zdarzyć w listopadzie 1985 r. Anioł stróż rzekomo przygotował ją na spotkanie z Bogiem, które nastąpiło kilka miesięcy później[148].

Spotkanie stanowiło początek całej serii nadnaturalnych kontaktów. Zaowocowały one tekstami, które – jak twierdzi autorka – zostały podyktowane z zaświatów.

Vassula Ryden ma wielu przeciwników. Również w Watykanie, który potępił teksty publikowane przez nią jako „zawierające błędy” i „wynikające z osobistych przemyśleń zamiast niebiańskich przesłań”[149]. Niektórych ze swoich krytyków pani Ryden zwalcza całkiem ziemskimi środkami, mianowicie przy pomocy prawników. W 2012 r. zastraszyła blogerkę Marię Laurę Pio, która prowadziła stronę internetową krytyczną wobec Vassuli Ryden i jej „proroctw”. Gdy pani Pio dostała pismo z groźbą pozwu od prawników szwajcarskiej mistyczki, zlikwidowała witrynę[150].

Do tego, jak Radio Maryja odnosi się dziś do pani Ryden, przejdziemy za chwilę. Najpierw jednak przyjrzyjmy się temu, jaki wydźwięk polityczny i geopolityczny mają wizje Vassuli Ryden. Albowiem niektóre z nich bez wątpienia taki wydźwięk mają.

W marcu 1988 r. pani Ryden opublikowała specjalne wydanie swego magazynu „True Life In God”, poświęcone… Rosji. Znalazło się w nim „proroctwo” następującej treści, rzekomo podyktowane przez Boga.

„Moja Rosjo, jakże ja, Pan, cię kocham! (…) Rosja zostanie wskrzeszona Mą Boską Ręką i na tym szczycie Świętości, kiedy Ma Ręka zostanie na niej położona, rozgrzewając wyziębnięte serce Rosji, ożywiając ją, ona powstanie z ciszy śmierci i swego świata ciemności do Mego Świata Pokoju i Światła; z głośnym krzykiem zamanifestuje swoją radość, widząc swojego Zbawiciela u swego boku, podniosę ją do Mnie, a Mój Płomień Miłości rozpali jej serce, oczyszczając ją i pozostawiając w całkowitym zachwycie dla Mnie, jej Boga, O Rosjo, Moja Rosjo! Jakże ja, Pan, cię kocham”[151].

Na stronie internetowej Tlig.org (anglojęzyczna witryna Vassuli Ryden)[152] można znaleźć inne podobne „proroctwo”. Tekst powstał w 1992 r.

Czytamy w nim, jakoby Bóg powiedział pani Ryden, że „Rosja będzie rządzić resztą moich dzieci w świętości (…). Być może JEDNOŚĆ przyjdzie przez nią (…). Jestem Zmartwychwstaniem, a Zmartwychwstanie wkrótce nastąpi w Mojej Córce Rosji; nie sądźcie jej synów i córki, abym nie był zmuszony was sądzić; gdyby ktoś wśród was był doskonały, nadal byście się nie liczyli w Mojej Doskonałości; wkrótce Chwała zostanie Mi dana w całej pełni, a Rosja będzie rządzić resztą Moich dzieci w świętości”[153].

Chrześcijaństwo terminem „dzieci Boże” określa ludzi. Zatem Vassula Ryden nie tylko głosiła, że Rosja trafi na „szczyt Świętości”. Głosiła również, że kraj ten będzie rządzić resztą ludzkości. Przedstawiała to twierdzenie jako prawdę objawioną, pochodzącą od Boga. Robiła to na przełomie lat 80. i 90., więc w tym samym okresie, w którym wsparła księdza Rydzyka i Radio Maryja.

Jak obecnie odnosi się pani Ryden do Rosji? Czy nadal składa jej hołdy?

W 2017 r. na stronie Vassula.pl został zamieszczona „Relacja pielgrzyma”, pod którą podpisał się dominikański misjonarz Julian Różycki. Zakonnik opisuje „jedenastą już pielgrzymkę ekumeniczną Prawdziwego Życia w Bogu, której przewodniczyła Vassula Ryden, prawosławna mistyczka. Według zapowiedzi pod koniec poprzedniej pielgrzymki w Rzymie miała się odbyć w Tanzanii, ale z niewyjaśnionych powodów, w trakcie przygotowań przeniesiono ją do Moskwy. Odbyła się w dniach od 2 – 10 września 2017 pod tytułem: Oddając Cześć Rosyjskiemu Prawosławiu / Honouring Russian Orthodoxy. Emblematem całej pielgrzymki była ikona Trójcy Świętej umieszczona na frontowej ścianie sali spotkań pomiędzy ikoną Matki Bożej z Dzieciątkiem z lewej strony a Jezusem Zbawicielem po prawej. Po przyjeździe w sobotę wieczór i zakwaterowaniu się w największym hotelu moskiewskim Vega spotkania zaczęły się w niedzielę i trwały do soboty (9 września)”[154].

Nie udało mi się ustalić, kto płaci za hotelowe pielgrzymki pani Ryden między Zanzibarem a Moskwą. Na czyje poparcie w Rosji wizjonerka mogłaby liczyć? Rosyjska Cerkiew prawosławna, zdominowana przez zwolenników putinowskiego reżimu, odnosi się ostrożnie do Vassuli Ryden – ale nie toczy przeciw niej krucjaty. Metropolita Hilarion, odpowiedzialny za kontakty tej Cerkwi z innymi organizacjami religijnymi, zapewnił pani Ryden audiencję u swego zastępcy archimandryty Filareta. Podczas audiencji Vassula Ryden podarowała archimandrycie swoje książki wydane po rosyjsku (gdyż szwajcarska mistyczka publikuje także w tym języku). Filaret, pytany później o to spotkanie przez przeciwników pani Ryden, uznał za stosowne oświadczyć, że nie spotkał się z nią na osobności[155].

Również media księdza Rydzyka okazują ostrożność, ale niekoniecznie wrogość wobec Vassuli Ryden. W 2007 r. portal rozgłośni RadioMaryja.pl zamieścił artykuł jezuity Aleksandra Posackiego. Czytamy tam, co następuje: „Nadprzyrodzone doznania zwykle nie stanowiły dla Kościoła problemu, jeżeli dotyczyły (…) indywidualnego rozwoju duchowego. Liczyły się wtedy kryteria subiektywne (…). Jeżeli w trakcie objawień wystąpią jednoznaczne negatywne cechy, Urząd Kościoła (Kongregacja Nauki Wiary jest tu instancją najwyższą, a Urząd to najczęściej osoba biskupa danego miejsca) orzeka negatywnie w celu ostrzeżenia wiernych przed błędem, aby ich uchronić przed duchową szkodą (…) przykładem są pisma i działalność Vassuli Ryden (…) o których orzekła Kongregacja Nauki Wiary w dniu 6 października 1995 r., stwierdzając, że zawierają błędy doktrynalne. Kongregacja wezwała biskupów, aby należycie pouczyli swoich wiernych i nie dopuszczali do szerzenia się jej pism. Kongregacja wezwała wiernych, by nie uznawali objawień i wypowiedzi Vassuli Ryden za nadprzyrodzone. Mimo że został podjęty dialog Watykanu z Vassulą Ryden, nota Kongregacji Nauki Wiary nie została odwołana.

Oto fragment tego dokumentu zwracającego uwagę na problemy doktrynalne: Uważna i spokojna analiza całej sprawy, dokonana przez Kongregację w celu «zbadania duchów, czy są z Boga» (por. 1 J 4, 1), ujawniła – obok aspektów pozytywnych – także cały zespół elementów o zasadniczym znaczeniu, które w świetle doktryny katolickiej należy ocenić negatywnie. Trzeba nie tylko zwrócić uwagę na podejrzany charakter zewnętrznych form, w jakich dokonują się owe rzekome objawienia, ale także podkreślić zawarte w nich pewne błędy doktrynalne [AP]. Mówią one między innymi o Osobach Trójcy Świętej, posługując się tak niejasnym językiem, że prowadzi to do pomieszania właściwych imion i funkcji Boskich Osób. Rzekome objawienia obwieszczają, że wkrótce w Kościele zapanuje Antychryst. W duchu milenarystycznym zapowiadają decydującą i chwalebną interwencję Boga, który ma jakoby ustanowić na ziemi, jeszcze przed ostatecznym przyjściem Chrystusa, erę pokoju i powszechnego dobrobytu. Przewidują też bliskie już powstanie Kościoła, który miałby być swego rodzaju wspólnotą panchrześcijańską, co jest niezgodne z doktryną katolicką. Fakt, że wymienione wyżej błędy nie pojawiają się w późniejszych pismach Vassuli Ryden, jest znakiem, że rzekome «niebiańskie objawienia» są jedynie owocem prywatnych przemyśleń”[156].

Obserwujemy więc dwoiste podejście do szwajcarskiej mistyczki. Ksiądz Posacki pisze o wydanym przez Watykan zakazie szerzenia „proroctw” pani Ryden. Jednak dodaje, że po tym zakazie Vassula Ryden nawiązała dialog z Watykanem. Wybrany przez autora fragment noty Kongregacji Nauki Wiary potępia nauczanie pani Ryden. Zaczyna się jednak od wspomnienia o „aspektach pozytywnych” jej nauczania. Pod koniec zaś fragmentu noty czytamy, że Vassula Ryden w późniejszym okresie swej działalności… uwolniła się od błędów doktrynalnych. Pointą jest sugestia, jakoby pani Ryden była myślicielką, która idzie we właściwym kierunku, tylko niepotrzebnie przedstawia swoje przemyślenia jako podyktowane bezpośrednio przez Niebo.

Artykuł księdza Posackiego nie wspomina o mistyczno-hotelowym stosunku Vassuli Ryden do Rosji.

Rozdział XVI
Dyrygent dusz z czekoladą w dłoni

Rok 1991 był kluczowy w życiu Tadeusza Rydzyka. Wtedy to Rydzyk z kłopotliwego, zabłąkanego księdza staje się „ojcem dyrektorem”. Z pozyskanymi na Zachodzie pieniędzmi krąży po Polsce. Ma za co postawić wieżę radiową. Posiada też piękny niemiecki samochód marki Audi, wówczas obiekt pożądania wielu polskich mężczyzn (później Rydzyk będzie narzekać na kolor: niemądrzy cudzoziemcy dali mu czerwone auto, a wtedy kolor czerwony źle się kojarzył). Ale oprócz pieniędzy na maszt oraz samochodu trzeba czegoś więcej. Przyszedł czas, żeby się zagnieździć. Znaleźć siedzibę dla rozgłośni, ale przede wszystkim – zakorzenić się w sensie instytucjonalnym. Pani Vassula Ryden może sobie głosić swoje „proroctwa” na własną rękę. Ksiądz Rydzyk potrzebuje akceptacji władz zakonnych dla swojej działalności. Inaczej mogłaby ona zostać szybko ukrócona. Słuchacze muszą też mieć pewność, że głos z odbiornika, głos szerzej wówczas nieznanego Rydzyka i jego współpracowników, to naprawdę „katolicki głos w twoim domu”, a nie jakaś podejrzana podróbka. Muszą wierzyć, że przekaz Tadeusza Rydzyka został zaakceptowany przez władze zakonne i kościelne, że płynie z samego serca Kościoła katolickiego.

Czego więc brakuje założycielowi rozgłośni? Odpowiedniego papierka podpisanego przez zwierzchnika. Rydzyk potrzebuje, żeby redemptoryści uznali Radio Maryja za swoje. Dałoby to rozgłośni coś w rodzaju wstępnego certyfikatu prawowierności. Zapewniłoby też niezależność od lokalnych struktur Kościoła katolickiego. Co do kwestii materialnych, to współbracia z zakonu także mogliby pomóc. Radio będzie potrzebować siedziby, redemptoryści zaś posiadają gdzieniegdzie budynki i grunty…

A równocześnie władze zakonne mają jak najmniej wtrącać się do pracy rozgłośni. Również od nich Tadeusz Rydzyk chce być niezależny! Ksiądz Rydzyk nie jest panią Ryden, nie może działać w oderwaniu od Kościoła katolickiego – ale ma pewną cechę wspólną ze szwajcarską mistyczką. Sam wie najlepiej, czego chce Bóg. A przede wszystkim wie, z czym boryka się niemieckie Radio Maria International, które atakuje lewicę oraz imigrantów – i w związku z tym stało się obiektem piętrowej presji. Niemiecka lewica naciska na niemiecki Kościół katolicki, żeby spacyfikował rozgłośnię. Zatem niemiecki Kościół katolicki ze swej strony naciska na rozgłośnię, żeby sama się spacyfikowała. Potrwa to jeszcze przez kilka lat. Potem biskup w Augsburgu straci cierpliwość, wymieni duchownego odpowiedzialnego za program i każe zastąpić wątki polityczne modlitewnymi. Tadeusz Rydzyk przewiduje dla siebie podobne zagrożenia. Najwyraźniej już w 1991 r. wie, że będzie robić radio polityczne i bardzo kontrowersyjne. Chce uniknąć losu, który spotkał niemieckiego kolegę. Dlatego żąda, żeby zakon zapewnił mu niezależność od lokalnych struktur Kościoła katolickiego – jak również od samego zakonu!

