Spis treści

Karta redakcyjna

I. WOLNA UKRAINA

Drugi Karnawał Solidarności

Przyznajmy Ukraińcom prawa wyborcze

Rozliczyć rosyjskich zbrodniarzy

II. GRANICA SUMIENIA

Rzecznik Praw Obywatelskich jak okno na świat

Polityczne złoto, czyli program „uchodźca minus”

Zostawić szczelinę wolności

„Auschwitz nie spadło z nieba”

III. NIELUDZKIE PRAWO

Zalegalizowane tortury

Zdradzeni funkcjonariusze

Magiczne słowo „przepraszam”

IV. RÓWNI I RÓWNIEJSI

Prawo skrojone na miarę prezesa

Ustawowa bezkarność premiera

Prawo do prywatnego bochenka chleba

Państwo, które dyskryminuje swoich obywateli

V. POLOWANIE NA SĘDZIÓW

Jeden dzień z życia obywatela Waldemara Żurka

Ładnie zaatakujmy

Upokorzenie

VI. DEMONTAŻ PAŃSTWA PRAWA

Odciąć Polaków od Strasburga

Szukajmy dziury w całym

Kadencja

VII. WIDMO AUTORYTARYZMU

Enklawy wolności, czyli złota klatka

Ranking rządów prawa. Cierpi reputacja Polski

Ciąg technologiczny

VIII. WOLNE MEDIA KONTRA CENZURA

Cenzura nasza codzienna

Czy potrzebne są przepisy o znieważeniu prezydenta?

Bierzemy przeciwnika na cel

Akcja inwigilacja

Przepis na media demokratyczne

IX. NA KŁOPOTY TRYBUNAŁY

Od „Dody” do Grzegorza Brauna

Co wspólnego ma środek na potencję dla mężczyzn z praworządnością

Mity narosłe wokół Karty praw podstawowych

X. PRZYSZŁOŚĆ PRAW CZŁOWIEKA

Barometr nastrojów społecznych

Czy trybunał w Strasburgu potrzebuje dopalaczy?

Sześć nowych praw

XI. ŚWIATLI OBYWATELE

Etyka solidarności

Kościół, LGBT, wieś, dialog

ACTA. Dziesięć lat minęło

Finał WOŚP – święto społeczeństwa obywatelskiego

Polska Dama Rady Europy

Laudacja na cześć „Wolnych Sądów”

XII. ZAMIAST ZAKOŃCZENIA

Jak naprawić polskie sądy

O obowiązku przeciwstawienia się zamachowi na niezależność sądownictwa

Dwie Polski

Bibliografia

Przypisy

Copyright © Wydawnictwo Arbitror sp. z.o.o. 2023

Autor i wydawca dziękują Jerzemu Kryszakowi za zgodę na wykorzystanie tytułu jego piosenki oraz redakcjom wymienionym w Bibliografii, za zgodę na wykorzystanie tekstów na potrzeby niniejszej publikacji.

Projekt okładki i stron tytułowych
Łukasz Stachniak

Autor grafik
Arkadiusz Krupa

Redakcja, wybór tekstów
Tomasz Mincer

Korekta, skład
Witold Kowalczyk

Wydanie I

ISBN 978-83-66095-52-6

Wydawnictwo Arbitror spółka z o.o.
www.arbitror.pl
e-mail: kontakt@arbitror.pl

E-book: eLitera

.

I

Wolna Ukraina

Drugi Karnawał Solidarności

Pierwodruk pt. Na naszych oczach tworzy się historia „Sukces po poznańsku”, nr 4, 2022, s. 6–7.

Przyznajmy Ukraińcom prawa wyborcze

Pierwodruk pt. Piosenka dla praw wyborczych obywateli Ukrainy „Gazeta Wyborcza”, 25.06.2022, s. 13.

Rozliczyć rosyjskich zbrodniarzy

Pierwodruk pt. Jak rozliczyć zbrodniarzy, „Gazeta Wyborcza” 16.04.2022, s. 12.

DRUGI KARNAWAŁ SOLIDARNOŚCI

.

W czasie uroczystości wręczenia tytułu doktora honoris causa na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Marian Turski, redaktor tygodnika „Polityka” i świadek Zagłady, powiedział, że w związku z agresją rosyjską Ukraińcy od 24 lutego 2022 roku tworzą swoją własną Pieśń o Rolandzie. Jest to okres tragiczny, skutkujący exodusem ludności oraz jej wielkim cierpieniem. Ale jednocześnie na naszych oczach tworzy się historia nowego, silnego, zjednoczonego narodu ukraińskiego. Poziom determinacji w obronie ojczyzny, patriotyzm liderów, w tym zwłaszcza prezydenta Wołodomyra Zełenskiego i żołnierzy, genialna polityka informacyjna oraz międzynarodowa Ukrainy – to wszystko będzie stanowiło podstawę odbudowy naszego wschodniego sąsiada.

Ale nie jest to tylko historyczna zmiana Ukrainy – ona dotyka również nas, Polaków. Dlaczego? Po pierwsze, nigdy w naszej współczesnej historii nie przyjęliśmy tak wielu uchodźców, i to w tak krótkim czasie. Społeczeństwo obywatelskie, przy jednoznacznej postawie wszystkich środowisk politycznych, zaangażowało się w różnego rodzaju akcje pomocowe. Okazało się, że budowane przez lata struktury różnych organizacji pozarządowych, sieci wsparcia, grup ludzi dobrej woli potrafią skutecznie pomóc setkom tysięcy uchodźców z Ukrainy. Co więcej, jest to pomoc mądra, dobrze zorganizowana i przemyślana, władze lokalne zaś czuły się w obowiązku nadążać za aktywnymi obywatelami-wolontariuszami. W mojej pamięci pozostanie obraz auli w poznańskim Collegium Da Vinci, które odwiedziłem 11 marca 2022 roku. Aula była zasypana różnymi darami od poznaniaków, które – uporządkowane i posortowane – czekały na przekazanie uchodźcom lub na transport do Ukrainy.

Po drugie, runął mit, że w Polsce mamy słabe społeczeństwo obywatelskie. Być może nie zawsze potrafimy się organizować w długotrwałe inicjatywy, tworzyć struktury i zaawansowane formy finansowania. Jednak kryzys pokazał, że w obliczu wielkiej tragedii wielu polskich obywateli potrafi się zmobilizować. Warto tu przywołać aktywność Adriany Porowskiej z Kamiliańskiej Misji Pomocy Społecznej, która na co dzień prowadzi schronisko dla bezdomnych w warszawskim Ursusie. Zaraz po wybuchu wojny zaczęła koordynować pomoc dla uchodźców na dworcu Warszawa Zachodnia, współpracując z setkami wolontariuszy. Pani Porowska miała pełną świadomość, że nawet jak wojna się zakończy, to z tej wielkiej energii powstanie poważna organizacja społeczna. Bo do tworzenia nowych struktur potrzebny jest właśnie impuls, swoisty mit założycielski, tym razem opierający się na gigantycznym wysiłku w momencie szczególnego wyzwania.

Po trzecie, prawdopodobnie przestajemy być państwem narodowościowo i religijnie homogenicznym. Już przed wojną w Polsce mieszkało ponad milion obywateli z Ukrainy. Teraz pozostanie z nami co najmniej milion uchodźców. W chwili, gdy piszę te słowa, trudno to oszacować, ponieważ część osób pojedzie dalej, do innych państw Unii Europejskiej, część będzie chciała wrócić do domu. Ale duża część z przybyłych zostanie z nami w Polsce na dłużej, bo nie ma dokąd wracać. Tu nad Wisłą znajdzie dobre warunki do nowego życia; nie będzie też w stanie uwierzyć, że nastał koniec wojny. Dlatego wszystkim uchodźcom musimy stworzyć dobre warunki życia – to oczywiste. Ale musimy także nauczyć się żyć w społeczeństwie wielokulturowym, co będzie nie lada wyzwaniem dla polskich szkół, pracodawców, szpitali czy dla instytucji publicznych.

Po czwarte, Polska musi wspierać Ukrainę w naprawianiu własnego państwa i wychodzeniu z traumy wojny. Ładnie ujął to Andrij Deszczyca, ambasador Ukrainy w Polsce w czasie solidarnościowego koncertu polsko-ukraińskiego. Powiedział, że Ukraina straciła starszego brata, ale zyskała starszą siostrę. Traumy historyczne trzeba odłożyć na bok, zostawić je badaczom i muzealnikom, ale nie można już ich wykorzystywać w bieżących rozgrywkach politycznych. Tlący się przez ostatnie lata nacjonalizm należy zastąpić aktywnymi działaniami na rzecz przystąpienia Ukrainy do Unii Europejskiej. Jest to dla Polski moralny obowiązek, bo przecież Ukraińcy walczą nie tylko o własną przyszłość, ale także o przetrwanie wartości liberalnych w całej Europie. Dlatego w tym wysiłku musimy zadbać o Ukrainę jak o młodszą siostrę, która za chwilę ma wyjść za mąż, a my musimy podzielić się naszym doświadczeniem, w jaki sposób zbudować długotrwały i udany związek.

Wreszcie, wyzwaniem będzie odbudowa Ukrainy. Już teraz mówi się o tym, że potrzeba wielkiego „planu Zełenskiego”, finansowanego zapewne przez Unię Europejską oraz Stany Zjednoczone, który pozwoli na odbudowę Mariupola, Chersonia, Charkowa, Kijowa i innych miast. Ale odbudowa to nie tylko kwestia infrastruktury. To tworzenie dobrych warunków do przedsiębiorczości, wymiany intelektualnej, transferu wiedzy, wspólnych inicjatyw kulturalnych i gospodarczych czy wymiany studenckiej. Już teraz warto zacząć o tym myśleć. A za kilkanaście lat, gdy spojrzymy na połączoną polską i ukraińską flagę, to dostrzeżemy, że w istocie składa się ona z tysięcy cegiełek dobrej sąsiedzkiej współpracy, opartej na rzeczywistej przyjaźni, zaangażowaniu i empatii.

PRZYZNAJMY UKRAIŃCOM PRAWA WYBORCZE

.

Jakiś czas temu miałem przyjemność zobaczyć przedstawienie w przedszkolu mojego syna. Jeden z przedszkolaków był zachęcany do powiedzenia wierszyka, ale się wstydził i krępował. Ożywił się dopiero, kiedy wszyscy jego koledzy i koleżanki odśpiewali piosenkę w języku ukraińskim. Panie z przedszkola były bardzo dumne, że to się udało. A mamie chłopca – uchodźczyni z Ukrainy – polały się łzy.

Polska zmieniła się w ciągu ostatnich kilkunastu miesięcy. Niebywały wysiłek społeczeństwa obywatelskiego doprowadził do ugoszczenia setek tysięcy uchodźców z Ukrainy. Specjalna ustawa uchodźcza pozwoliła na normalne korzystanie, na równych zasadach, z prawa do edukacji, ochrony zdrowia czy pomocy społecznej. Polskie społeczeństwo coraz bardziej zrasta się ze społecznością ukraińskich migrantów i uchodźców, co widzimy niemal na każdym kroku – w transporcie miejskim, w teatrach, w kinach, w szkołach, uczelniach, a także w przedszkolach.

Warto postawić kropkę nad i. Zbliżają się wybory samorządowe. Pod koniec 2023 roku obywatele polscy wybiorą się do urn, aby wybrać swoich przedstawicieli do rad gmin, miast, powiatów oraz sejmików województw. Będą także wybierali wójtów, burmistrzów i prezydentów. W wyborach tych oprócz obywateli Rzeczypospolitej mogą uczestniczyć obywatele Unii Europejskiej zamieszkujący stale Polskę, czyli obywatele innych państw członkowskich Wspólnoty. Jednakże ich udział w wyborach jest ograniczony tylko do najniższego szczebla samorządu terytorialnego, czyli rad gmin i miast – mogą zarówno wybierać swoich przedstawicieli, jak i kandydować w wyborach.

Tymczasem w Polsce mieszka już co najmniej 1,5–2 miliona uchodźców z Ukrainy. Do tego należy doliczyć co najmniej milion migrantów, którzy mieszkali już wcześniej. Postulat przyznania praw wyborczych na poziomie lokalnym to żadne novum, pojawił się przy okazji poprzednich wyborów samorządowych. Pamiętam, jak uczestniczyłem w debacie na ten temat zorganizowanej przez historyczkę i socjolożkę Myroslavę Keryk w Domu Ukraińskim. Jednak wtedy ten pomysł nie padł na podatny grunt, choć był jasno artykułowany przez społeczność ukraińską. Teraz wszystko się zmieniło. Obywatele Ukrainy są wśród nas, uczestniczą w życiu społeczności lokalnej, pracują, płacą podatki, wychowują dzieci. Nie ma powodu, dla którego nie mieliby zostać wyborcami i mieć wpływ na wybór władz lokalnych. Powinno to być naturalne, aby mieli także w lokalnych radach swoich przedstawicieli. Pod względem faktycznym ich status w żaden sposób się nie różni od sytuacji Włocha prowadzącego lokalną pizzerię na południu Polski czy Holendra uprawiającego ziemię na Kujawach. Tymczasem pod względem prawnym różni się on diametralnie.

Konstytucja nie stoi na przeszkodzie przyznania praw wyborczych na poziomie lokalnym obywatelom innych państw. Już kilkanaście lat temu Trybunał Konstytucyjny przesądził, że artykuł 62 Konstytucji, mówiący o prawach wyborczych dla obywateli polskich, nie wyklucza przyznania takich praw innym osobom. Decydujący powinien być status stałego zamieszkania, bo jednostka samorządu terytorialnego to wspólnota wszystkich mieszkańców, niezależnie od posiadanego przez nich obywatelstwa.

Przy okazji dokonywania zmian w tym zakresie można się także zastanowić nad poszerzeniem praw wyborczych na szczeblu lokalnym. Obecnie obywatele Unii Europejskiej nie mogą głosować w wyborach do rad powiatu oraz sejmiku województwa. Trudno znaleźć racjonalny powód dla takich przepisów. Wynikały one raczej z nadmiernej ostrożności naszych polityków. Podobnie obywatele Unii nie mogą być kandydatami na wójta, burmistrza i prezydenta. Państwa członkowskie Wspólnoty są zobowiązane jedynie do zapewnienia praw wyborczych na najniższym szczeblu samorządowym. Jednak w pozostałym zakresie wyborów lokalnych mają swobodę decyzyjną. Niektóre państwa pozwoliły wręcz na to, aby kandydatami na burmistrzów zostawali obywatele Unii Europejskiej. W 2020 roku burmistrzem rumuńskiej Timisoary został Dominic Fritz, który jest obywatelem Niemiec. Przez wiele lat był związany z tym miastem oraz działał w ruchach obywatelskich. Na stałe zamieszkał w Timisoarze kilka lat przed wyborami. Obywatelstwa niemieckiego nie zamienił na rumuńskie.

W raporcie Unii Metropolii Polskich Miejska gościnność: wielki wzrost, wyzwania i szanse jego autorzy wskazują, że ludność polskich dużych miast wzrosła od 15 do nawet 50 procent, dzięki napływowi obywateli Ukrainy[1]. Jeśli nie mogą pójść do wyborów, to będą jak wspomniany przedszkolak na przedstawieniu. Niby z nami żyją i mieszkają, ale pozostają w sytuacji milczenia – decyzje o ich prawach i obowiązkach na szczeblu lokalnym będziemy podejmowali za nich. A przecież powinniśmy razem z nimi zaśpiewać piosenkę w czasie wyborów samorządowych.

ROZLICZYĆ ROSYJSKICH ZBRODNIARZY

.

Napaść Rosji na Ukrainę oraz zbrodnie wojenne popełniane przez wojska rosyjskie skłaniają do refleksji nad potencjalną odpowiedzialnością karną zbrodniarzy. Z różnych powodów okazało się, że międzynarodowy system prawny jest niepełny. W świecie dyplomacji oraz prawników toczy się dyskusja, jak stworzyć mechanizmy pozwalające na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej za wszystkie popełnione czyny.

Po II wojnie światowej nie istniał system odpowiedzialności karnej za zbrodnie wojenne. Dlatego zwycięzcy wojny powołali do życia trybunał w Norymberdze, który następnie przeprowadził procesy karne. Patrząc jednak z perspektywy czasu, był to trybunał ad hoc – stworzony na potrzeby osądzenia konkretnych zbrodni popełnionych przez nazistów. Również w poszczególnych państwach toczyły się procesy dotyczące II wojny światowej – wystarczy przypomnieć procesy zbrodniarzy hitlerowskich prowadzone w Polsce czy proces Eichmanna w Jerozolimie. Ale przecież także nasz Instytut Pamięci Narodowej do dzisiaj jeszcze prowadzi takie sprawy i może postawić przed sądem zbrodniarzy wojennych (np. strażników z Auschwitz), jeśli jeszcze żyją.

Natomiast w latach 90. XX wieku ludzkość doszła do wniosku, że trybunały tworzone do osądzania różnych zbrodni – np. w byłej Jugosławii, Rwandzie, Kambodży, Sierra Leone czy Libanie – nie wystarczą. Konieczny jest stały trybunał, który zajmować się będzie zbrodniami wojennymi. Z tych powodów w 1998 roku powołano Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) z siedzibą w Hadze. Statut Rzymski powołujący MTK został ratyfikowany przez 123 państwa. Szkopuł w tym, że ani Rosja, ani Ukraina go nie ratyfikowały. W Rosji wynika to z takiego samego podejścia, jakie dominuje w USA – „jesteśmy mocarstwem i nie będziemy się poddawali jurysdykcji zewnętrznego organu”. W przypadku Ukrainy było to spowodowane ograniczeniami konstytucyjnymi i związanymi z tym zaniedbaniami w procesie ratyfikacji Statutu.

Jednak Ukraina już po aneksji Krymu w 2014 roku dwukrotnie złożyła deklaracje uznające jurysdykcję MTK odnośnie do przestępstw, które zostały popełnione na jej terytorium – dotyczy to zwłaszcza zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości oraz ludobójstwa. W tym kierunku zresztą śledztwo prowadzi prokurator MTK Karim Khan. Współpracuje z ukraińską prokuraturą, także poprzez wizyty na miejscu zbrodni (był m.in. w Buczy). Jest wspierany przez środowisko międzynarodowe.

W debacie publicznej raczej nie ma wątpliwości, że w Ukrainie popełniono zbrodnie wojenne oraz zbrodnie przeciwko ludzkości. Jednakże prawnicy wstrzymują oddech, czy można mówić także o ludobójstwie. Politycy używają tej kwalifikacji, choćby w kontekście Buczy, bez zawahania, ale prawnicy mają świadomość, że wykazanie tej zbrodni wymaga przedstawienia dowodów na rzeczywistą wolę zniszczenia danej grupy narodowościowej i etnicznej. W praktyce sądowej nie jest to takie proste.

Statut Rzymski przewiduje jeszcze jedną zbrodnię – agresji – rozumianej jako „planowanie, przygotowanie, inicjowanie lub wykonanie przez osobę zajmującą pozycję pozwalającą na sprawowanie efektywnej kontroli nad politycznymi lub militarnymi działaniami państwa lub też nimi kierowanie, aktu agresji, który przez swój charakter, wagę lub skalę w sposób oczywisty narusza Kartę Narodów Zjednoczonych”. Ocena okoliczności wojny w Ukrainie nie pozostawia wątpliwości, że Rosja rozpoczęła wojnę napastniczą i dokonała aktu agresji. Zostało to już nawet potwierdzone de facto przez inne trybunały – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w Hadze (nie mylić z MTK z siedzibą w Hadze) oraz przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Oba trybunały nakazały Rosji powstrzymanie się od działań zbrojnych. Jednak to przesądzenie oraz wydanie środków tymczasowych przez oba trybunały nie będzie wpływało na kwestię odpowiedzialności karnej Władimira Putina czy innych dowódców. Dlaczego? Ponieważ – jak zostało wspomniane – Rosja i Ukraina nie ratyfikowały Statutu Rzymskiego. Brak ratyfikacji oznacza zaś, że akurat ta zbrodnia agresji nie może zostać osądzona pod kątem prawnej odpowiedzialności dowódców. Co więcej, ściganie zbrodni agresji jest ograniczone czasowo do czynów popełnionych po 16 lipca 2017 roku, a w praktyce rozpoczęcie takiego postępowania zależy od Rady Bezpieczeństwa ONZ (do której należy Rosja).

Co można zrobić w takiej sytuacji? Wszak osądzenie zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludzkości czy nawet ludobójstwa to i tak poważna sprawa. To prawda, jednak proces przed MTK ma swoje ograniczenia. Po pierwsze, trzeba sprawców fizycznie postawić przed sądem. Po drugie, postępowania dotyczące danej zbrodni mogą nie wykazać odpowiedzialności kierownictwa. Za masakrę ludności cywilnej w Mariupolu może odpowiadać konkretny dowódca, ale mogą pojawić się praktyczne trudności z wykazaniem linii dowodzenia sięgającej ministra obrony narodowej czy samego Putina. Po trzecie, procesy przed MTK są długie nie tylko z powodów proceduralnych, ale także ze względu na konieczność poszanowania praw ofiar oraz ich aktywne uczestnictwo w postępowaniu dowodowym.

Teoretycznie zbrodnie wojenne mogą także być osądzone przez sądy poszczególnych państw. W niektórych z nich, w tym w Polsce, obowiązuje zasada uniwersalnej jurysdykcji. W skrócie, nie ma znaczenia, gdzie została popełniona zbrodnia – jeśli sprawca znajduje się na terytorium Polski, to jako zbrodniarza wojennego można go osądzić. O przestępstwie wojny napastniczej mówi artykuł 117 polskiego Kodeksu karnego, a inne zbrodnie wojenne przewidziane są w rozdziale szesnastym tego aktu prawnego. Podobnie jest w Niemczech czy w Belgii.

Napotykamy tu jednak na kolejny problem. Po pierwsze, zbrodniarz musi być w Polsce, czy w innym państwie, zatrzymany. Po drugie, pojawia się kłopot z immunitetem. Takim osobom jak Putin przysługuje immunitet związany z wykonywaniem funkcji głowy państwa – a zatem byłoby bardzo trudno postawić go przed sądem.

Jeden z najznamienitszych znawców międzynarodowego prawa karnego, profesor Philippe Sands, autor wydanej również w Polsce książki Powrót do Lwowa. O genezie „ludobójstwa” i „zbrodni przeciwko ludzkości”, opowiadającej o postaciach Herscha Lauterpachta oraz Rafała Lemkina, w eseju dla „Financial Times” z 28 lutego 2022 roku zaproponował powołanie specjalnego trybunału do osądzenia zbrodni agresji w Ukrainie[2]. Jego apel poparły środowiska prawnicze na całym świecie. W Polsce na ten temat z aprobatą wypowiadał się także profesor Paweł Wiliński. Trybunał mógłby czerpać inspirację z wcześniejszej inicjatywy Specjalnego Trybunału dla Libanu, ale szczegóły działania nie są jeszcze przesądzone. Powołanie specjalnego trybunału musiałoby nastąpić w wyniku umowy międzynarodowej. Swoją legitymację sąd czerpałby zatem ze skali poparcia międzynarodowego. Mógłby on doprowadzić do osądzenia wszystkich zbrodni, w tym zbrodni agresji. Ponadto możliwe byłoby prowadzenia postępowania zaocznego (in absentia), bez obecności osób oskarżonych. Oczywiście głównym oskarżonym zostałby Władimir Putin wraz z innymi osobami głęboko związanymi z haniebną agresją, a najważniejsze postępowanie skupiłoby się na osądzeniu ich roli kierowniczej we wszczęciu wojny napastniczej przeciwko Ukrainie. Znany ukraiński prawnik Mykola Gnatovskyy sugeruje, że gdyby taki trybunał powstał, to współpracowałby ściśle z MTK, a zajmował się tylko zbrodnią agresji. Jego zdaniem Ukraina mogłaby zrzec się jurysdykcji do osądzenia tej zbrodni.

Również w kontekście działalności Rady Europy pojawiają się pomysły stworzenia regionalnego trybunału (specjalnej izby), który zająłby się osądzeniem aktu agresji[3]. Mogłoby się tak stać na zaproszenie do współpracy Rady Europy przez Ukrainę. Jak na Radę Europy to dość innowacyjny pomysł, ale nie powinien być lekceważony. Być może łatwiejsze byłoby utworzenie takiego organu przy wsparciu istniejącej organizacji międzynarodowej niż tworzenie od nowa całego specjalnego trybunału. Istnieje szansa, że dość szybko udałoby się uzyskać zgodę zdecydowanej większości państw członkowskich Rady Europy[4].

Bez wątpienia polską racją stanu powinno być doprowadzenie do osądzenie wszystkich zbrodni dokonanych przez Władimira Putina i jego przybocznych, w tym wsparcie dla stworzenia odpowiednich mechanizmów prawnych[5]. Dlatego warto, aby Polska wyraziła jednoznaczne poparcie dla powołania dodatkowego, specjalnego trybunału do osądzenia zbrodni agresji Rosji na Ukrainę, uzupełniającego pracę MTK.

II

GRANICA SUMIENIA

Rzecznik Praw Obywatelskich jak okno na świat

Pierwodruk pt. Badają nasz kręgosłup. Ten stan wyjątkowy jest na próbę: władza testuje, jak zareagujemy

„Gazeta Wyborcza”, 11.09.2021, s. 35.

Polityczne złoto, czyli program „uchodźca minus”

Pierwodruk pt. Sześć lat polityki „uchodźca minus”

„Gazeta Wyborcza”, 28.08.2021, s. 13.

Zostawić szczelinę wolności

Źródło: Laudacja wygłoszona z okazji wręczenia nagrody im. Janiny Paradowskiej i Jerzego Zimowskiego, 27.10.2021.

„Auschwitz nie spadło z nieba”

Źródło: Statut Kaliski – czy za powszechnym oburzeniem pójdą dalsze kroki?,

<natemat.pl>, 16.11.2021, https://natemat.pl/384195,bodnar-statut-kaliski [dostęp 6.06.2023].

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH JAK OKNO NA ŚWIAT

.

Usnarz Górny – to miejsce przejdzie do historii polskiej państwowości z wielu powodów. Po pierwsze, jako symbol polityki pozbawionej człowieczeństwa – nieudzielenia pomocy humanitarnej osobom przebywającym na granicy. Po drugie, jako symbol jawnego lekceważenia prawnych zobowiązań w zakresie udzielania cudzoziemcom ochrony międzynarodowej. Po trzecie, jako miejsce, które stało się inspiracją do zaskakującej decyzji o wprowadzeniu stanu wyjątkowego przy wschodniej granicy Polski na terenie 183 gmin.

Stan wyjątkowy może się wiązać z licznymi ograniczeniami praw oraz wolności człowieka i obywatela. Konstytucja ściśle określa, jakie prawa powinny być cały czas chronione (np. prawo do humanitarnego traktowania, wolność sumienia i wyznania). Ponadto dopuszczalne rodzaje ograniczeń praw są uregulowane w ustawie o stanie wyjątkowym. Wreszcie, dookreślenie zakresu ograniczeń należy do Rady Ministrów jako wnioskodawcy oraz prezydenta jako wprowadzającego stan wyjątkowy, z zastrzeżeniem roli Sejmu jako organu, który może stan wyjątkowy uchylić. Z katalogu możliwych ograniczeń są zatem dobierane te, które mają służyć realizacji określonych celów. O tym zresztą stanowi ustawa, która wymaga, aby rodzaje ograniczeń odpowiadały „charakterowi oraz intensywności zagrożeń stanowiących przyczyny wprowadzenia stanu wyjątkowego”. Przy czym wspomniane ograniczenia muszą zapewniać „skuteczne przywrócenie normalnego funkcjonowania państwa”[6].

Z punktu widzenia ochrony praw obywatelskich jednymi z najbardziej dotkliwych ograniczeń są te w zakresie wolności słowa, np. zakaz przebywania jakichkolwiek osób „zewnętrznych” na terenie objętym stanem wyjątkowym, zakaz fotografowania i dokumentowania miejsc oraz obiektów przygranicznych, a także ograniczenia w dostępie do informacji publicznej dotyczącej „czynności prowadzonych na obszarze objętym stanem wyjątkowym w związku z ochroną granicy państwowej oraz zapobieganiem i przeciwdziałaniem nielegalnej migracji”. Słowem – jako społeczeństwo jesteśmy pozbawieni wiedzy, co się na granicy dzieje. Każda osoba postronna, czy to dziennikarz, czy działacz organizacji społecznej, narażony jest na sankcje w przypadku przebywania na tym terenie. Co do zakazu zdjęć i filmowania – nawet gdyby znalazł się jakiś stały mieszkaniec strefy chętny do wypełniania roli dziennikarza obywatelskiego, to także by za takie czyny odpowiadał.

Czy zatem jako społeczeństwo jesteśmy całkowicie bezbronni, skoro dziennikarze nie mogą wypełniać tradycyjnej roli kontrolowania władzy? Wygląda na to, że niestety tak. Władza posiada wszelkie instrumenty, aby na podstawie przepisów wprowadzających stan wyjątkowy ograniczać dziennikarzy w wykonywaniu swoich zadań. Doświadczyli tego chociażby dziennikarze portalu Onet.pl. Co więcej, to mógł być właśnie główny cel wprowadzenia stanu wyjątkowego – nie tyle przeciwdziałanie zapalnej sytuacji na granicy, ile właśnie uniemożliwienie pracy mediom i organizacjom społecznym.

W tej trudnej sytuacji jest jeden organ państwowy, który może nam – obywatelom – dawać względne poczucie bezpieczeństwa, że na granicy nie będzie dochodziło do kolejnych nadużyć. Jest nim Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO). Od początku kryzysu w Usnarzu Górnym pracownicy Biura RPO (zwłaszcza współpracujący z Krajowym Mechanizmem Prewencji Tortur, Nieludzkiego i Poniżającego Traktowania) mieli dostęp do grupy osób starających się o status uchodźcy. Mogli z nimi rozmawiać oraz badać, czy nie doszło do naruszenia ich praw. Dlaczego? Bo RPO ma prawo badania każdego naruszenia praw człowieka na terenach objętych jurysdykcją państwa polskiego. Nie może być w tym ograniczany, bo przeczyłoby to idei niezależnego konstytucyjnego organu, który ma stać na straży praw i wolności obywatelskich. To właśnie dzięki przedstawicielom RPO mogliśmy mieć wiarygodne informacje na temat stanu zdrowia i traktowania grupy 32 osób na granicy. Podobnego dostępu nie mieli dziennikarze, adwokaci, przedstawiciele organizacji społecznych czy parlamentarzyści. Już wtedy RPO był swoistym oknem na świat.

Wprowadzenie stanu wyjątkowego nie wyłącza konstytucyjnej roli Rzecznika Praw Obywatelskich. Jest to oczywiście także bezprecedensowa sytuacja dla samego urzędu, bo wcześniej RPO nie mierzył się z kontrolowaniem stanu przestrzegania praw człowieka w czasie stanu wyjątkowego. Ale należy podkreślić, że choć Konstytucja dopuszcza ograniczenia niektórych praw w czasie stanu wyjątkowego, to jednak nie pozbawia możliwości działania organów chroniących te prawa. Dlatego jak najbardziej RPO ma prawo kontrolowania stanu przestrzegania praw człowieka na terenach objętych stanem wyjątkowym. RPO profesor Marcin Wiącek zresztą wyraźnie oświadczył władzy, że zamierza korzystać ze swoich uprawnień. Podkreślił, że RPO nie mogą obowiązywać przepisy dotyczące zakazu pobytu osób na terenach objętych stanem wyjątkowym, gdyż mają one umocowanie konstytucyjne oraz ustawowe. Jednocześnie zadeklarował, że będzie uznawał za wiążące przepisy dotyczące ograniczeń w zakresie przekazywania informacji publicznej oraz zakazu fotografowania i filmowania.

Jest to bardzo ważna deklaracja, bo daje nadzieję obywatelom, że ich umocowany konstytucyjnie przedstawiciel będzie patrzył władzy na ręce. Oczywiście pojawia się trudność organizacyjna – jak to skutecznie zrobić w przypadku strefy objętej stanem wyjątkowym, rozciągającej się na całej wschodniej granicy. Należy jednak wierzyć, że doświadczenie pracowników Biura Rzecznika pozwoli na dobór skutecznej metody monitorowania sytuacji oraz informowania o tym opinii publicznej. Jeśli nawet pewne szczegółowe informacje nie będą mogły być przekazane, to należy mieć zaufanie, że RPO będzie robił wszystko, co w jego mocy, aby zapobiec naruszeniom praw człowieka, także na poziomie dokumentacyjnym oraz bezpośrednich relacji z organami władzy. Tego typu praktyki miały już zresztą miejsce wcześniej, w przypadku badania spraw, które były objęte reżimem ochrony informacji niejawnych.