Brzmi to wszystko karkołomnie. Jednak Rydzykowi znowu się udaje. W jaki sposób?

Warszawską prowincją zakonu redemptorystów – do której należą polskie klasztory i polscy ojcowie – zaczął właśnie zarządzać ojciec Leszek Gajda. To stary kolega z Olkusza, który 30 lat wcześniej wciągnął Rydzyka do zakonu. Ksiądz Rydzyk sprawnie wykorzystuje długotrwałą znajomość i sentymenty z seminarium. Dostaje od współbraci działkę w Toruniu na siedzibę rozgłośni. A przede wszystkim uzyskuje zgodę ojca Gajdy na założenie katolickiego radia. I to na niezwykle korzystnych (dla Rydzyka) warunkach. Od samego początku radio ma być samodzielne:

- finansowo jako „jednostka organizacyjnie wyodrębniona” i „odrębny podmiot podatkowy” (to cytaty z aktu założycielskiego, wydanego przez księdza Gajdę);

- redakcyjnie, jako rozgłośnia kierowana niepodzielnie przez Tadeusza Rydzyka.

W następnych latach ksiądz Rydzyk będzie kokietować swoich wyznawców rzekomą skromnością – na przykład mówiąc, że Radio Maryja to nie „Radio Tadeusz”. Jednak od samego początku Radio Maryja jest „Radiem Tadeusz”. To autorski projekt Rydzyka, niezwykłego twórcy i działacza, który wykorzystuje nie tylko swoje uzdolnienia publicystyczne, ale też psychologiczne i artystyczne, nawet swój słuch muzyczny.

Ale zanim do tego przejdziemy, rzućmy okiem na bardziej przyziemne okoliczności powstania i funkcjonowania rozgłośni. Przyziemne, ale ważne, gdyż bez nich Radio Maryja nie mogłoby istnieć.

Rozgłośnia rodzi się w tak zwanej Betlejemce, czyli w małym, zapuszczonym domku jednorodzinnym przy toruńskiej ulicy Żwirki i Wigury. Dom stanowił część równie zapuszczonej, porośniętej drzewami owocowymi posesji, którą dwoje starszych ludzi podarowało redemptorystom. Tam w 1991 r. zainstalował się ksiądz Rydzyk ze swoim mikrofonem.

Przez cały rok Tadeusz Rydzyk pokonywał kolejne przeszkody. W marcu 1991 r. ksiądz Gajda zgodził się na warunki Rydzyka. W czerwcu rozgłośnia otrzymała państwowe zezwolenie na nadawanie w Toruniu i Bydgoszczy. Jednak ksiądz Rydzyk nie poczekał z rozpoczęciem prac kontruktorskich na decyzję świeckich władz RP. Już wcześniej zaczął stawiać maszt w Toruniu, sfinansowany przez mistyczną wielbicielkę Rosji. Szybko powstał też maszt w Bydgoszczy. Nie wiemy, skąd Rydzyk wziął pieniądze na tę drugą konstrukcję.

Za oficjalną datę założenia Radia Maryja uznaje się 8 grudnia 1991 r., ale pierwsza audycja poszła w eter następnego dnia, 9 grudnia[157].

Z początku sygnał docierał do Torunia, Bydgoszczy i okolicy. Jednak w 1995 r. Radio Maryja będzie już dysponować koncesją ogólnopolską i siecią placówek w całym kraju.

Razem z Rydzykiem rodzącą się rozgłośnię współtworzą dwaj inni zakonnicy, którzy wywodzą się z Polski południowo-wschodniej. To Eugeniusz Karpiel i Jan Mikrut. Czy wiedzą, na co się porywają? Nie są profesjonalnymi dziennikarzami. Jan Mikrut wcześniej zajmował się głównie młodzieżą. Z Radiem Maryja związał się w 1991 r. Oficjalnie został jego pracownikiem w 1993 r. Rozstał się z rozgłośnią w 2003 r. po ciężkim zawale serca. 10 lat później zmarł na nowotwór. Eugeniusz Karpiel działał jako misjonarz i duszpasterz akademicki. Zdobył też doświadczenie w pracy z ludźmi ciężko cierpiącymi, gdy był kapelanem instytutu onkologii w Gliwicach.

Odnotujmy, że ksiądz Karpiel ma szczególną pasję, nieczęstą wśród polskich katolickich duchownych. Mianowicie maluje ikony na wzór rosyjski. W późniejszych latach przynajmniej raz pojechał do Rosji, gdzie swoją pasją dzielił się z innymi[158]. Jednak w tym czasie nie utrzymywał już tak bliskich związków z Rydzykiem jak wcześniej. Stosunki między oboma duchownymi popsuły się w latach 90. za sprawą awantury dość błahej. Otóż ksiądz Karpiel kursował między Toruniem a domkiem w Bieszczadach, który sobie kupił. Zwoził do niego niepotrzebne, popsute sprzęty z toruńskiej siedziby radia. Sprzęty te później remontował i korzystał z nich w swojej bieszczadzkiej chacie. Mocno zirytowało to księdza Rydzyka, który najwyraźniej niechętnie się pozbywa nawet zbędnej własności. Tak powstała pierwsza rysa między Tadeuszem Rydzykiem a Eugeniuszem Karpielem, która zaczęła się przeobrażać w coraz większą szczelinę.

W 1999 r. podczas jednej z toruńsko-bieszczadzkich podróży Karpiela zdarzył się osobliwy wypadek samochodowy, który przyspieszył rozstanie obu księży. Na drogę, którą jechał ksiądz Karpiel, ktoś zrzucił z wiaduktu drabinę. Ale w tym momencie nic się jeszcze duchownemu nie stało. Drabina spadła na szosę, zanim ksiądz dojechał pod wiadukt. Nie podejrzewając niebezpieczeństwa, Eugeniusz Karpiel zatrzymał swoje auto i wysiadł, żeby usunąć drabinę z jezdni. Wtedy nagle nadjechał inny samochód, który potrącił księdza.

Po tym wypadku Eugeniusz Karpiel przez pół roku dochodził do siebie. Nie był w stanie pracować. Na jego miejsce Rydzyk wziął do siebie księdza Jana Króla, który stał się prawą ręką „ojca dyrektora” jako ekspert od spraw ekonomicznych. Minęły dwa lata i ksiądz Król całkowicie wypchnął księdza Karpiela z rozgłośni.

Przed pozyskaniem księdza Króla Tadeusz Rydzyk załatwiał sprawy finansowe na swój własny sposób. Wolał rozliczać się w gotówce, którą przywoził kontrahentom w walizkach i torbach. Dlaczego? Bo „panienki w banku” zadają zbyt wiele pytań – tłumaczył.

Mimo tych walizek pełnych gotówki, mimo pomocy od szwajcarskiej mistyczki, mimo czerwonego audi, ksiądz Rydzyk lubi mówić o ciężkich początkach rozgłośni. Między innymi – o 80 fenigach, czyli ówczesnych niemieckich groszach, które miał w kieszeni, gdy przyjechał do Torunia… „Ojcu dyrektorowi” wtórują jego wyznawcy. Oni opowiadają, że księża Rydzyk, Karpiel i Mikrut sami wówczas rozładowywali samochody, sami nosili sprzęt, sami pilnowali nocami Betlejemki, aby nic z niej zginęło. Czym się żywili? Kanapkami, które przynosili wierni – tak to będzie wspominać również Rydzyk w 2018 r. (podczas konferencji „Niepodległość cyfrowa”, którą zorganizował w swojej toruńskiej uczelni).

Jakaś część z tych opowieści może być prawdziwa. Można uwierzyć w to, że ksiądz Rydzyk, gdy pozwolono mu założyć upragnioną rozgłośnię, dawał z siebie wszystko. Czy jednak umiałby załatać ściany i naprawić piec lub zamontować kaloryfer? Wypada spytać, kto wyremontował zapuszczony domek, który bez tego – jak mówią świadkowie pierwszych chwil Radia Maryja – nie nadawałby się do użytku. Kto przysposobił Betlejemkę, kto ją konserwował, kto sprzątał?

W czasach PRL wśród polskich księży katolickich powszechne było przeświadczenie, że mają prawo żądać bezpłatnej pracy od wiernych. A toruńskie źródła mówią, że wierni dali z siebie znacznie więcej niż kanapki.

W latach 2005–2006 miałem okazję bliżej poznać grupę mieszkańców Torunia z klasy pracującej. Niektórzy z nich mieli swoje doświadczenia z księdzem Rydzykiem (był on tam wówczas istotnym, aczkolwiek bardzo szczególnym pracodawcą). Członkowie tej grupy przeważnie wyznawali katolicyzm w postaci „ludowej”, powszechnie kojarzonej właśnie z Tadeuszem Rydzykiem. Jednak wyrażali się o nim z wielkim krytycyzmem. W relacjach dotyczących Rydzyka powtarzały się dwa wątki:

- łapczywość na pieniądze;

- związany z nią wyzysk biednych ludzi, którzy pracują dla Radia Maryja za darmo.

Najlepiej zapamiętałem opowieść osoby, której bliska krewna przez długie lata bezpłatnie sprzątała siedzibę jednej z instytucji założonych przez Rydzyka. Tymczasem w jej rodzinie było coraz gorzej i gorzej: bezrobocie, choroby, nędza. Kobieta wyprosiła sobie audiencję u księdza. Opisała swoją sytuację i poprosiła o pomoc, przypominając, że od lat haruje za darmo dla Radia Maryja. Jej prośba została wysłuchana w sposób szczególny. Dostała kilka tabliczek czekolady. Gdy wróciła do domu, odkryła, że czekolada jest przeterminowana.

Podobnie gorzki smak miała relacja, którą usłyszałem od dziennikarza Dariusza Rostkowskiego. Redaktor Rostkowski w latach 90. pisał reportaż o Rydzyku i skontaktował się z jego krewnymi w Olkuszu.

Wbrew temu, czego można by się spodziewać, dziennikarz zetknął się z rodziną biedną – ale za to wolną od katolickiego fanatyzmu. Rodzeństwo narzekało, że Rydzyk nie kontaktuje się z braćmi i siostrami. Krewni podejrzewali, że wpływowy i światowy ksiądz wstydzi się swoich korzeni. Dziwili się, że ktoś tak nieczuły dla bliskich może głosić „obronę rodziny”. Z tego, co mówili, wynikało, że podczas tajemniczego zagranicznego zniknięcia Rydzyka w latach 1986–1988 mieli o nim znikome wiadomości – albo żadne. Ale niewiele więcej mogli z nim obcować również wtedy, gdy ksiądz Rydzyk przyjechał do kraju z pieniędzmi i zaczął je mnożyć. Młodsi członkowie rodziny skarżyli się, że po powrocie z Zachodu przebojowy wujek odwiedził ich tylko raz. Mimo ich biedy, niezbyt im pomógł. Podarował jedynie czekoladę.

Jak skomentować coś takiego? Wszystko to zdumiewa: jawne oznaki chorobliwej zachłanności, wyjątkowa zdolność do uzyskiwania cennych zdobyczy za darmo, wreszcie niezwykły tupet.

Jednak najbardziej zadziwiającym posunięciem Tadeusza Rydzyka było to, które pozwoliło mu objąć pół świata swym sygnałem radiowym. Chodzi o wykorzystanie rosyjskich częstotliwości wojskowych. Częstotliwości, które Rydzyk uzyskał za zgodą Kremla i z jego błogosławieństwem.

Rozdział XVII
Nadajniki w Rosji, śmierć w Waszyngtonie

Zapewne większość czytelników i czytelniczek tej książki słyszała, że Radio Maryja korzysta lub korzystało z nadajników stojących na terenie Federacji Rosyjskiej. Niektórzy mogli słyszeć, że chodzi o częstotliwości kontrolowane przez armię Kremla. Nie wszyscy jednak wiedzą, o czym dokładnie mowa. Na przykład nie wszyscy mają świadomość, że dzięki tym nadajnikom Radio Maryja uzyskało niemal globalny zasięg, mogło np. nadawać do USA. Nie wszyscy również wiedzą, że sprawę badał kontrwywiad wojskowy RP.

Raz jeszcze oddam głos Głuchowskiemu i Hołubowi, którzy dokładnie i przejrzyście podsumowali zebrane dotąd informacje na temat tej zadziwiającej sprawy: „…w 1997 roku – redemptorysta rozszerza zasięg radia. Zawiera z władzami Federacji Rosyjskiej umowę na retransmisję programu za pomocą przekaźników z Krasnodaru i Samary. Zgodę na nadawanie z terytorium Rosji powinna wydać Federalna Agencja ds. Prasy i Przekazu Masowego, ewentualnie inna – do spraw rządowej informacji. Faktycznie jednak o wszystkim i tak decyduje Federalna Służba Ochrony Federacji Rosyjskiej, spadkobierczyni KGB. Najwyraźniej rosyjscy bezpieczniacy nie mają zastrzeżeń – pecunia non olet, a ksiądz Rydzyk płaci za usługę – jak wyzna na antenie we wrześniu 2001 roku – 40 tysięcy dolarów miesięcznie.

W 1999 roku przedstawiciele Ambasady Federacji Rosyjskiej pojawiają się na toruńskich uroczystościach urodzinowych – siedzą w ławkach kościoła przy ulicy św. Józefa.

– Obejrzałem tę umowę z Rosją – opowiada Juliusz Braun, były szef KRRiT i prezes TVP. – Ona wyciekła częściowo do prasy, za co Rydzyk groził mi prokuraturą. Ale nie uznałem wówczas, że te dane wymagają szczególnej ochrony. Zresztą umowa była dość śmieszna. Zapamiętałem takie sformułowanie: «należności będą realizowane w łatwo wymienialnej walucie». Jak na umowę między państwem a podmiotem zewnętrznym jest to dość dziwne. Nie sądzę, aby podpisując tego typu umowę, [kierowano się] wyłącznie kryteriami ekonomicznymi. W tym czasie przecież wydalano polskich księży z Rosji. Wytłumaczenie może być dość proste. Radio Maryja prezentuje poglądy zbieżne z interesami Rosji. Polityka Ojca Dyrektora była skierowana przeciwko Unii Europejskiej, przeciwko (…) NATO. Taki izolacjonizm jest bez wątpienia zgodny z interesami rosyjskimi.

W podobnym tonie wypowiada się ojciec Jerzy Galiński:

– Ta umowa jest wysoce podejrzana. Jak to jest, że (…) Cerkiew prawosławna protestuje, a gdy Jan Paweł II jedzie na Ukrainę, prawosławni duchowni w Rosji są cięci na naszych księży jak osy, ciągle oskarżają katolików o prozelityzm, czyli przejmowanie wiernych, a Radio Maryja nadaje aż za Ural? Ciekawe, dlaczego Cerkiew się na to godzi…

W kwietniu 1998 roku Jarosław Kaczyński udziela wywiadu «Gazecie Polskiej»:

– Nie mam wątpliwości co do tego, że po naszej stronie działają aktywnie rosyjskie służby specjalne. Radio Maryja jest dziś głęboko antyzachodnie, niechętnie nastawione do hierarchii kościelnej, prorosyjskie, wcale nie nieżyczliwe PRL. Ma nadajniki na Uralu. W Rosji panuje wprawdzie bałagan, ale niektórych rzeczy tam jednak pilnują dość dobrze. Sytuacja jest rzeczywiście bardzo trudna, bo próby przekonywania elektoratu Radia Maryja są całkowicie skazane na porażkę. W jakiejś mierze został tu zrealizowany scenariusz Michnika. Chciał mieć taką prawicę. Na początku wmawiał nam, że tacy właśnie jesteśmy, a teraz ma już to naprawdę.

«Gazeta Polska»: – Powiedział Pan kiedyś «Dzisiaj Łubianka [moskiewska siedziba cywilnych służb specjalnych Kremla] działa na prawicy».

Kaczyński: – Są dwa modele działalności rosyjskiej w Polsce. Pierwszy, pepeerowski, całkowitego podporządkowania Moskwie: uzasadniany ideą postępu. (…) Drugi wzorzec nazywam targowickim. Charakteryzuje go odwoływanie się do wartości tradycyjnych, katolickich, narodowych. Prorosyjskość ubrana jest tam w maskę patriotyczną. Czyż Targowica nie była właśnie narodowa, katolicka, czyż nie pałała szacunkiem do polskiej przeszłości? (…)

Plotka mówi, że w 2002 roku niemiecki pilot myśliwca usłyszał głos Ojca Dyrektora w słuchawkach – zamiast rozkazów z bazy.

Fakty są takie: w lutym roku 2002 Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji dostaje oficjalne pismo: «Wojskowe Biuro Zarządzania Częstotliwościami otrzymało monit z komórki zarządzania częstotliwościami Ministerstwa Obrony Narodowej Republiki Federalnej Niemiec dotyczący zakłócania niemieckiej radiokomunikacji wojskowej przez polską rozgłośnię Radio Maryja na częstotliwości fal krótkich 7400 kHz. Proszę Pana Przewodniczącego Juliusza Brauna o ustosunkowanie się do problemu i poinformowanie Sztabu Generalnego WP o tej sprawie» – pisze generał dywizji Lech Konopka”.

Głuchowski i Hołub przytaczają też słowa byłego oficera służb specjalnych, które prowadziły śledztwo w tej sprawie: „Naszym obowiązkiem było sprawdzić, jaki interes ma Rosja w udostępnianiu kontrolowanych przez wojsko częstotliwości rozgłośni ojca Rydzyka. Główne działania prowadziła cywilna Agencja Wywiadu i ABW. Wywiad WSI wykonywał czynności pomocnicze” – mówi oficer.

Czy ksiądz Rydzyk nadal korzysta z rosyjskich nadajników? Według popularnego serwisu Wikipedia rozgłośnia Rydzyka używała ich do 2003 r.[159] Niestety, serwis nie podaje źródła tej informacji. A sama w sobie Wikipedia, tworzona na bieżąco przez internautów, nie do końca stanowi wiarygodne źródło. Wśród jej autorów są zarówno przeciwnicy, jak i zwolennicy Tadeusza Rydzyka. A ci ostatni, jak wiemy, nieraz mijają się z prawdą.

Nie mogłem znaleźć żadnego potwierdzenia dla informacji o tym, że Radio Maryja rozstało się z rosyjskimi nadajnikami w 2003 r. Zwróciłem się więc do Roskomnadzoru. To państwowy urząd, który z ramienia Kremla i kremlowskiego ministerstwa masowej komunikacji nadzoruje działalność mediów elektronicznych w Rosji. Rzecz jasna, trudno oczekiwać szczerości od przedstawicieli kłamliwej dyktatury. Dla porządku wysłałem jednak do biura prasowego Roskomnadzoru e-mail następującej treści:

„Szanowni Państwo,

Jako dziennikarz przesyłam Państwu następujące pytania dotyczące polskich nadawców Radia Maryja i TV TRWAM.

Czy polski nadawca Radia Maryja lub polski kanał TV TRWAM korzystają z nadajników radiowych lub telewizyjnych zlokalizowanych na terytorium Federacji Rosyjskiej?

Czy rosyjskie władze centralne lub samorządowe wypożyczają lub pożyczają takie nadajniki Radiu Maryja lub TV TRWAM, polskiej fundacji Lux Veritatis [fundacja Tadeusza Rydzyka] lub jakiejkolwiek organizacji założonej przez nie lub ich szefa księdza Tadeusza Rydzyka?

Czy rosyjskie władze centralne lub samorządowe pomagają lub współpracują z Radiem Maryja lub TV TRWAM, Lux Veritatis lub Tadeuszem Rydzykiem w ich działalności jako nadawcy radiowi, telewizyjni lub internetowi?

Czy rosyjskie firmy prywatne lub inne organizacje w jakikolwiek sposób pomagają lub współpracują z Radiem Maryja, TV TRWAM, Lux Veritatis i Tadeuszem Rydzykiem w ich działalności jako nadawcy radiowi, telewizyjni lub internetowi? Jeśli znają Państwo przypadek lub przypadki takie jak wymienione powyżej, proszę o odpowiedź na kolejne pytanie.

Jak długo i w jakich latach taki wynajem/pomoc/współpraca/działalność nadawcza trwa lub trwała?

Z góry dziękuję za odpowiedź na te pytania.

Z poważaniem,

Tomasz Piątek”.

Nie dostałem odpowiedzi. Zamiast tego po kilku dniach mój serwis e-mailowy poinformował mnie, że elektroniczna skrzynka pocztowa Roskomnadzoru nie przyjmuje mojego e-maila. Wysłałem go raz jeszcze – z takim samym skutkiem. Gdy zadzwoniłem do Roskomnadzoru i powiedziałem, o co chodzi, rosyjska urzędniczka nie chciała ze mną rozmawiać. Kazała mi wysłać ten sam e-mail po raz trzeci. Twierdziła, że Roskomnadzor nie ma żadnej innej platformy komunikacyjnej. Minęła się z prawdą, ponieważ Roskomnadzor posiada również oficjalną stronę na portalu społecznościowym Facebook. Skopiowałem treść mojego e-maila i przesłałem ją poprzez Facebookowy komunikator Messenger. Do tej pory czekam na odpowiedź.

Aby podczas tego oczekiwania nie marnować czasu, przyjrzyjmy się korzyściom, które Rydzyk uzyskał dzięki rosyjskim nadajnikom. Czy pozwoliły mu one na docieranie do potomków polskich katolików rozproszonych w tajdze Syberii? Nie tylko. Chodziło o coś więcej.

W książce Imperator występuje Rafał Maszkowski – radioastronom, pionier internetu w Polsce i autor krytycznego bloga na temat Radia Maryja.

„Ojcu Rydzykowi chodziło o pokrycie całej Europy, w tym byłych kresów polskich – tłumaczy. – Ale przy dobrych warunkach, wieczorem, audycje z Rosji mogły docierać nawet do Stanów Zjednoczonych. W latach 90. internet jeszcze nie był tak popularny, łącza nie były tak szybkie, a fale krótkie były nośnikiem, który był prosty, łatwy i dawał bardzo duży zasięg” – stwierdza Maszkowski.

Zatem ludzie Kremla pomogli księdzu Rydzykowi nadawać na pół świata.

Radioastronom Maszkowski dodaje też, że Rosjanie wyświadczyli Rydzykowi tę usługę za wyjątkowo niską cenę. Ale nie widzi w tym oznaki szczególnych względów ze strony Kremla dla toruńskiego kaznodziei. Według Maszkowskiego Rosjanie mieli najtańszą ofertę na rynku, a Tadeusz Rydzyk po prostu skorzystał z okazji.

Czy to możliwe? Cóż, mowa o czasach Jelcyna. Państwo rosyjskie cierpiało wówczas na rozpaczliwy brak pieniędzy. Rządził nim chwiejny i słabnący prezydent Borys Jelcyn. Ówczesne władze Rosji przyjmowały dolary z bardzo różnych źródeł. Jak również odżegnywały się od sowieckiej przeszłości, której część stanowiła wrogość wobec religii. Czy to mogło stanowić dodatkowy – obok walizeczki z dolarami w ręku księdza – argument na korzyść Rydzyka i jego starań o rosyjskie częstotliwości?

Nie do końca. Władze Rosji postanowiły pojednać się z religią, ale – jak słusznie zauważył ojciec Galiński – nie dotyczyło to i nie dotyczy katolicyzmu. Wyjątek stanowią tylko skrajne organizacje ultrakatolickie, antynowoczesne i antyzachodnie – takie jak Opus Dei albo wywodząca się z Brazylii globalna sieć TFP, z którą związane jest m.in. Ordo Iuris w Polsce.