Dzięki RPO będziemy mieli prawdopodobnie poczucie choć częściowej kontroli nad tym, co się dzieje na granicy. Jednak nie zmienia to postaci rzeczy, że władza nauczyła się nowej metody działania. Wprowadzenie stanu wyjątkowego to ważny precedens. Skorzystanie przez władzę z nowego, niestosowanego wcześniej instrumentu prawnego, przebadanie nastrojów opinii publicznej, a także intensywności reakcji politycznej i społecznej może posłużyć do kolejnych tego typu działań. Jeśli rządzący odczują kolejną tego typu polityczną potrzebę, to nie zawahają się z niej skorzystać, aby – przykładowo – uśmierzać protesty i niepokoje społeczne.

POLITYCZNE ZŁOTO, CZYLI PROGRAM „UCHODŹCA MINUS”

.

Jednym z głównych założeń polityki tożsamości jest budowanie politycznej siły na podstawie jednorodnej większości. Migranci i uchodźcy, ale także osoby je wspierające, zawsze będą stanowić mniejszość w stosunku do dominującej grupy społecznej, którą wiąże podobne pochodzenie narodowo-etniczne, religia czy kolor skóry. Wystarczy do tej mieszanki dorzucić strach przed „obcym” i otrzymujemy gotowe polityczne perpetuum mobile. Prawo i Sprawiedliwość od 2015 roku – czerpiąc wzorce z polityki Donalda Trumpa czy Viktora Orbána – osiągnęło mistrzostwo w tej dziedzinie. Warto przypomnieć, jak doszło do sytuacji kryzysowej na polsko-białoruskiej granicy, bo skala naruszeń praw człowieka w Usnarzu Górnym jest naturalną konsekwencją wcześniejszych działań.

Słowa Jarosława Kaczyńskiego o pasożytach i pierwotniakach przenoszonych przez uchodźców przeszły już do annałów polskiej polityki. Dla późniejszych postaw środowisk prawicowych były jak woda na młyn, a kampania przeciw uchodźcom przyczyniła się do zwycięstwa wyborczego PiS w październiku 2015 roku. Kluczowe okazało się właśnie znaczenie społeczne przekazu prezesa PiS: napędziło kampanię nienawiści, przyczyniło się do codziennego stosowania mowy pogardy w stosunku do uchodźców. Aż trudno to sobie wyobrazić, ale przed rokiem 2015 słowo „uchodźca” według badań socjologów budziło pozytywne skojarzenia. W wyniku kampanii politycznej stało się synonimem zagrożenia, wręcz przezwiskiem stosowanym w odniesieniu do osób o innym kolorze skóry czy religii. Za tym poszły czyny – liczne pobicia za to, że się wygląda inaczej. Stosowanie nienawistnej retoryki napędziło przemoc, a w wielu przypadkach zapewniło sprawcom poczucie bezkarności. Pamiętam osamotnienie tych, którzy nie potrafili zrozumieć, dlaczego Polska – praktycznie z dnia na dzień – stała się dla nich wroga.

Słowa lidera PiS przełożyły się także na politykę na szczeblu Unii Europejskiej. Przypomnijmy, że w ramach próby rozwiązania paneuropejskiego kryzysu migracyjnego Polska – za czasów rządów premier Ewy Kopacz – zgodziła się na przyjęcie około sześciu tysięcy uchodźców w ramach podziału kwoty relokacyjnej pomiędzy państwa Unii. Ewa Kopacz była przedstawiana przez prawicowe media jako kobieta w hidżabie z nałożonym pasem szahida. Jednak rząd PiS podtrzymał to zobowiązanie, choć kwota uchodźcza została najpierw zmniejszona do 400 osób, a następnie podzielona na grupy po 100 osób rocznie. W obozach w Grecji oraz we Włoszech zidentyfikowano pierwszą grupę, która miała trafić do Polski. Ale ostatecznie nikt nie został sprowadzony. Kilka lat później Polska przegrała sprawę przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) dotyczącą podziału powyższej kwoty uchodźców. W wyroku z 2 kwietnia 2020 roku TSUE orzekł, że Polska, nie wypełniwszy swojego zobowiązania w sprawie relokacji uchodźców, złamała prawo[7]. Nie można powoływać się na ogólne względy ochrony porządku publicznego i odmawiać przyjęcia uchodźców bez zweryfikowania indywidualnej sytuacji każdej osoby. Jednak wyrok ten został ledwie odnotowany jako przyczynek do dawnej dyskusji i nie było poważniejszej refleksji nad jego wymową.

Istotnym podmiotem upominającym się o status uchodźców stał się w Polsce Kościół rzymskokatolicki. W obliczu rozdźwięku między polityką papieża Franciszka a całkowitym zlekceważeniem kryzysu uchodźczego przez polskie władze Kościół ten szukał swojego miejsca w krajowej debacie. Z jednej strony wspierał Caritas Polska w działaniach na terenie Syrii, dzięki czemu mógł pomóc w stworzeniu tak zwanego korytarza humanitarnego pomiędzy obozami uchodźczymi a Polską. Był w stanie zapewnić wsparcie na miejscu. Ale nawet na ten symboliczny gest nie było zgody władz Polski. Minister Mariusz Błaszczak argumentował w czerwcu 2017 roku, że jego odpowiedzialność to ochrona zewnętrznych granic Polski przed napływem emigrantów muzułmańskich z Azji.

Dramatyczna była również sytuacja na przejściu granicznym w Brześciu i Terespolu. Wtedy po raz pierwszy Straż Graniczna zaczęła stosować praktykę push back, czyli odpychania od granicy wielu osób, które starały się złożyć wniosek o ochronę międzynarodową. Dzięki fantastycznej postawie adwokatów pomagających na granicy niektóre ze spraw uchodźców „odepchniętych” od granic Polski zakończyły się wyrokiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka[8]. Wyrok ten jednak niczego polskich władz nie nauczył. Co więcej, w kontekście sytuacji na granicy trybunał w Strasburgu wydał także postanowienie tymczasowe nakazujące zaprzestania praktyki push back. Również i to postanowienie polskie władze zignorowały, co było zresztą precedensem w historii naszych relacji ze strasburskim trybunałem.

Ofiarą tej polityki stały się także organizacje zajmujące się pomocą dla migrantów i uchodźców. Zostały one de facto odcięte od jakichkolwiek środków publicznych. Niektórzy liderzy organizacji padali ofiarą kampanii nienawiści. Władza nie stawała w ich obronie, nie doceniała ich wysiłku i poświęcenia. Mówiła, że pomagać należy, ale wyłącznie poza granicami Polski, i że jedynie taka forma pomocy jest efektywna. Symbolem tej polityki stała się Beata Kempa jako minister do spraw pomocy humanitarnej.

Ze względu na ustabilizowanie sytuacji po kryzysie migracyjnym temat przestał być tak atrakcyjny dla władz Prawa i Sprawiedliwości. Niemniej w kontekście wyborów samorządowych w 2018 roku nastąpiła próba jego „odgrzania”. Partia rządząca przygotowała w tym celu skandaliczny klip wyborczy. Wskazywała, że polityka migracyjna władz lokalnych może spowodować zagrożenie dla polskiego społeczeństwa, a w wielkich miastach mogą powstać getta pełne przemocy i okrucieństwa. W sprawie tej RPO złożył zawiadomienie do prokuratury, ta jednak sprawę umorzyła. Wówczas sąd nakazał jej ponowne przeprowadzenie. Sprawa do dzisiaj nie znalazła swojego rozstrzygnięcia.

ZOSTAWIĆ SZCZELINĘ WOLNOŚCI

.

Fundacja Ocalenie powstała w 2000 roku. Od tego czasu konsekwentnie buduje swoją pozycję w trzecim sektorze. Zapewnia wsparcie dla migrantów i migrantek, uchodźców i uchodźczyń. Od ponad 20 lat buduje zaufanie społeczne do swojej działalności. W tym czasie Fundacji Ocalenie udało się zapewnić wielu osobom wsparcie prawne i psychologiczne, kształtować debatę publiczną na temat sytuacji cudzoziemców, utworzyć centra wsparcia w Warszawie i w Łomży czy realizować program edukacyjny dla młodych uchodźców.

Jednak w życiu każdej organizacji społecznej przychodzi moment „sprawdzam”. Wtedy okazuje się, jak prawdziwa i głęboka jest wiara w wartości, które legły u podstaw powstałej inicjatywy. W polskiej najnowszej historii były dwa takie momenty, które testowały działalność organizacji społecznych zajmujących się prawami cudzoziemców. Po pierwsze, kryzys uchodźczy z lat 2015–2016. Wtedy Zjednoczona Prawica jednoznacznie opowiedziała się przeciwko polityce przyjmowania uchodźców. Organizacje społeczne odcięto od normalnej współpracy z władzą. Wtedy także – według analiz Centrum Badań nad Uprzedzeniami Uniwersytetu Warszawskiego – słowo „uchodźca” przestało się w Polsce kojarzyć pozytywnie. Narastał hejt, wzmagała się przemoc w stosunku do migrantów i uchodźców.

Latem 2021 roku nadszedł drugi moment kryzysowy. Niedaleko wsi Usnarz Górny grupa migrantów utknęła na granicy między strażnikami białoruskiego reżimu a polskimi funkcjonariuszami. Fundacja Ocalenie była od samego początku na granicy polsko-białoruskiej. Zajmowała się właśnie grupą z Usnarza Górnego. Apelowała o wsparcie, alarmowała, zapewniła pomoc prawną (pod wodzą adwokata Mikołaja Pietrzaka, dziekana Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie), promowała najlepsze postawy społeczne. Symbolem tych dni stał się megafon, za pomocą którego aktywiści fundacji kontaktowali się z grupą koczujących uchodźców oraz informowali o pomocy prawnej. Wielu z nas nie mogło wtedy uwierzyć, że tak dużą grupę osób polskie władze mogą pozostawić bez dostępu do wody i jedzenia. Drugim symbolem owych dni stał się bieg posła Franciszka Sterczewskiego, który starał się przekazać migrantom jedzenie.

Fundacja Ocalenie w swoich działaniach mogła liczyć na wsparcie Grupy Granica, a także Stowarzyszenia Homo Faber. Nieprzejednana postawa aktywistów, jak również nagłaśnianie sytuacji przez dziennikarzy doprowadziły do bezprecedensowego działania ze strony władzy – do wprowadzenia stanu wyjątkowego. A przecież rosyjsko-białoruskie manewry wojskowe Zapad 21 już dawno się skończyły. Tymczasem stan wyjątkowy trwał w najlepsze. Nikt już nie ma wątpliwości, że jedynym powodem posunięcia polskich władz było odcięcie organizacji społecznych i dziennikarzy od możliwości monitorowania sytuacji na granicy.

Jednakże Fundacja Ocalenie oraz inne organizacje nie złożyły broni. Pomimo ataków hejterskich i rządowej propagandy kontynuowały swe działania, poszerzając pole współpracy i aktywizując innych. Skoro władza zamyka drzwi, to trzeba włożyć nogę między drzwi a futrynę i zostawić szczelinę wolności. Walczyć o każde ludzkie istnienie, dopominać się o każde dziecko, nie pozwalać na jawne łamanie prawa i na bezwzględne odstawianie bezbronnych ludzi poza granice kraju, gdzie może ich spotkać wszystko, co najgorsze.

Często zastanawiamy się, jak będą o nas mówili potomni. Czy sprawdziliśmy się w chwili próby? Oczywiście wszelkie historyczne porównania, zwłaszcza stosowane współcześnie, mogą być na wyrost. Myślę jednak, że jeśli ktoś kiedyś będzie analizował postawę obywateli Rzeczypospolitej w czasach próby, to powie, że Fundacja Ocalenie odnalazła się i pokazała, na czym rzeczywiście polega jej praca. Swoją postawą obnażyła intencje władzy, ale także kondycję niektórych innych organizacji pomocowych. Przedstawiciele Fundacji Ocalenie dali pokaz odwagi, integralności i humanizmu.

Ktoś musi być pierwszy i pokazać drogę. Wy to zrobiliście. Jestem wam za to głęboko wdzięczny.

„AUSCHWITZ NIE SPADŁO Z NIEBA”

.

Spalenie Statutu kaliskiego na rynku w Kaliszu to jeden z najbardziej obrzydliwych aktów antysemickich w ostatnich latach. Szczęśliwie władze naszego państwa zareagowały na ten pożałowania godny incydent. Ale w istocie przez wiele lat przyzwalały na eskalację tego typu postaw.

Gdy zobaczyłem spalenie Statutu kaliskiego w czasie demonstracji w Kaliszu 11 listopada 2021 roku, specjalnie się nie zdziwiłem, biorąc pod uwagę wcześniejsze wieloletnie, ciche przyzwolenie polskich władz na działalność grup szerzących nienawiść. Z pewnością był to szczególnie drastyczny, jak na polskie warunki, akt ekspresji. Jednocześnie wyjątkowo niemądry, bo kwestionujący jeden z największych pozytywnych symboli miasta z czasów średniowiecza – tolerancji wobec Żydów. Ale przecież w tego typu aktach ekspresji nie o mądrość chodzi, tylko o zwyczajną nienawiść. Symbole nadają się do tego znakomicie. Jak pisała Wisława Szymborska, nienawiść „[...] lekko bierze wysokie przeszkody / Jakie to łatwe dla niej – skoczyć, dopaść”.

Spalenie Statutu kaliskiego oraz wykrzykiwane skrajnie antysemickie hasła wywołały masową reakcję, zainteresowanie mediów, stanowcze słowa potępienia ze strony ambasad Izraela czy Stanów Zjednoczonych. Władze polskie musiały zareagować. I zareagowały – najpierw był tweet prezydenta Andrzeja Dudy. Później Prokuratura Okręgowa w Ostrowie Wielkopolskim podjęła śledztwo. Trzy osoby zostały zatrzymane. Sprawcom postawiono zarzuty publicznego nawoływania do nienawiści na tle narodowościowym i etnicznym.

Można powiedzieć, że nastąpiła właściwa reakcja i sprawa jest zamknięta. Problem jednak w tym, że „Auschwitz nie spadło z nieba”, jak zauważył Marian Turski w słynnym przemówieniu wygłoszonym 27 stycznia 2020 roku, wygłoszonym na terenie byłego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Władze publiczne przez lata rozpięły swoisty parasol ochronny nad różnymi działaniami o charakterze antysemickim, ksenofobicznym i nienawistnym. Reagowały dopiero wtedy, kiedy poszczególne sprawy nabierały takiego wymiaru, że nie można było już ich zignorować, kiedy stawały się tak oczywiste i nabrzmiałe międzynarodowo, że aż nie wypadało przedłużać milczenia. Pierwszym takim słynnym incydentem było spalenie kukły Żyda na rynku we Wrocławiu w dniu 11 listopada 2015 roku. Sprawca, Piotr R., został skazany. Wciąż jednak nie jestem w stanie zrozumieć, dlaczego prokuratura występowała w jego obronie, w tym apelowała przeciwko wyrokowi skazującemu na dziesięć miesięcy pozbawienia wolności. Ten sam Piotr R. uczestniczył aktywnie w wydarzeniach na rynku w Kaliszu. Niewyjaśniona jest również sprawa prominentnego sędziego – członka Krajowej Rady Sądownictwa w nowym składzie – dotycząca zamieszczania antysemickich wpisów w internecie. Sprawa toczy się od kilku lat i wciąż nie jest zakończona. Można odnieść wrażenie, że prokuratura dąży do przedawnienia tej sprawy.

W wielu podobnych przypadkach prokuratura prowadziła postępowanie wyjątkowo niekonsekwentnie i mało stanowczo. Dotyczyło to nie tylko przestępstw o charakterze antysemickim, ale także innych czynów, które można zakwalifikować jako przestępstwa z nienawiści. W 2019 roku obszerne listy takich spraw były przekazywane do prokuratury przez Rzecznika Praw Obywatelskich oraz stowarzyszenie „Otwarta Rzeczpospolita”. Już sama ich lektura pokazuje, że tego typu incydenty nie były i nie są dla prokuratury priorytetowe[9].

To wszystko dzieje się w czasach, kiedy polskie władze silnie wspierają politykę historyczną uwzględniającą tylko jedną wersję wydarzeń – martyrologię narodu polskiego oraz jego poświęcenie dla ratowania Żydów. Tymczasem historia jest bardziej skomplikowana, czego dowodzą liczne źródła historyczne. Dlatego też działania prawne i społeczne prowadzone przez niektóre środowiska przeciwko badaczom Zagłady, takim jak profesor Barbara Engelking i profesor Jan Grabowski, nie spotykają się z krytyką władzy. Wręcz przeciwnie – pozew przeciwko nim został złożony przez Redutę Dobrego Imienia, organizację współfinansowaną ze środków publicznych[10]. Dosłownie kilka dni przed 11 listopada 2021 roku znany lubelski historyk doktor Sławomir Poleszak został zwolniony z Instytutu Pamięci Narodowej. Wszystko wskazuje na to, że prawdziwym powodem decyzji kadrowej było opublikowanie przez historyka krytycznego artykułu naukowego w stosunku do jednego z tak zwanych żołnierzy wyklętych. W artykule tym zostało postawione pytanie o to, czy Józef Franczak ps. „Laluś” nie brał udziału w przestępstwach popełnianych wobec Żydów. To właśnie nie spodobało się lokalnemu szefowi IPN. W obronie doktora Poleszaka wystąpił szereg znanych historyków.

Niestety tego typu podejście władz w stosunku do historyków podejmujących badania nad Zagładą może tworzyć klimat i atmosferę wzmacniającą postawy antysemickie. Na świecie wciąż słychać echa słynnej nowelizacji ustawy o IPN z 2018 roku, która zmierzała do ograniczenia wolności słowa oraz wolności badań naukowych w kontekście Holocaustu. Z nowelizacji tej zrezygnowano w wyniku presji międzynarodowej. Jednak wstyd pozostał.

Zapewne za jakiś czas sprawcy incydentu spalenia Statutu kaliskiego zostaną skazani, a opinia publiczna zapomni o tej hańbie. Warto jednak zastanowić się, czy na co dzień, kiedy podobne sprawy nie są tak nagłośnione, reagujemy odpowiednio? Czy odpytujemy władze z każdego przypadku siania nienawiści, czy raczej pozwalamy na przyzwyczajanie nas do nienawistnej i ksenofobicznej retoryki? Czy godzimy się na stopniowe przesuwanie granic, także poprzez kwestionowanie zwyczajnej, codziennej, rzetelnej pracy historyków?

III

NIELUDZKIE PRAWO

Zalegalizowane tortury

Źródło: Polki skarżą wyrok TK ws. aborcji. Wczoraj ze Strasburga nadeszła przełomowa wiadomość

<natemat.pl>, 19.10.2021, https://natemat.pl/379449,wyrok-trybunalu-konstytucyjnego-s-aborcji-adam-bodnar-o-konsekwencjach [dostęp 6.06.2023].

Zdradzeni funkcjonariusze

Źródło: <polityka.pl>, 1.08.2022, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/2175845,1,zdradzeni-funkcjonariusze-adam-bodnar-dla-polityki.read [dostęp 6.06.2023].

Magiczne słowo „przepraszam”

Pierwodruk pt. Państwo nie lubi przepraszać. Dlaczego władzy nie przechodzi przez gardło magiczne słowo, gdy krzywdzony jest obywatel?,

„Gazeta Wyborcza”, 29.10.2022, s. 19.

ZALEGALIZOWANE TORTURY

.

Przypomnijmy sobie sceny z 22 października 2020 roku. Trybunał Konstytucyjny zrobił to, czego wiele osób się nie spodziewało. Zdecydował się na ogłoszenie wyroku ograniczającego dostęp do legalnej aborcji w przypadku wady genetycznej płodu. Wyrok rozpalił polskie społeczeństwo. Pierwsze demonstracje organizowane przez Ogólnopolski Strajk Kobiet oraz Martę Lempart rozpoczęły się pod siedzibą trybunału przy alei Szucha. Następnie przeniosły się na warszawski Żoliborz, a także pod siedzibę partii PiS przy ulicy Nowogrodzkiej. Protesty rozlały się na cały kraj. Były to prawdopodobnie największe demonstracje w Polsce po 1989 roku, często odbywające się w miejscach niespodziewanych, jak np. miasta na Podkarpaciu.

Moment wydania wyroku był nieprzypadkowy. Można podejrzewać, że partia rządząca chciała upiec dwie pieczenie na jednym ogniu. Z jednej strony spłaciła część długów politycznych w stosunku do Kościoła rzymskokatolickiego i środowisk pro-life (np. Ordo Iuris, Kaja Godek). Z drugiej przykryła nadejście kolejnej fali pandemii.

Skala protestów doprowadziła do politycznych konsekwencji, tąpnięcia w sondażach czy trudnych pytań zadawanych lokalnym posłom Prawa i Sprawiedliwości. Stąd opóźnienie w opublikowaniu wyroku TK w Dzienniku Ustaw, a także uzasadnienia wyroku. Jednak z czasem partia rządząca doprowadziła do uśmierzenia protestów. Po kilku dniach nieprzerwanych i niezakłócanych demonstracji (odbywających się pomimo covidowych ograniczeń), władze policji dały sygnał „nie negocjujemy, działamy”. Od tego czasu demonstracje były rozwiązywane często z użyciem siły. Do historii protestów przeszły „kotły” policyjne, liczne osoby zatrzymywane i wywożone na komisariaty, gaz łzawiący (używany także wobec posłanek) czy słynna pałka teleskopowa. Ten zestaw środków, powiązany z niemożnością dokonania rzeczywistej zmiany prawnej i politycznej, doprowadził w istocie do wygaszenia demonstracji. Wyrok opublikowano pod koniec stycznia 2021 roku[11]. Opozycyjne partie polityczne zajęły stanowisko, przygotowały odpowiednie punkty w swoich programach na temat dostępności legalnej aborcji, ale realnie temat ma szansę odżyć dopiero przed wyborami parlamentarnymi, kiedy pojawi się rzeczywista nadzieja na zmianę.

Społeczeństwo nie znosi próżni – szuka możliwości pomocy obywatelom i obywatelkom, zwłaszcza wtedy, kiedy władza rzuca kłody pod nogi. Odkąd dostępność legalnej aborcji została tak poważnie wyeliminowana, organizacje społeczne zaczęły poszukiwać możliwości wsparcia w przerwaniu ciąży poza granicami kraju, np. w Niemczech, Czechach, na Słowacji, w Austrii oraz w Szwecji. Pomocy udzielają między innymi inicjatywa Aborcja Bez Granic oraz Aborcyjny Dream Team.

Kobiety z Polski znalazły się w sytuacji podobnej do kobiet z Irlandii, które przez wiele lat w celu dokonania zabiegu aborcji podróżowały do Wielkiej Brytanii. Niektóre z nich, jak np. Amanda Mellet, doprowadziły do przełomowych rozstrzygnięć Komitetu Praw Człowieka ONZ. Komitet stwierdził, że brak możliwości przerwania ciąży w przypadku wady płodu dotkniętego wadą genetyczną (trisomia-18), a także zmuszanie do dokonywania zabiegu poza granicami kraju stanowią przypadek tortur, nieludzkiego i poniżającego traktowania.

Orzecznictwo sądów międzynarodowych skłoniło polskie prawniczki (należy zwłaszcza odnotować zaangażowanie Kamili Ferenc, Agaty Bzdyń oraz Moniki Gąsiorowskiej) do poszukiwania ochrony prawnej przy wykorzystaniu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Najpierw Fundacja na rzecz Praw Kobiet i Planowania Rodziny rozpoczęła akcję skarżenia się przez kobiety, które ze względu na obowiązujące prawo zostały pozbawione możliwości planowania swojego życia rodzinnego. Skargi dotyczyły zatem potencjalnego naruszenia ich praw. Jedna z kobiet w skardze do strasburskiego trybunału napisała: „Mam 27 lat i niedługo wychodzę za mąż. Ostatnio lekarze odkryli, że mój partner ma komplikacje chromosomowe. Moje szanse na zdrową ciążę są mniejsze niż 50 procent, istnieje wysokie ryzyko aberracji chromosomowych u płodu, który umrze tuż po porodzie. Chciałabym mieć wtedy możliwość podjęcia decyzji o wcześniejszym zakończeniu ciąży. Bez tego boję się nawet próbować walczyć o upragnione macierzyństwo”[12]. Europejski Trybunał Praw Człowieka przyjął 12 skarg Polek do rozpoznania. Zostały one zakomunikowane rządowi RP, co oznacza, że rząd musi się do nich odnieść, przedstawić swoje argumenty. Można się także spodziewać wyroku[13].

Warto tu przywołać jeszcze jedną sprawę, którą rozpoznaje trybunał w Strasburgu – M.L. przeciwko Polsce[14]. Jest to pierwsza sprawa, która dotyczy rzeczywistego, a nie tylko potencjalnego naruszenia praw człowieka, będącego wynikiem wyroku TK. Kobieta była w 14. bądź 15. tygodniu ciąży, kiedy lekarz stwierdził, że płód dotknięty jest wadą genetyczną trisomii-21. 26 stycznia 2021 roku pacjentka otrzymała informację o skierowaniu na zabieg aborcji, który miał się odbyć dwa dni później – 28 stycznia. Jednak 27 stycznia opublikowano wyrok Trybunału Konstytucyjnego. W związku z tym szpital bielański w Warszawie odmówił przeprowadzenia aborcji. Odwołał także inne zaplanowane zabiegi terminacji ciąży. Kobieta ostatecznie przeprowadziła zabieg w Holandii. Co ważne, trybunał w Strasburgu w komunikacji skargi dopytuje się nie tylko o kwestie związane z niedostępnością legalnej aborcji, ale także o status Trybunału Konstytucyjnego. W sprawie bowiem orzekali tak zwani sędziowie dublerzy, a w świetle dotychczasowego orzecznictwa strasburskiego nie mogą być oni uznawani za sędziów. To stawia pod znakiem zapytania legalność wyroku TK z 22 października 2020 roku.

Stosunkowo szybkie komunikacje skarg Polek dają szansę na uzyskanie sprawiedliwości w Strasburgu. Wskazują, że na arenie międzynarodowej Polki nie są same oraz mogą poszukiwać pomocy. Rozpatrywanie tych spraw przyczyni się do kształtowania debaty w Polsce, zwłaszcza w obliczu nadchodzących wyborów.

Na jednej z demonstracji pod koniec października 2020 roku uczestniczka trzymała karton z napisem „Annuszka wylała olej”. Jest to, oczywiście, nawiązanie do Mistrza i Małgorzaty Michaiła Bułhakowa (a także do piosenki Krzysztofa Zalewskiego). Określone zdarzenie zapoczątkowuje serię ważnych konsekwencji i reperkusji, choć można ich było uniknąć. Na razie wyrok TK wywołał lawinę inicjatyw społecznych i prawnych. Za jakiś czas może się także przyczynić do zmiany politycznej, zwłaszcza ze względu na ewolucję postaw wśród kobiet i młodych ludzi.

ZDRADZENI FUNKCJONARIUSZE

.

Postępowanie sądów w ostatnich latach można oceniać różnie. W wielu przypadkach stanęły odważnie po stronie praw i wolności obywatelskich. Dotyczyło to analizy zasadności czy zgodności z prawem zatrzymań w czasie demonstracji, przemocy policji, praw „frankowiczów” czy osób LGBT+. Ale czasami można było zgrzytać zębami, gdy sądy nadmiernie oportunistycznie uciekały od odpowiedzialności w zakresie rzeczywistego wymierzania sprawiedliwości.

Dotyczy to zwłaszcza tak zwanej ustawy represyjnej z 16 grudnia 2016 roku, która znacząco obcięła emerytury osobom pracującym w strukturach podległych Ministerstwu Spraw Wewnętrznych przed 1990 rokiem. Ustawa była krzywdząca na wiele sposobów. Obejmowała tych, którzy z haniebnymi praktykami Służby Bezpieczeństwa mieli niewiele wspólnego (np. pracowników tworzących system PESEL, lekarzy i pielęgniarki ze szpitali MSW, sportowców z klubów mundurowych) czy pracujących w strukturach przez krótki okres swojego życia (np. w końcówce lat 80.). Nie brała także pod uwagę indywidualnych zasług oraz weryfikacji ludzi służb dokonanej w 1990 roku, która, co warto przypomnieć, oferowała możliwość pracy na rzecz demokratycznego państwa. Dojmujący był automatyzm ustawy oraz bezwzględne zastosowanie mechanizmów odpowiedzialności zbiorowej, a nie indywidualnej oceny sytuacji.

Kiedy ustawa represyjna weszła w życie, wielu obywateli miało nadzieję, że sądy szybko się z nią rozprawią. Ze względu na polityczne podporządkowanie Trybunału Konstytucyjnego obrońcy praworządności liczyli, że sądy będą bezpośrednio stosować Konstytucję i postawią na rozliczenia indywidualne. W grudniu 2017 roku na ten temat wykład dla sędziów przeprowadził profesor Marcin Matczak. Temat obcięcia emerytur byłym funkcjonariuszom i dostępności środków prawnych był także pogłębiany w czasie I Kongresu Praw Obywatelskich. Również Rzecznik Praw Obywatelskich przyłączył się do kilku symbolicznych spraw.

Mimo tych działań tylko niektóre sądy zdecydowały się na bezpośrednie stosowanie Konstytucji. Zdecydowana większość nie wzięła na swoje barki tej odpowiedzialności. Sąd Okręgowy w Warszawie na początku 2018 roku zadał pytanie prawne Trybunałowi Konstytucyjnemu, a to dało innym sądom powszechnym pretekst do zawieszania postępowań[15]. Tymczasem TK na różne sposoby zwlekał z wydaniem wyroku. W istocie TK zmierzył się z problemem, ale w zupełnie innej sprawie, będącej wynikiem pytania prawnego Sądu Okręgowego w Krakowie[16]. 16 czerwca 2021 roku uznał zgodność niektórych aspektów ustawy represyjnej z Konstytucją[17]. Orzeczenie zostało wydane w pełnym składzie, przy dwóch zdaniach odrębnych – Leona Kieresa i Piotra Pszczółkowskiego.

W rzeczywistości najważniejszy ratunek dla osób pokrzywdzonych przyszedł, ale z innej strony – Sądu Najwyższego – we wrześniu 2020 roku, kiedy Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych SN wydała uchwałę w składzie siedmiu sędziów. SN uznał, że kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa” powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka[18]. W praktyce uchwała SN dała sądom przestrzeń do indywidualnej oceny każdej ze spraw.

Ale warto zwrócić szczególną uwagę, co działo się w międzyczasie – od wejścia w życie ustawy represyjnej z 16 grudnia 2016 roku do wspomnianego wyroku Sądu Najwyższego. Na konferencji zorganizowanej w Senacie w trzecią rocznicę uchwalenia ustawy – 16 grudnia 2019 roku, poseł Andrzej Rozenek przypominał o osobistych tragediach, o osobach, które nie doczekały sprawiedliwości i należytej oceny ich czynów, o złamaniu zobowiązań państwa polskiego wobec jego funkcjonariuszy. Na tej konferencji powiedziałem, dlaczego mam żal do polskich sądów. Wspomniałem właśnie o pytaniu Sądu Okręgowego w Warszawie, które stało się pretekstem, aby sprawy obniżenia emerytur zawiesić na wiele miesięcy, a tym samym uniknąć merytorycznego zmierzenia się z problemem.

W wyroku w sprawie Bieliński przeciwko Polsce trybunał w Strasburgu rozprawił się właśnie z kwestią rzeczywistej dostępności środków zaskarżenia[19]. Sprawa dotyczyła funkcjonariusza, który w 1990 roku przeszedł weryfikację i zaczął pracować dla Urzędu Ochrony Państwa. Po obniżeniu emerytury skierował sprawę do Sądu Okręgowego w Warszawie. Po rozpoczęciu postępowania i przedstawieniu materiałów dowodowych, w połowie 2018 roku sąd zawiesił postępowanie w sprawie – z powodu wspomnianego pytania prawnego skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego. Powód wielokrotnie skarżył się na zawieszenie postępowania, składał skargi na przewlekłość postępowania. Dopiero pod koniec 2019 roku Sąd Apelacyjny w Warszawie przyznał mu rację odnośnie do braku rzeczywistego dostępu do sądu. Natomiast w maju 2021 roku Sąd Okręgowy w Warszawie uchylił decyzję o obniżeniu emerytury. W końcu w październiku 2021 roku skarżący odzyskał należne mu świadczenie i otrzymał odszkodowanie za cały okres, kiedy dostawał je w zmniejszonej wysokości.