Ta antykatolicka wrogość panowała na Kremlu również w 1997 r. – czyli wtedy, gdy Rydzyk dostał nadajniki od Rosjan. W tym samym roku rosyjskie władze wprowadziły ustawę o organizacjach religijnych. Ustawa wskazywała prawosławie, islam, buddyzm i judaizm jako „religie tradycyjne, zakorzenione w Rosji”. Przedstawiciele innych wyznań chrześcijańskich, uznanych za „niezakorzenione”, zaczęli się spotykać z trudnościami, a nawet prześladowaniami. Dotyczyło to głównie protestantów, ale także katolików. Gdy ich protesty stały się zbyt głośne, antyprotestancki i antykatolicki sens ustawy próbowano zamaskować poprzez dopisanie preambuły. A w niej znalazło się ciepłe słówko o szerzej rozumianym – zatem nie tylko prawosławnym – chrześcijaństwie. Jednak w preambule od razu zrównoważono to jeszcze cieplejszymi słowami o „specjalnej roli prawosławia”. Katolicyzm nie został wymieniony z nazwy, podobnie jak baptyzm i zielonoświątkowy pentekostalizm (wyznawane od dawna przez licznych Rosjan). Na przełomie lat 1997–1998 stało się jasne, że nowa ustawa otwiera drogę do nękania protestanckich zborów i katolickich parafii. Interpretując prawo dosłownie, władza mogła np. odmawiać im rejestracji albo zakazywać przyjmowania… cudzoziemców. Czyżby chodziło o to, żeby odciąć rosyjskich protestantów od amerykańskich wpływów, a rosyjskich katolików – od wpływów watykańskich i polskich?[160]

W tym samym czasie ultrakatolicki ksiądz Rydzyk ze swoim antyzachodnim przekazem wzlatywał coraz wyżej na częstotliwościach rosyjskiej armii.

Najlepszym dowodem szczególnej przychylności władz Rosji dla Rydzyka jest to, że w grudniu 1999 r. przedstawiciele Federacji Rosyjskiej pojawili się na oficjalnych „urodzinach Radia Maryja”.

Dlaczego akurat wtedy? Zapewne dlatego, że w Rosji właśnie zmieniał się reżim. Pod koniec tego samego grudnia 1999 r. cierpiący z powodu alkoholizmu i innych chorób prezydent Borys Jelcyn podał się do dymisji. Jego obowiązki przejął dynamiczny Władimir Putin, były funkcjonariusz sowieckich cywilnych służb specjalnych KGB i szef rosyjskich cywilnych służb specjalnych FSB. Polscy zwolennicy Kremla, żyjący w rozproszeniu, nie chwalący się swoją orientacją geopolityczną, często odcięci od komunikacji z moskiewską centralą, mogli czuć się zagubieni. Większość z nich zapewne nie wiedziała, jaki będzie nowy car i jakich będzie mieć sojuszników w Polsce.

Czyżby nowa władza w Moskwie postanowiła pomóc zagubionym polskim sympatykom? Czyżby uznała, że w tym przypadku trzeba poprzeć księdza Rydzyka w sposób bardzo czytelny, nawet ryzykując jego dekonspirację? Czy dlatego wysłała oficjalnych przedstawicieli na urodziny Radia Maryja?

Niezależnie od tego, jak tłumaczyć to posunięcie, jedno jest pewne. Nie była to decyzja zwykła, banalna ani codzienna. Chodzi o to, że Kreml zdecydował się świętować – w osobie swoich przedstawicieli – jubileusz polskiego radia katolickiego. I to w czasach, gdy polski katolicyzm miał znacznie bardziej antykremlowskie oblicze niż dziś.

Na pewno taki ruch został wcześniej przedyskutowany w kręgach rządowych i gabinetach służbowych. Czy z pomysłem zapoznał się premier Władimir Putin, który szykował się do przejęcia obowiązków prezydenta? Raczej nie zrobiono tego bez jego wiedzy. Putin nie lubi, gdy ktokolwiek robi coś za jego plecami. A szczególnie nie lubi tego w przypadku polityki zagranicznej. Jako prezydent w najważniejszych ambasadach uplasował swoich ludzi, którzy donoszą mu o działaniach dyplomatów i wywiadowców. Co więcej, Polska to dla Putina nie jest zwykła zagranica, kraj taki jak Argentyna, Holandia czy Portugalia. To część dawnej strefy wpływów Kremla, którą Władimir Putin obsesyjnie pragnie odzyskać dla swego imperium.

Kto z ludzi Putina bezpośrednio odpowiadał za wysłanie przedstawicieli Rosji na urodziny Radia Maryja? Kto omówił tę sprawę z przywódcą, a potem wydał odpowiednie polecenia?[161]

Odpowiedź jest prosta. Musiał to być Michaił Lesin. Wynika to nie tylko z ówczesnych oficjalnych obowiązków Lesina. Również z zaufania, jakim darzył go wtedy Władimir Putin.

Kim był Michaił Lesin? Błyskotliwym propagandystą. Pełnił przy Putinie funkcję podobną do tej, jaką Jacek Kurski pełni przy Jarosławie Kaczyńskim. Aczkolwiek Lesina można też porównać do Adama Bielana, który przez lata cieszył się sławą przemyślnego doradcy Jarosława Kaczyńskiego do spraw mediów, marketingu i reklamy politycznej.

Od 1999 r. Michaił Lesin zasiadał w rządzie Federacji Rosyjskiej jako minister prasy, radiofonii, telewizji i masowej komunikacji. Odpowiadał za wszystkich nadawców telewizyjnych i radiowych działających na terenie Rosji. Ale na tym jego dokonania się nie kończą. Między innymi Lesin to pomysłodawca i współtwórca kremlowskiej telewizji międzynarodowej RT (wcześniej Russia Today), która nadaje putinowską propagandę na cały świat. Zapamiętany został jako pionier reklamy w swoim kraju i specjalista od telewizyjnych konkursów – a także jako człowiek cyniczny i lubiący ziemskie przyjemności. Jego słynny okrzyk bojowy brzmiał: Ja wsio mogu (Wszystko mogę!)[162]. Zatem Lesina można porównać nie tylko do Kurskiego i Bielana, ale też – z przymrużeniem oka – do prezesa Orlenu, Daniela Obajtka. Partia PiS powierzyła Obajtkowi przejęcie mediów lokalnych, a wcześniej promowała go latami jako człowieka sukcesu (już w 2011 r. ówczesny rzecznik PiS Adam Hofman bez żadnej ironii używał formuły „Wszystko Mogę Obajtek”)[163].

W 1991 r. Michaił Lesin na podstawie stowarzyszenia pracowniczych spółdzielni twórczych o nazwie RTW stworzył w Moskwie komercyjną agencję reklamową Video International. Stanowiła ona twór jak najbardziej kapitalistyczny, mimo że sowiecki komunizm dopiero upadał. Według „Rossijskoj Gaziety” (oficjalny biuletyn rządu Rosji), Lesin zaczął pracować nad przetworzeniem spółdzielczego stowarzyszenia w agencję reklamy już w 1990 r.[164] Według portalu RBC.ru, stowarzyszenie Lesina zaczęło funkcjonować jako firma reklamowa jeszcze wcześniej, w 1987 r. Zatem wtedy, gdy mało kto spodziewał się nadejścia rosyjskiego kapitalizmu[165].

W latach 1993–1996 Lesin robił karierę w firmie telewizyjnej TV Nowosti związanej z kremlowską agencją informacyjną RIA. W 1996 r. zaproponował prezydentowi Borysowi Jelcynowi, że zostanie jego głównym PR-owcem. Jelcyn się zgodził. Wtedy Lesin zaczął reżyserować orędzia, cotygodniowo wygłaszane przez głowę państwa do narodu rosyjskiego. Wymyślił też hasło wyborcze: „Głosuj sercem”[166].

W 1997 r. prezydent Jelcyn zrobił Michaiła Lesina wiceszefem Wszechrosyjskiego Państwowego Przedsiębiorstwa Telewizyjno-Radiowego. Zasiadając we władzach rządowego giganta, Lesin pilnował interesów prezydenta. Równocześnie dogadywał się z jego następcą, premierem Władimirem Putinem. W 1999 r. jako specjalista od mediów poprowadził parlamentarną kampanię wyborczą prokremlowskiego bloku partii Jedinstwo, za którym stał Putin[167].

Wybory do Dumy odbyły się 19 grudnia 1999 r. i zaskoczyły obserwatorów. Zadziwiło ich przede wszystkim Jedinstwo, które zdobyło aż 23,32 proc. głosów. Za ten sukces Władimir Putin nagrodził Michaiła Lesina. Powierzył mu swoją kampanię prezydencką w 2000 r. A wcześniej, w 1999 r. uczynił go ministrem prasy, radiofonii, telewizji i masowej komunikacji[168]. Aby oczyścić swemu ulubieńcowi przedpole, Putin zlikwidował Państwowy Komitet Federacji Rosyjskiej ds. Prasy i zwolnił szefa tego gremium, Iwana Łaptiewa (znanego jako człowiek, który potrafi się przeciwstawiać autorytarnym zapędom)[169].

Odtąd media miały stanowić poletko nowego ministra Michaiła Lesina. Po październiku 1999 r. Lesin odpowiadał za wszystko, co działo się w prasie, telewizji i radiu. Odpowiadał przed Władimirem Putinem, który uznaje sprawy mediów za strategiczne dla przetrwania własnej władzy oraz wielkości Rosji (Putin widzi te dwie kwestie jako nierozerwalnie związane). Choć przed 2004 r. rosyjski przywódca nie okazywał tego tak ostentacyjnie jak dziś, wtedy też postrzegał zewnętrzne wpływy jako niebezpieczeństwo. Dla Putina płynący z zagranicy przekaz to potencjalna dywersja, wymagająca czujnego monitorowania. Michaił Lesin, jeśli nie chciał wypaść z bezcennych łask najwyższego zwierzchnika, musiał się do tego stosować. Razem ze swoimi podwładnymi musiał pilnować nadawców zagranicznych, którzy korzystali z rosyjskich nadajników i częstotliwości. Zakres odpowiedzialności Lesina obejmował więc stosunki z zagranicznym nadawcą Tadeuszem Rydzykiem.

Czy mamy pewność, że minister Lesin robił wszystko, czego chciał premier, potem prezydent Putin? Bez wątpienia. Na swym ministerialnym stanowisku Michaił Lesin zasłynął czymś, co wzbudziło powszechne obrzydzenie nawet w putinowskiej Rosji, dalekiej od zachodnich standardów.

Chodziło o Władimira Gusinskiego, właściciela koncernu Media-Most, do którego należała niezależna telewizja NTV. Jak również – o serię ataków terrorystycznych, która wstrząsnęła Rosją we wrześniu 1999 r. W zamachach bombowych zginęło wiele osób. O podkładanie bomb Kreml oskarżył czeczeńskich separatystów. Jednak niezależni dziennikarze ujawnili fakty, z których wynikało, że ktoś inny stał za atakami. Tropy wiodły do funkcjonariuszy FSB, czyli do kremlowskich służb specjalnych, którymi wcześniej kierował Putin. Zamachy stanowiłyby zatem jesienną przygrywkę do zimowej kampanii wyborczej i do przejęcia władzy przez Putina. FSB mogło przygotować taki krwawy straszak, aby utorować swojemu byłemu szefowi drogę do prezydentury[170].

Jeśli tak było, to manipulacja się powiodła. Przerażone społeczeństwo chętnie zaakceptowało „silnego człowieka” u władzy. Mimo to – a może właśnie dlatego – Władimir Gusinski postanowił, że jego telewizja NTV będzie nagłaśniać niewygodną dla Kremla prawdę o zamachach bombowych.

Wtedy Putin i Lesin zemścili się na Gusinskim, a ich zemsta zaparła wszystkim dech w piersiach. Nie, nie była tak krwawa jak zamachy. Ale na swój sposób bezczelniejsza. W marcu 2000 r. Gusinski został aresztowany pod zarzutem defraudacji. Potem zwolniono go za kaucją i przedstawiono „propozycję nie do odrzucenia”. Mianowicie podsunięto mu umowę sprzedaży koncernu Media-Most, w tym telewizji NTV. Gusinski miał ją odstąpić wielkiej firmie Gazprom Media. To spółka córka kremlowskiego megakoncernu paliwowego Gazprom. Jeden z punktów kontraktu stwierdzał, że sprzedaż będzie ważna dopiero wtedy, gdy postępowanie karne przeciwko Gusinskiemu zostanie umorzone. Stanowiło to jasną obietnicę. Sprzedaj, a nie wrócisz za kraty! Na umowie widniała parafka ministra Michaiła Lesina[171].

W 2004 r. Lesin odszedł z ministerstwa, aby zająć jeszcze wyższe stanowisko w hierarchii Kremla. Został doradcą prezydenta Putina do spraw mediów. W tej roli forsował pomysł utworzenia globalnego kanału telewizyjnego Russia Today. Forsował i przeforsował: od 2005 r. Russia Today, obecnie RT, indoktrynuje światową opinię publiczną, przekazując jej kremlowską wizję świata. Robi to w sposób bardzo skuteczny, gdyż pozornie „nowoczesny” i „zachodni”. Nieraz przyprawia spiskowe teorie lewicowo brzmiącą retoryką.