Ktoś mógłby powiedzieć, że to przykład prawdziwej success story. Ale gdyby faktycznie tak było, to Europejski Trybunał Praw Człowieka w ogóle nie zajmowałby się tą sprawą. Bo jednak przez kilka lat skarżący znajdował się w sytuacji niepewności i niejasności, czy kiedykolwiek uda mu się odzyskać należną emeryturę. Wiele osób nie miało tak dobrych adwokatów, szczęścia i determinacji, aby o swoje prawa walczyć do samego końca. Sporo z nich końcówkę swojego życia spędziło w głębokim stresie i poczuciu zdrady przez własne państwo. Federacja Stowarzyszeń Służb Mundurowych RP informowała także o samobójstwach i zawałach funkcjonariuszy po tym, jak odbierali oni decyzje o obniżonych świadczeniach emerytalnych.

Ten aspekt problemu przebija z wyroku strasburskiego. Trybunał, powołując się na dane przedstawione przez Helsińską Fundację Praw Człowieka, podkreślił, że spośród 26 tysięcy odwołań złożonych przez osoby objęte ustawą represyjną z 16 grudnia 2016 roku, tylko 2,1 tysiąca zostało rozpatrzonych przez sądy pod kątem merytorycznym. W zdecydowanej większości przypadków sądy powoływały się na toczące się postępowanie przed TK we wspomnianej sprawie P 4/18, które do dzisiaj się nie zakończyło. Jednocześnie nie istnieje specjalny środek prawny, który pozwalałby na poskarżenie się na przewlekłość postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Właśnie kumulacja zdarzeń – zawieszenie postępowania przed sądem powszechnym, przy jednoczesnym przewlekłym postępowaniu przed TK, stało się główną przyczyną stwierdzenia naruszenia Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności przez polskie państwo (art. 6 i art. 13 Konwencji). Z tych powodów ETPC przyznał Januszowi Bielińskiemu zadośćuczynienie w wysokości 2,1 tysiąca euro (oraz 763 euro tytułem zwrotu kosztów postępowania).

Co ciekawe, pomimo swojej wagi wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie doczekał się osobnego komunikatu prasowego. Być może dlatego, że ETPC nie zderzył się jeszcze na tym etapie z merytoryczną oceną samej ustawy represyjnej. Sąd skoncentrował się na aspektach proceduralnych – przewlekłości postępowania i rzeczywistej dostępności środków zaskarżenia. Przed ETPC toczy się wiele podobnych spraw; w niektórych są już zawierane ugody.

Wyrok w sprawie Bieliński przeciwko Polsce jest jasną wskazówką – w Strasburgu można walczyć o zadośćuczynienie z powodu przewlekłości postępowania i braku skutecznego środka odwoławczego. A polskie sądy nie mogą się powoływać na toczącą się sprawę przed Trybunałem Konstytucyjnym i w nieskończoność zawieszać postępowanie. W dobrze funkcjonującym państwie po takim wyroku należałoby myśleć o naprawie środków zaskarżenia i rozwiązaniu węzła gordyjskiego tysięcy toczących się spraw. W Polsce obecnie na to szans nie ma. Obywatele sami muszą się przedzierać przez liczne bariery, także niestety stworzone przez sądy powszechne. Trybunał w Strasburgu oświetlił jedną z dróg odzyskiwania sprawiedliwości i poczucia godności. Na razie ostrożnie, trochę po cichu, ale zdecydowanie poszedł w dobrym kierunku.

MAGICZNE SŁOWO „PRZEPRASZAM”

.

12 października 2022 roku prokuratura zatrzymała Macieja Wituckiego, prezesa Konfederacji Lewiatan, a wraz z nim trzech innych przedsiębiorców. Sąd nie zgodził się z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania i podkreślił, że zarzuty są przestrzelone. Zatrzymani zostali zwolnieni do domu. Pewnie w przyszłości będą dochodzili zadośćuczynienia za zaistniałą sytuację. Ale czy pieniądze w takiej sytuacji wystarczą? Czy państwo polskie nie powinno ich zwyczajnie przeprosić?

W każdym państwie dochodzi do naruszeń praw człowieka. Dlatego tak ważne są rządy prawa – musimy dysponować skutecznymi mechanizmami ochrony naszych praw. W przypadku naruszeń co do zasady powinniśmy móc się domagać następujących środków naprawczych. Po pierwsze, możemy żądać zaprzestania naruszenia prawa (jeśli cały czas ono trwa, np. jesteśmy pozbawieni wolności). Po drugie, możemy oczekiwać przywrócenia stanu sprzed naruszenia, jeśli to jest w ogóle możliwe (np. żądać zwrotu nieruchomości). Po trzecie, możemy żądać zadośćuczynienia za doznane krzywdy i cierpienia oraz odszkodowania za poniesione straty. Skorzystanie z tych mechanizmów zależy od istnienia niezależnych sądów.

W naszej tradycji prawnej przyjęło się, że zazwyczaj stwierdzenie naruszenia praw kończy się zapłatą konkretnych pieniędzy – osoba, która spędziła bezsensownie nockę na komisariacie, dostaje około 8–12 tysięcy złotych, ofiary niesłusznych aresztów mogą wywalczyć nawet kilkaset tysięcy złotych. W pewnym sensie aspekt finansowy jest wkomponowany w naprawianie zaistniałej krzywdy. Rzadko myśli się o tym, że dla ludzi ważniejsza może być inna forma rekompensaty.

Spójrzmy na praktykę ochrony dóbr osobistych. Jeśli spór toczy się pomiędzy prywatnymi podmiotami, to często walczy się nie tylko o pieniądze – dla osoby pokrzywdzonej, ale także na wskazany cel społeczny – ale również o przeprosiny. Stąd też w gazetach widzimy ogłoszenia z przeprosinami, które są wynikiem przegranych procesów. Ale, co ciekawe, ze świecą szukać tego typu przeprosin, kiedy nasze dobra naruszają organy lub funkcjonariusze władzy publicznej. Niemniej i tu bywają ciekawe precedensy. Swego czasu redaktor Bogdan Wróblewski, którego dane billingowe bezprawnie sprawdzało Centralne Biuro Antykorupcyjne (za czasów pierwszego rządu PiS i ministra Macieja Wąsika), pozwał CBA i zażądał przeprosin. Proces wygrał, a nowy szef CBA, Paweł Wojtunik, przeprosiny w imieniu CBA opublikował.

Niestety, praktyka zasądzania przeprosin nie jest rozpowszechniona w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Stwierdzając naruszenie praw człowieka, trybunał ten z reguły przyznaje zadośćuczynienie, którego funkcja sprowadza się do otarcia łez ofiary. Tymczasem w niektórych sytuacjach od Strasburga można byłoby się spodziewać więcej. Warto wspomnieć sprawę Leopolda Przemyka przeciwko Polsce, dotyczącą braku wystarczającego zaangażowania organów państwa po 1993 roku w wyjaśnienie okoliczności śmierci Grzegorza Przemyka[20]. Ojciec ofiary otrzymał zadośćuczynienie, ale pewnie wolałby usłyszeć głośne „przepraszam” od polskiego państwa. Podobnie mogło stać się w sprawie Solska i Rybicka przeciwko Polsce, dotyczącej ekshumacji smoleńskich bez zgody sądu[21]. Pieniądze nie wynagrodzą bólu i krzywdy spowodowanych tym haniebnym aktem politycznej gry na grobach ofiar wielkiej tragedii.

Jak się okazuje, oficjalne przeprosiny ze strony państwa pojawiają się po drugiej stronie Atlantyku – w praktyce Panamerykańskiego Trybunału Praw Człowieka z Kostaryki. Sąd ten podchodzi do środków naprawczych zupełnie inaczej niż jego europejski odpowiednik. W jednej ze spraw nakazał wybudowanie szkoły dla dzieci ofiar, które zginęły w wyniku działań państwa. Zdarzały się także sprawy, w których żądał od państw wybudowania specjalnego pomnika czy tablicy upamiętniającej ofiary naruszeń prawa. Najciekawsza jest jednak niedawna sprawa dotycząca Francisci z Chile, która została poddana przymusowej sterylizacji przy urodzeniu dziecka ze względu na to, że była nosicielką wirusa HIV. W roku 2022 Gabriel Boric, prezydent Chile, po wyroku trybunału w Kostaryce wystosował oficjalne przeprosiny. Stwierdził, że akt przeprosin potwierdza zobowiązanie Chile do naprawienia szkód wyrządzonych przez jego funkcjonariuszy.

Oczywiście przeprosiny pojawiają się w przypadkach różnych rażących naruszeń praw człowieka, które były dokonywane w przeszłości. Dotyczy to konsekwencji wojen, ale także ukrywania przez lata konkretnych zbrodni. Bywa bowiem, że ofiary dopiero z czasem zabierają głos. Jednakże funkcja takich przeprosin jest inna – stają się częścią procesu pojednania. Mają także znaczenie dla ofiar i ich rodzin. Są bardzo często częścią polityki wewnętrznej i międzynarodowej. Warto wspomnieć choćby o procesach rozliczeń historycznych dotyczących nazistowskich Niemiec, wykorzystywaniu dzieci przez księży i instytucje Kościoła rzymskokatolickiego (pedofilia, ale także los narodów natywnych w Kanadzie) czy wykorzystywaniu seksualnemu dzieci w Australii. Przykłady można mnożyć.

Powraca jednak pytanie, dlaczego praktyka przeprosin nie może być stosowana w przypadku zwyczajnych, codziennych, indywidualnych naruszeń praw człowieka – czy wszystko musi być zawsze sprowadzane do pieniędzy? Szerokie stosowanie mechanizmu przeprosin mogłoby wymusić ustalenie linii odpowiedzialności za naruszenie praw – to może być istotne, gdy bezpośredni sprawca nie może być ustalony, bo do naruszenia doszło ze względu na zaniedbania instytucji czy błędy systemowe. Przeprosiny miałyby znaczenie dla rodzin ofiary, zwłaszcza jeśli ofiara nie żyje. Praktyka przeprosin budowałaby także poczucie zaufania do państwa oraz wzmacniała indywidualną relację między państwem a obywatelem.

Aby tak się stało, nie trzeba czekać na zmianę prawa. Wiele można zrobić już na poziomie istniejących przepisów. Jednym z sędziów, który w uzasadnieniach wyroków formułował przeprosiny „w imieniu państwa”, był sędzia Sądu Okręgowego w Warszawie Igor Tuleya. Warto także apelować do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka o poszerzenie arsenału środków naprawczych.

Niektóre osoby mogą twierdzić, że nie czas żałować róż, gdy płoną lasy. Trudno oczekiwać refleksji od tych, którzy instrumentalnie wykorzystują ludzką godność do realizacji celów politycznych, do czego niestety zbyt często dochodzi w działalności polskiej prokuratury czy służb specjalnych. Ale obecne poważne choroby wymiaru sprawiedliwości nie powinny nas zwalniać z myślenia, jak chcielibyśmy kształtować w przyszłości kulturę praworządności w Polsce. Państwo nie może się obawiać przyznania do błędu, jeśli skrzywdziło obywatela. Bo państwo jest dla obywatela, jemu powinno służyć oraz przed nim odpowiadać.

IV

RÓWNI I RÓWNIEJSI

Prawo skrojone na miarę prezesa

Pierwodruk pt. Orkiestra prezesa

„Polityka” nr 6, 31.01.2023, s. 9.

Ustawowa bezkarność premiera

Pierwodruk pt. Bezkarność+

„Gazeta Wyborcza”, 31.12.2022, s. 19.

Prawo do prywatnego bochenka chleba

Pierwodruk: „Gazeta Wyborcza”, 2.04.2022, s. 5.

Państwo, które dyskryminuje swoich obywateli

Źródło: W jakim państwie chcemy żyć, jakim państwem chcemy być?,

<natemat.pl>, 25 stycznia 2022, https://natemat.pl/393885,adam-bodnar-w-jakim-panstwie-chcemy-zyc-felieton [dostęp 6.06.2023].

PRAWO SKROJONE NA MIARĘ PREZESA

.

W 2010 roku media i portale plotkarskie zajmowały się sprawą przeprosin Doroty Rabczewskiej „Dody” przez Mieszka Sibilskiego, rapera z zespołu Grupa Operacyjna. Ten ostatni nazwał znaną piosenkarkę „blacharą”, za co został przez nią pozwany. Rabczewska wygrała sprawę przed sądem drugiej instancji; sąd nakazał przeprosiny. Miały one polegać na opublikowaniu wyskakującego okienka na portalu Onet.pl w rozmiarze 6×9 cm, które pokazywałoby się przez siedem dni. Jak wyliczyli przedstawiciele redakcji Onetu, koszt takich przeprosin wynosiłby kilkanaście milionów złotych.

Sprawą zajmowała się Helsińska Fundacja Praw Człowieka. Nie kwestionowaliśmy wyroku sądu, jednak mieliśmy wrażenie, że sąd nie do końca przemyślał formę przeprosin, nie zastanowił się, ile mogłyby one kosztować. Jednak zadziałał system prawny. Doda złożyła kasację do Sądu Najwyższego, który nakazał ponowne rozpoznanie sprawy, także pod kątem formy przeprosin. Ostatecznie Sąd Apelacyjny w Poznaniu nakazał ich opublikowanie, ale tylko na stronie internetowej Grupy Operacyjnej. Słowem – problem horrendalnych kosztów udało się rozwiązać.

Od tamtego sporu minęła dekada i ostatnio dyskutowano na temat kosztu przeprosin zasądzonych w wyniku pozwu Radosława Sikorskiego przeciwko Jarosławowi Kaczyńskiemu. Sikorski pozwał prezesa PiS za słowa o „zdradzie dyplomatycznej”, której miał się rzekomo dopuścić w kontekście działań dotyczących katastrofy smoleńskiej. Jarosław Kaczyński sprawę przegrał, ale wyroku nie wykonał. Dlatego Radosław Sikorski zwrócił się po tak zwane wykonanie zastępcze. W takiej sytuacji za wykonanie wyroku odpowiedzialny jest komornik, a strona przegrana musi zwrócić koszty. Słowem, wykonanie zastępcze jest po to, aby zadziałały mechanizmy prawne, a pokrzywdzony nie musiał się zachowywać jak przedsiębiorca pogrzebowy Bonasera – czyli, żeby nie musiał wzywać ojca chrzestnego na pomoc.

Jak się okazało, koszt wykonania wyroku wyniósłby ponad 700 tysięcy złotych. Od czasu ujawnienia tej informacji sprawa stała się głośna. I przy okazji doskonale pokazała, czym się różni państwo prawa od państwa bezprawia.

Powiedzmy sobie wprost – Jarosław Kaczyński nie miałby problemu, gdyby wyrok wykonał od razu. Mógłby przyznać się do błędu, że zagalopował się w wypowiedzi. Pewnie byłby w stanie wynegocjować dużo niższy koszt takich przeprosin. Mógłby także porozumieć się z pełnomocnikami powoda i, przykładowo, zgodzić się na propozycje ugodowe Radosława Sikorskiego – wpłacenia 50 tysięcy złotych na potrzeby armii ukraińskiej walczącej z najeźdźcą. Sprawa byłaby zamknięta i nie byłoby potrzeby sięgania po wykonanie zastępcze. Wygląda jednak na to, że Jarosław Kaczyński postanowił uznać wyrok za nieistniejący, a następnie do tej strategii zaangażować wszystkich, którzy są mu podporządkowani, względnie wierni.

Ni stąd, ni zowąd Sejm uchwalił nowelizację Kodeksu postępowania cywilnego, zawierającą szereg ważnych zmian, zwłaszcza dla konsumentów. Jak zauważył Patryk Słowik z redakcji Wirtualnej Polski, projekt ten zawiera rozwiązania pozwalające Jarosławowi Kaczyńskiemu uniknąć odpowiedzialności za już zapadłe wyroki. Wystarczy zapłacić grzywnę 15 tysięcy złotych i opublikować przeprosiny na stronach Monitora Sądowego i Gospodarczego. To nowe rozwiązanie będzie miało zastosowanie także do zakończonych spraw. Według komentatorów są to przepisy skrojone pod jedną osobę. To jednak nie wszystko. Do Trybunału Konstytucyjnego trafił wniosek Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego, kwestionujący procedury wspomnianego wykonania zastępczego[22]. Być może wniosek ten posłuży do tego, aby podważać wykonanie wyroku w sprawie Jarosława Kaczyńskiego. A jeśli TK stwierdzi niekonstytucyjność tych przepisów, to wtedy pewnie podejmowane będą próby wznowienia postępowania.

Tak oto urażona duma nie pozwoliła na zakończenie sporu zgodnie z zasadami stosowanymi w świecie zwyczajnych śmiertelników. Zamiast tego mamy orkiestrę grającą pod batutą jednego dyrygenta. Poszczególne instrumenty fałszują, ale efekt ma być osiągnięty. Dyrygent ma wyjść ze sporu jak zwycięzca, a publiczność już teraz ma okazywać zachwyt w przełamywaniu „imposybilizmu”. W końcu dyrygent po to tworzył państwo dla siebie, aby teraz ono wiernie mu służyło.

USTAWOWA BEZKARNOŚĆ PREMIERA

.

Prezydent Andrzej Duda podpisał ustawę z dnia 1 grudnia 2022 roku o zaniechaniu ścigania za niektóre czyny związane z organizacją wyborów Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zarządzonych na dzień 10 maja 2020 roku. Ustawę nieformalnie ochrzczono mianem „bezkarność plus”. Nowe regulacje same w sobie są kuriozalnym i niezwykle szkodliwym przykładem wkroczenia władzy ustawodawczej w kompetencje sądowe poprzez stworzenie mechanizmu abolicyjno-amnestyjnego. W czasach, kiedy Trybunał Konstytucyjny przestał być niezależnym sądem, tego typu akty prawne mogą jedynie budzić oburzenie. Jednak nie ma rzeczywistych szans na ich zablokowanie, a tym samym na powstrzymanie dalszego procesu niszczenia państwa prawa.

Zgodnie z politycznymi deklaracjami, głównym celem ustawy „bezkarność plus” jest zwolnienie z odpowiedzialności karnej wójtów, burmistrzów i prezydentów, którzy zdecydowali się przekazać Poczcie Polskiej dane dotyczące wyborców w kontekście wyborów korespondencyjnych. PiS dopiero za drugim razem zdołał przepchnąć to rozwiązanie prawne, pomimo krytycznych opinii ekspertów, opozycji, społeczeństwa obywatelskiego i dziennikarzy.

Powstaje pytanie, czy faktycznie jest to jedyny cel tej ustawy. I czy partii rządzącej tak bardzo zależy na losie samorządowców, którzy trafili w tryby wielkiej polityki i zostali skazani za przekazywanie danych osobowych. Albo inaczej – czy rzeczywiście wójt gminy Wapno – pierwszy skazany w kontekście tych wyborów – uruchomił pokłady wrażliwości w politykach prowadzące do przyjęcia nowego prawa?

Warto przypomnieć, że kluczowe decyzje w sprawie organizacji wyborów kopertowych podejmował 16 kwietnia 2020 roku premier Mateusz Morawiecki. Był w tym wspierany przez ministra Jacka Sasina. Nie bez przyczyny w 2020 roku żartowano o nowej jednostce miary, „jednym Sasinie”, która miałaby równowartość 70 milionów złotych wydanych na wybory kopertowe.

Decyzja premiera o poleceniu organizacji wyborów została dość szybko oceniona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. W wyroku z 15 września 2020 roku wydanym w wyniku skargi Rzecznika Praw Obywatelskich WSA stwierdził, że premier dopuścił się rażącego naruszenia prawa poprzez nakazanie Poczcie Polskiej organizacji wyborów, pomimo braku odpowiednich przepisów ustawowych[23]. Wyrok ten wywołał żywą dyskusję wśród polityków obozu rządzącego. W opublikowanych mailach ze skrzynki Michała Dworczyka możemy się dowiedzieć, że spowodował wręcz niemałą panikę w kancelarii premiera. Jak pisał jeden z doradców: „Ostro to grzeją w mediach”, i zachęcał do różnych reakcji politycznych całego obozu Zjednoczonej Prawicy.

Na temat działań premiera wypowiedziała się również Najwyższa Izba Kontroli. W raporcie ogłoszonym w maju 2021 roku stwierdziła, że decyzje Mateusza Morawieckiego z 16 kwietnia 2020 roku nie miały podstawy prawnej. Co więcej, służby wewnętrzne Kancelarii Pezesa Rady Ministrów oraz Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa wskazywały na wadliwość prawną takich działań. Niemniej decyzje premiera doprowadziły do zlecenia druku kart wyborczych Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych oraz do przekazania danych wyborców na rzecz samorządów przez Pocztę Polską. Prezes NIK Marian Banaś złożył w związku z tym do prokuratury zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Premier odwołał się od wyroku WSA w Warszawie i złożył skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ustosunkował się do niej Rzecznik Praw Obywatelskich. Jednak pomimo upływu ponad dwóch lat od daty wyroku WSA, Naczelny Sąd Administracyjny wciąż w tej sprawie nie orzekł. To może budzić wątpliwość, zwłaszcza że sprawa nie jest jakoś szczególnie skomplikowana – sprowadza się do odpowiedzi, czy premier miał podstawę prawną do wydania decyzji administracyjnej, czy nie. WSA poradził sobie z tym problemem w kilka miesięcy, więc nie bardzo wiadomo, na co czeka NSA. Czyżby na wybory parlamentarne?

Wyobraźmy sobie jednak optymistycznie, że NSA zdecyduje się wkrótce na wydanie wyroku i potwierdzi ustalenia dokonane przez WSA w Warszawie. To by oznaczało konieczność pociągnięcia premiera do odpowiedzialności karnej. Ale w takiej sytuacji premier będzie mógł sięgnąć po ustawę „bezkarność plus” i obficie ją cytować prokuratorowi (a w przyszłej kadencji – posłom z Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej). Najpierw będzie mógł zacytować preambułę do ustawy wskazującą, że przecież także organy władzy wykonawczej „znalazły się w 2020 roku w nieznanej wcześniej sytuacji zagrożenia życia i zdrowia obywateli Rzeczypospolitej Polskiej”, a także że spoczywała na nich odpowiedzialność za zapewnienie „ciągłości działalności państwa” oraz „przeprowadzenia wyborów w konstytucyjnie zakreślonym terminie”.

Następnie premier będzie mógł sięgnąć po artykuł 1 ustawy, który stanowi, że „nie wszczyna się postępowania” o czyn popełniony w czasie obowiązywania epidemii, polegający na przekazaniu operatorowi pocztowemu spisu wyborców. Skoro „nie wszczyna się” w stosunku do wójtów, burmistrzów i prezydentów, to tym bardziej premier polskiego rządu nie może ponosić odpowiedzialności za to, że w ogóle zobowiązał operatora komunikacyjnego do organizacji wyborów. Na ten właśnie skutek ustawy zwracał uwagę senator Krzysztof Kwiatkowski w czasie debaty senackiej w dniu 14 grudnia 2022 roku. Podkreślał: „[...] nie chodzi wyłącznie o samorządowców. Przecież jak będzie abolicja dla samorządowców, to jak karać tego, który wydawał polecenia nakłaniające samorządowców do określonego działania?”.

Od czasu słynnego ułaskawienia Mariusza Kamińskiego i jego przybocznych, prezydent Duda przyzwyczaił opinię publiczną do myślenia, że ludziom z jego obozu politycznego głos z głowy nie spadnie.

Dzięki ustawie „bezkarność plus” premier i jego ministrowie nie muszą się już martwić o ewentualne prezydenckie prawo łaski w kontekście organizacji wyborów kopertowych. Używając odpowiednio argumentów z ustawy, poradzą sobie z problemami prawnymi już na wcześniejszym etapie. Naprawdę – to nie o los samorządowców w tym wypadku chodziło...

PRAWO DO PRYWATNEGO BOCHENKA CHLEBA

.

Rocznica 25-lecia Konstytucji RP, którą obchodziliśmy 2 kwietnia 2022 roku, zbiegła się z ciekawym wydarzeniem – politycznym pomysłem stworzenia Krajowej Grupy Spożywczej. Jak argumentował minister Jacek Sasin, powołanie takiego podmiotu do życia jest motywowane „bezpieczeństwem żywnościowym”, jak również koniecznością zapewnienia niższych cen dla rolników.

Pewnie byłaby to jedna z wielu informacji agencyjnych, która odnotowana w mediach, doczeka się kolejnych memów. Zwłaszcza że minister Sasin od czasu wyborów kopertowych jest wdzięcznym bohaterem tego typu twórczości. Później będziemy się zżymać z powodu wieści o sowitych wynagrodzeniach zarządów i rad nadzorczych. Tymczasem jest to kolejny, a do tego wyrazisty przykład wkraczania państwa w gospodarkę. Stąd też właśnie w rocznicę przyjęcia Konstytucji warto przypomnieć, jaki ustrój gospodarczy został w niej określony.

Artykuł 20 Konstytucji mówi, że podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej stanowi „społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych”. Każde słowo w tym przepisie ma znaczenie; odwołuje się do teorii ekonomicznych, idei politycznych oraz doświadczeń historycznych w Polsce i za granicą. Jednak ostatnie lata pokazują, że każda z zasad stanowiących podstawę „społecznej gospodarki rynkowej” jest systematycznie łamana, nadwyrężana oraz wypłukiwana z treści. Nie jest to proces tak oczywisty, jak w przypadku niezależności sądownictwa. Trudno tutaj kogoś złapać za rękę i powiedzieć wprost: łamiesz Konstytucję. Raczej stopniowo możemy obserwować rzeczywistą zmianę treści konstytucyjnych.

Zacznijmy od wspomnianej w artykule 20 Konstytucji RP własności prywatnej. Twórcy Konstytucji nie bez przyczyny użyli przymiotnika „prywatny”, bo chcieli właśnie pokazać odejście od poprzedniego modelu, z czasów Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej, kiedy to własność państwowa była dominująca w gospodarce, a obywatele prowadzący działalność gospodarczą nazywani byli „prywaciarzami” czy „badylarzami”. Nie znaczy to, że w nowym systemie własność państwowa miała zostać wyeliminowana. Dopuszczono ją, ale w drodze wyjątku, w tych obszarach, gdzie konieczne jest wsparcie ze strony Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego.

Jednak począwszy od 2015 roku, czyli przejęcia władzy przez rząd Zjednoczonej Prawicy, państwo coraz mocniej rozszerza swoje panowanie w poszczególnych sektorach gospodarki. Dotyczy to sektora bankowego, ubezpieczeniowego, energetycznego czy transportu kolejowego. W niektórych z nich, jak na przykład w bankowości, udział w rynku jest na tyle duży, że trudno mówić o jakiejś wyjątkowości czy realizacji polskich strategicznych interesów. Państwo zwyczajnie prowadzi regularny biznes. Ale państwowy Lewiatan się nie zatrzymuje i połyka kolejne ofiary. Przejęcie przez PKN Orlen spółki Polska Press było atakiem na wolność słowa, ale też wkroczeniem do kolejnego sektora gospodarki – sprzedaży prasy, prowadzenia portali internetowych, usług drukarskich. Powstał także konglomerat hotelowy. Pomysł Krajowej Grupy Spożywczej to zatem kolejny przykład ekspansywnego myślenia w złym guście, a politycy opowiadający się za takim rozwiązaniem wprost odwołują się do doświadczeń Orlenu. W planach rządowych pojawia się też wizja powołania koncernu budowlanego.

Kluczową rolę w procesie ingerencji państwa w rynek w ostatnich latach odgrywają spółki Skarbu Państwa, które są przez obecną władzę wręcz hołubione, bo zapewniają sieć wpływów, a także pośredniego finansowania polityki (poprzez reklamy w prywatnych czasopismach prawicowych). Polska nie ma oligarchów, ma za to tysiące osób, które czerpią osobiste korzyści z pracy w organach zarządczych spółek Skarbu Państwa. Te osoby to współczesna sanacja. Jeśli wyłącza się tradycyjne mechanizmy gospodarki rynkowej, a władza w spółkach Skarbu Państwa obejmowana jest na nieprzejrzystych zasadach, to konsekwencją jest marnotrawienie pieniędzy, wyższe ceny, zakłócenie reguł konkurencji oraz tworzenie przestrzeni do korupcji. Dotyczy to także działalności podmiotów, które pośrednio wiążą się z państwowymi czempionami – jako dostawcy usług, produktów i podwykonawcy. W gospodarce rynkowej decyduje podaż, popyt, jakość i cena. W gospodarce centralnie planowanej pojawiają się kryteria pozaekonomiczne, jak układy, polityka oraz korupcja. Zmniejsza się przestrzeń równego dostępu do rynku.

Wolność działalności gospodarczej – drugi z filarów społecznej gospodarki rynkowej – także jest kwestionowana. Postępująca reglamentacja działalności gospodarczej zwiększa rolę państwa. Nowelizacja ustawy o radiofonii i telewizji, znana powszechnie jako Lex TVN, bo uderzająca w największego, niezależnego od rządu operatora medialnego, była tego doskonałym przykładem. Państwo mocą ustawy mogło de facto doprowadzić do wywłaszczenia prywatnego przedsiębiorcy.

Również presja ze strony prokuratury i służb specjalnych może wpływać negatywnie na prowadzenie działalności gospodarczej w niektórych sektorach lub też zachęcać do niebezpiecznego zbliżania się do państwa, do szukania nieformalnych parasolów ochronnych przed kontrolami, inspekcjami i innymi sposobami nękania przedsiębiorców. Do tego dochodzi niestabilny system podatkowy. Jeszcze nie tak dawno polscy przedsiębiorcy musieli się mierzyć z reżimem Polskiego Ładu i wszystkimi jego szkodliwymi zapisami. I nieważne, że w tym czasie przedsiębiorcy oraz księgowi rwali włosy z głów z powodu stresu wywołanego legislacyjnym chaosem. Nie należy także zapominać o konsekwencjach pandemii. Myślę, że część przedsiębiorców, którzy mimo wszelkich tarcz antykryzysowych zostali pokrzywdzeni, będzie miała duże trudności z wywalczeniem odszkodowań od Skarbu Państwa.

Trzeci filar społecznej gospodarki rynkowej to zasada dialogu i współpracy partnerów społecznych. Na poziomie formalnym dialog ten się odbywa, istnieją też odpowiednie instytucje, do których wybiera się przedstawicieli spośród partnerów społecznych. Jednak można odnieść wrażenie, że uczestnictwo w tych organach służy przede wszystkim utrzymaniu jakiegokolwiek kontaktu z władzą, posiadania choć namiastki pasa transmisyjnego do wyrażenia niepokojów. Tymczasem dialog zakłada aktywne słuchanie ze zrozumieniem, nastawienie na wyrażenie racji, szacunek dla rozmówcy. Ale o dialogu trudno mówić, jeśli władza nie trzyma się podjętych zobowiązań, potrafi zmieniać koncepcje polityczne z dnia na dzień, a przed społeczeństwem ukrywa istotne wskaźniki gospodarcze (np. skalę zadłużenia państwa). Czasami można mieć także wrażenie, że partnerzy społeczni traktowani są instrumentalnie, bo niezależnie od poczynionych ustaleń decyzje zbyt często i tak podejmowane są na Nowogrodzkiej. O żadnej równorzędności partnerów dialogu nie może być mowy.

Wyobraźmy sobie Polskę za kilka lat. Załóżmy, że nie uda się zatrzymać procesu kwestionowania podstawowych filarów społecznej gospodarki rynkowej. Czy konsument będzie miał równe prawa w starciu z państwowym gigantem, jeśli sądy przestaną być niezależne? Czy po stronie przedsiębiorców prywatnych, konkurujących na tym samym rynku, np. transportu kolejowego, stanie Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, jeśli los szefa tego urzędu będzie wyłącznie w rękach premiera? Czy jesteśmy w stanie zapewnić, że ręcznie sterowana prokuratura nie będzie kierowała się względami politycznymi przy podejmowaniu spraw przeciwko określonym prywatnym przedsiębiorcom? Czy państwo za chwilę nie zamarzy, że chciałoby być także aktywne w sektorze reklamowym, rozrywkowym czy w handlu wielkopowierzchniowym? Okrągłe uzasadnienia polityczne dla takich ruchów zawsze się znajdą.

Oczywiście, wartość w postaci „bezpieczeństwa żywnościowego” jest ważna. Ale jeśli nadejdzie kryzys, wolałbym żyć w państwie, w którym o moje prawo do bochenka chleba dbają dziesiątki tysięcy prywatnych piekarni niż najlepszy nawet polityk. Bo centralne planowanie, kiedy chodzi o wyżywienie kilkudziesięciu milionów obywateli, będzie zawsze gorsze niż rozwiązywanie problemów za pomocą masowej prywatnej inicjatywy, wypływającej z konstytucyjnej zasady wolności oraz ochrony własności prywatnej. Niech naszym przesłaniem na 25-lecie Konstytucji i jej kolejne rocznice będzie zaufanie do obywateli oraz ich zdolności do rozwiązywania codziennych życiowych problemów przy korzystaniu z katalogu własnych praw i wolności.

PAŃSTWO, KTÓRE DYSKRYMINUJE SWOICH OBYWATELI

.

Od ponad roku tli się konflikt, który w dużej mierze definiuje, jakim państwem ma być Polska. Chodzi o kwestię nauczania języków mniejszości narodowych i etnicznych. Rząd postanowił obciąć publiczne subwencje dla samorządów lokalnych na nauczanie języka niemieckiego. Złamał w ten sposób obowiązujące od lat prawo, ale także podważył konstytucyjne gwarancje praw mniejszości narodowych i etnicznych.

Ochrona praw mniejszości narodowych i etnicznych niestety nie jest powszechnie rozumiana w Polsce. Po pierwsze, mniejszości te zamieszkujące nasz kraj są stosunkowo nieliczne. Łącznie nie przekraczają procenta ludności Polski. Po drugie, są rozdrobnione terytorialnie. Po trzecie, przestrzeganie praw mniejszości zależy od tego, czy na terenie danej gminy co najmniej 20 procent mieszkańców stanowią ich przedstawiciele. Jest to zatem jeden z przykładów praw, z których można korzystać tylko grupowo. Ale jeśli już taka grupa gminę zamieszkuje, to może korzystać z określonych uprawnień służących kultywowaniu tradycji, zwyczajów oraz języka. W pewnym sensie staje się to nie tylko prawem tej mniejszości, ale także obowiązkiem władz publicznych, aby dana grupa mniejszościowa nie zanikła, tylko mogła się normalnie rozwijać i koegzystować z dominującą większością.

Ochrona praw mniejszości narodowych i etnicznych wynika z artykułu 35 Konstytucji RP, ale także z Konwencji ramowej z 1995 roku o ochronie mniejszości narodowych i etnicznych. To jedna z najważniejszych umów w dorobku Rady Europy. O jej przestrzeganie dba się na poziomie międzynarodowym, gdyż przeciwdziała to wzrostowi nacjonalizmów, ksenofobii, a także konfliktów między państwami.

Co istotne, regulacje konstytucyjne są wypełnione szczegółową treścią przez ustawę z 6 stycznia 2005 roku o mniejszościach narodowych i etnicznych. Akt ten określił, które mniejszości, ze względu na swoją historię, odrębność kulturową oraz językową i obecność na ziemiach polskich od ponad 100 lat mają taki status. Mniejszości narodowe to te, które mogą się odwoływać do narodu zamieszkującego i współtworzącego inne państwo (np. mniejszość żydowska – Izrael, mniejszość ukraińska – Ukraina). Mniejszości etniczne zaś do takiego państwa odwołać się nie mogą, bo państwo takie nie istnieje (np. mniejszość romska czy mniejszość karaimska). Ponadto w ustawie przewidziany jest status języka regionalnego. W Polsce taki status ma język kaszubski, ale już nie język śląski (o prawa językowe dla Ślązaków apelowałem jeszcze jako RPO). Co więcej, Ślązacy od lat dopominają się uznania ich statusu jako mniejszości etnicznej.

Od praw mniejszości narodowych i etnicznych należy odróżnić prawa migrantów pochodzących z określonego państwa. Migranci z Ukrainy, którzy masowo przybyli do Polski w ostatnich dziesięcioleciach, nie posiadają praw wynikających ze statusu mniejszości narodowej. Bo nie są potomkami tych, którzy mają historyczne pochodzenie związane z ziemiami polskimi. Państwo polskie nie ma zatem w stosunku do nich żadnych dodatkowych zobowiązań, ale oczywiście może ich wspierać. Wszystko zależy od decyzji politycznej. Ale prawny obowiązek, odnoszący się do praw mniejszości narodowych, w tym przypadku nie istnieje.

Dlaczego to rozróżnienie jest tak ważne? Ponieważ w niedawnych dyskusjach politycznych pojawił się argument, że skoro Niemcy nie wspierają nauczania języka polskiego w niemieckich szkołach, to dlaczego Polska ma wspierać nauczanie języka niemieckiego w ramach uprawnień mniejszości niemieckiej w Polsce. Trudno tu jednak doszukać się logiki. W Polsce bowiem taki obowiązek wynika wprost z przepisów prawa oraz ze wspomnianej Konwencji ramowej. Mniejszość niemiecka od lat cieszy się statusem uznanej mniejszości narodowej w Polsce. W Niemczech natomiast status historycznych mniejszości mają tylko cztery grupy ludności: mniejszość duńska, mniejszość serbołużycka, mniejszość fryzyjska oraz niemieccy Romowie i Sinti. Natomiast wszystkie grupy migranckie (w tym Polacy czy Turcy w Niemczech) traktowane są zupełnie inaczej, a ich ewentualne wsparcie edukacyjne jest regulowane na poziomie niemieckich państw związkowych.

Niestety w Polsce decyzje polityczne doprowadziły do obcięcia finansowania publicznego dla nauczania języka niemieckiego. Parli do tego zwłaszcza minister Przemysław Czarnek oraz poseł Janusz Kowalski. Decyzja ta spotkała się ze zrozumiałą falą protestów przedstawicieli mniejszości narodowych. O prawa mniejszości niemieckiej upominał się poseł Ryszard Galla, wybrany zresztą do Sejmu z list mniejszości niemieckiej. Okazało się także, że poprawki budżetowe mogą dotknąć pozostałe mniejszości, ale także Kaszubów, którzy mają prawo do nauczania języka regionalnego – języka kaszubskiego. 21 stycznia 2022 roku na ten temat odbyło się wysłuchanie publiczne zorganizowane przez Koalicję Obywatelską. Wskazywano, jak wielkie znaczenie dla kultywowania tradycji ma właśnie nauczanie języka mniejszości czy języka regionalnego oraz że jest to skala obejmująca rocznie setki szkół i tysiące uczniów. W przypadku mniejszości niemieckiej problem dotyczy ponad 50 tysięcy uczniów, a w przypadku Kaszubów – 20 tysięcy.

W tym kontekście warto wrócić do przemyśleń sprzed lat. W czasie II Kongresu Praw Obywatelskich organizowanego przez Biuro RPO w grudniu 2018 roku sporo uwagi poświęcono prawom mniejszości narodowych i etnicznych. W tamtym czasie emocje były rozgrzane przez narastający hejt w stosunku do przedstawicieli różnych mniejszości, ale także przez próby „gumkowania” polskiej historii. W przyjętych rekomendacjach uczestnicy Kongresu Praw Obywatelskich podnieśli, że „należy dbać o rzeczywistą równość praw i podmiotowość mniejszości, a przynależność do mniejszości narodowych czy innych nie może być postrzegana jako zagrożenie. [...] Historia Polski – państwa przez stulecia współtworzonego przez mniejszości – jest pełna dobrych wzorów i przykładów. Każda ksenofobiczna wypowiedź czy zachowanie w przestrzeni publicznej powinna spotkać się z napiętnowaniem”. Ponadto uczestnicy Kongresu wskazali, że w programach nauczania szkolnego oraz w podstawie programowej powinno znaleźć się podkreślenie znaczenia mniejszości narodowych i etnicznych w historii Polski. Zdaniem uczestników Kongresu lekcje o nowoczesnym patriotyzmie i międzykulturowej współpracy powinny nawiązywać wprost do idei i dziedzictwa Rzeczpospolitej Wielu Narodów.

Dlatego też dobrze, że kwestii obcięcia subwencji oświatowej na nauczanie języków mniejszości w debacie publicznej został nadany poważny status. To nie jest bowiem zagadnienie o techniczno-budżetowym znaczeniu, ale o rzeczywistym podejściu państwa polskiego do poszanowania praw mniejszości narodowych i etnicznych. W istocie jest to spór o to, w jakim państwie chcemy żyć. Czy ma to być kraj, w którym bezwzględnie promuje się i wspiera finansowo jednowymiarowy, etniczno-narodowy i religijny patriotyzm, ocierający się o granice agresywnego nacjonalizmu, czy też państwo, w którym uznajemy, że wielokulturowość ma znaczenie, wzmacnia polskość oraz tworzy przyjazną przestrzeń dla poszanowania różnorodności.

V

POLOWANIE NA SĘDZIÓW

Jeden dzień z życia obywatela Waldemara Żurka

Pierwodruk: „Gazeta Wyborcza”, 9.10.2021, s. 10.

Ładnie zaatakujmy

Pierwodruk pt. Podziękujmy za maile Dworczyka. Mamy w Warszawie drugi Budapeszt, czy doczekamy się drugiej Limy,

„Gazeta Wyborcza”, 8.01.2022, s. 9.

Upokorzenie

Źródło: Sędziowie dostali kolejny jasny sygnał. Karą jest nie tylko zawieszenie, ale także upokorzenie,

<natemat.pl>, 15.02.2022, https://natemat.pl/397063,bodnar-sedziowie-dostali-sygnal-od-zbigniewa-ziobry [dostęp 6.06.2023].

JEDEN DZIEŃ Z ŻYCIA OBYWATELA WALDEMARA ŻURKA

.

6 października 2021 roku Waldemar Żurek wstaje 20 minut po szóstej. To jest jego zwyczajowa pora. Mieszka na wsi. Wyprowadza psa. Poranek jest chłodny, ale jeszcze nie mroźny. Złota polska jesień w samym szczycie, zapowiada się słoneczny dzień. Idzie nakarmić konie. Przygarnął je dawno temu. Nie poszły do rzeźni. Trzyma je z sentymentu, bo są jego przyjaciółmi. Jak miał kłopoty, to dzięki nim przetrwał. Musiał każdego dnia wracać do domu i o nie dbać.

O siódmej całuje budzącą się rodzinę – żonę i dwie córki. Starsza, sześciolatka, przygotowuje się do wyjścia do przedszkola. Młodsza, trzylatka, zostaje z mamą w domu. Ma niestety wadę serca. Było o niej głośno, kiedy się urodziła. Redaktor Jacek Żakowski nawet organizował zbiórkę na jej leczenie. Akurat kiedy żona Waldemara Żurka była w ciąży, to CBA wzywało go na przesłuchanie. Nerwy potworne. Przed wyjściem do pracy Waldemar Żurek podaje córce lekarstwo.

O wpół do ósmej Waldemar Żurek wyrusza do Sądu Okręgowego w Krakowie. Po drodze zawozi córkę do przedszkola. Droga do Krakowa z północy jest jak zwykle zakorkowana. Ale dzięki różnym wyćwiczonym od lat skrótom i objazdom udaje się przebić. O ósmej trzydzieści jest już za biurkiem w swoim pokoju. Należy do sędziów „sweterkowych”. Gdy ma dzień bez wokandy, nie wkłada garnituru, tylko wybiera luźniejszy strój. Zawsze spodnie „bojówki”. Na wypadek kłopotów, będzie wygodniej. Dzisiaj jest dzień szczególny. Koszulka „KonsTYtucJA” powinna pasować jak nigdy. Zanim zacznie pracę, idzie na piąte piętro sądu. Wywiesza plakat obok gabinetów prezesa i wiceprezesów sądów wspierający kolegów i koleżanki po fachu. Kilka dni temu sędziowie Maciej Czajka, Beata Morawiec oraz Katarzyna Wierzbicka zostali przeniesieni do innego wydziału. Ewidentna zemsta prezes Dagmary Pawełczyk-Woickiej za ich aktywność obywatelską. Najgorzej ma Maciej Czajka – został przeniesiony z wydziału karnego do wydziału cywilnego. Przez ponad 20 lat sądził sprawy karne, a teraz z dnia na dzień ma stać się specjalistą od leasingów, umów najmu i „frankowiczów”. Czyżby kara za świetne wystąpienie na konferencji z okazji 45-lecia Komitetu Obrony Robotników?

Dzień bez wokandy nie oznacza, że brakuje pracy. Wręcz przeciwnie. Trzeba się przygotować do kolejnego. Przeczytać akta, zanotować najważniejsze kwestie, pytania do pełnomocników stron, przygotować wstępne projekty orzeczeń. Na biurku jest ważna sprawa dotycząca dóbr osobistych oraz ochrony praw rodzicielskich, kilka spraw „frankowiczów”. Pierwsza godzina pracy mija na spokojnej lekturze.

Zbliża się dziesiąta. Waldemar Żurek nie ma w zwyczaju sprawdzać nerwowo na telefonie wiadomości z internetu. Czeka na to, co się wydarzy. Włączone jest Radio TOK FM. W serwisie podają informację o wyroku. Sędzia Żurek zagląda na stronę Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zapoznaje się z komunikatem prasowym.

Wyrok jest bardzo konkretny. Trybunał w Luksemburgu odpowiedział na pytanie prejudycjalne Izby Cywilnej Sądu Najwyższego[24]. SN dopytywał się o sytuację sędziego Waldemara Żurka, którego w 2018 roku przeniesiono do innego wydziału, choć nie wyrażał na to zgody. Starał się odwołać od tej decyzji – najpierw do KRS w nowym składzie, a później do Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych SN, która na mocy reformy stała się właściwa w tego typu sprawach. Sędzia Żurek wnosił o wyłączenie od orzekania wszystkich sędziów SN zasiadających w tej izbie – aby to zrobić musiał złożyć odpowiedni wniosek do innej izby – cywilnej. Zanim jednak wniosek o wyłączenie został rozpoznany przez Izbę Cywilną SN, to główne odwołanie rozpoznał Aleksander Stępkowski. Jest to postać znana osobom śledzącym zmiany w wymiarze sprawiedliwości w Polsce. Pełni funkcję sędziego Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych SN, ale jest także dawnym działaczem ultrakonserwatywnej organizacji Ordo Iuris oraz byłym wiceministrem spraw zagranicznych. Stępkowski, orzekając w składzie jednoosobowym, wydał – nie dysponując aktami sprawy i bez wysłuchania Waldemara Żurka – postanowienie o odrzuceniu odwołania ze względu na jego niedopuszczalność. Jednak na tym sprawa się nie skończyła, bo Izba Cywilna SN postanowiła w tej sytuacji zadać pytanie prejudycjalne trybunałowi w Luksemburgu.

TSUE jednoznacznie stwierdził, że przeniesienie sędziego do innego wydziału może być uznane za formę represji i naruszać standardy niezależności sądownictwa i nieusuwalności sędziów. Należy wręcz poprawić cały system przenoszenia sędziów, aby nie było ryzyka zewnętrznej presji. Trybunał w Luksemburgu odniósł się również do okoliczności powołania Aleksandra Stępkowskiego, a pośrednio wszystkich innych sędziów powołanych w wyniku nominacji tak zwanego neoKRS. Stwierdził, że powołania te mogą być wadliwe, a obsada sądów w konkretnych sprawach podlegać weryfikacji przez sądy krajowe z punktu widzenia zgodności ze standardami prawa unijnego. Waldemar Żurek liczył po cichu na takie odważne i bezkompromisowe rozstrzygnięcie. Nie zawiódł się. Jak widać, w Brukseli i w Luksemburgu czara goryczy już dawno się przelała. Chyba już nikt tam nie wierzy w dobrą wolę polskich władz oraz w czyste intencje reformatorów wymiaru sprawiedliwości.

Rozdzwaniają się media. Dzwoni m.in. Mariusz Jałoszewski z OKO.press – niedawny laureat nagrody Stowarzyszenia Sędziów Iustitia. Zna każdy szczegół wyroku. Pyta o konsekwencje. Dzwonią redakcje TVN24, Onet.pl, „Gazety Wyborczej”, „Rzeczpospolitej”, Wirtualnej Polski. Nawet Polsat dzwoni. Media narodowe nie dzwonią. Może to i dobrze – mniej nerwów, że znów wytną, zmanipulują wypowiedź, a Waldemara Żurka przedstawią jako reprezentanta postkomunistycznej kasty broniącej przywilejów.

Dzwonią także pełnomocnicy (a obecnie to już nawet przyjaciele) z Wolnych Sądów – mecenas Michał Wawrykiewicz i Maria Ejchart-Dubois. Na szybko nagrywają podcast na temat treści wyroku. Sylwia Gregorczyk-Abram wysyła wiadomości ze Stanów Zjednoczonych. Jest teraz na stypendium w Yale, ale wszystko śledzi na bieżąco.

O wpół do drugiej Waldemar Żurek idzie na obiad do stołówki sądowej. Po drodze spotyka innych sędziów, towarzyszy różnych protestów i akcji solidarnościowych. Gratulują, cieszą się. Widzi nadzieję w ich oczach, zwłaszcza tych niedawno przeniesionych do innych wydziałów. Ale niektórzy sędziowie odwracają wzrok, starają się nie zauważać radości. Udają, że są skupieni na innych sprawach. Podziały w sądzie są niestety widoczne w zwyczajnych, codziennych sytuacjach.

Wraca do gabinetu. Teraz czas na wyciszenie, spokojną pracę nad dokumentami. Wokanda w kolejnym dniu to nie przelewki. Trzeba być przygotowanym. Nawet najważniejsze wydarzenia nie mogą go rozpraszać.

O wpół do szóstej po południu Waldemar Żurek wraca do domu. Po drodze zahacza o aptekę, w której przygotowywane są specjalne leki dla córki. Ściska żonę. Ma wreszcie moment, aby wytłumaczyć jej znaczenie sprawy. Wcześniej zdążył tylko wysłać krótkiego SMS-a, że jest dobrze. Żona stara się być na bieżąco, ale przy tylu odsłonach konfliktu o praworządność i toczących się postępowaniach dyscyplinarnych przeciwko jej mężowi jest to trudne.

Nadchodzi wieczór. Czas na programy informacyjne. Sędzia Żurek ogląda „Fakty” TVN, zerka na fragmenty „Wiadomości” TVP. W „Faktach po Faktach” w TVN24 występuje dzisiaj jego pełnomocnik Michał Wawrykiewicz w duecie z Aleksandrem Stępkowskim. Stępkowski oczywiście broni swoich decyzji, statusu sędziego i wszystkich zmian w sądownictwie. Mecenas Wawrykiewicz opowiada, jakie znaczenie ma orzeczenie dla podważenia wszystkich nominacji dokonanych przez KRS. Twierdzi, że sędziowie powołani przez neoKRS powinni natychmiast opuścić budynek przy placu Krasińskich. A jest to już prawie 50 osób.

Domowe obowiązki same się nie zrobią. Waldemar Żurek pomaga żonie z dziećmi, zagląda do koni, wyprowadza psa. Przegląda także niedawną korespondencję w jego sprawach dyscyplinarnych. W skrzynce czeka kolejne awizo. W sumie myśli, że słowa Taco Hemingwaya z piosenki Awizo są całkiem trafne: „Wracam do mieszkania i widzę awizo / Nie wiem, jaki jest cel ich, lecz chyba mnie nienawidzą / Wsadzenie mnie do celi na wieki jest waszą misją”.

Kończy się dzień. Choć trudno się skupić, Waldemar Żurek stara się przeczytać kilka stron biografii Leopolda Kozłowskiego-Kleinmana, krakowskiego klezmera, napisaną przez Jacka Cygana. Myśli o trudnej historii. Niestety, przypominają się sceny z dzisiejszych „Faktów” – o sytuacji na granicy białoruskiej. Jest mu strasznie wstyd. Przed rokiem 1989 nie był wprawdzie uchodźcą, ale wyjeżdżał na saksy. Zarabiał, zbierając truskawki czy pomagając w knajpie w Londynie. Pamięta, że zawsze był szanowany: „Nigdy nikt nie okazał, że jestem śmieciem, bo pracodawcy wiedzieli, że praca dla ludzi zza żelaznej kurtyny jest także formą pomocy”.

Gonitwa myśli przed snem. Moc satysfakcji z wyroku. TSUE, tym razem w sprawie dotyczącej go bezpośrednio, po raz kolejny wskazał, że reformy Zbigniewa Ziobry są zagrożeniem dla niezależności sądownictwa. Żałuje, że nie wszyscy mieli tyle wyobraźni jeszcze kilka lat temu, aby przewidzieć rozwój sytuacji. Może wszystko potoczyłoby się inaczej. Ale walka trwa dalej. Sędziowie niezależni zyskali nowe argumenty, nowe oręże w postaci wyroku. Wie, że w tej walce nie jest sam. Martwi się o swoich represjonowanych kolegów i koleżanki sędziów. Jeszcze przed zaśnięciem otrzymuje krótkie wiadomości od znajomych – innych sędziów, profesora Fryderyka Zolla, drwala z Bieszczad oraz kolegi leśnika. Wie, że w całej Polsce jest sporo osób, które mu kibicują, organizują protesty, piszą petycje. To do nich czasami jeździ przez całą Polskę, jak choćby ostatnio do Gryfic, aby choć na chwilę spotkać się i porozmawiać o polskiej rzeczywistości.

Jutro kolejny dzień. Zasiądzie na sali rozpraw, założy łańcuch sędziowski, będzie wymierzał w imieniu Rzeczypospolitej sprawiedliwość. Pozornie to będzie dzień podobny do innych, ale po wyroku TSUE czuje się jak po potężnej dawce kofeiny. Oby nowego paliwa do działania starczyło na kolejne miesiące.

ŁADNIE ZAATAKUJMY

.

W ujawnionych mailach ze skrzynki pocztowej ministra Michała Dworczyka znalazła się precyzyjna instrukcja ze strony nieformalnego doradcy premiera Mateusza Morawieckiego dotycząca relacji władzy z sądownictwem. Po niekorzystnym dla premiera wyroku jednego z sądów, zachęcił on, aby „TVP bardzo ładnie zaatakowało te osoby, które taki wyrok wydały”. Mail został skierowany do władz TVP. Obserwatorzy życia publicznego nie będą zaskoczeni tymi słowami. Przyzwyczailiśmy się już do tego, że istnieje gorąca linia między rządem a TVP, a także że jej ofiarą nieraz padali sędziowie. Jednakże nie zawsze możemy tak bezpośrednio obserwować, jak przygotowywana jest polityczna „kiełbasa”.

Kampania nienawiści przeciwko sędziom trwa de facto od początku reform proponowanych przez Prawo i Sprawiedliwość. Najpierw ofiarą padli sędziowie Trybunału Konstytucyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem profesora Andrzeja Rzeplińskiego. Później kampania dotknęła sędziów sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego. Niektóre osoby stały się wręcz „ulubieńcami” mediów prorządowych (np. Waldemar Żurek). Swego czasu Rada Języka Polskiego opublikowała raport z pasków wykorzystywanych przez TVP Info w latach 2016–2017. Ponad 60 pasków poświęcono różnym aspektom związanym z reformą sądownictwa. Wiele z nich miało wydźwięk jednoznacznie pejoratywny (np. „Front obrony sędziowskiej kasty”, „Koniec »nadzwyczajnej kasty«”, „Sędziowie równiejsi wobec prawa”, „Nieudolna obrona tego, co było”).

W 2019 roku dyskutowaliśmy o aferze hejterskiej koordynowanej przez przedstawicieli Ministerstwa Sprawiedliwości. Afera została opisana przez Magdalenę Gałczyńską. Jednak żadna z osób odpowiedzialnych za rozsyłanie hejterskich i zniesławiających informacji na temat sędziów nie poniosła za to odpowiedzialności. Minister Łukasz Piebiak, który w następstwie tej afery stracił stanowisko wiceministra sprawiedliwości, zdecydował się nawet kandydować do Krajowej Rady Sądownictwa.

Na temat zmian w sądownictwie w Polsce powstało wiele raportów organizacji międzynarodowych. Skupiały się one przede wszystkim na aspektach instytucjonalnych – ocenie zgodności nowych przepisów i zmian w sądownictwie ze standardami praw człowieka. To oczywiście oddawało obraz sytuacji, ale było jednak niepełne. Brakowało bowiem tła. Dlatego tak ważna pod koniec 2017 roku była wizyta w Polsce specjalnego sprawozdawcy ONZ do spraw niezależności sądownictwa Diego García-Sayána. Zwrócił on uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze, zaprotestował przeciwko kampanii nienawiści w stosunku do sędziów, ze szczególnym wykorzystaniem słowa „kasta”. Po drugie zauważył kampanię billbordową finansowaną przez państwową Polską Fundację Narodową, która przedstawiała sędziów w negatywnym świetle. Podkreślił, że tego typu działania są absolutnie nie do zaakceptowania, gdyż wszystkie państwowe instytucje mają obowiązek poszanowania wartości, jaką jest niezależne sądownictwo. Jego zdaniem „jakikolwiek atak, groźba lub ingerencja w legitymowaną działalność instytucji państwowej odpowiedzialnej za utrzymywanie rządów prawa jest atakiem na państwo jako całość oraz podważa możliwość rozstrzygania spraw przed sądami w sposób bezstronny i zgodny z prawem”. Zdaniem Specjalnego sprawozdawcy prowadzi to w istocie do pozbawienia prawa do sądu, a ochrona praw podstawowych jest wtedy zagrożona.

Skąd się wzięło tak mocne stanowisko Diego-Garcia Sayána? Niestety z jego osobistych doświadczeń w Republice Peru. W latach 1992–2000 prezydent tego kraju Alberto Fujimori stopniowo podporządkowywał sobie sądownictwo, tak aby zagwarantować sobie bezkarność oraz nieograniczone przedłużanie kadencji. Jednym ze środków oddziaływania była presja i ataki na sędziów, podważanie ich mandatu do orzekania, zmiany w funkcjonowaniu Krajowej Rady Sądownictwa, powoływanie sędziów tymczasowych, podporządkowanych władzy wykonawczej. Diego García-Sayán został powołany na ministra sprawiedliwości po odsunięciu od władzy Fujimoriego. García-Sayána dostał misję „posprzątania” i stworzenia trwałych gwarancji niezależności sądownictwa. Dlatego jego obserwacje dotyczące Polski były tak precyzyjne, bo widział podobną dynamikę procesu.

Cofnijmy się do 2017 roku, kiedy powstał wspomniany raport Specjalnego sprawozdawcy. Wtedy sędziowie w Polsce faktycznie znajdowali się pod presją, ze względu na zorganizowane kampanie nienawiści. Podejmowane były działania prawne zmierzające do pozbawienia ich stanowisk (zwłaszcza w Sądzie Najwyższym), które okazały się nieskuteczne dzięki masowym lipcowym protestom obywateli, a rok później dzięki mocnej interwencji organów unijnych. Jednakże z czasem powołano Krajową Radę Sądownictwa w nowym składzie oraz stworzono nowy system dyscyplinarny dla sędziów. Represje ruszyły na całego. Objęły prawie 200 osób. W 2022 roku żyliśmy już w innej rzeczywistości. Kilku sędziów pozostawało trwale zawieszonych, do tego grona dołączały kolejne osoby. System dyscyplinarny cały czas działa. Sąd Najwyższy był „reformowany” od wewnątrz przez Pierwszą Prezes Małgorzatę Manowską. Powołano lub awansowano setki nowych sędziów. Rząd w sposób otwarty lekceważył orzecznictwo trybunałów w Luksemburgu oraz w Strasburgu, przy wsparciu Trybunału Konstytucyjnego. Utrwalał się system nowej władzy w sądownictwie. To wszystko było możliwe między innymi dlatego, że określony sposób narracji stworzył podwaliny pod dalsze zmiany instytucjonalne. Doprowadził do zastraszenia części sędziów oraz obniżył społeczne zaufanie do sądownictwa. Postawił na szali członkostwo Polski w Unii Europejskiej, nie wspominając o wstrzymaniu płatności z Krajowego Planu Odbudowy.

Republika Peru po wielu dramatycznych latach wkroczyła na drogę demokratyzacji. Powstała komisja prawdy i pojednania, która wyjaśniała wszystkie przypadki naruszeń praw człowieka, a także bezwzględnej przemocy ze strony władzy. Alberto Fujimoriego osądzono w ramach specjalnego procesu. Słowem, demokratyzacja doprowadziła do odpowiedzialności przedstawicieli władzy, ale stworzyła także szansę na ocenę nadużyć i motywacji działań.

Patrząc z tej perspektywy, maile ze „skrzynki Dworczyka”, w tym ten o „lekkim zaatakowaniu sędziów”, mogą się okazać bezcenne. Po kolejnych ujawnieniach przedstawiciele obozu władzy już nawet nie starali się kwestionować ich prawdziwości. Maile pokazały, jak w praktyce działa aparat władzy, czym się kieruje, jakie metody są wykorzystywane do osiągnięcia bieżących i długoterminowych rezultatów, jak psute są gwarancje niezależności sądownictwa przez władzę wykonawczą, jak łatwe jest niszczenie tych, którzy sprawują władzę pod taką samą flagą państwową i z tym samym orłem na piersi.

Jednak nie czekałbym do czasów, kiedy proces rozliczeń prawnych i politycznych będzie możliwy. Szczęśliwie jeszcze duża część sędziów w Polsce nie poddała się, zapewnia prawo do niezależnego i bezstronnego sądu. Obowiązują Kodeks karny i Kodeks cywilny. Myślę, że dla nas wszystkich ważne będzie ustalenie, w jaki sposób można pociągnąć do odpowiedzialności osoby, które nie tyle same kogoś zniesławiają czy znieważają, ile raczej zachęcają do tego innych.

Co ciekawe, nasz Kodeks pracy zna taką konstrukcję, która stosowana jest w sprawach dyskryminacyjnych. Przejawem dyskryminacji jest działanie polegające na zachęcaniu innej osoby do naruszenia zasady równego traktowania lub nakazaniu jej naruszenia takiej zasady. Jest to tak zwana instrukcja do dyskryminacji. Pracodawca nie podejmuje działań dyskryminacyjnych sam, ale wykorzystuje do tego swoich podwładnych. Maile nakłaniające do „lekkiego zaatakowania” mogą stanowić przejaw podżegania do zniesławienia lub znieważenia albo do naruszenia dóbr osobistych konkretnego sędziego. Mam nadzieję, że zaatakowani sędziowie podejmą rękawicę i dadzą sobie i innym szansę na stworzenie tego typu precedensowych orzeczeń. Niech twórcy kampanii nienawiści nie śpią spokojnie.

UPOKORZENIE

.

Luty 2022 roku. Media obiega informacja o zawieszeniu kolejnego sędziego. Tym razem ofiarą reżimu zostaje sędzia Joanna Hetnarowicz-Sikora, która na co dzień jest sędzią Sądu Rejonowego w Słupsku. Ministrowi sprawiedliwości nie spodobało się, że odmówiła wydawania orzeczeń z sędziami powołanymi przez Krajową Radę Sądownictwa, tak zwaną neoKRS.

Opinia publiczna być może już się przyzwyczaiła, że coraz częściej dochodzi do tego typu zdarzeń. Znane są powszechnie nazwiska sędziów takich jak Igor Tuleya czy Paweł Juszczyszyn, ale kolejne zawieszenia odnotowywane są już tylko przez wyspecjalizowane media czy organizacje społeczne. Można mieć wrażenie, że bardziej interesujemy się sporem z Unią Europejską o przestrzeganie zasady praworządności niż losem poszczególnych osób. Wstrzymanie gigantycznych płatności z Krajowego Planu Odbudowy elektryzuje media i polityków. Ale kiedy dochodzi do nowych skandali – zawieszenia kolejnych sędziów – to politycy nie organizują konferencji prasowych ani nie kręcą klipów reklamowych.

Jednak magia wielkich liczb i potężnych kwot nie powinna zakłócać właściwej perspektywy. W każdym z przypadków represji w stosunku do sędziów czy prokuratorów nie mówimy o losie abstrakcyjnych instytucji i osób. Spór o praworządność wpływa na życie konkretnych ludzi, którzy wykonują powierzone im przez państwo zadania. Są to ludzie z krwi i kości, profesjonaliści, z wykształceniem zdobywanym przez lata, z ogromnym doświadczeniem zawodowym, z kręgosłupem moralnym. Mają rodziny, troski, plany i marzenia. Wypełniają swoją misję. Pełnią służbę publiczną.

Sędzia Joanna Hetnarowicz-Sikora została zawieszona przez ministra sprawiedliwości Zbigniewa Ziobrę w czasie prowadzenia rozprawy sądowej. Wezwano ją w trybie natychmiastowym do sekretariatu sądu. Prezes sądu dostała faks z ministerstwa o zawieszeniu. Postanowiła natychmiast decyzję ministra wdrożyć w życie. Sędzia Hetnarowicz-Sikora nie mogła kontynuować rozprawy i musiała strony przeprosić, że ze względu na zawieszenie nie może dalej kontynuować rozprawy. W ten sposób akt zawieszenia wywołał skutek w postaci poniżenia, przestraszenia, obniżenia poczucia wartości czy wręcz wyśmiania. Myślę, że stronom postępowania trudno było zrozumieć, z jakiego powodu sędzia prowadzący ich sprawę nagle nie może jej kontynuować.