Mimo tych sukcesów w 2009 roku Michaił Lesin został nieoczekiwanie zwolniony przez Władimira Putina. Oficjalnym powodem było „nieprzestrzeganie zasad służby cywilnej i etyki urzędników służby cywilnej”.

O co poszło? O to, że Lesin przekonał Jurija Kowalczuka – nadwornego bankiera Putina kontrolującego jeden z koncernów medialnych – żeby sprzedawał czas reklamowy w swoich mediach za pośrednictwem agencji Video International. Agencji, którą założył sam Lesin.

Drobiazg – powie każdy, kto zna kremlowskie standardy uczciwości. Ale nie o uczciwość tu chodziło. Urabiając Kowalczuka, Lesin wszedł w konflikt z tą samą firmą Gazprom Media, której wcześniej pomagał. Albowiem do 2009 r. to ona sprzedawała czas reklamowy w mediach Kowalczuka. W ten sposób Michaił Lesin naraził się ówczesnemu premierowi Dmitrijowi Miedwiediewowi, który wspierał Gazprom. A przede wszystkim – naraził się Gazpromowi. Do walki z Lesinem firma zaprzęgła… Dumę. Zaraz po jego rezygnacji rosyjski parlament pośpiesznie przegłosował zmiany w ustawie o reklamie, których celem było poskromienie apetytów agencji Video International, bliskiej Lesinowi.

Obrażony Michaił Lesin przeniósł się do Kalifornii, gdzie łowił ryby i próbował zrobić hollywoodzkiego producenta ze swego syna Antona. Starania odniosły niejaki skutek, gdyż Lesinowi juniorowi (za oceanem znanemu jako Anton Lessine) udało się wziąć udział w produkcji kilku amerykańskich filmów. W jednym z nich, zatytułowanym Furia, zagrał popularny aktor Brad Pitt. „Furia nie bierze jeńców, jeśli chodzi o wyraziste obrazy. Odcinane ramiona, nogi i głowy sypią się obficie, a twórcy próbują wypełnić ekran jak największą ilością mięcha” – napisał „Guardian”[172]. Inną produkcję Lesina juniora, która w Polsce nosiła tytuł Co ty wiesz o swoim dziadku, uświetnił swoim udziałem gwiazdor Robert De Niro. Film uznano za rasistowski, seksistowski i homofobiczny[173], a do tego – fatalny („To tak, jakby wrzucić krówkę do studzienki kanalizacyjnej. Co ty wiesz o swoim dziadku bezmyślnie marnuje talent legendarnego aktora, który niegdyś dawał radość milionom” – pisał serwis RottenTomatoes[174].

Jesienią 2013 r. Michaił Lesin powrócił do ojczyzny. Nieoczekiwanie spółka Gazprom Media przestała się na niego gniewać i przypomniała sobie „stare, dobre czasy” – czyli lata, w których łamano Władimira Gusinskiego, a prawda o zamordowanych ofiarach bomb utonęła w odmętach propagandy. Lesinowi powierzono medialną filię Gazpromu. Jako jej prezes, zarządzał „odziedziczoną” po Gusinskim telewizją NTV, jak również radiem Echo Moskwy, kanałem RuTube (rosyjska odpowiedź na YouTube) i wieloma innymi mediami. Lesin zawdzięczał ten deszcz łaski swym dawnym przyjaciołom w administracji Putina.

Dwa lata później, w listopadzie 2015 r., zwłoki Michaiła Lesina zostały znalezione w USA, w jednym z apartamentów waszyngtońskiego hotelu Dupont Circle. Kremlowska agencja informacyjna RIA – z którą zmarły był niegdyś związany – podała, że do śmierci doszło w wyniku zawału serca. Inna kremlowska agencja TASS pospieszyła ze stwierdzeniem, że nie znaleziono śladów przemocy. Telewizja i portal RT (dawniej Russia Today), które powstały z inicjatywy Lesina, ogłosiły, że nieboszczyk cierpiał na poważną, ale nieznaną chorobę.

„Guardian” opisywał to w sposób następujący: „Policja w Waszyngtonie wszczęła «dochodzenie w sprawie śmierci», powiedział nam porucznik Sean Conboy. Conboy odmówił podania przedmiotu śledztwa. Powiedział jednak, że detektywi badali okoliczności śmierci mężczyzny po tym, jak policja znalazła ciało w pokoju hotelowym około godziny 11.30 w piątek.

Rosyjska agencja TASS poinformowała, że podczas wstępnego dochodzenia nie znaleziono żadnych oznak gwałtownej śmierci. Zacytowała rzecznika policji, Seana Hickmana, który oznajmił, że ochrona nie widziała niczego podejrzanego. Hickman oświadczył też, że charakter śledztwa może się zmienić, w zależności od tego, co zostanie znalezione na miejscu zdarzenia i po zbadaniu ciała.

Margarita Simonian, redaktorka naczelna kremlowskiej RT, zatweetowała: «Lesin nie żyje. Nie można w to uwierzyć. Proszę, niech jego znajomi i nieznajomi wspominają go dobrze. Był absolutnie wyjątkowym człowiekiem».

Redakcja RT oddała hołd Lesinowi jako inspiratorowi utworzenia Russia Today i zasugerowała, że «Lesin cierpiał na przewlekłą niezidentyfikowaną chorobę». Nie wskazała żadnego źródła tej informacji”[175].

Pięć miesięcy później, w marcu 2016 r. radiostacja i portal BBC podały, że zdaniem lekarzy sądowych Michaił Lesin zginął w wyniku obrażeń zadanych tępym narzędziem w głowę. Ślady uderzeń znaleziono również na karku, torsie, ramionach i udach – czytamy w artykule zamieszczonym przez BBC.com[176].

Minęło jeszcze sześć miesięcy – i w październiku 2016 r. waszyngtońscy lekarze sądowi zmienili kurs. Doszli do wniosku, że Lesin pił alkohol przez wiele dni – aż w końcu zaczął się przewracać na podłogę w swoim apartamencie. Przewracał się wielokrotnie, uszkadzając sobie kark, tors, ręce i nogi. Miało to go osłabić i przyczynić się do jego śmierci, która nastąpiła, gdy wreszcie upadł na głowę…[177]

Wielu komentatorów uznało, że jeśli ktoś tu na głowę upadł, to raczej lekarze. Tym bardziej że w 2018 r. wyciekł raport na temat śmierci Michaiła Lesina. Dokument został sporządzony dla FBI (amerykański kontrwywiad i policja federalna). Napisał go Christopher Steele, były wywiadowca brytyjskich służb specjalnych. W dokumencie czytamy, że Lesina zabili agenci Kremla. Mieli to zrobić na zlecenie jednego z oligarchów bliskich Putinowi. Redakcja portalu BuzzFeed twierdzi, że niezależnie od byłego brytyjskiego wywiadowcy trzy inne źródła potwierdziły tę informację[178].

Amerykański portal prawicowy ConservativeTruth.org cytował Johna Whiteside’a, byłego kontrwywiadowcę z FBI, który tak skomentował sprawę: „Putin to stuprocentowy KGB-ista. Czy może kogoś stuknąć w USA? Jak najbardziej. Nie wątpiłbym w to nawet przez chwilę”[179].

Co ciekawe, przypadek Michaiła Lesina nie stał się tak głośny, jak można by się spodziewać.

Zachodnie media niekiedy wracają do zagadkowej śmierci „cara kremlowskich mediów” (tym mianem ochrzciły Lesina). Dzieje się to jednak rzadko. Amerykanie walczący z wpływami Putina w USA i na świecie nie wspominają Michaiła Lesina jako kolejnej ofiary rosyjskiego dyktatora. Ale to można zrozumieć ze względu na charakter zmarłego. Chodzi przecież o skrajnie cynicznego kłamcę. A nawet szantażystę, jeśli wspomnieć sprawę Gusinskiego i podsuniętej mu umowy „sprzedaży z umorzeniem”. Trudno Michaiła Lesina uznać za męczennika takiego jak np. dziennikarka Anna Politkowskaja.

Bardziej znamienne jest to, że Kreml nie chce zrobić z Lesina ofiary służb USA. Moskiewska propaganda mogłaby przecież latami trąbić na wszystkie strony świata o tym, jak Michaił Lesin próbował robić interesy i bawić się z fałszywymi Amerykańcami. Jak pił z nimi alkohol, gdy nagle zorientował się, że oni ciągną go za język, nikczemni agenci CIA! Wtedy zapewne zechciał ich wygnać z pokoju, ale podli Jankesi zaczęli go bić, żeby wyciągnąć zeń tajemnice, aż biedne serce Lesina nie wytrzymało… Czyżby nawet propagandziści Kremla nie dali rady zrobić męczennika i bohatera ze swego dawnego mistrza?

Najwyraźniej sprawa Michaiła Lesina jest niewygodna zarówno dla służb Moskwy, jak i Waszyngtonu. Rozwiązania zagadki można szukać w latach 2009–2013, gdy Lesin po wyrzuceniu z Kremla czuł ogromne rozgoryczenie. Być może w Kalifornii nie tylko łowił ryby, ale też rozmawiał z funkcjonariuszami amerykańskich agencji wywiadowczych. I za to spotkała go zemsta?

To by tłumaczyło opieszałość Kremla w gloryfikowaniu Michaiła Lesina. Władimir Putin nienawidzi zdrajców. Każe ich zabijać. Niekiedy nakazuje robić to tak, aby wszyscy wiedzieli, że egzekucję zlecił Putin. Jednak w przypadku Lesina nie widzimy takiej ostentacji. Dlaczego? Być może Putin nie chce przyznać, że zdradził go ktoś, z kim przez lata blisko współpracował w szczególnie poufnych sprawach. Jeśli lider przez lata okazuje daleko idące zaufanie niewłaściwemu człowiekowi, to znaczy, że nie do końca się nadaje na lidera…

Przypuszczenie, że Michaił Lesin przeszedł na stronę Amerykanów, tłumaczyłoby również przedziwny raport waszyngtońskich lekarzy sądowych. Przyznanie, że Lesin został zamordowany przez nieznanych sprawców, prowadziłoby do podejrzeń aż nazbyt oczywistych. Wszystkim przyszłoby na myśl, że Rosjanie zabili go za zdradę. A to obciążałoby nie tylko Rosjan, lecz także Amerykanów, którzy nie byli w stanie ochronić swojego informatora.

Z naszego punktu widzenia ta śmierć stanowi nie tylko tragiczną zagadkę, ale też kolejną barierę w pozyskiwaniu i weryfikowaniu informacji. Zmarłego nie da się zapytać o to, co planował względem polskiej rozgłośni, z którą przedstawiciele jego rządu świętowali w 1999 r.

Nie możemy o to spytać – ale na szczęście możemy o tym wnioskować. Możemy wyciągnąć wnioski, opierając się na powszechnie dostępnej wiedzy o działalności Michaiła Lesina jako propagandzisty.

Przede wszystkim Lesin miał dwie przewodnie idee, które przez całe życie realizował z wielkim uporem.

Pierwszą stanowiło szerzenie treści prokremlowskich na świecie w sposób jak najbardziej skuteczny i przewrotny. Jej ukoronowaniem stał się stworzony przez Lesina kanał Russia Today/RT. Najpewniej ta sama idea wiązała się z decyzją o wysłaniu oficjalnych przedstawicieli Kremla na urodziny Radia Maryja.

Drugą przewodnią ideą Lesina było opieranie komunikacji na uczuciach („Głosuj sercem”). Był propagandzistą przemyślnym – i właśnie dlatego nie stawiał na myśli, tylko na emocje. Hołdował tej samej zasadzie, której hołduje Jacek Kurski. Tyran musi schlebiać tym, których poparcia potrzebuje! Ponieważ nie każdemu smakuje zgniły kawior z Kremla, trzeba go polać słodką melasą. Władca może nie mieć racji, może popełniać zbrodnie – ale wielka część społeczeństwa mu to wybaczy, dopóki władca robi wrażenie swojskiego i bliskiego. Trzeba być ciepłym lub gorącym, a wtedy można być złym! Nawet ci, którzy rozumieją liberalne wartości, widzą w nich coś wymyślnego i zimnego, co serca nie ogrzeje. Popierają je tylko głową, więc podążają za nimi opieszale. A gdy na scenę wkroczy tyran – straszny i swojski, groźny i bliski – to za nim idą ludzkie serce, ręce i nogi, emocje i czyny. Choćby głowa próbowała ciągnąć w liberalną stronę…

Takie sugestie można znaleźć m.in. w wywiadzie, którego Lesin udzielił rosyjskiej wersji magazynu „Forbes” w sierpniu 2014 r. Cytuję fragment rozmowy:

„– Czy przeszkadzają panu tendencje propagandowe w naszych telewizyjnych programach informacyjnych?