Na tym właśnie polega sens takich działań ze strony władzy wykonawczej. Chodzi o świadome i celowe uderzenie w istotę autorytetu sądu, w tym jego postrzeganie przez obywateli. Niezależne sądy są warunkiem funkcjonowania porządku społecznego. Oddajemy się w ręce sądu, mając nadzieję na to, że nasze sprawy zostaną rozstrzygnięte zgodnie z zasadą sprawiedliwości. Jeśli sędzia jest zawieszany przez polityka, to jest to najbardziej wyraziste naruszenie naszego prawa do sądu.

Jednocześnie wszyscy sędziowie w Polsce dostali po raz kolejny jasny sygnał: jak będziecie się stawiać i podważać status sędziowski osób powołanych przez neoKRS, to takie właśnie czekają was konsekwencje. Nie tylko zawieszenie, ale także upokorzenie. Rękami podwładnych prezesów sądów i przewodniczących wydziałów minister sprawiedliwości będzie wręcz zrywał wam z szyi wiszący łańcuch z orłem. Rano byliście sędzią, po południu mocą władczą ministra nie możecie wykonywać tego zawodu. Macie nadzieję na przyszłość, bo przepis pozwala na zawieszenie tylko na miesiąc, ale w istocie nie wiecie, co dalej stanie się z Izbą Dyscyplinarną w Sądzie Najwyższym, czy to zawieszenie się nie wydłuży oraz jak będzie dalej wyglądała wasza sytuacja zawodowa.

Co więcej, tego typu sytuacje stwarzają wrażenie, że minister sprawiedliwości jest przełożonym wszystkich sędziów w Polsce. A przecież w świetle Konstytucji tak nie jest. Minister może co najwyżej sprawować nadzór administracyjny nad sądami. Jednakże przez ostatnie kilka lat zbudował imperium, które pozwala zarządzać losem każdego sędziego oraz prokuratora w Polsce. W większości przypadków musi korzystać z pośredników – rzeczników dyscyplinarnych, prokuratorów lub prezesów sądów – aby wcielać w życie swoje decyzje personalne. Kierują się oni albo osobistym interesem (odwdzięczanie się za awans, uczestniczenie w nowym systemie władzy), albo strachem przed odwołaniem lub innymi reperkusjami. Co jednak ważne, w niektórych sytuacjach minister sprawiedliwości nie musi uciekać się do pośredników. Dzięki zmianie artykułu 130 Prawa o ustroju sądów powszechnych, przeprowadzonej w czasach pandemii i niezauważonej szerzej przez opinię publiczną, zyskał także kompetencje do bezpośredniego zawieszania sędziów.

Tych aktów upokorzenia sędziowie i prokuratorzy doznają na każdym kroku. W pierwszych latach rządów „dobrej zmiany” byli ofiarami regularnego hejtu i nagonki. Teraz z maili ze skrzynki Michała Dworczyka możemy się dowiedzieć, że na najwyższym szczeblu rządowym aranżowane były kampanie nienawiści przeciwko sędziom. Po stworzeniu całego mechanizmu dyscyplinarnego stali się ofiarami nagonki ze strony rzeczników dyscyplinarnych oraz Izby Dyscyplinarnej SN.

Podobny los spotyka także prokuratorów. Wielu dobrych i zasłużonych doznało upokorzenia już na samym początku rządów PiS. Przymusowo zdegradowani do niższych jednostek prokuratury na mocy ustawy nie poddali się. Założyli stowarzyszenie Lex Super Omnia. Później jednak prokuratorzy z dnia na dzień byli wysyłani na delegację do innych jednostek. Odbierano im sprawy. Prokurator Ewa Wrzosek była inwigilowana za pomocą programu szpiegowskiego Pegasus. W istocie niezależni prokuratorzy ryzykują całą swoją karierę zawodową. Wiedzą, że jeśli pojawi się możliwość na dokonanie dalszych zmian w prawie, to minister sprawiedliwości i jednocześnie prokurator generalny doprowadzi do tego, aby przestali być prokuratorami, a także dostali wilczy bilet na wykonywanie innego zawodu prawniczego.

Po raz kolejny należy powtórzyć, że każda decyzja władzy uderzająca w niezależne sądy ma znaczenie dla przyszłości demokracji oraz członkostwa Polski w Unii Europejskiej. Wstrzymanie płatności przez Komisję Europejską z Krajowego Planu Odbudowy zmusiło władzę do refleksji. Po wielu miesiącach oczekiwań pojawiły się projekty ustaw (ze strony prezydenta oraz partii władzy) zmierzające do rozwiązania problemu. Ale ich lektura nie napawa optymizmem. Są to raczej zmiany kosmetyczne, nieingerujące w istotę problemu. Trudno dopatrzyć się w nich rezygnacji z woli dalszego podporządkowywania sądów politykom. Co więcej, przedstawione projekty ustaw nie odnoszą się w ogóle do statusu Krajowej Rady Sądownictwa oraz tak zwanych neosędziów powołanych przez zmienioną KRS.

Miejmy nadzieję, że kiedyś przyjdzie moment na rzeczywistą zmianę. Władzę przejmą partie polityczne, które kierować się będą rzeczywistą wolą przestrzegania zasad konstytucyjnych. Jednak nawet wtedy nie wystarczą zmiany legislacyjne. Nawet jeśli uda się „naprawić” KRS i wyprostować konsekwencje zmian z ostatnich lat (np. orzekanie przez neosędziów), to doprowadzenie do rzeczywistego przestrzegania zasady praworządności będzie wymagało anielskiej cierpliwości. Równie ważny będzie proces rozliczeń tych, którzy doprowadzili nasz system prawny do tak fundamentalnego kryzysu. Wszystkie upokorzenia w stosunku do uczciwych sędziów – a pośrednio obywateli i ich prawa do sądu – będzie trzeba rozliczyć. Nie chodzi o jakąś rytualną zemstę, tylko o elementarne poczucie sprawiedliwości.

Ale cierpliwości będzie wymagało także odbudowywanie poczucia sensu służby publicznej. Jak przekonać najlepszych młodych ludzi, że wymierzanie sprawiedliwości lub ściganie przestępców w imieniu całego społeczeństwa – służba sędziowska lub prokuratorska – to coś pięknego? Jak ich nakłonić do tego, aby nie odwracali się od perspektywy kariery w wymiarze sprawiedliwości, aby starali się o wykonywanie zawodów, które są tak kluczowe dla kształtowania jakości prawa do sądu czy efektywnego ścigania przestępców oraz ochrony naszych praw jako pokrzywdzonych?

W 1989 roku sądy odbudowywała grupa sędziów pod wodzą profesora Adama Strzembosza, upokarzanego za czasów PRL. Miejmy nadzieję, że po 2023 roku ci sędziowie, którzy są dzisiaj upokarzani, będą odbudowywali sądy i kształtowali postawę zaufania społecznego, pokazywali, na czym polega prawdziwa moralność oraz etos tego pięknego zawodu. Dlatego odbudowa niezależnych sądów wymaga przyjęcia całego zbioru nowych ustaw, ale także postawienia wymiaru sprawiedliwości na nowych fundamentach. Sędziowie, którzy są obecnie represjonowani, powinni stać się moralnymi filarami przyszłego sądownictwa.

VI

DEMONTAŻ PAŃSTWA PRAWA

Odciąć Polaków od Strasburga

Pierwodruk pt. Sygn. akt. K 6/21. 24 listopada 2021 roku Trybunał Konstytucyjny Julii Przyłębskiej podważył obowiązywanie w Polsce Europejskiej konwencji prawa człowieka,

„Gazeta Wyborcza”, 11.12.2021, s. 17.

Szukajmy dziury w całym

Pierwodruk pt. Paliwo, które napędza bezkarność. Czego nas uczy sprawa Orlenu. Czy premier sugeruje, że urzędnicy mają się słuchać władzy bez względu na koszty?

„Gazeta Wyborcza”, 14.01.2023, s. 15.

Kadencja

Pierwodruk pt. Święte słowo kadencja. To nie jest spór o Mariana Banasia, to jest kolejny etap demontażu demokratycznego prawa, „Gazeta Wyborcza”, 31.07.2021, s. 2.

ODCIĄĆ POLAKÓW OD STRASBURGA

.

W natłoku codziennych gigantycznych problemów umykają nam bitwy drugiego planu. Skupiamy się na nich przez chwilę – długą jak powielany news w mediach – a potem przechodzimy do omawiania kolejnych koncertów „ku pokrzepieniu serc”, zawirowań wokół interesów jednego posła czy mglistych zapowiedzi legislacyjnych w walce z pandemią. Tymczasem naszej uwadze nie powinna ujść data 24 listopada 2021 roku. Wówczas to Trybunał Konstytucyjny kierowany przez Julię Przyłębską wydał wyrok, który może mieć przełomowe i bezpośrednie znaczenie dla dziesiątek tysięcy polskich obywateli[25]. Trybunał Konstytucyjny w istocie podważył obowiązywanie w Polsce Europejskiej konwencji praw człowieka.

Przypomnijmy tło sprawy. W maju 2021 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka, orzekając na podstawie wspomnianej Konwencji, uznał, że Trybunał Konstytucyjny nie może być uznany za „sąd”[26]. Dlaczego? Ponieważ w składzie rozstrzygającym skargę konstytucyjną producenta trawników spółki Xero Flor Sp. z o.o. orzekał sędzia dubler Mariusz Muszyński.

Rozpatrywanie skarg konstytucyjnych to szczególny środek zaskarżenia. Często ostatnia deska ratunku dla stron, które czują się pokrzywdzone orzeczeniami sądów. Istota skargi konstytucyjnej polega na tym, że bezpośrednio skarży się przepis, a jedynie pośrednio orzeczenie wydane na podstawie wadliwego, niekonstytucyjnego prawa. Taką skarżącą była swego czasu Dorota Rabczewska „Doda”, która twierdziła, że przepis o obrazie uczuć religijnych, czyli artykuł 196 Kodeksu karnego, jest niezgodny z Konstytucją. Trybunał Konstytucyjny, jeszcze ten niezależny, nie uznał jej racji[27]. Natomiast na samą treść wyroku – karę grzywny – piosenkarka nie mogła się skarżyć, bo skarga konstytucyjna nie daje takich możliwości. Dlatego też Trybunał Konstytucyjny w takich sprawach występuje jako organ orzekający o prawach obywateli. Nie może to być zatem organ pozbawiony właściwości sądu, takich jak niezależność oraz brak wątpliwości co do statusu sędziów.

Stąd też Europejski Trybunał Praw Człowieka na skargę producenta trawników zareagował tak, a nie inaczej. Dekadę temu w podobny sposób odpowiadał na orzekanie przez asesorów sądowych w polskich sądach czy na brak niezależności izb morskich orzekających w sprawach wypadków na morzu w kontekście zatonięcia promu „Jan Heweliusz”.

Jednak w tej sprawie strasburski trybunał uderzył w swoisty mit założycielski pisowskich reform wymiaru sprawiedliwości. Przypomnijmy – w 2015 roku Sejm wybrał trzy osoby na stanowiska sędziów TK – na miejsca obsadzone już przez poprzedni parlament. To wtedy prezydent Andrzej Duda nad ranem ich zaprzysiągł. To od tego czasu obóz „dobrej zmiany” jak niepodległości broni sędziów dublerów i ich prawa do orzekania w Trybunale Konstytucyjnym. To te osoby wielokrotnie uczestniczyły w wydawaniu ważnych wyroków prowadzących do kolejnych zmian instytucjonalnych i ograniczeń naszej wolności. Dlatego też wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Xero Flor musiał obóz władzy szczególnie zaboleć.

Ale nie z takimi problemami sejmowa większość sobie radziła. Prokurator generalny szybko złożył wniosek do Trybunału Konstytucyjnego podważający zgodność z Konstytucją artykułu 6 Europejskiej konwencji praw człowieka, gwarantującego prawo do sądu. Na wyrok wystarczyło poczekać kilka miesięcy. Trybunał Konstytucyjny po raz kolejny wypełnił przypisaną mu w obecnym systemie rolę. Nie pomogły stanowiska Rzecznika Praw Obywatelskich i protesty organizacji społecznych. W ten sposób nastąpił kolejny przełom w demontażu państwa demokratycznego. Być może tym razem nie tak głośny i spektakularny jak w przypadku październikowego (2021) wyroku TK dotyczącego członkostwa Polski w Unii Europejskiej. Ale dla tysięcy obywateli z pewnością nie mniej ważny.

Otóż po raz pierwszy w historii demokratycznej Polski podważona została umowa międzynarodowa dotycząca praw człowieka. Polska po 1989 roku ratyfikowała kolejne umowy międzynarodowe, chcąc w ten sposób zakotwiczyć krajowy porządek prawny w zobowiązaniach międzynarodowych. Ostatnie dwie istotne umowy, podpisane jeszcze przez Bronisława Komorowskiego, to Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnością oraz Konwencja stambulska o przeciwdziałaniu przemocy wobec kobiet. I jedna, i druga umowa zostały przyjęte z wielkim entuzjazmem przez środowiska pozarządowe. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest drogą w odwrotnym kierunku.

Europejska konwencja praw człowieka jest uznawana za perłę w koronie Rady Europy. Działalność Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, choć czasami krytykowana przez różnych doktrynerów (do których również się zaliczam), jest jednak przedmiotem podziwu całego świata. Żaden inny trybunał międzynarodowy zajmujący się prawami człowieka nie uzyskał takiego prestiżu. Co więcej, wiele zmian w Polsce nastąpiło właśnie dzięki orzecznictwu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka – polskie władze miały większą motywację do naprawiania polskiego więziennictwa, sądownictwa (zwłaszcza walki z przewlekłością postępowania), praktyk stosowania tymczasowego aresztowania czy rozwiązywania problemów własnościowych, jak odszkodowania za mienie zabużańskie.

Europejski Trybunał Praw Człowieka stał się także swoistym dobrem narodowym dla wielu Polaków. Swoje skargi składali obywatele pokrzywdzeni przez władze publiczne, ale także osoby publiczne – od lewej do prawej strony sceny politycznej. W archiwach Trybunału możemy odnaleźć wyroki dotyczące Jacka Kurskiego, Andrzeja Zybertowicza, Doroty Kani, Jacka Kurskiego, Grzegorza Brauna, Marcina Kąckiego, Andrzeja Stankiewicza, Lwa Rywina i wielu innych. Nawet rodzina Zbigniewa Ziobry prowadzi sprawę przed trybunałem w Strasburgu (sprawa Kornicka-Ziobro przeciwko Polsce dotycząca zarzutu niewłaściwego wyjaśnienia okoliczności śmierci ojca Ziobry)[28]. Trybunał w Strasburgu kształtował także masową wyobraźnię. Dość wspomnieć rysunek Andrzeja Mleczki – nad klęczącym Polakiem pojawia się gdzieś na chmurce Bóg i mówi: „Nic więcej nie mogę zrobić. Teraz musisz się zwrócić do Strasburga”.

Problem w tym, że choć Polak wciąż może się do Strasburga zwrócić, to po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 24 listopada 2021 roku nie ma już gwarancji, że mu trybunał pomoże. A rząd, jak to rząd, jak mantrę będzie powtarzał, że ma prawo do reformowania wymiaru sprawiedliwości oraz że żaden sąd – czy to luksemburski, czy strasburski – nie ma prawa ingerować w naszą suwerenność i tożsamość konstytucyjną. Znamy już dość dobrze ten „przekaz dnia”, czasami wzmacniany fajerwerkami w postaci propozycji zabierania delegacji międzynarodowych do Muzeum Żołnierzy Wyklętych czy przekazywania zdjęć zniszczonej Warszawy.

W Europejskim Trybunale Praw Człowieka czekają na rozstrzygnięcie także inne sprawy, o fundamentalnym znaczeniu dla wielu obywateli. Jedna grupa spraw dotyczy dostępności legalnej aborcji. Druga – braku uznawania związków partnerskich przez polskie władze. Trzecia – rażącego łamania praw człowieka na granicy polsko-białoruskiej. Czwarta grupa spraw dotyczy dezubekizacji. Tych ostatnich jest najwięcej; przyjęta 16 grudnia 2016 roku w Sali Kolumnowej ustawa dezubekizacyjna wprowadziła mechanizmy odpowiedzialności zbiorowej oraz pozbawiła ofiary realnej możliwości indywidualnego zbadania sytuacji każdej osoby. Do tego doszła gigantyczna przewlekłość postępowania sądowego.

Można się spodziewać, że w każdym z tych sporów Europejski Trybunał Praw Człowieka wyda wyrok. Wyobraźmy sobie, że w sprawie dezubekizacji zapadnie wyrok „pilotażowy”. Jest to metoda działania, która pozwala na rozstrzygnięcie jednej lub kilku wybranych spraw z danej grupy, uznanie, że mamy do czynienia z problemem systemowym, a następnie nakazanie danemu państwu rozwiązania tego problemu. Co obóz władzy będzie mógł z takim wyrokiem zrobić? Najpierw go pewnie „zakrzyczy”, przy użyciu sprawdzonych metod medialnych, a potem skieruje wniosek do Trybunału Konstytucyjnego. A TK wyda wyrok, w którym stwierdzi, że Europejska konwencja praw człowieka – w zakresie, w jakim jest interpretowana w tym aspekcie przez trybunał w Strasburgu – jest niezgodna z polską Konstytucją. Jeśli którykolwiek sędzia mruknie i się sprzeciwi, to będzie się musiał spowiadać przed rzecznikiem dyscyplinarnym.

Jeden sąd w Europie już orzekał w podobny sposób. Był to rosyjski Federalny Trybunał Konstytucyjny, który również zaczął podważać wyroki drażliwe dla władz rosyjskich. Niestety, polski Trybunał Konstytucyjny ustawił się w tym samym szeregu co jego rosyjski odpowiednik.

SZUKAJMY DZIURY W CAŁYM

.

Premier Mateusz Morawiecki na początku 2023 roku odniósł się do kwestii zawyżania cen paliw przez koncern paliwowy PKN Orlen. Pytania dziennikarzy i zarzuty polityków opozycji zbywał słowami: „Jeśli ceny na stacjach są stabilne, to trzeba się tylko z tego cieszyć i nie ma co szukać dziury w całym”.

Oczywiście właśnie rolą mediów i niezależnych dziennikarzy jest szukać dziury w całym i wyjaśnić sprawę. A rzecz jest niebagatelna. Chodzi o kilka miliardów złotych, które mogli stracić polscy obywatele i samorządy. Chciałbym się jednak wczytać w słowa premiera dokładniej. Sądzę, że są nie tylko zabiegiem komunikacyjnym, ale wyraźną instrukcją pod adresem różnych organów administracji publicznej, aby zachowywać się w określony sposób, zgodny z oczekiwaniami politycznymi.

Przypomnę historię sprzed kilkunastu lat. W czerwcu 2005 roku ulicami Warszawy miała przejść Parada Równości. Ówczesny prezydent miasta Lech Kaczyński wyraził pogląd: „Ja im nie zabraniam demonstracji, jeśli będą je robić jako obywatele, a nie jako homoseksualiści”. Parady jednak zakazano. Inspektor Ruchu miasta stołecznego Warszawy jako powód podał niedostarczenie przez organizatorów „projektu organizacji ruchu” w rozumieniu artykułu 65a ustawy Prawo o ruchu drogowym. Słowem, zastosowano wybieg administracyjny, by uzasadnić rzeczywisty powód polityczny.

Sytuację tę oceniał Europejski Trybunał Praw Człowieka[29]. W wyroku z 3 maja 2007 roku w sprawie Bączkowski i inni przeciwko Polsce trybunał sformułował następujący pogląd: „korzystanie z wolności słowa przez polityków pochodzących z wyborów, którzy jednocześnie sprawują urzędy rządowe w sferze władzy wykonawczej, pociąga za sobą szczególną odpowiedzialność. W pewnych sytuacjach normalną częścią obowiązków wykonywanych przez urzędników rządowych jest wydawanie indywidualnych decyzji administracyjnych bądź upoważnianie innych do wydawania decyzji, które mogą dotyczyć sfery praw indywidualnych”. Trybunał podkreślił, że politycy sprawujący najwyższe urzędy, „korzystając z wolności słowa, powinni [...] wykazywać się powściągliwością, zważywszy na to, że ich poglądy mogą być odbierane przez urzędników służby cywilnej, których zatrudnienie i awanse zależą od ich zgody, jako wskazówki”[30].

Jakie to ma znaczenie dla kwestii zawyżania cen paliw przez Orlen? Ano takie, że organem, który podlega premierowi, jest Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Wprawdzie Prezes UOKiK jest formalnie niezależny, to jednak jego los zależy od premiera. Powołanie Prezesa UOKiK następuje w wyniku przeprowadzenia otwartego konkursu, ale ostateczną decyzję podejmuje Prezes Rady Ministrów. Ustawa także wyraźnie stanowi, że premier odwołuje Prezesa UOKiK. Może to zrobić w każdej chwili.

Prezes UOKiK dysponuje szeregiem uprawnień w stosunku do przedsiębiorców, w tym także spółek Skarbu Państwa. Może nakładać kary z tytułu nadużywania pozycji dominującej (stosowania praktyk monopolistycznych) lub też praktyk naruszających konkurencję (np. dogadywania się przez konkurentów, ile będzie kosztował dany produkt). Wyraża także zgodę na dokonanie koncentracji. Może także uznać, że praktyka przedsiębiorcy narusza zbiorowe interesy konsumentów, czyli że jakieś zachowanie jest powtarzalne i dotyczy wielu nabywców towarów czy użytkowników. Prezes UOKiK i jego inspektorzy mają także szerokie możliwości kontrolne – mogą dokonywać przeszukań, zajmować komputery na potrzeby dowodowe, zabezpieczać nośniki, żądać wyjaśnień.

Już z powyższego zestawienia kompetencji Prezesa UOKiK wynika, jak istotny wpływ może mieć ten urząd na życie przeciętnego obywatela. Każdego dnia co najmniej kilkukrotnie jesteśmy konsumentami: kupujemy jedzenie, ubranie, sprzęt AGD, paliwo, korzystamy z usług zdrowotnych, kosmetycznych, pielęgnacyjnych, wykupujemy dostęp do internetu. Czasami podejmujemy poważniejsze decyzje – nabywamy samochody, motocykle, nieruchomości. Za każdym razem zależy nam na tym, aby nie być oszukiwanym, aby sprzedawcy towarów i usług nie zawyżali cen, nie wprowadzali nas w błąd, nie doprowadzali do decyzji, które byłyby w sposób oczywisty niekorzystne, mówiąc kolokwialnie, abyśmy nie byli „jeleniami”.

Oczywiście zawsze możemy iść do sądu, ale to jest dla wielu obywateli długa i pracochłonna droga. Dlatego na całym świecie istnieją wyspecjalizowane organy, które walczą z monopolami, kartelami, chronią prawa konsumenta – działają po to, abyśmy mogli czuć się bezpiecznie, abyśmy nie byli oszukiwani przez przedsiębiorców. Taką rolę powinien odgrywać w Polsce Prezes UOKiK, a na szczeblu unijnym powinna to robić Komisja Europejska.

Sęk w tym, że kryzys praworządności w Polsce obejmuje sferę wymiaru sprawiedliwości i jest ściśle związany z oddziaływaniem państwa na sferę gospodarki. Państwo polskie jest właścicielem potężnych spółek Skarbu Państwa. W konsekwencji sfera wykonywania władzy (imperium) miesza się ze sferą własnościową (dominium). Niejeden raz spółki Skarbu Państwa wzmacniały aparat władzy, choćby poprzez sponsorowanie prawicowych periodyków. Ale to działa także w drugą stronę – spółki Skarbu Państwa realizujące cele polityczne oczekują wsparcia ich działalności i niezawracania im głowy przez organy regulacyjne czy inspekcje. Co więcej, jeśli na tym samym rynku funkcjonują podmioty publiczne i prywatne, to istnieje ryzyko, że w sferze stanowienia prawa państwo będzie sprzyjało tym pierwszym. To z kolei zakłóca zasadę równości wobec prawa.

Problem wpływu praworządności na reguły konkurencji został opisany przez profesora Macieja Bernatta w niedawno wydanej książce w pewnym prestiżowym wydawnictwie[31]. Przykładowo, na Węgrzech reguły konkurencji są torpedowane przez wszechwładzę lokalnych oligarchów związanych z Viktorem Orbánem. W Polsce reguły mogą być zakłócane przez władzę wykonawczą i spółki Skarbu Państwa. Co ciekawe, jest to problem stosunkowo nowy dla Unii Europejskiej. Reguły dotyczące ochrony konkurencji tworzone były dla państw przestrzegających podstawowych zasad demokratycznych, a nie dla tych, które deklarują się jako tak zwane demokracje nieliberalne i uznają, że mają prawo łamać wszelkie reguły – byle tylko osiągnąć zakładany cel polityczny.

Nie twierdzę, że Prezes UOKiK we wszystkich sprawach postępuje zgodnie z oczekiwaniami politycznymi. Myślę, że gros aktywności to business as usual, gdzie stosowane są normalne reguły postępowania. Ale właśnie czasami mogą się pojawiać sprawy, przy których trzeba powiedzieć „sprawdzam”. I wtedy zaczynamy widzieć jak na dłoni symptomy choroby.

W sprawie zawyżania cen przez Orlen podjęte zostało postępowanie wyjaśniające, ale tak naprawdę nie wiemy, kiedy i czym się zakończy. Ważne, że kryzys wizerunkowy dla Orlenu i rządu jest na chwilę odsunięty w czasie. Co więcej, myślę, że tylko jacyś fantaści mogliby sobie wyobrazić przeprowadzenie przeszukań w siedzibie PKN Orlen, choć taką możliwość mają inspektorzy UOKiK. W normalnych czasach podobnej reakcji należałoby oczekiwać od Prezesa UOKiK na informację o tym, że utrudniana jest kontrola inspektorom NIK. Ale w Polsce raczej przyglądamy się z zatrwożeniem łamaniu standardów w biały dzień i już nawet nie marzymy, że poszczególne organy kontrolne mogą porządnie wykonywać swoje ustawowe zadania.

Wniosek z tej historii jest taki, że nie wystarczy apelować do premiera o to, aby w podobnych okolicznościach wypowiadał się w sposób powściągliwy i nie wpływał na podległych mu urzędników. W przyszłości trzeba przebudować cały system niezależnych organów kontrolnych, takich jak UOKiK. One mają służyć obywatelom. W przeciwnym wypadku to spółki Skarbu Państwa będą traktować obywateli jak jeleni, których można bezkarnie oszukiwać i kantować.

KADENCJA

.

W czerwcu i lipcu 2021 roku odwiedziłem kilka przystanków Tour de Konstytucja. Na placach w Suwałkach, Giżycku czy w Kołobrzegu słyszałem słowa „Dziękujemy za kadencję”, „Szkoda, że nie może być pan dłużej rzecznikiem”. Było mi bardzo miło, ale jednocześnie powtarzałem – właśnie o tym jest Tour de Konstytucja. Celem tej akcji jest tłumaczenie, że mamy określone mechanizmy konstytucyjne. Jednym z nich jest kadencja, czyli wykonywanie określonych zadań powierzonych w zgodzie z Konstytucją przez określony czas. Dlatego tak istotny jest wybór nowego RPO. Bo teraz to do profesora Marcina Wiącka należy wykonywanie mandatu stania na straży praw i wolności mieszkańców naszego kraju.

Wykonywanie zadań przez określoną kadencję jest czymś naturalnym w państwach konstytucyjnych. Uznaje się wręcz, że płynne przejmowanie władzy po organach kończących kadencję jest jednym ze znaków jakości demokracji. Międzynarodowa opinia publiczna bacznie przygląda się także wszystkim działaniom, które kadencję mogą przerwać, zakłócić bądź też nieodpowiednio wydłużyć. Kilkanaście lat temu prezydent Azerbejdżanu postanowił doprowadzić do zmiany konstytucji po to, aby mógł być wybrany na kolejną, trzecią kadencję. Z kolei Władimir Putin po dwóch kadencjach ustąpił miejsca Dmitrijowi Miedwiediewowi. Następnie doprowadził do zmiany konstytucji Federacji Rosyjskiej. Najpierw wydłużono kadencję prezydenta do sześciu lat i pozwolono na dwukrotne wykonywanie jego obowiązków, a później w ogóle limit ten zniesiono.

Takich problemów w Polsce nie mamy, choć w kontekście pandemii dyskutowaliśmy o przedłużeniu kadencji prezydenta w związku z możliwością wprowadzenia stanu nadzwyczajnego. Stałoby się to jednak w zgodzie z regulacjami konstytucyjnymi. Pojawiają się jednak problemy dotyczące kadencji niektórych innych organów konstytucyjnych.

Rzecznicy praw

Spójrzmy na rzeczników praw. Niejeden raz słyszałem, że powinienem zostać odwołany przed upływem kadencji. Raz nawet uruchomiono petycję w tej sprawie, a groźba odwołania była rzeczywiście realna. To się jednak nie stało. Tryb ustawowy wymagający zgody większości trzech piątych w Sejmie, a także wykazania, że RPO sprzeniewierzył się wykonywaniu zadań, okazały się wystarczająco silną gwarancją chroniącą stabilność instytucji.

Obecnie podobne głosy pojawiają się w odniesieniu do Rzecznika Praw Dziecka, Mikołaja Pawlaka. Choć jestem krytyczny w stosunku do niektórych jego wypowiedzi, to jednak sprzeciwiałbym się używaniu procedury skrócenia kadencji. Dlaczego? Ponieważ nie powinna być ona używana do bieżącego recenzowania działań organów. Wybór na kadencję wiąże się bowiem z powierzeniem społecznego zaufania i jednoczesnej swobody piastującego urząd. Wybieramy określoną osobę czy organ kolegialny, które w czasie kadencji powinny mieć niezakłóconą możliwość wykonywania zadań konstytucyjnych. Mają kierować się obowiązującym prawem oraz własnym sumieniem, być ponad bieżącymi sporami i naciskami politycznymi.

Powierzenie misji rzeczniczej wiąże się z ryzykiem. Bo jedni stojący u sterów niezależnych organów konstytucyjnych potrafią sobie z tym ciężarem odpowiedzialności poradzić, a inni nie. Ale taki jest urok demokracji. Nie można wszystkiego przewidzieć, zaplanować, dookreślić. Bardzo wiele zależy od osobistego charakteru, zaangażowania, profesjonalizmu czy prawości. Powołując kogoś na kadencję, oczywiście, zawsze ryzykujemy. Stawiamy na daną osobę z drżeniem serca, a potem albo czujemy satysfakcję, że wybór był dobry, albo przeklinamy dzień, kiedy za kimś podnieśliśmy rękę. Z tego też powodu tyle energii inwestuje się w sprawdzenie osób, które są powoływane do pełnienia niezależnych organów. Często są to dodatkowe wymogi wprowadzane ustawą. Weryfikacja kompetencji, przygotowania zawodowego, ale także dotychczasowych działań w sferze publicznej służy w istocie minimalizowaniu ryzyka. Daje nadzieję, że jednak dokonany wybór okaże się słuszny.

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego

W ciągu ostatnich lat zdarzyła się sytuacja, kiedy kadencja konstytucyjnego organu została przerwana. Na początku lipca 2018 roku pierwsza prezes Sądu Najwyższego profesor Małgorzata Gersdorf została przez obóz rządzący wysłana na wcześniejszą emeryturę. Zmniejszono wiek stanu spoczynku sędziów Sądu Najwyższego z 70 do 65 lat. Zmiany objęły akurat profesor Gersdorf. Tym samym jej sześcioletnia kadencja, określona konstytucyjnie, została skrócona do czterech lat. Pamiętam końcówkę lipca 2018 roku. Przedstawiałem sprawozdanie roczne w Sejmie. Wchodząc na salę, podpisuje się listę obecności. Na tej liście obok nazwy stanowiska Pierwszego Prezesa SN brak było nazwiska pani profesor. Dla Kancelarii Sejmu profesor Gersdorf nie była już Pierwszą Prezes.

Szczęśliwie obywatele (ale także sama pierwsza prezes) uważała, że ustawą nie można zmieniać Konstytucji. Dlatego powitana hucznie przez obywateli pojawiła się 4 lipca 2018 roku w Sądzie Najwyższym. Potem dzięki skutecznej interwencji Komisji Europejskiej Trybunał Sprawiedliwości UE zmusił władze do przywrócenia 20 sędziów SN do orzekania[32]. Profesor Gersdorf mogła zatem dokończyć kadencję i służyć do 30 kwietnia 2020 roku. Gdyby tak się nie stało, być może w ogóle nie byłoby żadnej szansy na uratowanie Sądu Najwyższego i jego niezależności.

Ale powyższa historia uczy, że osiągnięcie celu politycznego, jakim było pozbycie się ze stanowiska pierwszej prezes SN i innych niepokornych sędziów, może być realizowane przy wykorzystaniu większości parlamentarnej, a także lojalnego wobec niej prezydenta i wyłączonego bezpiecznika w postaci Trybunału Konstytucyjnego. Władza znalazła rozwiązanie pozornie neutralne, takie jak obniżenie wieku emerytalnego, aby tylko osiągnąć swój cel. Nie został on ostatecznie zrealizowany, dzięki interwencji TSUE oraz tysiącom obywateli na ulicach, ale było naprawdę blisko.