– A gdzieś na świecie jest inaczej? Niby w USA czy Wielkiej Brytanii?

– Co pan sądzi o tym, że większość kanałów w naszym kraju znajduje się pod kontrolą państwa?

– Spokojnie na to patrzę. Jestem państwowcem. Nie ma znaczenia, czy kanał jest prywatny, czy publiczny. Tak czy inaczej, zawsze wyraża jakiś punkt widzenia.

– Ale spektrum opinii wynika ze zróżnicowania kanałów telewizyjnych, a w Rosji takiego zróżnicowania brak.

– Proszę spojrzeć na oglądalność. W końcu wszystko zależy od społeczeństwa, od tego, co chce konsumować. Oto kanał telewizyjny Dożd’ [rosyjska niezależna stacja TV, krytyczna wobec reżimu; 7 miesięcy przed rozmową «Forbesa» z Lesinem telewizja Dożd’ została poddana oficjalnej nagonce ze strony władz i odłączona od sieci telewizji kablowej; 2 miesiące po tej rozmowie redakcję wyeksmitowano z jej siedziby]. Gdyby społeczeństwo chciało, żeby Dożd’ wzrastał, toby wzrastał. Uważnie się przyjrzałem temu, jak obywatele wspierają finansowo Dożd’. I widzę, że Dożd’ skarbu nie uzbiera. Jeśli mówicie, że stację zaduszono, to dawajcie jej pieniądze, wspierajcie liberalne wartości…”[180].

Tak drwił Michaił Lesin z ostatniej niezależnej stacji TV w Rosji. A przy okazji mówi rzeczy podobne do tych, które Polska kiedyś usłyszała z ust Jacka Kurskiego. Trzeba produkować swojskie treści, które kupi „ciemny lud”, gdyż za liberalne wartości nawet liberałowie kopiejki nie dadzą…

Jak widać, Lesin gardził nie tylko „ciemnym ludem”, który okłamywał. Gardził również bardziej wykształconym odbiorcą. Ale i takiej widowni umiał schlebiać, gdy było trzeba. Wiedział, że „oświecony lud” też może się skusić na kłamstwa, jeśli zostaną podlane odpowiednim sosem.

Nie ma wątpliwości, że kremlowska globalna telewizja propagandowa Russia Today/RT to ukochane dziecko Michaiła Lesina. Oto, jak rosyjski „Kommiersant” w 2005 r. opisywał jej narodziny: „Chciałabym pokazać swój kraj takim, jakim go widzę – powiedziała wczoraj Margarita Simonian, była dziennikarka kremlowska kanału telewizyjnego Rossija, teraz redaktor naczelna Russia Today. Od końca bieżącego roku zagraniczni, anglojęzyczni widzowie będą mogli się dowiedzieć, co dzieje się w Rosji. Jak również o jej wpływie i reakcjach na światowe wydarzenia.

Idea takiego projektu na rzecz globalnego wizerunku Rosji nie jest nowa. W 2001 r. ogłosił ją minister prasy Michaił Lesin (…). «Już dawno przestałem wstydzić się słowa propaganda» – mówił minister. «Musimy promować Rosję na rynku międzynarodowym, jej pozytywny obraz. Bez tego wyglądamy w oczach cudzoziemców jak niedźwiedzie: chodzimy i ryczymy» (…).

O swoim uczestnictwie w obecnym projekcie pod nazwą Russia Today pan Lesin mówi bardzo niechętnie. Podkreśla, że «jako doradca prezydenta nie może formalnie nadzorować tego projektu». Zapytany przez nas o to, w jakiej roli się tutaj widzi, odpowiada: «Projekt został przygotowany w najbardziej wewnętrznych kręgach ministerstwa prasy [resort, którym wcześniej kierował Lesin]. Jestem gotów pomagać mu z całej siły i wspierać w każdy możliwy sposób»”[181]. Co się zrodziło z tych zapowiedzi? Cóż, Michaił Lesin odniósł spory, choć częściowy sukces. Elity zachodnie nie nabrały się na Russia Today/RT. W przeciwieństwie do elit polskich, one są świadome putinowskiego zagrożenia. Jednak dla wielu zachodnich odbiorców kremlowska tyrania przestała „chodzić i ryczeć”. Niektórym nawet zdaje się atrakcyjna, „lewicowa” lub „wrażliwa społecznie”. Mimo że Rosjanie coraz bardziej biednieją pod rządami gangstera miliardera, którym po latach rządów stał się Władimir Putin… Do tych złudzeń przyczyniła się znacząco telewizja Russia Today/RT.

Artykuł pt. Rosyjska wojna dezinformacyjna opublikowany przez „Przegląd Studiów o Bezpieczeństwie” z Uniwersytetu w Georgetown nazywa Russia Today/RT „międzynarodowym nadawcą gigantem”. W tekście czytamy, że stacja umiejętnie miesza profesjonalnie i rzetelnie zrelacjonowane fakty z najdzikszymi teoriami spiskowymi. Na przykład wirus ebola miałby być umyślnie rozsiewany przez Amerykanów… Istotny czynnik stanowi to, że RT umie się pochylić nad sprawami, które skomercjalizowane media zachodnie nieraz przeoczają lub niedostatecznie zauważają. Artykuł wspomina przykład lewicowego ruchu Occupy Wall Street, który upominał się o ofiary kryzysu gospodarczego i któremu największe stacje TV na Zachodzie poświęcały mniej czasu, niż powinny. Taka wrażliwość na krzywdę ludzką nadaje RT wiarygodność w oczach niektórych zachodnich lewicowców. Mimo że ta wrażliwość nie dotyczy krzywd, które dzieją się w Rosji[182].

Za sukcesem RT stoi spryt Michaiła Lesina, który wiedział, że musi umiejętnie schlebiać wszystkim potencjalnym widzom i czytelnikom kremlowskiej propagandy. Schlebiał odbiorcom nie tylko nacjonalistycznym i konserwatywnym, ale też nowoczesnym. Dlatego oprócz prawicowej sieczki Lesin przygotował dla Zachodu bardziej wyrafinowaną truciznę, którą serwuje RT. Wiedział bowiem, że jedną z głównych zalet i sił Zachodu jest jego samokrytycyzm. Ten samokrytycyzm wiedzie zachodnią cywilizację do ciągłych reform, zatem do rozwoju i postępu. Moskiewscy specjaliści od mediów chcą to odebrać Europie i Ameryce. Chcą siłę Zachodu przekuć w słabość. Chcą, żeby wykształcony, inteligentny, samokrytyczny członek cywilizacji zachodniej krytykował ją zarówno słusznie, jak i niesłusznie. Tak zaciekle, aż samokrytycyzm przestanie być siłą i stanie się wirusem powszechnej destrukcji. W tym celu propagandziści przybierają nieraz „postępowe” i „lewicowe” tony. Czasem próbują być „bardziej zachodni niż Zachód”.

Wszystko wskazuje na to, że w 1999 r. Michaił Lesin miał swój udział w wysłaniu przedstawicieli Kremla na urodziny Radia Maryja. A w 2001 r. ten sam Lesin zaczął budować podwaliny pod Russia Today/RT. To powinno dać nam do myślenia. Lubimy bowiem myśleć, że rosyjski niedźwiedź jest ociężałą bestią, która „chodzi i ryczy”. Tymczasem mamy do czynienia ze stworzeniem, które potrafi się przebrać za hipsterskiego lewicowca z Nowego Jorku. Maski polskiego ultrakatolika też się nie brzydzi. Mamy do czynienia z przeciwnikiem groźniejszym, niż myślimy. To wróg nie tylko potężny, ale też niezwykle elastyczny. Dopóki będziemy wierzyć w prawdziwość jego masek, będziemy bezbronni.

PODSUMOWANIE TOMU I

Wiemy już, w jaki sposób Tadeusz Rydzyk – nieślubny syn obozowego więźnia i niewyróżniający się seminarzysta – został potężnym „ojcem dyrektorem”. Znamy kręte ścieżki, który doprowadziły go na szczyt.

Wiemy, że Rydzyk jako kleryk stał się obiektem zainteresowania komunistycznej Służby Bezpieczeństwa. Nie tylko z tej oczywistej przyczyny, że był klerykiem. Nastoletni seminarzysta Rydzyk szczególnie wpadł w oko esbekom i ich sowieckim towarzyszom w 1962 r. Wtedy, gdy przekroczył przypadkiem granicę ZSRR.

Traf chciał, że w następnych latach młody ksiądz Rydzyk pełnił posługę duchowną w pobliżu sowieckich koszar, raz w Toruniu, raz w Szczecinku. Zatem w okolicach drobiazgowo prześwietlanych przez służby PRL i ZSRR. Nic więc dziwnego, że Rydzykiem i jego katolickim festiwalem młodzieżowym zajmował się sam szef toruńskiej SB, podpułkownik Zygmunt Grochowski. Dziwi raczej pobłażliwość, z jaką Grochowski traktował księdza Rydzyka.

Gdy zaczęły się lata 80., Tadeusz Rydzyk nie występował już jako impresario festiwalowych trubadurów, tylko jako krzyżowiec. W Szczecinku z krucyfiksem w ręku zwalczał ideologiczny fundament PRL, urzędowy ateizm tego państwa. Swoim uczniom kazał rozlepiać na mieście ulotki wzywające do „obrony krzyża”. Stanowiło to bunt wobec komunistycznej władzy. Ten bunt w mniej jawnej postaci trwał również po wprowadzeniu stanu wojennego – jeśli wierzyć świadectwom, które mówią, że po przeprowadzce do Krakowa ksiądz Rydzyk nadal produkował ulotki. Jednak wśród świadków jest też redemptorysta, który pamięta, że w krakowskiej produkcji ulotek uczestniczyli komuniści, nawet esbecy.

Co w tamtej epoce spotykało zbuntowanych księży? Niektórzy zostali zamordowani, jak Jerzy Popiełuszko, który zginął w potworny sposób. Księdza Bardeckiego pobito, próbowano go też skompromitować przed wiernymi. Tymczasem zbuntowany ksiądz Rydzyk cieszył się luksusem, jaki esbecy przyznawali nielicznym. Wielokrotnie podróżował na Zachód – przy czym skorzystał z zaproszenia Francuzki, która wcale nie wiedziała, że go zaprasza. Wydawano mu paszport dzięki dwóm funkcjonariuszkom SB, z których jedna monitorowała tak zwane działania specjalne – przewrotne, brutalne, nieraz zbrodnicze. Prowadzili je wówczas najbardziej promoskiewscy esbecy. Nie tylko w Krakowie, lecz także w Toruniu, gdzie działania specjalne nadzorował ten sam pułkownik Grochowski, który wcześniej opiekował się Rydzykiem. Zaliczała się do nich publikacja ulotek o pseudoreligijnej treści.

Gdy nastał rok 1986, Tadeusz Rydzyk wyjechał na dłużej do Niemiec Zachodnich. Kto go tam zaprosił? Były PRL-owski milicjant i członek partii komunistycznej PZPR. Były milicjant-komunista, który nagle stał się prosperującym zachodnioniemieckim biznesmenem, ale starał się utrzymywać dobre stosunki z władzami PRL… Dziwnego Polonusa śledził komunistyczny kontrwywiad, jednak akta tej inwigilacji w ogromnej mierze tajemniczo zaginęły.

Podobnie jak zaginęły esbeckie papiery dotyczące księdza Tadeusza Rydzyka. Można się doliczyć 11 materiałów dotyczących go bezpośrednio lub pośrednio, które wyparowały z archiwów. Albo też zostały utajnione w wolnej Polsce. A może tak osobliwie się zawieruszyły w Instytucie Pamięci Narodowej, że przez 22 lata jego istnienia żaden archiwista nie znalazł ich na półkach? Te zaginione papiery przechowywano w różnych miastach. Trudno więc przypuścić, żeby ich zniknięcie było dziełem przypadku. Ich brak wygląda na efekt zorganizowanej akcji.

To niejedyne tajemnicze zaginięcie w dziejach księdza Rydzyka. On sam również wyparował krótko po tym, jak wyjechał do Niemiec Zachodnich na zaproszenie byłego komunistycznego milicjanta. Ale w przeciwieństwie do swoich teczek Rydzyk się odnalazł. Po wielu miesiącach skontaktował się z zakonnymi zwierzchnikami. Jednak nie chciał spełnić ich woli i wrócić do kraju. Dawał do zrozumienia, że w komunistycznej Polsce czekają go prześladowania. A równocześnie robił biznesy z PRL. Gdy poprosił esbeków o przedłużenie paszportu, oni po raz kolejny spełnili jego prośbę.

W latach 1989–1990 komunizm wreszcie upadł. Tadeusz Rydzyk założył wtedy katolickie radio. Pieniądze na postawienie pierwszego masztu radiowego dostał od grecko-szwajcarskiej „mistyczki”. Mistyczka od lat wychwala Rosję, wróży jej władzę nad światem i wdzięczy się do hierarchów putinowskiej Cerkwi. Robiła to również wtedy, gdy Rydzyk za jej pieniądze budował podstawy swego medialnego sukcesu.

Wielka część tego trudu spadła na barki osób, które ksiądz Rydzyk zaprzągł do pracy.

Mimo braku doświadczenia odniósł ogromny sukces. Pomogli mu w tym Rosjanie, którzy pozwolili Radiu Maryja nadawać na pół świata. Udostępnili Rydzykowi nadajniki w swoim kraju – jak również częstotliwości swojej armii. Zrobili to w tym samym czasie, w którym znów zaczęli oficjalnie zwalczać katolicyzm w swoim kraju. Wysłali też swoich oficjalnych przedstawicieli na ósme urodziny Radia Maryja. Wszystko wskazuje na to, że posłał ich tam Michaił Lesin – główny propagandzista Putina, którego obsesją jest umiejętne rozsiewanie kremlowskich treści na całym świecie. Umiejętne – zatem prowadzone tak, żeby jak najmniej kojarzyło się z Kremlem.

Tak wygląda historia wspinaczki księdza Rydzyka na fotel ojca dyrektora. Takich na swej drodze spotkał sojuszników.

W następnym tomie tej książki zajmiemy się obecnymi sojusznikami, wspólnikami i sponsorami Tadeusza Rydzyka. Zbadamy, co się stało z zaginionymi pieniędzmi, które ksiądz Rydzyk zebrał na „ratowanie Stoczni Gdańskiej”. Przyjrzymy się jego związkom ze słynną siecią parabanków SKOK i właścicielami nie mniej słynnej sieci sklepów Żabka. Przedstawimy niezwykłe okoliczności, w których doszło do współpracy Rydzyka z miliarderem Romanem Karkosikiem. Prześwietlimy geotermalną inwestycję Tadeusza Rydzyka, którą przez lata firmował geolog Piotr Długosz – człowiek o szczególnych koneksjach na Zachodzie i Wschodzie. Pochylimy się nad politycznymi sprzymierzeńcami księdza Rydzyka takimi jak senator Jan Maria Jackowski. Ujawnimy szerzej nieznane powiązania komentatorów Radia Maryja, w tym Stanisława Michalkiewicza i Jana Roberta Nowaka. Ustalimy, skąd się wzięła i czemu służyła nienawiść głoszona przez gwiazdy Rydzykowych mediów. Opiszemy to, co Radio Maryja robi swoim słuchaczom.

Przypisy

1
https://wiadomosci.wp.pl/lpr-wyjasnic-wniosek-z-1997-roku-o-zatrzymanie-o-rydzyka-6031542417585281a

2
https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/rm/2008/100180.htm

3
https://www.rp.pl/Plus-Minus-na-wybory/309109930-Jak-Kaczynski-idzie-sladem-Salviniego.html

4
https://wyborcza.pl/duzyformat/1,127290,15442109,Metne_wody.html

5
S. Cieślar, Życie jest ciekawe. Z Ojcem Tadeuszem Rydzykiem CSsR rozmowy niedokończone, Fundacja „Nasza Przyszłość”, Szczecinek 2011.

6
https://histmag.org/Teczka-Ewidencji-Operacyjnej-na-Ksiedza-czyli-walka-SB-z-Kosciolem-21537/

7
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/slownik/

8
https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/48415,Wyjasnienie-IPN-ws-artykulu-Akta-na-zawsze-zastrzezone-w-Rzeczpospolitej.html

9
https://histmag.org/Ostatni-rozkaz-zniszczczyc-dokumenty-SB-18976

10
https://www.rp.pl/Historia/190229925-Kozubal-W-Konstancinie-mielono-teczki-SB.html

11
https://histmag.org/Ostatni-rozkaz-zniszczczyc-dokumenty-SB-18976

12
https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,24696959,jerzy-dziewulski-wedlug-mnie-co-trzeci-ksiadz-wspolpracowal.html

13
C. Kiszczak, A. Michnik, Pożegnanie z bronią, rozm. A. Kublik, M. Olejnik, „Gazeta Wyborcza”, 03.02.2001.

14
https://www.senat.gov.pl/download/gfx/senat/pl senatoswiadczenia/1209/09_046_1211_1_odp.pdf

15
https://www.senat.gov.pl/prace/posiedzenia/przebieg,463,2.html

16
https://www.senat.gov.pl/download/gfx/senat/pl/senatoswiadczenia/1209/09_046_1211_1_odp.pdf

17
https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/48415,Wyjasnienie-IPN-ws-artykulu-Akta-na-zawsze-zastrzezone-w-Rzeczpospolitej.html

18
https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/48415,Wyjasnienie-IPN-ws-artykulu-Akta-na-zawsze-zastrzezone-w-Rzeczpospolitej.html

19
https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/1657230,1,spor-o-slawomira-cenckiewicza.read
https://www.rp.pl/artykul/264417-Nadchodzi-prawdziwa--wiosna-Kosciola-.html

20
https://dziennikpolski24.pl/zbior-zastrzezony-ipn-jest-nadal-tajemniczy-bo-strzega-go-sluzby/ar/12146227

21
https://www.rp.pl/Polityka/305089888-Topnieje-tajny-zbior-IPN.html

22
https://tvn24.pl/polska/zbior-zastrzezony-ipn-czym-byl-czarno-na-bialym-ra910823-2293454
https://ipn.gov.pl/pl/dla-mediow/komunikaty/48415,Wyjasnienie-IPN-ws-artykulu-Akta-na-zawsze-zastrzezone-w-Rzeczpospolitej.html
https://dziennikpolski24.pl/zbior-zastrzezony-ipn-jest-nadal-tajemniczy-bo-strzega-go-sluzby/ar/12146227
https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114884,24529402,prezes-ipn-nie-wyklucza-krokow-prawnych-wobec-abw-sluzba.html

23
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/91052

24
https://www.radiomaryja.pl/bez-kategorii/potrzebujemy-swiadkow-chrystusa/

25
https://expressbydgoski.pl/kolejne-autorytety-moga-upasc-z-hukiem/ar/11365759

26
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/45479?katalog=5

27
IPN By 473/8.

28
https://www.polskieradio.pl/7/5410/Artykul/1734692,Kto-porwal-dzialaczy-Solidarnosci

29
https://kw.pl.eu.org/t/laukajtis.htm

30
https://kw.pl.eu.org/t/stein/ich3.htm
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/86690
W. Polak, Czas ludzi niepokornych. Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” i inne ugrupowania niezależne w Toruniu i Regionie Toruńskim (13 XII 1981 – 4 VI 1989), Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2003, s. 399.
Z. Juchniewicz, Funkcjonariusze SB milczą, „Nowości. Dziennik Toruński”, 11 września 1991 r.

31
K. Piesiewicz, M. Komar, Skandalu nie będzie, Warszawa 2013, s. 219.

32
T. Fredro-Boniecki, Zwycięstwo księdza Jerzego. Rozmowy z Grzegorzem Piotrowskim, Warszawa 1990.

33
T. Piątek, Macierewicz. Jak to się stało, Wydawnictwo Arbitror, Warszawa 2018.

34
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/15503

35
https://twitter.com/Cenckiewicz/status/1012801409971081216

36
https://twitter.com/StZerko/status/1012817100367376384

37
https://szczecinek.com/artykul/szczecinecka-wojna-o/215799

38
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/66121

39
https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/aparat-bezpieczenstwa/73154,Od-kolegiow-po-dzialania-specjalne-SB-czyli-represje-wobec-dzialaczy-opozycji-w-.html

40
https://wiadomosci.onet.pl/kiosk/sekcja-zabojcow/m2cgv

41
https://wiadomosci.onet.pl/kiosk/sekcja-zabojcow/m2cgv

42
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/79822?katalog=5

43
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/27849

44
https://wiadomosci.onet.pl/kraj/gosc-z-d/pedh7
https://ekai.pl/zbrodnicza-dzialalnosc-grupy-d-msw/

45
https://dziennikpolski24.pl/rezerwa-kadrowa/ar/1705378

46
https://dziennikpolski24.pl/esbek-odmawia-zeznan/ar/1660874

47
T. Piątek, op. cit.

48
T. Piątek, Morawiecki i jego tajemnice, Wydawnictwo Arbitror, Warszawa 2019.

49
IPN Wr 0135/76.

50
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/39427

51
IPN Lu 360/200412.

52
https://wyborcza.pl/duzyformat/1,127290,15442109,Metne_wody.html

53
https://www.abendzeitung-muenchen.de/bayern/altdaten/nuernberg/lokales/der-mann-der-nuernberg-ins-heute-fuehrte-ist-tot-art-140975

54
http://www.panepol.pl/PL-H51/osiagniecia.html

55
https://www.youtube.com/watch?v=MOV8tsgCvEY

56
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/11472

57
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/48960?katalog=4
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/48960?katalog=5

58
Jerzy Eisler, Marzec 1968: Geneza. Przebieg. Konsekwencje, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1991;

59
J. Eisler, op. cit.

60
IPN Po 0189/38.

61
Aparat Bezpieczeństwa w Polsce: Kadra kierownicza, Tom I, 1944–1956, red. T. Balbus, K. Bedyński, K. Szwagrzyk, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2005.

62
https://www.radiomaryja.pl/bez-kategorii/zal-kresowych-stanic/

63
https://www.radiomaryja.pl/multimedia/reportaz-lubieszow/

64
https://inwentarz.ipn.gov.pl/advancedSearch?q=&page=3350&grupaAktotworcyId=3&aktotworcaId=4002&typ=2

65
https://dzismis.com/wp-content/uploads/2019/09/DYPLOMATA_CZYLI_SZPIEG_Dzialalnosc_sluzb.pdf

66
https://www.polska1918-89.pl/pdf/lucja-marek,-ks.-mariusz-traba,-przypadek-ks.-brunona-magotta.-studium,4942.pdf

67
K. Ostrowska, M. Żuławnik, Niszczenie kartotek Biura „C” MSW w latach 1989–1990, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej”, rok 2011, nr 4, s. 235–250;

68
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/77010

69
https://archiwum.rp.pl/artykul/331458-IPN-przejmuje-akta-UB-i-SB.html

70
IPN Po 084/4028.

71
IPN Po 822/234813.

72
IPN Po 1165/5.

73
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/4814

74
Po 084/4028.

75
IPN Po 822/234813.

76
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/49167

77
IPN BU 003090/131 t. 2; IPN BU 003189/117.

78
IPN BU 003273/173 t. 3.

79
Ibidem.

80
IPN BU 003273/280.

81
IPN BU 01376/46.

82
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/49167

83
IPN BU 003088/49.

84
T. Piątek, Macierewicz. Jak to się stało, op. cit.

85
https://www.wprost.pl/tygodnik/58518/trzydziestu-czterech-niepokornych.html

86
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/139946 IPN BU 003088/227 t. 1 i 2; IPN BU 1005/229399

87
IPN BU 01376/46.

88
IPN BU 003088/49.

89
Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, Tomy 1–3, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, Warszawa 2005–2008;

90
IPN BU 003088/227 t.1; IPN Po 059/28.

91
IPN BU 003088/227 t. 1.

92
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/90

93
IPN Po 822/147376.

94
IPN Po 084/3130;

95
IPN BU 003088/227 t. 1.

96
https://przystanekhistoria.pl/download/166/78091/bezpieki.pdf

97
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/19175

98
https://poznan.wyborcza.pl/poznan/1,36001,1406771.html

99
https://gdansk.naszemiasto.pl/lechia-gdansk-czy-boleslaw-krzyzostaniak-mial-kontakty-z/ar/c2-5591863

100
https://www.rp.pl/Historia/304129951-16-rocznica-zamordowania-Jacka-Debskiego.html

101
http://przestepczosc.pl/index.php/kartoteka-kryminalna/pruszkow-ozarow/jeremiasz-baranski-baranina

102
https://www.wprost.pl/tygodnik/44141/Porzadek-Baraniny.html

103
https://www.rp.pl/Historia/304129951-16-rocznica-zamordowania-Jacka-Debskiego.html