Prezes Najwyższej Izby Kontroli

Pisząc na temat prezesa NIK i niejasności związanych z jego życiem, wylano już tony atramentu. Historia jest powszechnie znana. Do tego doszedł wniosek o uchylenie immunitetu prezesowi Marianowi Banasiowi. Niejedna osoba głowi się, jak sobie z tym poradzić, jak wyrobić sobie pogląd. No bo przecież skoro są wątpliwości, to należy dać szansę prokuraturze i sądowi, aby sprawę wyjaśniła. Nikt przecież nie może być bezkarny, jeśli są wiarygodne podejrzenia popełnienia przestępstwa. Immunitet nie może być tarczą chroniącą przed nieodpowiedzialnością.

Taka teza byłaby prawdziwa, gdybyśmy żyli w normalnym, demokratycznym państwie. Ale życie mogło nas już nauczyć, że jeśli władza podejmuje jakieś działania rzekomo w dobrej wierze, to zawsze trzeba szukać drugiego dna. Moim zdaniem w tym przypadku tych den jest znacznie więcej.

Po pierwsze, wniosek złożył prokurator generalny, który jest jednocześnie kluczowym politykiem związanym z obozem władzy – dla wszystkich w Polsce jest to oczywistość, ale z punktu widzenia normalnych standardów demokratycznych tak silne powiązanie urzędu Prokuratora Generalnego i Ministra Sprawiedliwości jest aberracją. Po drugie, bieżąca działalność NIK dotyczy nadużyć dokonywanych między innymi przez urząd Ministra Sprawiedliwości, który jest dysponentem Funduszu Sprawiedliwości – od lat media piszą o nieprawidłowych wydatkach dokonywanych z kasy tego funduszu. A przecież prezes NIK zbadał także wybory kopertowe, projekt budowy elektrowni w Ostrołęce czy kreatywną księgowość budżetową. Po trzecie, służby specjalne już wcześniej na różne sposoby próbowały zajmować się prezesem NIK oraz jego rodziną. Liczyłem w tej sprawie na interwencję Komisji do spraw Służb Specjalnych Sejmu RP, ale nie wykazała ona żadnego zainteresowania sprawą. Po czwarte, w dniu złożenia pierwszego wniosku o uchylenie immunitetu władze dokonały pokazowego zatrzymania syna prezesa Najwyższej Izby Kontroli – rządzący specjalnie nie ukrywali, że jest to element nacisku na szefa konstytucyjnego organu.

Wreszcie ewentualne uchylenie immunitetu może prowadzić do dalszych działań ze strony prokuratury. Dla przykładu nic nie będzie stało na przeszkodzie, aby prokurator w trybie artykułu 276 Kodeksu postępowania karnego wydał środek zapobiegawczy i zawiesił prezesa NIK w wykonywaniu zadań służbowych. Mógłby nawet zastosować dozór policyjny czy zakaz opuszczania kraju. Oczywiście byłoby to sprzeczne z gwarancjami konstytucyjnymi niezależności NIK (a także istotą środków zapobiegawczych), ale formalna „podkładka” w postaci przepisu Kodeksu istnieje. Tego typu postanowienie prokuratora, natychmiastowo egzekwowalne, dałoby podstawę do blokowania dalszych działań prezesa NIK, a nawet zmuszenia go do rezygnacji. Choć postanowienie takie można zaskarżyć do sądu, to nie mamy pewności, czy sąd by je uchylił. Wszak maszyna losująca sędziów oraz algorytmy do niej są wciąż niejawne i leżą w gmachu Ministerstwa Sprawiedliwości.

Prezes NIK został wybrany na określoną kadencję. W tym okresie ma służyć nam wszystkim i wykonywać swoje zadania. Możemy mieć różne wątpliwości dotyczące jego przeszłości. Ale w obecnej sytuacji nie dajmy się zwieść świętoszkowatej walce o sprawiedliwość i dążeniu do osądzenia osoby, która jeszcze niedawno była uznawana przez swoich przyjaciół za „kryształową”. Każde wydarzenie polityczne ma swój ciąg dalszy, nawet pozornie niewinny wniosek o uchylenie immunitetu. Na szali połóżmy w tym przypadku, z jednej strony, stabilność kadencji i niezakłócone wykonywanie mandatu jednego z najważniejszych organów kontroli, a z drugiej dalsze dążenie do tworzenia systemu braku jakiejkolwiek odpowiedzialności rządzących za podejmowane decyzje. To nie jest spór o Mariana Banasia. To jest kolejny etap demontażu demokratycznego państwa prawa.

VII

WIDMO AUTORYTARYZMU

Enklawy wolności, czyli złota klatka

Pierwodruk pt. Enklawy wolności, czyli złudne poczucie normalności. Względne poczucie ogólnego bezpieczeństwa przesłania nam trzeźwe spojrzenie na stan naszej państwowości

„Gazeta Wyborcza”, 14.08.2021, s. 15.

Ranking rządów prawa. Cierpi reputacja Polski

Źródło: Ranking rządów prawa. Polska nisko, coraz dalej Węgry, <polityka.pl>, 27.10.2022, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/swiat/2187366,1,ranking-rzadow-prawa-polska-nisko-coraz-dalej-wegry.read [dostęp 6.06.2023].

Ciąg technologiczny

Pierwodruk: Wkładaj kij w szprychy. Jeśli wszyscy zaczynają traktować kłamstwo jako coś normalnego i oczywistego, to stają się uczestnikami systemu władzy

„Gazeta Wyborcza”, 5.02.2022, s. 17.

ENKLAWY WOLNOŚCI, CZYLI ZŁOTA KLATKA

.

W debacie publicznej często używa się argumentu „gotowanej żaby”. Żaba podczas stopniowego podgrzewania wody, w której jest zanurzona, nie jest w stanie dostrzec krytycznego dla siebie momentu, po którym następuje jej koniec. Mogłoby się wydawać, że ustawa Lex TVN była potężnym sygnałem ostrzegawczym, a reakcja międzynarodowa spowoduje odstąpienie od tego typu pomysłów. „Przecież tak daleko nie pójdą”, „tego nie zrobią”, „to byłoby przekroczenie Rubikonu”, „nie podważą sojuszu z Amerykanami”. Z czasem okazuje się, że rzeczy początkowo niewyobrażalne stają się rzeczywistością. Dlaczego tak się dzieje? Moim zdaniem jeden z powodów to niewystarczająca reakcja społeczna.

Po pierwsze, nie chcemy przyjmować do siebie złych wiadomości. Nie akceptujemy negatywnych scenariuszy, szczególnie jeśli perspektywa ich realizacji jest rozciągnięta w czasie. Nie odczuwamy bezpośrednio skutków konkretnych decyzji politycznych. Spójrzmy na sytuację w Trybunale Konstytucyjnym. Atak na jego niezależność nastąpił na przełomie 2015 i 2016 roku. Sporo osób protestowało. Ale duża część społeczeństwa, w tym niestety także środowiska prawniczego, szukała różnych uzasadnień dla dokonywanych zmian, twierdziła wręcz, że partia rządząca ma do tego prawo. Po latach Trybunał Konstytucyjny stał się jednym z organów wspierających obóz władzy, a skutki jego decyzji możemy odczuwać bezpośrednio, czego najlepszym przykładem jest wyrok TK w sprawie dostępności legalnej aborcji. Oczywiście ten skutek możemy uzasadniać brakiem wystarczającej świadomości obywatelskiej czy edukacji prawnej. Ale czy to jest wystarczające uzasadnienie? Może jednak względne poczucie ogólnego bezpieczeństwa przesłania nam trzeźwe spojrzenie na stan naszej państwowości?

Po drugie, za każdym razem, kiedy następuje atak na wartości demokratyczne, szukamy jakiejś alternatywy. Sposobu, jak sobie poradzić ze zmianą, która nas dotyczy, ale której nie jesteśmy w stanie zrozumieć i której nie umiemy się skutecznie przeciwstawić. Gdy TK odarto z niezależności, to sądy miały bezpośrednio stosować Konstytucję. Ale bezpośrednie stosowanie Konstytucji to remedium, po które można sięgać tylko w niektórych indywidualnych sytuacjach, nie da się natomiast w ten sposób skutecznie zakwestionować różnych innych reform instytucjonalnych. Kiedy podporządkowano władzy media publiczne, to zaczęliśmy zwracać się w kierunku crowdfundingu oraz wspierać media niezależne – powstały dwie świetne internetowe stacje radiowe, a niektórzy twórcy odnieśli gigantyczny sukces podcastowy. Dalej, gdy w Sejmie praktycznie wyeliminowano debatę parlamentarną, zaczęliśmy doceniać Senat RP. Wielu z nas dopiero dzięki działalności izby wyższej zrozumiało, na czym polegają określone rozwiązania prawne, jakie są argumenty za i przeciw. Gdy na poziomie rządowym wyeliminowano jakąkolwiek rzetelną dyskusję na temat prawa antydyskryminacyjnego, to pocieszaliśmy się, że jest to jeszcze możliwe w samorządach lokalnych czy na uczelniach. A kiedy na uczelni coraz trudniejsza staje się otwarta dyskusja na temat praw osób LGBT+, to przenosimy debatę na poziom samorządów zawodowych czy organizacji społecznych...

Z alternatywą w różnych przestrzeniach życia publicznego namy poczucie względnej normalności. No bo przecież wciąż możemy się zapoznać z niezależnymi poglądami, wyrazić swoje stanowisko, zaprotestować, napisać tekst czy artykuł naukowy, prowadzić strategiczną sprawę sądową. Co więcej, bywa tak, że jesteśmy niezwykle kreatywni w nowych sposobach radzenia sobie z trudną sytuacją (np. Kolektyw „Szpila” zapewniający obronę wszystkim osobom zatrzymanym w czasie demonstracji).

Jednocześnie odbierane jest nam nasze państwo oraz jego instytucje publiczne. Centralizacja aparatu władzy powoduje, że nie tylko przestajemy się z nimi utożsamiać, ale nie możemy nawet liczyć na poważne zajęcie się naszymi sprawami i problemami. Polityka rządu w czasie pandemii była tego najlepszym przykładem. Dlatego też tworzymy dla siebie enklawy wolności – przestrzenie, miejsca, instytucje, w których czujemy się względnie bezpiecznie i w których możemy realizować się jako obywatele.

Spójrzmy na Węgry – funkcjonuje tam kilka niezależnych podmiotów medialnych: portal informacyjny, dwa tygodniki i kilka internetowych stacji radiowych. Działają także ważne organizacje pozarządowe, a niektóre miasta, zwłaszcza Budapeszt, kontrolowane są przez opozycję. To daje niektórym osobom przestrzeń do działania i samorealizacji. Ale jednocześnie władza nie traci kontroli nad społeczeństwem, w tym nad potencjalnym wynikiem wyborów parlamentarnych. Bo ma wszystkie sznurki w ręku. Jest w stanie uśmierzyć każdy głos sprzeciwu, przede wszystkim za pomocą podporządkowanych i zaprzyjaźnionych mediów audiowizualnych i de facto wszystkich dzienników. Pomaga w tym skuteczna polityka gospodarcza.

Dlatego Lex TVN to nie była tylko ustawa godzącą w wolność słowa. Ograniczenie niezależności ostatniego potężnego gracza w branży audiowizualnej będzie prowadzić do stopniowego zamykania obywatela w swoistych „enklawach wolności”. Być może będziemy mieli poczucie, że piszemy różne istotne rzeczy, wydajemy książki, kwestionujemy politykę rządu, prowadzimy nawet działalność w postaci dziennikarstwa śledczego. Być może wciąż pozostaną wyspy niezależnych mediów, z czasem coraz mniejsze i skromniejsze. Ale w gruncie rzeczy ta cała działalność nie będzie miała żadnego wpływu na bieżącą politykę i na proces wyborczy. To władza będzie kontrolowała, co większość obywateli powinna usłyszeć i wiedzieć. Nasze „enklawy wolności” staną się w istocie złotymi klatkami. Będą oferować złudne poczucie, że może nie jest tak źle, ale w istocie będziemy się tylko samooszukiwać w tych niepełnych obszarach wolności.

RANKING RZĄDÓW PRAWA.
CIERPI REPUTACJA POLSKI

.

Organizacja pozarządowa World Justice Project ogłosiła doroczny ranking rządów prawa (Rule of Law Index 2022). Badanie objęło 140 państw na całym świecie. Ranking jest przygotowywany na bazie specjalnej metodologii, poprawianej i uzupełnianej od lat. Specjalne kwestionariusze są rozsyłane do 150 tysięcy gospodarstw domowych na całym świecie. Dodatkowo 3,6 tysiąca prawników dzieli się obserwacjami dotyczącymi zagrożeń dla rządów prawa w swoich państwach.

Rządy prawa mierzone są w następujących kategoriach: mechanizmy ograniczania władzy rządu, brak korupcji, otwarte i przejrzyste rządy, ochrona praw podstawowych, porządek publiczny i bezpieczeństwo, środowisko regulacyjne, sprawiedliwość w sprawach karnych oraz cywilnych. Każda z tych kategorii zawiera szereg szczegółowych czynników poddawanych analizie.

Raport ma znaczenie dla reputacji państw. Wpływa na ich postrzeganie na arenie międzynarodowej, co nie pozostaje bez znaczenia dla biznesu oraz klimatu inwestycyjnego. Podobnie jak w latach poprzednich prym w rankingu rządów prawa wiodą państwa skandynawskie: Dania, Norwegia, Szwecja, Finlandia. Na samym końcu są Wenezuela, Kambodża oraz Afganistan. Jednak to nie kwestia, czy w danym roku Kopenhaga, czy też Oslo wygrały, jest najciekawsza. Znacznie ważniejsze rzeczy dzieją się w środkowej części zestawienia.

Co ciekawe Polska powtórzyła swój wynik z roku 2021 – znajduje się na 36. miejscu. Biorąc pod uwagę wydarzenia krajowe, wynik ten może zaskakiwać. Jednak wydaje się, że zablokowanie przez Unię Europejską dalszych zmian niszczących wymiar sprawiedliwości zatrzymało trend spadkowy. Jeśli jednak spojrzymy z perspektywy lat 2015–2022, to Polska łącznie zaliczyła poważny spadek, o prawie 10 procent, co jest jednym z najgorszych wyników na świecie. Poza tym główną przyczyną spadku jest właśnie sytuacja w sądownictwie. W kategorii „Mechanizmy ograniczenia władzy rządu” Polska zajmuje dopiero 66. pozycję. Z kolei w kategorii „Ochrona praw podstawowych” Polska została sklasyfikowana na 52. miejscu. W niektórych kategoriach (jak np. „walka z korupcją” czy „porządek i bezpieczeństwo”) nasz kraj wypadł względnie dobrze na tle innych państw europejskich. Niemniej całościowo zajmujemy jedno z ostatnich miejsc w Unii Europejskiej.

Bardzo źle wygląda natomiast sytuacja Węgier. Ich 73. miejsce w rankingu światowym sytuuje ten kraj na samym końcu stawki pośród państw Unii Europejskiej. Węgry sukcesywnie spadają. Jeśli zatem mamy mieć „Budapeszt w Warszawie”, to źle to wróży polskiej przyszłości.

Ciekawe jest spojrzenie na raport zarówno z regionalnej, jak i globalnej perspektywy.

Nieraz w debatach publicznych wskazuje się, że problem z praworządnością jest domeną państw Europy Środkowo-Wschodniej. Ranking kwestionuje taki sposób myślenia – w czołówce państw praworządnych są Estonia (9. miejsce na świecie), Litwa oraz Czechy. Duży wzrost zanotowała Mołdawia ze względu na swoje aspiracje związane z członkostwem w Unii Europejskiej. Długoterminowo wzrost odnotowała także Ukraina, ale został on zahamowany przez rosyjską agresję.

Z kolei globalny trend to obniżenie się standardów praworządności w większości państw (61 procent). Raport pokazuje, że w skali globalnej niestety rośnie znaczenie różnych form autorytarnych rządów. Obniżenie standardów nie jest tak gwałtowne jak w czasie pandemii, ale wciąż zauważalne. Pozytywnym sygnałem jest wzrost pozycji Stanów Zjednoczonych – kadencja Joe Bidena przyniosła przywrócenie wiary w znaczenie rządów prawa. Warto obecnie obserwować Uzbekistan, który zanotował w ostatnim roku wzrost aż o siedem pozycji i staje się coraz mocniejszym graczem w Azji Środkowej.

Trudno się spodziewać, aby lektura raportu miała jakiekolwiek znaczenie dla rządu kierowanego przez Mateusza Morawieckiego. Prawdopodobnie do czasów wyborów parlamentarnych będziemy znajdowali się w kleszczach aktualnego rozkładu sił politycznych i sporu z Komisją Europejską.

Szczegółowe przyjrzenie się raportowi wskazuje, że na pewno musimy poprawić się w następujących kwestiach: niezależność sądownictwa, wolność sądów od wpływów rządzących, jakość prawa i rola parlamentu w kontrolowaniu rządzących, odpowiedzialność rządzących za nadużycia, dostęp do informacji publicznej, długość procesów cywilnych, wolność słowa i prawo do prywatności oraz wykonywanie wyroków. Lista jest długa. Dlatego opozycja demokratyczna powinna mieć to na sercu, przygotowując programy polityczne na dzień po wyborach parlamentarnych w 2023 roku.

CIĄG TECHNOLOGICZNY

.

W okresie PRL pojęcie „ciągu technologicznego” oznaczało zespół czynności i działań organów władzy, które zmierzają do osiągnięcia konkretnego celu procesowego w stosunku do przeciwników politycznych. Od zatrzymania danej osoby, przedstawienia zarzutów, przez tymczasowy areszt, akt oskarżenia, aż po skazanie i pozbawienie wolności. Ciąg technologiczny był możliwy w PRL dzięki kierowniczej roli partii oraz dyspozycyjnym sędziom[33]. Czy we współczesnej Polsce możemy również stosować podobne określenia do opisania mechanizmów funkcjonowania władzy?

W 2017 roku w wywiadzie dla TVN24 profesor Karol Modzelewski ostrzegał przed perspektywą stworzenia państwa policyjnego. Rok później oświadczenie wydał Komitet Helsiński, organizacja niezwykle zasłużona dla obrony praw człowieka, który podsumował dwa lata demontażu państwa prawnego oraz uznał, że budowa „ciągu technologicznego” polega na „szeroko zakrojonych zmianach ustawodawstwa ograniczającego sferę wolności jednostki i jednoczesne przygotowywanie gruntu do zwiększenia arbitralnego, nieprzejrzystego i nieobjętego efektywną kontrolą sądową działania władzy wykonawczej”. W podobnym duchu wypowiadała się profesor Ewa Łętowska, pierwsza Rzecznik Praw Obywatelskich w polskiej historii.

Kilka lat później żyjemy w rzeczywistości, w której tworzone wtedy zmiany w istotnym zakresie wpływają na społeczeństwo. To już nie jest okres budowy i tworzenia nowej rzeczywistości, ale stosowania w praktyce stworzonych mechanizmów władzy.

Ciąg technologiczny ma współcześnie różny wymiar w zależności od tego, kogo dotyczy oraz jakie cele mają zostać osiągnięte. Spójrzmy na sędziów, którzy nie chcą się podporządkować oczekiwaniom partii rządzącej. W ich przypadku mamy wszystkie elementy ciągu technologicznego – od oskarżenia przez rzecznika dyscyplinarnego lub prokuratora, po osądzenie przez Izbę Dyscyplinarną w Sądzie Najwyższym, pozbawienie immunitetu, zawieszenie w uprawnieniach sędziego[34].

W przypadku przedstawicieli organizacji społecznych, działaczy, aktywistów, dziennikarzy, ale także zwyczajnych obywateli niektóre elementy ciągu technologicznego działają, jednak nie wszystkie. Barierą są w dalszym ciągu niezależne sądy. Wciąż możemy mieć poczucie względnego bezpieczeństwa ze względu na to, że wielu sędziów – wbrew wszystkim potencjalnym sankcjom – orzeka zgodnie z Konstytucją oraz sumieniem.

Ofiarami ciągu technologicznego mogą się stać także politycy. W tym przypadku dodatkowym czynnikiem chroniącym obywatela może być procedura dotycząca uchylenia immunitetu. Nie należy do niej podchodzić w sposób neutralny, na zasadzie przestrzegania zasady równości wobec prawa. Należy się zawsze zastanawiać, czemu to uchylenie ma służyć, jaki inny cel chce się w ten sposób osiągnąć.

W czasie PRL ciąg technologiczny polegał przede wszystkim na doprowadzeniu do pozbawienia wolności lub skazania osoby oskarżanej. W większości przypadków tak się w Polsce nie dzieje. Ale to nie powinno wyłączać naszej czujności. Z trzech powodów.

Po pierwsze, w życiu publicznym obserwujemy sprawy, w których działania sądu wydają nam się wątpliwe i podejrzane. Zaczynamy się zastanawiać nad tym, kto orzekał, czy jest to tak zwany neosędzia z neoKRS lub sędzia delegowany przez resort sprawiedliwości, wreszcie, czy losowanie sędziego było rzetelne. A może sędzia się wystraszył, czyli zadziałał „mrożący skutek”. Zaczynamy obserwować wymiar sprawiedliwości przez pryzmat innych czynników niż tylko litera prawa. To świadczy o kryzysie naszego zaufania do sądów.

Po drugie, niebezpieczeństwem jest ciągłe rozwibrowanie systemu prawnego. Nic nie jest pewne i dane na sto procent, bo władza może korzystać ze skargi nadzwyczajnej, manipulować składami sądów czy odmawiać wykonania wyroków (zwłaszcza tych wydawanych przez sądy europejskie).

Po trzecie, ciąg technologiczny ma inny – niż w czasach PRL – cel polityczny. Najważniejsze jest publiczne pogrążenie danej osoby, zakwestionowanie jej reputacji, zmuszenie do porzucenia określonej działalności, zasianie wątpliwości wokół niej.

Ciąg technologiczny przejawia się przede wszystkim w osiągnięciu określonego celu proceduralnego: tymczasowego aresztowania, skazania w sprawie karnej, przegrania procesu o naruszenie dóbr osobistych. W Polsce władza nie ma magicznego czerwonego guzika, dzięki któremu może osiągnąć w sądach wszystko, czego by tylko zapragnęła. Nieustępliwie do tego dąży, ale czynnik ludzki, czyli sumienie sędziów, wciąż stanowi barierę.

Władza ma jednak do dyspozycji dodatkowe instrumentarium. Działania prawne są zazwyczaj uzupełniane przez działania medialne. Potwierdzają to dobitnie maile ze „skrzynki Dworczyka”. Nagonka medialna ma na celu wytworzenie określonego przekonania o danej osobie. Krajobraz medialny jest przechylony na korzyść obozu władzy. Atakowany nie jest w stanie się obronić w sposób naturalny, bo nie ma możliwości rzeczywistego dotarcia do osób spoza swojej „bańki”.

Inny wymiar ciągu technologicznego to objęcie nim także członków rodzin. Mogą to być działania proceduralne (jak w przypadku syna prezesa NIK Mariana Banasia czy ojca posła opozycji Krzysztofa Brejzy), ale także hejt w mediach społecznościowych, opisywanie historii rodzinnych w mediach zaprzyjaźnionych z obozem władzy czy ataki ze strony osób nieznanych. Mam na myśli zwłaszcza alarmy telefoniczne kierowane do członków rodzin (spoofing), czego doświadczyło już kilkanaście rodzin osób związanych z opozycją demokratyczną. Prokuratura nie wykazuje nadzwyczajnej aktywności w wyjaśnianiu tych spraw.

Ciąg technologiczny obejmuje także stosowanie technik inwigilacyjnych. Nowoczesne technologie pozwalają na większe możliwości działania niż te, które miała w swym arsenale nawet komunistyczna Służba Bezpieczeństwa. Obecnie nie jesteśmy w stanie przewidzieć, co służby specjalne zrobiły i zrobią z wiedzą zdobytą ze szpiegowanych oprogramowaniem Pegasus telefonów.

Wszystkie te działania o wymiarze proceduralnym, medialnym, rodzinnym oraz inwigilacyjnym mogą mieć zastosowanie w tym samym czasie. Narzędzia do tego istnieją. Jeśli nawet jeden element ciągu technologicznego nie działa (np. zatnie się mechanizm proceduralny), to pozostałe mogą być skuteczne. Szkoda jest poczyniona. Ofierze trudno jest się bronić przed ostrzem władzy, nawet jeśli poczyni odpowiednie starania. Nie ma po swojej stronie państwa. Obywatel jest w dużej mierze sam ze swoim problemem, hejterami, atakami inwigilacyjnymi czy zagrożeniem wobec rodziny. Zawiadomienia składane do prokuratury są bardziej rytuałem niż nadzieją na rzeczywiste wyjaśnienie sprawy. Do częstych praktyk działania prokuratury należy opóźnianie wszczęcia postępowania przygotowawczego, przenoszenie spraw pomiędzy wydziałami prokuratury czy niewykonywanie postanowień sądów o przeprowadzeniu postępowania przygotowawczego. Sojusz urzędu Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego powoduje, że każda sprawa prowadzona przez prokuraturę musi być analizowana z uwzględnieniem politycznych konsekwencji. W efekcie wyłączone są mechanizmy odpowiedzialności prawnej.

Władza nie ponosi także odpowiedzialności politycznej za nadużycia, gdyż nadrzędnym celem jest utrzymanie monolitu władzy. W tym celu stosowana jest metoda odwracania uwagi oraz rozmywania odpowiedzialności: „wykorzystywanie Pegasusa jest legalne, bo sąd się na to zgodził”; „kierujący seicento popełnił błąd, bo był młodym i niedoświadczonym kierowcą” – by odwołać się do znanych afer z udziałem przedstawicieli władzy. Kwestionowane jest znaczenie podstawowych pojęć. Do każdego zdarzenia tworzona jest dodatkowa opowieść, która ma odpowiadać interesom rządzących. Osoba, która się broni przed zarzutami, musi nie tylko przedstawić zwyczajne argumenty służące obronie, ale także walczyć z ogólną narracją, która jest wokół niej prowadzona.

Dlaczego to się udaje? Ponieważ system władzy polega na ciągłym oszukiwaniu, co jest możliwe w wyniku wyłączenia mechanizmów kontroli społecznej oraz ograniczenia przestrzeni niezależnej debaty publicznej. Teorię „rządzenia poprzez oszukiwanie” opisał niedawno profesor András Sajó[35].

Jakie mamy środki zaradcze? Z pewnością przełom polityczny może przerwać tego typu praktyki. Ale czy mamy czekać aż do tego momentu? Czy jesteśmy całkowicie bezbronni?

Po pierwsze, wiara w procedury nie wystarczy – należy patrzeć trochę szerzej. Procedury mogą zawieść w warunkach nacisku na sędziów. Dlatego należy dążyć do poznania szerokiego kontekstu społeczno-politycznego każdej sprawy.

Po drugie, bardzo ważna jest walka o niezależność mediów. Jest to obecnie jedyna tarcza, która może doprowadzić do pociągnięcia do jakiejkolwiek odpowiedzialności przed opinią publiczną. W razie wyłączenia naturalnych mechanizmów jedyną obroną może się wydawać upublicznienie problemu i sprawy.

Po trzecie, liczy się solidarność z ofiarami. Ale konieczne jest w tym zakresie wsparcie ze strony organizacji społecznych lub niektórych organów państwowych (np. RPO). W trudnych czasach stają się one swoistymi bankami zaufania społecznego i pozwalają nam na wyrobienie sobie zdania na temat określonej sprawy. Ważna jest także koordynacja działań solidarnościowych. Coraz większa liczba przypadków nadużyć powoduje znieczulenie społeczne. Dlatego solidarność powinna przybierać formy zorganizowane, aby żadnej sprawy nie przeoczyć. Okazywanie solidarności może być jedynym sposobem na przetrwanie trudnego okresu, zwłaszcza kiedy działaniom prawnym towarzyszy atak medialny.

Po czwarte, ważna jest konsekwentna obrona praworządności, bo daje nadzieję na przyszłość i przeciwdziała zmianie ustroju państwa. Ale przyczynia się także do postępowania sędziów zgodnie z Konstytucją i własnym sumieniem.

Wreszcie, niezwykle istotne jest życie w prawdzie. Zdaniem profesora Andrása Sajó, jeśli wszyscy zaczynają traktować kłamstwo jako coś normalnego i oczywistego, to stają się uczestnikami systemu władzy. Dlatego tak bardzo liczy się opór wobec kłamstwa, bo ten obnaża stan nieprawdy i ciągłego oszukiwania ze strony władzy.

Według Słownika języka polskiego PWN pojęcie ciąg technologiczny oznacza „zespół maszyn i urządzeń potrzebnych do kolejnych prac przy wytwarzaniu określonego produktu”. Zatem osiągnięcie zakładanego celu wymaga nie tylko sprawności maszyn, ale też określonej kolejności podejmowanych działań. Rola społeczeństwa obywatelskiego powinna polegać na tym, aby maszyny te nigdy nie osiągnęły swojej efektywności, a bieg ich prac był zakłócany. Mamy do tego środki i instrumenty. Od nas zależy, czy będziemy z nich konsekwentnie korzystać.

VIII

WOLNE MEDIA KONTRA CENZURA

Cenzura nasza codzienna

Pierwodruk pt. Bądźmy solidarni z twórcami. Władza wysyła artystom komunikat – uważajcie, co mówicie, z kim rozmawiacie, kogo zapraszacie

„Gazeta Wyborcza”, 3.12.2022, s. 25.

Czy potrzebne są przepisy o znieważeniu prezydenta?

Źródło: <natemat.pl>, 11.01.2022, https://natemat.pl/391873,czy-potrzebne-sa-przepisy-o-zniewazeniu-prezydenta [dostęp 6.06.2023].

Bierzemy przeciwnika na cel

Źródło: SLAPP to nazwa na sprawy sądowe, w których chodzi o uciszenie krytyków

<natemat.pl>, 6.10.2021, https://natemat.pl/374581,adam-bodnar-bierzemy-przeciwnika-na-cel [dostęp 6.06.2023].

Akcja inwigilacja

Pierwodruk pt. PiS wpuszczony do kurnika

„Gazeta Wyborcza”, 22.01.2022, s. 36.

Przepis na demokratyczne media

Pierwodruk pt. Jaka architektura medialna w przyszłej Polsce, „Więź”, nr 1, 2022, s. 16–28.

CENZURA NASZA CODZIENNA

.

W listopadzie 2022 roku media obiegła informacja o zawieszeniu dyrektorki Teatru Dramatycznego Moniki Strzępki. Wojewoda mazowiecki Konstanty Radziwiłł w trybie rozstrzygnięcia nadzorczego unieważnił zarządzenie prezydenta Warszawy w sprawie powołania Strzępki na stanowisko dyrektora. Ale w gruncie rzeczy nie ukrywał, dlaczego tak zrobił – wymiar artystyczny działań Moniki Strzępki nie spodobał się przedstawicielowi władzy wykonawczej.

Wiele osób zakrzyknęło: cenzura wróciła, to niedopuszczalne. Ale prawdopodobnie to nie pierwszy i nie ostatni taki akt kneblowania w Polsce. Cenzura stała się naszym codziennym doświadczeniem, do którego się przyzwyczajamy, uczymy z nim żyć, stosujemy barwy ochronne pozwalające na ratowanie własnej godności.

Nie zawsze akty cenzury są tak widoczne i spektakularne jak w przypadku dyrektor warszawskiego teatru. Z prawdziwą cenzurą mamy do czynienia w zaciszach gabinetów. Stopniowo tworzony jest klimat ograniczający przestrzeń naturalnej dyskusji, wymiany informacji, zderzenia różnych wizji artystycznych.

Źródeł cenzury należy obecnie upatrywać przede wszystkim w centralizacji mediów i ich wykorzystywania do celów politycznych, wpływie władzy wykonawczej na funkcjonowanie świata sztuki i nauki, a także w roli, jaką odgrywa prokuratura. Do rzeczywistej cenzury dochodzi w wyniku występowania szeregu czynników o charakterze własnościowym, komercyjnym oraz wpływu sektora publicznego na twórczość i wolność wypowiedzi. Jest to proces, który cały czas postępuje i wpływa na mentalność społeczeństwa. Strach, który prowadzi do autocenzury, związany jest nie tyle z rzeczywiście grożącymi sankcjami, ile z ogólną sytuacją materialną, koniecznością utrzymania miejsca pracy, brakiem innych perspektyw rozwoju zawodowego.