104
https://www.kommersant.ru/doc/107997

105
T. Piątek, Macierewicz i jego tajemnice, Wydawnictwo Arbitror, Warszawa 2017.

106
https://rejestr.io/krs/129981/halex-holding

107
https://www.wprost.pl/tygodnik/53105/Peryskop.html
http://www.zw.com.pl/artykul/139500.html?print=tak

108
https://arbinfo.pl/nowe-tropy-ws-bagsika-gazprombank-flankovs-usmanow-mafia-akta-ipn/

109
https://arbinfo.pl/zwiazki-z-morawieckimi-tajne-sluzby-prl-prezes-w-sluchawce-i-przekrety-z-gazprombankiem-w-tle-kim-naprawde-jest-bagsik/
https://arbinfo.pl/nowe-tropy-ws-bagsika-gazprombank-flankovs-usmanow-mafia-akta-ipn/
https://arbinfo.pl/ksiadz-tomasz-jegierski-ujawnia-zwiazki-rodziny-morawieckich-ze-slynnym-aferzysta-boguslawem-bagsikiem-firma-art-b/

110
https://wyborcza.pl/duzyformat/1,127290,15442109,Metne_wody.html

111
https://st-martin-nuernberg.de/gemeinde/kirche/

112
https://st-matthaeus-n.de/contact/

113
https://uchodzcywniemczech.pl/andrzej-madejczyk-ps-madera-karol-lakar-zpu/

114
https://www.simonandschuster.com/authors/John-Koehler/173932504

115
https://www.bstu.de/assets/bstu/de/Publikationen/HB_schmole_HA-VIII.pdf

116
https://www.nordbayern.de/region/nuernberg/stasi-spitzel-waren-auch-in-nurnberg-und-zirndorf-aktiv-1.4693339?logout_success=true

117
https://wiadomosci.onet.pl/kraj/o-rydzyk-ten-atak-przyspieszyl-jego-smierc/lezvk

118
https://wiadomosci.dziennik.pl/polityka/artykuly/197334,ojciec-rydzyk-broni-arcybiskupa-wielgusa.html

119
https://wyborcza.pl/duzyformat/1,127290,15442109,Metne_wody.html

120
https://www.salon24.pl/u/lennuszka/794502,sprawa-operacyjnego-sprawdzenia-kryptonim-zakonnik-inwigilacja-ks-henryka-surmy-cm-przez-sluzbe-bezpieczenstwa,3

121
http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Przeglad_Archiwalny_Instytutu_Pamieci_Narodowej/Przeglad_Archiwalny_Instytutu_Pamieci_Narodowej-r2010-t3/Przeglad_Archiwalny_Instytutu_Pamieci_Narodowej-r2010-t3-s147-168/Przeglad_Archiwalny_Instytutu_Pamieci_Narodowej-r2010-t3-s147-168.pdf

122
http://wrh.edu.pl/wp-content/uploads/2020/12/201_WRH_17_4_wrh_2020_no4_Cis%C5%82owska.pdf

123
Ibidem.

124
Ibidem.

125
https://kultura.onet.pl/fragmenty-ksiazek/delta/y2slrcc

126
https://wiadomosci.dziennik.pl/polityka/artykuly/213098,sprawozdawca-jan-ciszewski.html

127
IPN BU 00275/158 t. 1.

128
IPN BU 2602/19998.

129
IPN BU 00275/158 t. 1.

130
IPN BU 2602/19998.

131
K. Ostrowska, M. Żuławnik, op. cit.;

132
Ibidem.

133
IPN Kr 009/10586;

134
https://www.salon24.pl/u/lennuszka/794502,sprawa-operacyjnego-sprawdzenia-kryptonim-zakonnik-inwigilacja-ks-henryka-surmy-cm-przez-sluzbe-bezpieczenstwa,3.

135
https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/40338

136
https://inwentarz.ipn.gov.pl/archivalCollection?id_a=3928&id_pz=9700

137
IPN Kr 37/251431.

138
K. Ostrowska, M. Żuławnik, op. cit.

139
https://web.archive.org/web/20150418081127/http://archiviostorico.corriere.it/1993/settembre/03/santa_sfida_Radio_Maria_co_0_93090311466.shtml

140
http://portale.italradio.org/index.php?module=News&func=display&sid=3006

141
https://web.archive.org/web/20160204021316/http://it.sputniknews.com/italian.ruvr.ru/
https://it.sputniknews.com/docs/about/index.html
http://portale.italradio.org/index.php?module=News&func=display&sid=2000&lang=en

142
https://www.parlament.ch/fr/ratsbetrieb/suche-curia-vista/geschaeft?AffairId=20113268

143
S. Cieślar, op. cit.

144
https://vassula.pl/niezwykly-dar-vassuli-ryden-a-historia-powstania-radia-maryja-w-polsce.html
https://vassula.pl/files/vox-d-4-2011-dar-vassuli-dla-radia-maryja-1.pdf

145
https://www.nbportal.pl/wiedza/artykuly/pieniadz/trudny_powrot_zlotego_do_blasku

146
http://www.vassularyden.com/about.php

147
http://www.vassularyden.com/about.php
http://www.pseudomystica.info/tligbiography.htm

148
http://www.pseudomystica.info/tligbiography.htm#1

149
https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_19951006_ryden_en.html

150
https://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=14282

151
http://www.tlig.net/magazine/files/Issue39proof.pdf

152
https://ww3.tlig.org/en/

153
https://ww3.tlig.org/en/messages/760/

154
https://www.vassula.pl/2017.html

155
http://www.pseudomystica.info/patriarchate.htm https://www.rfp.org/leadership_member/h-e-archimandrite-philaret-bulekov/

156
https://www.radiomaryja.pl/bez-kategorii/wizjonerstwo-jako-zagrozenie-dla-wiary/

157
Informator Radia Maryja, Toruń 1997.

158
http://gaudiumetspes-blog.pl/index.php/2017/10/06/przeprasza/

159
https://pl.wikipedia.org/wiki/Radio_Maryja

160
https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2013/11/07/RUS42685.E.pdf

161
https://www.rbc.ru/technology_and_media/07/11/2015/563d19b09a79470a75dfb06dhttps://www.marketing.spb.ru/conf/2002-02-lbs/tspt.htm

162
https://www.rbc.ru/technology_and_media/07/11/2015/563d19b09a79470a75dfb06d

163
https://oko.press/wszystko-moge-obajtek-byly-wojt-pcimia-dzis-prezes-orlenu-kim-jest-czlowiek-ktory-przejal-lokalna-prase/

164
Sostaw Prawitielstwa Rossijskoj Fiedieracji na 1 maja 2003 r. Lesin Michaił Jur’jewicz, „Rossijskaja Gazieta”, 27.10.2007 r.

165
https://www.rbc.ru/technology_and_media/07/11/2015/563d19b09a79470a75dfb06d

166
Ibidem;
https://www.kommersant.ru/doc/2849683

167
https://www.rbc.ru/technology_and_media/07/11/2015/563d19b09a79470a75dfb06d

168
Ibidem.

169
https://web.archive.org/web/20160304133429/http://government.consultant.ru/page.aspx?1115911

170
https://web.archive.org/web/20151117025702/http://postsovietpost.stanford.edu/discussion/re-examining-1999-apartment-bombings-russia

171
https://www.rbc.ru/technology_and_media/07/11/2015/563d19b09a79470a75dfb06d

172
https://www.theguardian.com/film/2014/oct/26/fury-review-stirring-macho-tank-drama-brad-pitt

173
https://slate.com/human-interest/2016/02/comedies-like-dirty-grandpa-get-hard-are-horribly-homophobic.html

174
https://www.rottentomatoes.com/m/dirty_grandpa

175
https://www.theguardian.com/world/2015/nov/07/vladimir-putin-ally-found-dead-in-washington-hotel

176
https://www.bbc.com/news/world-us-canada-35781333
https://www.bbc.com/russian/news/2016/03/160310_lesin_death_examination

177
https://foreignpolicy.com/2016/10/28/prosecutor-putins-former-press-secretary-died-in-d-c-hotel-because-he-was-drunk/

178
https://www.buzzfeednews.com/article/jasonleopold/christopher-steele-mikhail-lesin-murder-putin-fbi

179
https://www.conservativetruth.org/article.php?id=4905

180
https://www.forbes.ru/kompanii/internet-telekom-i-media/265085-mikhail-lesin-k-tomu-chto-menya-ne-lyubyat-ya-davno-privyk

181
https://www.kommersant.ru/doc/583802

182
https://georgetownsecuritystudiesreview.org/2016/10/25/russias-disinformation-war/

Książka ta ukazała się dzięki wsparciu Fundacji Arbitror i darczyńców, którym w tym miejscu serdecznie dziękujemy!
Lista sponsorów prac nad książką:

Piotr Adamczak

Sebastian Adamiec

Jakub Antczak

Dave Armpit

Slawomir Bajerowicz

Paweł Banasik

Anna Bętkowska

Beata Białobrzewska

Aleksandra Blach

Wioletta Borecka

Henryk Brzeziński

Waldemar Bukłacha

Arkadiusz Celuch

Łukasz Chmiel

Michał Chmiela

Jarosław Chmielewski

Dariusz Chudy

Paweł Czech

Jolanta Dec

Zenon Dębny

Wojciech Dębski

Danuta DomagaŁa

Piotr Durkalec

Paweł Dydak

Dorota Figarska-Pindelska

Anita Fogler

Jakub Gańko

Katarzyna Gembalczyk

Magdalena Gniazdowska

Marcin Gorol

Arkadiusz Góraj

Artur Górnicki

Nina Grzegorczyk

Jerzy Grzegorkiewicz

Magdalena Hałajko

Jarosław Henkie

Pięć gwiazdek I trzy gwiazdki!!!

Marek Janowski

Marcin Jarka

Wojciech Joński

Robert Jungiewicz

Ewa Jurdeczka-Kudzia

Iwona Kaczmarz

Joanna Kantor

Janusz Karaś

Maria Karlińska-Nehrebecka

Maria Milena Karlińska-Nehrebecka

Gerome Karwacki

Wojciech Kaźmierczak

Ryszard Kidoń

Maciej Kijowski

Anna Klimas

Tomasz W. Klucznik

Marek Konieczny

Beata Kopka

Halina Kopka

Wojciech Kopka

Ireneusz Kostka

Dorota Kowalówka

Andrzej Kowalski

Bożena Krawczuk

Marcin Krejcza

Elżbieta Kuks

Tomasz Kupiecki

Krzysztof Kurek

Agnieszka Kurek

Marta Kurpisz

Mirosława Landmark

Piotr Lebioda

Anna Leszczyńska

Alicja Luebben

Małgorzata Łabanowska

Ryszard Magdycz

Marek Makowicz

Natalia Mays

Magdalena Mazurkiewicz

Barbara Michałowska

Maciej Misztal

Stanisław Mittlener

Adam Mokrzycki

Anna Morawska

Joanna Niebieszczańska

Emil Ninard

Krzysztof Niżnik

Wiesław Nowak

Wojciech Obtułowicz

Ryszard Olbrys

Marek Ozdoba

Piotr Pałczyński

Mariusz Panasiuk

Mateusz Paradowski

Robert Pawlak

Halina Pełka

Anita Pepłońska

Adam Persak

Ewelina Persak

Krzysztof Piątek

Jacek Pieczonka

Piotr Piesiak

Dominika Pietras

Paweł Pietras

Krzysztof Piotrowski

Tomasz Przybysz

Dominika Rabcewicz

Rafał Rentflejsz

Steven Grant Rogers

Ireneusz Rolnik

Magdalena Rolnik

Dariusz Roter

Barbara Rożniatowska

Krzysztof Ryzenweber

Susej Sevas

Tomasz Sikora

Dorota Slawek

Łukasz Sobień

Piotr Sołoducha

Barbara Strojnowska

Piotr Strychalski

Edyta Szafarewicz-Ochelska

Zbigniew Szałapski

Radosław Śniatała

Piotr Tomaszkiewicz

Joanna Tyliba

Ewa Wasiek-Święcicka

Zdzisław Święcicki

Halina Waszkielewicz

Paweł Wawrzyniak

Piotr Wieczorek

Robert Wietrzyński

Gabryela Wiktorowicz

Ewa Wisła-Walsh

Jan Włodarczyk

Maciej A. Wojcik

Sławomir Wojtyś

Michał Wruk

Marcin Wydorski

Adam Z Rivii

Jarosław Zacharski

Katarzyna Zaremba-Niedźwiedzka

Dorota Żuromska