Od 2016 roku media publiczne są podporządkowane władzy wykonawczej. Po kilku latach przedstawiciele rządu nawet nie ukrywają, że chodzi o bezpośredni wpływ na codzienny przekaz i treści kierowane do odbiorców. Raz na jakiś czas nawet w obozie władzy dochodzi do sporów, kto i w jakim zakresie ma dostęp do tej tuby propagandowej. Centralizacja mediów prowadzi do zawężania przestrzeni debaty. Alternatywne głosy mają mniejszą szansę dotarcia do zróżnicowanego odbiorcy, są zagłuszane przez obowiązującą narrację i nadawany ton polityczny. Niektóre tematy nie są w ogóle podejmowane. Stosowane są czarne listy – kto może być zapraszany do studia, a kto nie. Wreszcie bezpośrednio cenzuruje się niektóre treści (jak np. wymazywanie serduszka Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy w materiałach prasowych). Praktyki stosowane przez media publiczne pośrednio wpływają na to, co się dzieje w szeregu mediów zaprzyjaźnionych lub uzależnionych finansowo od funduszy publicznych i spółek Skarbu Państwa. Co więcej, mają wpływ na pozostałe segmenty rynku, gdyż niektóre media przykładają znacznie większą staranność do podejmowanych tematów, aby nie narazić się na kolejne ataki czy różne problemy w sferze regulacyjnej. Media prywatne, aby charakteryzować się niezależnością, nie mogą przechodzić też obok tematów narzucanych przez media publiczne. W ten sposób wykrzywia się obraz debaty w Polsce.

Druga przestrzeń cenzorska to wpływ regulacyjny i decyzyjny państwa na funkcjonowanie sztuki i nauki. W tym przypadku oddziaływanie państwa jest pełne różnych niuansów i form nacisku.

W ostatnich latach doszło do szeregu bitew, których tłem było odwoływanie dyrektorów niezależnych instytucji kultury. Przypomnijmy niektóre z nich – Muzeum II Wojny Światowej (Paweł Machcewicz), Muzeum Śląskie w Katowicach (Alicja Knast), Muzeum Polin w Warszawie (Dariusz Stola) czy Teatr Słowackiego w Krakowie (Krzysztof Głuchowski). Posługiwano się różnymi argumentami i fortelami prawnymi, ale w gruncie rzeczy za każdym razem chodziło o aspekty ideologiczne – wystawy czy przedstawienia nie podobały się reprezentantom rządu. Dzięki bezprecedensowej postawie załogi Teatru Słowackiego jedynie Krzysztof Głuchowski zachował stanowisko, a krucjata Barbary Nowak, małopolskiej kurator oświaty, spaliła na panewce.

Tego typu ataki na znamienite postaci polskiej sztuki siłą rzeczy muszą oddziaływać na całe środowisko artystyczne. W polskim wydaniu ów mrożący skutek oznacza, że trzeba bardzo uważać na to, co się mówi, z kim rozmawia, kogo zaprasza, komu udostępnia przestrzeń oraz z kim współpracuje. A to przecież ogranicza wolność twórczości artystycznej. Czasami stawia dyrektorów instytucji kultury w bardzo trudnej sytuacji – czy lepiej dbać o własną niezależność, czy o przetrwanie całej załogi. To trochę jak z dylematami sędziów – czy mają iść na kompromisy (np. orzekać z neosędziami), czy ryzykować wszystko i do końca sprzeciwiać się atakom na niezależność sądownictwa.

Ale cenzura w sztuce ma także inny wymiar. Państwo polskie jest potężnym mecenasem, a wielu artystów poszukuje wsparcia publicznego na realizowane projekty. Raz na jakiś czas słyszymy, że wybitne przedsięwzięcia artystyczne czy wydawnicze nie uzyskało publicznego finansowania. Organizowane są zbiórki publiczne, pisane protesty i apele, ale to nie zmienia systemu. Czy to jest cenzura? Z pewnością nie bezpośrednia. Stawia jednak twórców w sytuacji ciągłego wyboru – jak daleko mogą pójść na kompromis? Cóż z tego, że Festiwal Malta wygrał proces z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego o odmowę finansowania. Sygnał do środowisk artystycznych został wysłany – niektóre dzieła i produkcje nie będą finansowane, arbitralność zwycięży z normalnymi, przejrzystymi procedurami.

Podobne dylematy występują w świecie nauki, w związku z postępującą parametryzacją, ale także symbolicznymi działaniami w stosunku do niektórych naukowców. Zwolnienie rektora Uniwersytetu Wrocławskiego Przemysława Wiszewskiego przez ministra edukacji i nauki wysłało jasny sygnał do całego środowiska, podobnie jak przedłużająca się odmowa nadania Michałowi Bilewiczowi tytułu profesorskiego. W projekcie ustawy znanej jako Lex Czarnek 2.0 to na dyrektorów szkół i nauczycieli ustawodawca chciałby nałożyć dodatkowy kaganiec. Jednak nawet bez tej ustawy w oświacie często mówi się o strachu przed podejmowaniem określonych tematów.

Również działania prokuratury prowadzą do cenzury. Elżbieta Podleśna wygrała sprawę o „tęczową Maryję”. Jakub Żulczyk wygrał spór o znieważenie prezydenta. Sądy pokazały, na czym polega ich niezależność. Ale prowadzenie tych spraw przez prokuraturę to kolejny sygnał, że określonych tematów nie należy podejmować, że można się spotkać z ostrą reakcją państwa.

Czy możemy temu przeciwdziałać? Jak najbardziej. Nie wolno się do tych sytuacji przyzwyczajać. Cały czas musimy marzyć o tym, że może być normalnie. Dlatego tak ważne jest przetrwanie – w tym brzydkim krajobrazie – organów i instytucji, które zachowują się przyzwoicie i zgodnie z regułami. Należą do nich zwłaszcza jednostki samorządu terytorialnego. Pomimo wszelkich przeciwności losu powinny pamiętać, że noszą na ramionach ciężar zachowania i przetrwania wartości demokratycznego państwa prawa i wolności jednostki.

Oczywiście, nigdy nie możemy zapominać o solidarności z twórcami. Pani Moniko, jestem z panią!

CZY POTRZEBNE SĄ PRZEPISY O ZNIEWAŻENIU PREZYDENTA?

.

Praktycznie w czasie kadencji każdego z prezydentów toczyły się w Polsce sprawy o znieważenie najważniejszego urzędu w państwie. Gorąco spieraliśmy się, czy użycie takiego, czy innego słowa było adekwatne, obraźliwe oraz czy mieściło się w granicach wolności opinii. Głosy w debacie rozkładały się rozmaicie, często w zależności od bieżących sympatii politycznych. Dość wspomnieć sprawę „Antykomora”, którego popierali zwolennicy prawicy. Z kolei środowiska związane z dzisiejszym obozem władzy krytykują Sąd Okręgowy w Warszawie, który umorzył postępowanie w sprawie pisarza Jakuba Żulczyka ze względu na znikomą szkodliwość społeczną czynu.

Na swój sposób sprawy dotyczące znieważenia prezydenta są atrakcyjne medialnie i politycznie. Niektórym może zależeć na powtarzaniu treści zarzutu, bo ma on wtedy szansę utrwalić się w zbiorowej świadomości. Ale powstaje pytanie, czy tego typu sprawy są nam w ogóle potrzebne? Czy rzeczywiście używanie całego aparatu państwa do ochrony godności prezydenta jest niezbędne do budowania autorytetu Rzeczypospolitej?

Ten problem był już w Polsce rozważany, i to na najwyższym szczeblu. Na kanwie jednej ze spraw dotyczącej słów byłego prezydenta RP Lecha Wałęsy pod adresem prezydenta Lecha Kaczyńskiego Sąd Okręgowy w Gdańsku postanowił zadać pytanie Trybunałowi Konstytucyjnemu. Sąd pytał, czy artykuł 135 Kodeksu karnego, a konkretnie jego drugi paragraf przewidujący odpowiedzialność do trzech lat pozbawienia wolności za publiczne znieważenie prezydenta, jest zgodny z Konstytucją.

Sprawę pamiętam doskonale, bo w ramach prac Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka postanowiliśmy przedstawić opinię przyjaciela sądu (amicus curiae). Po pierwsze, twierdziliśmy, że zagrożenie tak wysoką sankcją jest nieproporcjonalne. Po drugie, w polskim prawie już istnieją przepisy przewidujące odpowiedzialność za znieważenie funkcjonariusza publicznego (artykuł 226 par. 3 kk). Nie ma zatem potrzeby tworzenia specjalnych regulacji. Zwróciliśmy także uwagę na potencjalny „mrożący skutek”. Wiele osób powstrzyma się nawet przed niewinną krytyką, jeśli nie chce mieć problemów prawnych. Co więcej, wtedy jeszcze nie przewidywaliśmy próby podporządkowania sądownictwa politykom. To przecież stwarza pokusę szerszego sięgania po sankcje karne.

6 lipca 2011 roku Trybunał Konstytucyjny uznał, że ten przepis jest zgodny z Konstytucją[36]. TK orzekał w pełnym składzie. Na treść orzeczenia bardzo mocno wpłynęła tendencja utożsamiania osoby pełniącej funkcję Prezydenta RP z majestatem całej Rzeczypospolitej. Jak podkreślił TK, „celem wyodrębnienia przestępstwa publicznego znieważenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej jest ochrona godności osobistej i autorytetu tego organu, a w konsekwencji – ochrona państwa polskiego, którego Prezydent Rzeczypospolitej jest uosobieniem”. TK uznał także, że jeśli dokonuje się znieważenia prezydenta, to jakby godziło się w całą Rzeczpospolitą: „Dokonanie czynu określonego w artykule 135 par. 2 kk, a zatem wystąpienie przeciwko podmiotowi będącemu emanacją ustrojową »dobra wspólnego«, godzi w Rzeczpospolitą jako dobro wspólne wszystkich obywateli przez np. obniżenie prestiżu organów państwa, erozję zaufania obywateli do Rzeczypospolitej, i może prowadzić do stanów malejącego stopnia identyfikacji obywateli z państwem”. W związku z tak zarysowanym polem argumentacji TK uznał, że artykuł 135 par. 2 kk jest zgodny z Konstytucją oraz że względy wolności słowa nie mogą prowadzić do podważenia konstytucyjności tego przepisu. TK podkreślił, że obowiązywanie tego przepisu nie wstrzymuje możliwości prowadzenia normalnej debaty publicznej oraz krytyki prezydenta. Dwóch sędziów zgłosiło zdania odrębne do wyroku (Stanisław Biernat oraz Piotr Tuleja).

Od czasu wspomnianego wyroku TK nie było sposobu, aby ten przepis ruszyć i znowelizować. Pojawiały się kolejne sprawy i publiczne dyskusje, a przepis cały czas obowiązuje w niezmienionym kształcie. Można się spodziewać, że kolejne spory – podobne do tego przeciwko Jakubowi Żulczykowi – jeszcze się pojawią.

Kiedy oczekiwaliśmy na wyrok, media informowały o nowym zjawisku społecznym w Brazylii. Powstała tam gra komputerowa Kandidatos. Postaci w grze do złudzenia przypominały prezydenta Jaira Bolsonaro oraz Luiza Inácio da Silvę – byłego prezydenta, który ponownie walczył o władzę. Gra jest masowo ściągana na komputery. Można w niej między innymi stoczyć walkę wręcz, wcielając się w postaci przypominające polityków.

Wyobraźmy sobie, że podobna gra powstaje w Polsce i powoduje oburzenie tak sportretowanych dygnitarzy. Zaprzęg prokuratorów ruszyłby do ratowania godności prezydenta. Przedstawicielom opozycji pozostałoby skorzystanie z powództwa o ochronę dóbr osobistych albo z przepisów karnych o znieważeniu lub zniesławieniu. Nie mogliby liczyć na wsparcie prokuratury, bo tego typu sprawy są ścigane z oskarżenia prywatnego.

Ale jest jeszcze jedna opcja – może zamiast walczyć przy użyciu sądów należy zareagować trafnym komentarzem, śmiechem, anegdotą. Przekuć szyderstwo i krytykę w zwycięstwo. Politycy, w tym prezydent, oczywiście muszą mieć grubą skórę chroniącą przed publiczną krytyką. Niektórych spraw, zwłaszcza gróźb karalnych, nie można odpuszczać. Ale dzięki własnej ekspozycji politycy mają znacznie łatwiejszy dostęp do mediów i wyborców, aby reagować na zaczepne komentarze czy nawet ostre opinie. To może być dla nich lepsze narzędzie reakcji niż jakikolwiek proces karny, zwłaszcza ten pobrzmiewający groźbą „pozbawienia wolności do lat trzech”.

BIERZEMY PRZECIWNIKA NA CEL

.

Sprawa profesora Wojciecha Sadurskiego, znanego konstytucjonalisty i publicysty, którego krytyczne uwagi i wypowiedzi pod adresem Telewizji Polskiej zaprowadziły na salę sądową, jak w soczewce skupia antywolnościową politykę rządzących, niszczącą debatę publiczną w naszym kraju. Profesor został pozwany, a TVP skierowała przeciwko niemu prywatny akt oskarżenia o zniesławienie. Ktoś mógłby powiedzieć – zdarza się. Nie on pierwszy i nie ostatni – sporów o słowa jest w sądach mnóstwo. Jednakże wymiar tych spraw jest zupełnie inny. Ich celem nie jest poszukiwanie równowagi między tym, co dozwolone w debacie publicznej, a tym co przekracza granice dozwolonej krytyki. Główny cel takich postępowań to uciszenie krytyków, zapędzenie ich do sali sądowej, tak aby tracili swoją energię na obronę, a nie na normalną działalność publicystyczną, dziennikarską czy społeczną. Aby musieli się zająć sobą (bo grożą im wysokie kary), a nie tymi, którzy są przedmiotem krytyki.

Na świecie powstała nazwa dla tego typu działań prawnych – nazywają się SLAPP (Strategic Lawsuits Against Public Participation). Nie mamy dobrego polskiego tłumaczenia. OKO.press, portal, który od dawna monitoruje tego typu sprawy, nazwał swój program Na celowniku. Coś w tym jest – chodzi przecież o to, aby właśnie na jakiś czas „wycelować” ostrze instrumentów prawnych w kierunku przeciwnika. Osoba taka znajduje się w stresującej sytuacji, przejmuje się swoim losem, zastanawia nad przyszłością. Na jej przykład patrzą inni i mogą go brać pod uwagę. Występuje „mrożący efekt”, dziennikarze i działacze odpuszczają zajmowanie się trudnym tematem, bo wiedzą, że również mogą zostać pozwani i oskarżeni.

W Polsce pierwowzorem SLAPP były działania podjęte przez znanego biznesmena w stosunku do Krystyny Lemanowicz oraz Ireny Sienkiewicz, działaczek na rzecz ochrony środowiska z okolic Piły. Wytoczono przeciwko nim szereg postępowań cywilnych i karnych. Kobiety nie poddały się i kontynuowały działania przeciwko lokalnemu trucicielowi. W 2011 roku ich aktywność docenił prezydent Bronisław Komorowski, odznaczając aktywistki Złotymi Krzyżami Zasługi.

Działania SLAPP w ostatnich latach nabrały w Polsce innego wymiaru. Nie są to już tylko spory potężnych przedsiębiorców z osobami badającymi ich przewinienia. Do gry wkroczyły podmioty państwowe, które chciałyby ograniczyć jakąkolwiek krytykę władzy i jej sprzymierzeńców. Po zamordowaniu prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza kilka osób zastanawiało się, jaki może być związek między licznymi propagandowymi materiałami Telewizji Polskiej na temat prezydenta a działaniami sprawcy. Efekt? Pozwy ze strony TVP przeciwko osobom wypowiadającym się na ten temat (tego właśnie dotyczyły sprawy Wojciecha Sadurskiego). Po tym, jak „Gazeta Wyborcza” zainteresowała się niejasnymi aspektami majątku Daniela Obajtka, została zalana powództwami. Działacza na rzecz osób LGBT Barta Staszewskiego pozwały z kolei gminy, które poczuły się dotknięte tym, że stworzył on happening artystyczny nawiązujący do przyjęcia przez nie uchwał o „ideologii LGBT”. Wreszcie prokurator Krystyna Kwiatkowska, szefowa stowarzyszenia Lex Super Omnia, została pozwana przez swojego pracodawcę – czyli prokuraturę – za krytyczne wypowiedzi pod adresem tej instytucji. Przykłady można mnożyć.

Znana turecka dziennikarka Ece Temelkuran w swojej książce How to lose a country. The seven steps from democracy to dictatorship (Jak utracić kraj. Siedem kroków od demokracji do dyktatury) napisała, że działania prawne przeciwko opozycji były jednym z etapów przemian niedemokratycznych w Turcji – wielu działaczy, zamiast organizować pikiety i demonstracje, redagować pisma czy odezwy, nagle zostało zmuszonych do obrony swojego prawa do ekspresji[37]. Na tym właśnie polega siła SLAPP. Pod pozorem ochrony wartości (dobrego imienia, reputacji) zmusza działaczy do podejmowania zupełnie innych aktywności, niżby chcieli. Zabiera czas i pieniądze niezbędne do obrony. Jednocześnie po stronie pozywających wysiłek jest niewielki. Podmioty publiczne, biznesmeni czy korporacje są w stanie pozwolić sobie na dobrych adwokatów czy opłacenie kosztów sądowych.

Dlatego z pozwami SLAPP stara się walczyć Komisja Europejska. Věra Jourová, wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej, zapowiedziała działania polegające na zwiększeniu społecznej świadomości tego zjawiska. Planuje także przygotowanie aktów prawnych, które mogłyby ograniczać tego typu działania. Jest to w sumie zadanie dość trudne, bo nie da się z góry wyłączyć możliwości pozywania drugiej osoby. Nie zaszkodziłoby natomiast udzielenie ofiarom SLAPP kompleksowego wsparcia (w postaci profesjonalnej pomocy prawnej). Jednak nawet najlepsze rozwiązania unijne nie pomogą, jeśli sądy będą zależne od polityków. Jak do tej pory w sprawach SLAPP polskie sądy zazwyczaj wykazywały się zrozumieniem istoty sporów i stawały po stronie osób pozywanych. Ale przecież to łatwo może się zmienić, bo cały czas nad niezależnością wymiaru sprawiedliwości wieją w Polsce wichry i grzmią burze.

Pamiętajmy, że SLAPP to nie zwyczajne procesy, ale jeden z przejawów ograniczania debaty publicznej. Jeśli tego typu metody będziemy potrafili identyfikować i nazywać po imieniu, to jest szansa, że przedstawiciele władzy zastanowią się dwa razy, zanim kogoś znowu pozwą czy oskarżą.

AKCJA INWIGILACJA

.

Działalność służb specjalnych jest niezbędna do funkcjonowania każdej demokracji. Walka z terroryzmem, przestępczością zorganizowaną oraz ochrona bezpieczeństwa państwa to cele realizowane w interesie wszystkich obywateli. Dlatego służbom specjalnym powierza się specjalne uprawnienia, pozwalające na głęboką ingerencję w sferę prywatności. To służby mogą się posługiwać kontrolą operacyjną i podsłuchami. Ale im więcej powierzamy im możliwości działania, tym bardziej powinny być nadzorowane. Bo jeśli nie są, mogą stworzyć aparat, który zastępuje normalne funkcjonowanie państwa, a do celów politycznych wykorzystuje instrumentalnie informacje zdobywane na temat życia obywateli. Co więcej, służby specjalne współcześnie nie potrzebują wielkich zastępów funkcjonariuszy, tajnych współpracowników oraz informatorów. Nowe technologie stwarzają ogrom możliwości, czego dowodem jest afera Pegasusa.

Nadzór nad służbami specjalnymi jest standardem w państwach demokratycznych. W Polsce de facto od 1989 roku nigdy nie stworzono porządnego mechanizmu tego typu. Zadania w tym zakresie powierzono różnym organom i instytucjom, ale nie składało się to na spójny, pełny obraz. Głównym trzonem nadzoru uczyniono sejmową Komisję do spraw Służb Specjalnych, której przewodniczył przedstawiciel opozycji. To dawało szansę na wyjaśnienie niektórych spraw, jednak działalność tej komisji bardziej rządziła się prawami polityki niż zwyczajnego, codziennego profesjonalizmu. Odkąd władzę w 2015 roku przejął PiS, zerwana została tradycja przewodniczenia komisji przez przedstawiciela opozycji. Obecnie nawet zastępca przewodniczącego jest związany z PiS.

Nadzór nad służbami w pewnym zakresie mogą sprawować sądy, ale tylko kiedy na biurku sędziego wyląduje konkretna sprawa, wymagającą w świetle przepisów decyzji sądu – na przykład zgody na kontrolę operacyjną. W ten sposób wiele działań służb może się wymykać kontroli sądów. Co więcej, sądy mogą być przez służby oszukiwane, co pokazywała opisywana wielokrotnie w mediach praktyka wyłudzania zgód na numery „NN”.

Również Rzecznik Praw Obywatelskich może dopytywać służb o pewne sprawy. Ale następuje to post factum, na podstawie skarg obywateli czy informacji medialnych. W gruncie rzeczy od dobrej woli przedstawicieli służb zależy, czy RPO uzyska jakąkolwiek sensowną odpowiedź. Z kolei prezes Najwyższej Izby Kontroli może jedynie weryfikować kwestie legalności, celowości i gospodarności wydawania środków publicznych. To bywa przydatne, co pokazała informacja o zakupie Pegasusa, ale od tego jeszcze daleka droga do weryfikacji, co służby robią z nowymi „zabawkami” i w jakich celach je wykorzystują. Tutaj możliwości NIK się kończą.

Społeczny nadzór nad działalnością służb specjalnych pojawiał się w postulatach organizacji pozarządowych od lat. Dość wspomnieć, że jeszcze w latach 90. profesor Andrzej Rzepliński jako przedstawiciel Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka promował Zasady z Johannesburga z 1995 roku, które określały relację pomiędzy wolnością słowa a względami bezpieczeństwa państwa. Już wtedy dostrzegano, że służby mogą dążyć do ograniczania nadzoru nad swoją działalnością oraz że będą to uzasadniały szczególnym charakterem wykonywanych zadań. Po 11 września 2001 roku i zamachach na World Trade Center tego typu argumentacja stała się powszechna i na całym świecie rozszerzano uprawnienia służb. W wielu państwach strach zastąpił racjonalną debatę. Po sprawie związanej z tajnym więzieniem CIA w Polsce, ale także po ujawnieniach dokonanych przez Edwarda Snowdena, temat został podniesiony także w Polsce. Kilka organizacji pozarządowych (na czele z Fundacją Panoptykon) zaczęło się domagać stworzenia niezależnego nadzoru nad służbami specjalnymi.

Doświadczenia nadużyć w resortach siłowych za pierwszych rządów PiS w latach 2005–2007 również skłaniały do reform instytucjonalnych. Po tym, jak rozdzielono urząd Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego, pojawił się odpowiedni projekt ustawy powołujący niezależny organ nadzoru nad służbami specjalnymi, przygotowany pod auspicjami ministra-koordynatora do spraw służb specjalnych Jacka Cichockiego. Jednakże ekipie rządzącej zdecydowanie zabrakło wtedy wyobraźni, aby te zmiany przeprowadzić. Same służby także nie były zainteresowane godzeniem się na dodatkowy nadzór. Tymczasem z każdym kolejnym rokiem rosły możliwości technologiczne oraz inwigilacyjne.

Postulat powołania niezależnego organu pojawił się w sposób wyraźny w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 30 lipca 2014 roku, dotyczącym uprawnień służb specjalnych w Polsce[38]. W podobnym czasie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydał ważne wyroki dotyczące retencji (czyli zachowywania na jakiś czas) danych telekomunikacyjnych (billingów, geolokalizacji) przez policję i służby. Również ETPC w kolejnych orzeczeniach – niestety dotyczących innych państw – wskazywał na konieczność ochrony praw człowieka w kontekście działalności służb specjalnych.

Pod koniec swych rządów koalicja PO-PSL była zbyt słaba, aby wprowadzić kompleksowy nadzór nad służbami. W pewnym sensie po wyborach z 25 października 2015 roku Prawo i Sprawiedliwość przejęło państwo, w którym żadna instytucja publiczna nie sprawowała niezależnego nadzoru nad służbami. PiS nie tylko zmienił skład sejmowej komisji do spraw służb, ale także poprawił kilka ustaw. Wyeliminował z Kodeksu postępowania karnego zasadę, że nie wykorzystuje się dowodów zdobytych nielegalnie. Poszerzył uprawnienia w zakresie wykorzystywania billingów. Uchwalił ustawę antyterrorystyczną. Dokupione zostały także najnowocześniejsze technologie w postaci Pegasusa. Na dodatek do służb wpuszczono osoby, na których ciążyły najpoważniejsze zarzuty, skazane za nadużycia przez sąd pierwszej instancji (a później ułaskawione przez prezydenta). Lis został wpuszczony do kurnika.

W początkowym okresie rządów PiS nastąpiła reakcja na zmiany legislacyjne. Mało kto pamięta, że w czerwcu 2016 roku opinię na temat polskiego prawa, już poprawionego przez nowy parlament, przyjęła Komisja Wenecka. Głównym postulatem było stworzenie rzeczywistego nadzoru proceduralnego nad wykorzystywaniem różnych danych i informacji przez służby. Taką rolę miały odgrywać nie tylko sądy, ale także niezależny organ. Opinia Komisji Weneckiej została przez rząd koncertowo zignorowana. Również wtedy – jako RPO – skierowałem kilka wniosków do Trybunału Konstytucyjnego. Jednak TK, kierowany od 2017 roku przez Julię Przyłębską, dokonał rażących manipulacji w składach orzekających, w związku z czym sprawy wycofałem.

Sądy powszechne, orzekając bezpośrednio na podstawie Konstytucji, zakwestionowały niektóre rozwiązania przyjęte w nowych ustawach (np. zakazując wykorzystywania dowodów zdobytych nielegalnie). Do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka skierowano skargę autorstwa przedstawicieli adwokatury i organizacji społecznych, dotyczącą właśnie braku jakiejkolwiek ochrony prawnej w razie potencjalnej inwigilacji (D. Bychawska-Siniarska i inni przeciwko Polsce oraz M. Pietrzak przeciwko Polsce).

Afera Pegasusa nie wyłania się zatem z nicości. Dobrze, że senacka Komisja Nadzwyczajna doprowadzi do ujawnienia wielu nieprawidłowości i nadużyć, a także pokaże, jak szkodliwa dla całego systemu demokracji może być nielegalna inwigilacja. Ale pamiętajmy, że afera nie tylko jest wynikiem rządów PiS, ale także wyrasta z konsekwentnego ignorowania zagrożenia. Organizacje społeczne od lat głośno krzyczały, że nadzór nad służbami jest niezbędny. Ale, jak widać, nie było to ani w interesie partii rządzących od 1989 roku, ani w interesie służb. Tymczasem nawet bez afery Pegasusa polskie prawo było dalece niedoskonałe, a nadzór sądów i innych instytucji publicznych – niewystarczający. Już w 2015 roku organizm państwa toczył rak. Ale potem doszło do przerzutów i zaatakowania najważniejszych organów państwa, a także jego czerwonych krwinek – obywateli.

Dlatego też stworzenie nadzoru demokratycznego nad służbami specjalnymi jest niezbędne. Szczęśliwie nie musimy pracy zaczynać od początku. Grupa ekspertów działająca przy Biurze RPO w ramach projektu „Osiodłać Pegaza” stworzyła kompleksową koncepcję reformy. W naszych pracach staraliśmy się uwzględnić różne punkty widzenia. Dlatego nasza grupa łączyła zarówno przedstawicieli NGO, jak i osoby posiadające doświadczenia pracy w służbach specjalnych, administracji państwowej, sądownictwie i prokuraturze.

Zaproponowaliśmy, aby niezależny organ nadzoru nad służbami specjalnymi składał się z sześciu członków (sędziów i prokuratorów w stanie spoczynku) powoływanych na sześcioletnią kadencję przez Sejm. Powinien mieć możliwość rozpatrywania skarg obywateli, badania każdej sprawy dotyczącej działalności służb, weryfikowania używanych technologii oraz przesłuchiwania świadków i funkcjonariuszy. Przy czym propozycja ta to nie żaden eksperyment, ale przenoszenie na grunt Polski sprawdzonych rozwiązań z innych państw. Ale nawet taki organ nie wystarczy. Konieczny będzie kompleksowy przegląd ustawodawstwa zagrażającego prawu do prywatności oraz poprawa pracy sądów. Również kompetencje Sejmu mogłyby być lepiej zakreślone.

Obecnie dyskutujemy o Pegasusie. Za chwilę mogą się pojawić Uranie, Hermesy czy inne Zeusy. Skoro technologia pozwala na coraz dalej idącą inwigilację, to służby będą dążyły do ich posiadania, do nadążania w pościgu technologicznym za przestępcami czy agentami innych państw. Ale to nie znaczy, że mogą to robić bez jakiegokolwiek nadzoru. Bez wyspecjalizowanych organów sobie nie poradzimy. Im więcej technologii, tym mniej zaufania i tym więcej nadzoru.

PRZEPIS NA MEDIA DEMOKRATYCZNE

.

Zbliżające się wybory parlamentarne w 2023 roku skłaniają do refleksji, w jaki sposób przeprowadzić reformy, które mogłyby naprawić system demokratyczny w Polsce. Obok sądownictwa, prokuratury, służby cywilnej, spółek Skarbu Państwa należy się również zająć sytuacją na rynku mediów oraz gwarancjami wolności słowa.

Po 2015 roku nastąpiło głębokie upolitycznienie mediów publicznych w skali nieznanej od początku przemian ustrojowych w Polsce. W pewnych sytuacjach nawet porównanie obecnych mediów publicznych do mediów z czasów PRL wypada korzystniej dla tych ostatnich. Poza tym państwo śmiało wkroczyło w sferę mediów prywatnych, uzależniając je finansowo od siebie lub też je przejmując. Każdego dnia pojawiają się także nowe zagrożenia dla mediów niezależnych, wynikające z presji politycznej i gospodarczej. Wykonywanie pracy przez dziennikarzy na zasadach wolnych jest również zagrożone.

Jeśli zatem nadejdzie „okienko transferowe” pozwalające na zmiany instytucjonalne w mediach, muszą być one głębokie i jednoznaczne. Dodatkowa trudność może polegać na tym, że w ostatnim czasie w mediach (nie tylko polskich) zachodzą procesy, które wpływają na jakość przekazywanej informacji, na rolę mediów jako strażnika demokracji, a także na zachowania obywatelskie. Te procesy muszą być wzięte pod uwagę przy kształtowaniu nowej architektury dla mediów w Polsce.

Wszelkie dyskusje na temat kształtu przyszłych mediów należy odnosić do wartości konstytucyjnych. Konstytucja RP z roku 1997 przewiduje szerokie gwarancje wolności mediów. Jej artykuł 54 w ustępie pierwszym stanowi: „Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji”. Z kolei artykuł 54 w ustępie drugim wyraźnie zakazuje cenzury prewencyjnej środków społecznego przekazu oraz koncesjonowania prasy. Ujęcie wolności słowa jako jednego z podstawowych praw i wolności człowieka i obywatela to oczywiście standard we współczesnych demokracjach. Jednakże w Polsce ma dodatkowe znaczenie. Stanowi o tym Preambuła do Konstytucji, przypominająca, że powinniśmy być „pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa człowieka były w naszej Ojczyźnie łamane”. Słowem, doświadczenia urzędu cenzorskiego z ulicy Mysiej, represjonowanie działaczy opozycji w PRL za wydawanie nielegalnej prasy, tradycja wydawnictw podziemnych czy paryskiej „Kultury” powinny wpływać na nasze myślenie o wolności słowa. Wolność słowa to podstawowe prawo gwarantujące przetrwanie ustroju demokratycznego, ale walka o nią to także tradycja polskiej państwowości.

Dlatego też Konstytucja określa, że jedną z zasad ustrojowych jest konieczność zapewnienia przez Rzeczpospolitą Polską „wolności prasy i innych środków społecznego przekazu” (art. 14). Zasada ustrojowa oznacza zaś, że wszystkie działania organów władzy powinny być podejmowane w kierunku zapewniającym jej realizację. Jest to swoisty drogowskaz postępowania. Twórcy Konstytucji zakładali, że jeśli władze będą się nim kierowały, to zostaną zrealizowane wartości wyrażone w Preambule do Konstytucji, ale także zadania państwa, do których należy zapewnienie wolności oraz praw człowieka i obywatela (art. 5). Z kolei zbudowany system instytucjonalny w Rzeczpospolitej powinien doprowadzić do zagwarantowania „na zawsze” praw obywatelskich (Preambuła). Dlatego właśnie do polskiego porządku ustrojowego został wprowadzony nowy organ w postaci Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Co więcej, organ ten ma wyraźnie określone zadanie: stać na straży wolności słowa, prawa do informacji oraz interesu publicznego w radiofonii i telewizji.

Gwarancje wolności słowa są wzmocnione w Polsce poprzez ratyfikację umów międzynarodowych praw człowieka, a zwłaszcza Europejskiej konwencji praw człowieka z 1950 roku. Dzięki temu Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu może na bieżąco wpływać na standardy w Polsce, orzekając w sprawach skarg polskich obywateli. Należą do nich często dziennikarze. Orzecznictwo strasburskie wpływa na interpretację norm prawa krajowego, a czasami nawet prowadzi do zmian prawnych[39].

Od czasu przystąpienia Polski do Unii Europejskiej nasz system prawny można określić mianem systemu multicentrycznego lub systemu władzy podzielonej. W sytuacjach objętych kompetencjami unijnymi Unia Europejska może stanowić prawo, które ma bezpośredni skutek na terytorium Polski. Ale jakiekolwiek działania ustawodawcze UE nie mogą naruszać wolności słowa, która jest gwarantowana na podstawie artykułu 11 Karty praw podstawowych UE. Ze względu na interakcję pomiędzy systemem prawa krajowego oraz prawa UE (wspólne kompetencje w niektórych sprawach) Unia może wpływać na różne gwarancje dotyczące wolności słowa. Przykładem jest Dyrektywa 2019/1937 o osobach ujawniających nadużycia w interesie publicznym (tak zwana Dyrektywa o sygnalistach). Przecież jej głównym celem jest doprowadzenie do większej ochrony osób, które korzystają z wolności słowa.

Rola UE w zakresie ochrony wolności słowa może się zwiększać ze względu na to, że jednym z głównych organów UE jest Parlament Europejski. Wybory do PE są przeprowadzane w poszczególnych państwach członkowskich. UE może twierdzić, że w związku z tym ważne jest, aby wybory te odbyły się w sposób równy i uczciwy, a warunkiem do tego niezbędnym jest wolność mediów. Zatem może się okazać, że z czasem porządek unijny będzie wpływał na gwarancje wolności mediów w poszczególnych państwach.

Powyższe normy o charakterze konstytucyjnym prowadzą do następujących wniosków. Po pierwsze, wolność słowa to jedno z najważniejszych praw obywatelskich, a jej gwarancje wynikają z Konstytucji, umów międzynarodowych i prawa UE. Po drugie, rolą państwa powinno być wzmacnianie wolności słowa, bo jest to zasada ustrojowa. Po trzecie, organy państwa muszą działać w kierunku wzmacniania wolności słowa, a dla niektórych z nich (KRRiT) jest to wręcz misja podstawowa. Po czwarte, prawo UE może z czasem coraz bardziej wpływać na krajowe regulacje oraz praktykę dotyczącą wolności mediów.

Powyższe wnioski być może brzmią dość abstrakcyjnie w świetle polskich doświadczeń z ostatnich lat. Postępowanie władz w każdym aspekcie naruszało lub lekceważyło te pryncypia. Ale to nie znaczy, że możemy się do tego przyzwyczaić i uznać to za „nową normalność”. Tym bardziej należy przypominać, jakie jest znaczenie norm konstytucyjnych i na tej podstawie budować nowy porządek mediów.

Konstytucyjne podstawy funkcjonowania mediów w sposób nierozerwalny wiążą się z ich modelem własnościowym, który przyjęto po roku 1989. Przypomnijmy, że transformacja wiązała się z rezygnacją z monopolu radiowo-telewizyjnego na rzecz dopuszczenia podmiotów prywatnych do przekazu audiowizualnego. W przypadku prasy drukowanej problemy miały inną naturę (związaną z przekształceniami własnościowymi i prywatyzacją), jednakże pełna wolność tworzenia tytułów prasowych spowodowała rozkwit prasy.

Przyjęty model własnościowy w mediach audiowizualnych zakładał dalszą obecność i działalność mediów publicznych oraz powstanie nowych mediów audiowizualnych, które działały na podstawie koncesji. Wymagało to powołania niezależnego regulatora, którym została Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji. Co do zasady model ten odpowiada standardom międzynarodowym i nie jest odmienny od rozwiązań przyjętych w większości tradycyjnych demokracji. Jednak – jak pokazują doświadczenia z przeszłości – doznawał on różnych trudności ze względu na nieostre pojęcie misji publicznej (wykonywanej przez media publiczne), brak wystarczającego nadzoru nad działalnością mediów publicznych oraz komercjalizację ich działalności, polityczne naciski na Krajową Radę Radiofonii i Telewizji czy politykę koncesyjną KRRiT. I choć system nie był idealny, to jednak przed rokiem 2015 podążał w kierunku coraz większego poszanowania wolności mediów. Świadectwem było miejsce Polski w rankingu Reporterów bez Granic. W 2015 roku Polska uzyskała historyczne 18. miejsce, wyprzedzając wiele państw UE[40].

Od czasu przejęcia władzy przez Prawo i Sprawiedliwość nastąpił dramatyczny atak na wolność mediów w Polsce. Symboliczną chwilą stało się objęcie władztwa w Telewizji Polskiej SA przez Jacka Kurskiego. 8 stycznia 2016 roku na konferencji prasowej Kurski oświadczył, że jego celem będzie „uchronienie niezależności i wolności telewizji publicznej od zagrożeń świata polityki”. Tylko osoby naiwne wierzyły wtedy w szczerość intencji szefa TVP. Media publiczne stały się pasem transmisyjnym władzy, realizującym cele propagandowe, ale także atakującym wrogów partii rządzącej. Co więcej, dzięki koncesjom na tak zwanym multipleksie oraz sygnałowi naziemnemu media te osiągają przewagę zasięgową nad mediami prywatnymi.

W 2016 roku utworzono nową instytucję – Radę Mediów Narodowych – odpowiedzialną za powoływanie członków organów mediów publicznych. W sprawie kompetencji RMN wypowiedział się 13 grudnia 2016 roku Trybunał Konstytucyjny, stwierdzając, że wkraczają one w sferę uprawnień Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji[41]. Wyrok ten jednak został przez władzę całkowicie zignorowany i do dzisiaj nie został wykonany.

Z czasem partia rządząca zaczęła wykorzystywać środki spółek Skarbu Państwa do finansowania mediów prywatnych (głównie prawicowych) poprzez zamawianie reklam, wspólne organizowanie konferencji, a także patronaty nad różnymi przedsięwzięciami. To doprowadziło do ich uzależnienia od interesów władzy. W 2021 roku PKN Orlen dokonał przejęcia spółki Polska Press, która jest właścicielem kilkudziesięciu regionalnych i lokalnych tytułów prasowych oraz kilkuset lokalnych serwisów internetowych. Imperium państwa zaczęło być wykorzystywane do ograniczenia wolności mediów prywatnych, czego przejawem była próba odebrania koncesji grupie TVN (Lex TVN) oraz groźba nieprzedłużenia koncesji stacji TVN7. Wszystkie te działania mają także wpływ na funkcjonowanie mediów pozornie niezależnych, ale należących do grup gospodarczych realizujących interesy w sektorach wrażliwych z punktu widzenia władzy regulacyjnej państwa. Mogą mieć także konsekwencje dla przebiegu procesu wyborczego. Istnieje niebezpieczeństwo, że wybory w 2023 roku będą nieuczciwe, gdyż obóz Zjednoczonej Prawicy ma zdecydowaną przewagę konkurencyjną w zakresie kontroli nad mediami.

Obraz byłby niepełny bez wskazania drugiej strony medalu. Po roku 2015 można zauważyć gwałtowny wzrost znaczenia mediów elektronicznych oraz portali internetowych jako źródeł pozyskiwania informacji. Dzięki nowym sposobom korzystania z mediów, dobrej jakości materiałom dziennikarskim, znaczeniu portali społecznościowych w dystrybucji newsów, jak również dzięki finansowaniu społecznościowymi wciąż istnieje relatywnie duża przestrzeń dla korzystania z wolności słowa. Jest to także związane z podziałami pokoleniowymi. Młodsi obywatele rzadziej korzystają z tradycyjnej prasy czy mediów audiowizualnych.

Trendem jest także coraz większa polaryzacja mediów oraz powstawanie kolejnych mediów „tożsamościowych”. Tożsamość danego medium to nie tylko wyraźny profil ideowy redakcji, ale wręcz jawne opowiedzenie się za konkretnymi uczestnikami sporu politycznego. Tego typu podejście, obecne po prawej, ale także i po lewej stronie ideowej, wpływa na jakość przekazu oraz rzetelność pracy dziennikarskiej. Ale przede wszystkim podważa zaufanie obywateli do mediów. Jeśli jeszcze dopełnimy opowieść problemami związanymi z dezinformacją, to widzimy, że skala wyzwań jest potężna.

Powyższe okoliczności powinny być wzięte pod uwagę w przypadku dokonywania przyszłych zmian w zakresie funkcjonowania mediów w Polsce. Poniżej przedstawiam listę dziesięciu drogowskazów. Dotyczą one zarówno sytuacji na rynku medialnym, jak i innych zagadnień, które są związane z gwarancjami wolności słowa i rolą państwa. Oczywiście warunkiem sine qua non ich realizacji są także zmiany w innych sektorach władzy oraz powrót państwa polskiego na ścieżkę demokratyzacji.

1. Państwo nie powinno być właścicielem mediów

Artykuł 54 Konstytucji określa wolność słowa jako wolność jednostki. Zatem można twierdzić, że z tej wolności nie powinny korzystać organy władzy publicznej, gdyż przeczy to samej idei wolności słowa, jaką jest kontrolowanie władzy. Organy władzy mogą prowadzić politykę informacyjną za pomocą portali internetowych, kanałów internetowych, mediów społecznościowych, newsletterów czy biuletynów, ale nie powinny wydawać prasy. Co więcej wszelkie kanały komunikacji tworzone przez władzę publiczną powinny być powszechnie dostępne, nie wspominając o realizacji standardów wynikających z norm dostępności (WCAG).

To oznacza, że Skarb Państwa bezpośrednio lub pośrednio (poprzez spółki Skarbu Państwa) nie może być właścicielem mediów. Dotyczy to także jednostek samorządu terytorialnego. Problem wydawania tytułów prasowych przez miasta i gminy jest znany od lat. Jednak pomimo napomnień ze strony organizacji społecznych nic się w tym zakresie nie zmieniło.

Co istotne, gdy państwo przestaje być właścicielem mediów, to poszerza się rynek dla podmiotów prywatnych. I to one powinny wypełnić przestrzeń medialną swoją aktywnością, pomysłami i energią, a jednocześnie stworzyć mechanizmy kontroli władzy.

2. Państwo może być jedynie właścicielem mediów publicznych, ale powinny być one ściśle regulowane i nadzorowane

Model, który został przyjęty w 1989 roku odnośnie do konstrukcji rynku medialnego, nie jest zły sam w sobie. Media publiczne mogą pełnić ważną funkcję w zakresie przekazywania informacji, wpływu na debatę publiczną, podejmowania tematów niszowych czy wspierania różnego rodzaju mniejszości. Zresztą lektura pojęcia „misja publiczna” z ustawy o radiofonii i telewizji wskazuje, jaka powinna być podstawowa rola tychże mediów – oferowanie całemu społeczeństwu i poszczególnym jego częściom zróżnicowanych programów i innych usług w zakresie informacji, publicystyki, kultury, rozrywki, edukacji i sportu, cechujących się pluralizmem, bezstronnością, wyważeniem i niezależnością oraz innowacyjnością, wysoką jakością i integralnością przekazu.

Realizacja misji publicznej przez współczesne media została całkowicie wykrzywiona. Dotyczy to zwłaszcza programów informacyjnych i społecznych. Ale to nie znaczy, że w przypadku zmian należy rezygnować z tego zadania czy wręcz likwidować media publiczne. Dążyć należy do takich reform, które przywrócą tradycyjną rolę mediom publicznym oraz poddadzą je kontroli społecznej. Może się to odbyć poprzez ich uspołecznienie oraz decentralizację.

Przywrócenie konstytucyjnej roli Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji powinno doprowadzić do likwidacji Rady Mediów Narodowych. Nie znaczy to jednak, że wybór władz mediów publicznych należy pozostawić w kompetencjach KRRiT. Warto zastanowić się nad zapewnieniem wpływu społeczeństwa obywatelskiego na wybór tychże władz. Określenie kadencyjności organów w mediach publicznych, a także organizacja otwartych i przejrzystych konkursów na poszczególne stanowiska oraz niezależnych komisji konkursowych reprezentujących organizacje społeczne, uczelnie czy samorządy zawodowe pozwoliłyby na zachowanie niezależności przez media publiczne. Ukróciłyby jednocześnie wpływ polityków na ich funkcjonowanie.

Z kolei w odniesieniu do publicznych mediów regionalnych warto rozważyć większe zaangażowanie władz jednostek samorządu terytorialnego. Przy odpowiedniej dywersyfikacji przedstawicieli samorządów lokalnych działających na różnym szczeblu możliwe byłoby osiągnięcie względnej niezależności takich mediów. Trzeba także pamiętać o zaangażowaniu lokalnych organizacji społecznych i uczelni.

Zmiany dotyczące mediów publicznych powinny objąć także Polską Agencję Prasową. Zgodnie z ustawą z 31 lipca 1997 roku PAP ma charakter publicznej agencji prasowej, a jej zadanie to uzyskiwanie i przekazywanie odbiorcom rzetelnych, obiektywnych i wszechstronnych informacji z kraju i zagranicy. Trudno, aby powyższe zadania były wykonywane w sposób nieupolityczniony, kiedy władze PAP powoływane są przez Radę Mediów Narodowych. Dlatego w przyszłych zmianach należy zagwarantować absolutnie niezależną pozycję władzom PAP.

3. Należy przywrócić konstytucyjną rolę Krajowej Radzie Radiofonii i Telewizji

Zgodnie z Konstytucją to Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji jest organem kontroli i równoważenia władz, odpowiedzialnym za porządek medialny. W najbliższym czasie nie ma szans na to, aby dokonać korekty Konstytucji pod kątem powoływania członków KRRiT czy zmiany zadań tego organu. W związku z tym należy postulować przywrócenie prawdziwie konstytucyjnej KRRiT. Wiele w tym zakresie będzie zależało od upływu kadencji dotychczasowych członków KRRiT oraz powołania nowych członków przez Sejm, Senat i prezydenta.

Na nowych członków powinny zostać powołane osoby charakteryzujące się najwyższym poziomem uczciwości i rzetelności zawodowej, apolityczności oraz profesjonalizmu. Przywrócenie roli KRRiT musi się również wiązać z likwidacją Rady Mediów Narodowych oraz wdrożeniem wspomnianego wyroku z 13 grudnia 2016 roku[42]. Proces zmian dotyczących KRRiT może zostać rozpisany na wiele lat. Co więcej, KRRiT w dotychczasowym kształcie – ze względu na silne powiązania z obozem Zjednoczonej Prawicy – może blokować wiele istotnych zmian na rynku medialnym. Procesy koncesyjne Grupy TVN stanowią ilustrację silnego upolitycznienia KRRiT.

4. Media audiowizualne, prasowe i internetowe powinny mieć absolutną wolność działania

Doświadczenia innych państw wskazują, że na rynku medialnym może dochodzić do fuzji i przejęć skutkujących budowaniem pozycji dominującej przez głównych graczy. Co więcej ten sam podmiot może budować siłę rynkową poprzez przejmowanie poszczególnych segmentów dystrybucji wiadomości (np. jeden podmiot może posiadać dziennik, tygodnik, radio, telewizję czy portal internetowy). Tego typu zjawisko koncentracji również może zagrażać wolności słowa. W debacie podejmowane były próby jego ograniczenia (projekt dekoncentracji mediów), ale pomysły rządowe miały na celu raczej podporządkowanie niektórych mediów prywatnych, a nie były nastawione na realizację interesu publicznego.

Przed takim niebezpieczeństwem należy się zabezpieczyć. Podmioty prywatne powinny mieć absolutną wolność działania oraz rozwoju na różnych rynkach, zgodnie z zasadami funkcjonowania gospodarki rynkowej. Ale należy dbać o niezależność regulatorów. Odnosi się to zwłaszcza do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, który sprawuje kontrolę nad procesami koncentracyjnymi w różnych sektorach gospodarki. Jeśli UOKiK jest zależny od rządu, to podejmowane przez ten urząd decyzje lub jego zaniechania mogą powodować zagrożenie dla prywatnych mediów. Najlepszy przykład to przejęcie Polska Press przez PKN Orlen, które bez większych przeszkód zostało zatwierdzone przez Prezesa UOKiK.

Na niezależność UOKiK zwrócił uwagę Trybunał Sprawiedliwości UE. W wyroku w sprawie Sped-Pro przeciwko Komisji podkreślił znaczenie niezależności krajowego organu konkurencji w sprawach, które dotyczą spółek Skarbu Państwa oraz w inny sposób powiązanych z interesami państwa[43]. Dlatego częścią zmian powinno być doprowadzenie do absolutnej niezależności Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W przeciwnym wypadku media publiczne nie będą mogły należycie się rozwijać.

5. Dziennikarze, którzy sprzeniewierzyli się misji zawodu i etyce dziennikarskiej, powinni zostać rozliczeni

W ostatnich latach wielu dziennikarzy sprzeniewierzyło się misji swojego zawodu oraz podstawowym zasadom etyki dziennikarskiej. Najbardziej ewidentne przypadki sprzeniewierzenia się powinny zostać rozliczone. Jeśli doprowadzali swoimi działaniami do naruszania dóbr osobistych innych osób (np. szkalując je, przygotowując nienawistne materiały, organizując kampanie nienawiści), to nie można wykluczać odpowiedzialności karnej. Bardzo ważne będzie zatem przeprowadzenie – zwłaszcza w mediach publicznych – kompleksowego audytu otwarcia oraz ujawnienia wszystkich nieprawidłowości.

Oprócz postępowań prawnych należy rozważyć stworzenia komisji pojednawczych, które będą pozwalały na wysłuchanie osób pokrzywdzonych, nie tylko tych szkalowanych, ale także pozbawionych pracy w mediach publicznych w latach 2015–2021. Warto w tym zakresie sięgnąć do doświadczeń Społecznej Komisji Pojednawczej z 1989 roku, którą kierował adwokat Maciej Dubois, a zasiadali w niej wybitni prawnicy, eksperci oraz uczestnicy życia społecznego.

Rozliczenie nadużyć powinno zmierzać przede wszystkim do naprawienia krzywd, ale także do przypomnienia, dlaczego należy przestrzegać zasad wykonywania zawodu dziennikarza. Jeśli przejdzie się do porządku dziennego bez dokonania tego aktu, to jednocześnie okazuje się lekceważenie dla wartości, na których ugruntowane są porządek demokratyczny i wolność słowa. Jednocześnie należy cały proces przeprowadzić w możliwie dojrzały i przemyślany sposób – aby nie było to „polowanie na czarownice”, lecz próba rzeczywistego, kompleksowego zmierzenia się z negatywnymi doświadczeniami ostatnich lat.

6. Państwo powinno wspomagać rozwój mediów opierających się na modelu subskrypcyjnym lub patronatowym

„New York Times” może się poszczycić ponad 8 milionami subskrybentów. „Guardian” – ponad milionem. Na tym tle nawet świetny wynik „Gazety Wyborczej” (280 tysięcy subskrybentów) pokazuje, że wiele można jeszcze zrobić na rzecz zaangażowania czytelników we wspieranie mediów. Dotyczy to także innych tytułów prasowych, stacji radiowych czy podcastów.

Wspieranie niezależnego dziennikarstwa poprzez finansowanie społecznościowe (crowdfunding) należy uznawać za współczesną formę aktywnego obywatelstwa. Wokół poszczególnych redakcji powstają całe społeczności związane nie tylko sympatią, ale także zaangażowaniem finansowym. Obywatele dają mediom niezależne finansowanie, a jednocześnie współkształtują – na minimalnym poziomie – inicjatywy służące wzmocnieniu społeczeństwa obywatelskiego. Powstanie stacji Radio Nowy Świat oraz Radia 357 jest tego świetnym przykładem, podobnie jak nowe tytuły prasowe (np. „Zawsze Pomorze”).

Oczywiście finansowanie społecznościowe może się rozwijać bez pomocy państwa, na zasadach wolnorynkowych. Jednak państwo może także odgrywać istotną rolę w podsycaniu płomienia takiego obywatelskiego zaangażowania. Możliwe jest stworzenie dodatkowego wsparcia dla mechanizmów finansowania społecznościowego.

Należy także rozważyć, czy niezależne media mogłyby być uznane za organizacje pożytku publicznego (i uzyskiwać finansowanie z 1 procenta podatku), a jednocześnie nie być ograniczone w prowadzeniu działalności komercyjnej (status OPP wymaga wielu restrykcji w wewnętrznych i zewnętrznych zasadach prowadzenia organizacji społecznej). Warto się zastanowić, jak za pomocą ulg podatkowych przyznawanych obywatelom wspierać powstawanie i funkcjonowanie takich mediów. Słowem – państwo, kierując się zasadami wynikającymi z artykułu 14 Konstytucji RP – może podejmować działania na rzecz promocji modelów subskrypcyjnych.

7. Należy dokonać kompleksowej reformy Kodeksu karnego oraz Kodeksu cywilnego w zakresie standardów wolności słowa

Od wielu lat w Polsce toczy się debata na temat przepisów ograniczających wolność słowa. Symbolicznym przepisem stał się artykuł 212 Kodeksu karnego, przewidujący odpowiedzialność za zniesławienie, który często jest wykorzystywany przeciwko dziennikarzom. Ale nie tylko ten przepis budzi wątpliwości. Niedawna sprawa przeciwko Jakubowi Żulczykowi, dotycząca przestępstwa znieważenia prezydenta, wskazuje na mrożący skutek dla debaty publicznej innego przepisu Kodeksu karnego. Dlatego należy dokonać kompleksowej reformy tego kodeksu pod kątem gwarancji wolności słowa.

Warto się zastanowić, czy ostrze potencjalnej odpowiedzialności karnej nie sięga zbyt daleko i jak można byłoby ograniczyć zakres jej stosowania. Do tych przepisów należą: artykuł 212 kk (zniesławienie), artykuł 216 kk (znieważenie), artykuł 196 kk (obraza uczuć religijnych), artykuł 135 paragraf 2 kk (znieważenie głowy państwa), artykuł 137 kk (znieważenie flagi i innych symboli państwowych), artykuł 226 kk (znieważenie funkcjonariusza oraz znieważenie konstytucyjnego organu państwa) czy artykuł 196 kk (obraza uczuć religijnych).

Zmiany w tym zakresie nie mogą powodować wyłączenia odpowiedzialności w sytuacji, kiedy słowa mogą wkraczać w sferę praw i wolności innych osób. Czasami sięganie po mechanizmy odpowiedzialności prawnokarnej jest jedynym sposobem na ochronę reputacji i dobrego imienia. Przykładowo pozwala na łatwiejsze ustalenie tożsamości sprawcy anonimowych naruszeń. Dlatego redukcji przepisów w sferze prawnokarnej powinna towarzyszyć refleksja nad ochroną cywilnoprawną, zwłaszcza w zakresie odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych. W dobie zniesławiających informacji rozpowszechnianych drogą elektroniczną jest to szczególnie istotne.

8. Konieczne jest wprowadzenie powszechnej edukacji medialnej

Szkoła w nowej Polsce musi zwrócić nadzwyczajną uwagę na kształtowanie postaw demokratycznych i obywatelskich. Priorytetem powinno się stać wyposażenie młodego człowieka w zestaw kompetencji pozwalających na to, aby stał się aktywnym obywatelem, żyjącym w warunkach państwa wielokulturowego. Dlatego programy edukacyjne powinny obejmować edukację antydyskryminacyjną oraz edukację obywatelską.

Za trzeci komponent uważam edukację medialną. Uczeń powinien uzyskać umiejętności w zakresie korzystania z różnego rodzaju mediów, rozróżniania informacji fałszywych i prawdziwych, wrażliwości na potencjalną dezinformację, zrozumienia znaczenia dziennikarstwa jakościowego. Jednocześnie szkoła powinna być otwarta na współpracę z dziennikarzami i redakcjami, a także promować wszelkie formy indywidualnej aktywności uczniów (gazetki szkolne, prowadzenie stron internetowych, podcastów czy klubów dyskusyjnych). Dobrze by było, gdyby Polska w rozwoju strategii edukacji medialnej czerpała z doświadczeń innych państwach (Finlandia, Estonia).

9. Polska powinna zabiegać o wzmocnienie prawa Unii Europejskiej w zakresie wolności słowa

Polityka Polski w zakresie wolności słowa nie może ograniczać się tylko do spraw krajowych. Polska powinna aktywnie zabiegać na szczeblu unijnym o przyjmowanie kolejnych regulacji chroniących wolność słowa. Obecnie Komisja Europejska pracuje nad projektem dyrektywy, która ma powstrzymać pozwy typu SLAPP (Strategic Lawsuit Against Public Participation). Podejmowane są także prace nad aktami prawnymi wzmacniającymi gwarancje wolności mediów (European Media Freedom Act) oraz ochronę przed nadużyciami ze strony mediów społecznościowych (Digital Services Act). Głos Polski wzmacniający potrzebę przyjęcia tego typu regulacji będzie wyznacznikiem podejścia do wolności słowa. W najbliższych latach można się spodziewać zwłaszcza batalii wokół European Media Freedom Act, gdyż niektóre państwa członkowskie mogą upatrywać w tym akcie prawnym wkroczenia w sferę własnych kompetencji.

10. Wolność słowa jako znak rozpoznawczy polskiej dyplomacji

Walka o wolność słowa powinna się stać jednym ze znaków rozpoznawczych polskiej dyplomacji. Państwa demokratyczne starają się wyróżniać tym, że na arenie międzynarodowej promują różne wartości. Dla przykładu Dania jest szczególnie zaangażowana w tematykę walki z torturami, Austria podejmuje działania dotyczące bezpieczeństwa dziennikarzy, a Norwegia walczy o obrońców praw człowieka na całym świecie.

Realizacja strategii dyplomatycznych polega na podejmowaniu działań uchwałodawczych (na szczeblu organizacji międzynarodowych), naukowych, koncepcyjnych oraz interwencyjnych. Doświadczenia historyczne z okresu PRL, a także z czasów rządów Zjednoczonej Prawicy mogą uzasadniać szczególną dbałość o przestrzeganie standardów oraz promowanie ich na całym świecie. Co więcej zagrożenie ze strony Rosji uzasadnia staranność w przeciwdziałaniu dezinformacji oraz w podkreśleniu znaczenia wolności słowa dla funkcjonowania państw demokratycznych.

IX

NA KŁOPOTY TRYBUNAŁY

Od „Dody” do Grzegorza Brauna

Źródło: Od Dody do Grzegorza Brauna. 30 lat Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w Polsce,

<onet.pl>, 1.05.2023, https://wiadomosci.onet.pl/tylko-w-onecie/bodnar-od-dody-do-brauna-30-lat-europejskiej-konwencji-praw-czlowieka/vqkkqw7 [dostęp 6.06.2023].

Co wspólnego ma środek na potencję dla mężczyzn z praworządnością

Źródło: <natemat.pl>, 8.02.2022, https://natemat.pl/395901,bodnar-srodek-na-potencje-a-praworzadnosc [dostęp 6.06.2023].

Mity narosłe wokół Karty Praw Podstawowych

Źródło: Karta Praw Podstawowych UE to nasze wartości, <ngo.pl>, 27.04.2023, https://publicystyka.ngo.pl/karta-praw-podstawowych-ue-to-nasze-wartosci-felieton-adama-bodnara [dostęp 6.06.2023].

OD „DODY” DO GRZEGORZA BRAUNA

.

Chyba nie ma w historii Trzeciej Rzeczypospolitej organu, który tak bardzo łączyłby wszystkich ponad podziałami. Skargi do trybunału w Strasburgu kierowały – z różnym skutkiem – liczne osoby życia publicznego, od lewa do prawa. Wymienię tylko niektórych: Dorota Rabczewska „Doda”, Andrzej Stankiewicz, Dorota Kania, Bertold Kittel, Marcin Kącki, Andrzej Zybertowicz, Jerzy Urban, Waldemar Żurek, Paweł Juszczyszyn, Jacek Kurski, Adam Słomka czy Grzegorz Braun. Na strasburski wyrok czekają Igor Tuleya oraz Lech Wałęsa. Sędziowie, dziennikarze, prokuratorzy, urzędnicy, przedsiębiorcy, rolnicy i wielu innych, często anonimowych obywateli, upatrujący nadziei (a także pieniędzy) w rozsądku strasburskiej wyroczni. Nie bez przyczyny w badaniach przeprowadzonych na zlecenie Centrum Spraw Międzynarodowych aż 78 procent obywateli zaznaczyło ETPC jako podmiot, do którego by się zwrócili, gdyby ich prawa zostały naruszone.

Od 1 maja 1993 roku obowiązuje w stosunku do Polski Europejska konwencja praw człowieka. Od trzech dekad możliwe jest skarżenie się na działanie władz polskich do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Dziesiątki tysięcy obywateli i cudzoziemców składało przez te lata skargi do trybunału w Strasburgu. Wielu uzyskało wyroki stwierdzające naruszenie ich praw, przyznające konkretne sumy pieniężne tytułem zadośćuczynienia. Równie wielu zakończyło swoje sprawy polubownie, w drodze ugody z rządem RP.

Trybunał w Strasburgu przemawia do wyobraźni swoimi wyrokami. Są to często piękne ilustracje konkretnych problemów prawnych, poparte głęboką analizą stanu faktycznego. Niektóre z tych wyroków przeszły do historii, ze względu na ich znaczenie dla kształtowania orzecznictwa, wagę problemu czy oddziaływanie na ludzką wyobraźnię. Postanowiłem podzielić się z czytelnikami moją własną subiektywną listą dziesięciu najważniejszych spraw dotyczących Polski.

1. Kudła przeciwko Polsce, wyrok z 26 października 2000 roku

Trybunał w Strasburgu po raz pierwszy przesądził, że z przewlekłością postępowania sądowego musimy poradzić sobie u nas w kraju, a nie zalewać trybunał tysiącami podobnych spraw. Polska musiała stworzyć specjalny środek odwoławczy. Od 2004 roku możemy się skarżyć do sądu wyższej instancji na przewlekłość postępowania i z tego tytułu uzyskać rekompensatę za naszą krzywdę.

2. Broniowski przeciwko Polsce, wyrok z 22 czerwca 2004 roku

Trybunał w Strasburgu zmierzył się z problemem braku odszkodowań za mienie pozostawione przez polskich obywateli po 1945 roku za rzeką Bug, na terytorium obecnej Litwy, Białorusi czy Ukrainy („mienie zabużańskie”). Był to pierwszy w historii trybunału w Strasburgu wyrok pilotażowy. Za pomocą jednej sprawy trybunał poradził sobie z tysiącami podobnych. W efekcie wyroku polski parlament stworzył kompleksowy mechanizm kompensacyjny dla „zabużan”. Natomiast procedura pilotażowa jest do dzisiaj stosowana z sukcesem przez ETPC w innych sprawach.

3. Bączkowski i inni przeciwko Polsce, wyrok z 3 maja 2007 roku

W 2005 roku prezydent Warszawy zakazał Parady Równości. Parada w geście obywatelskiego nieposłuszeństwa i tak przeszła ulicami miasta, ale organizatorzy nie złożyli broni. Poskarżyli się do trybunału w Strasburgu, że działania władz miejskich naruszyły ich wolność organizowania pokojowych zgromadzeń oraz zakaz dyskryminacji. W efekcie doprowadzili do rozstrzygnięcia o przełomowym znaczeniu dla praw osób LGBT+ nie tylko w Polsce, ale także w innych państwach.

4. Tysiąc przeciwko Polsce, wyrok z 20 marca 2007 roku

W sprawie Alicji Tysiąc trybunał stwierdził, że władze polskie nie realizują własnego prawa – kobiety spotykają się z odmową dokonania zabiegu aborcji, nawet jeśli znajdują się w sytuacji pozwalającej na taki zabieg (np. ciąża stanowi zagrożenie dla zdrowia lub życia). Po sprawie Alicji Tysiąc było jeszcze kilka wyroków dotyczących dostępu do legalnej aborcji. Za każdym razem Polska przegrywała. Praktyka zasadniczo się nie zmieniała. Po wyroku TK z 22 października 2020 roku „piekło kobiet” jest jeszcze większe. Dlatego też czekamy na kolejną serię strasburskich rozstrzygnięć.

5. Kauczor przeciwko Polsce, wyrok z 3 lutego 2009 roku

Pan Kauczor siedział w tymczasowym areszcie przez ponad siedem lat i nie doczekał się nawet wyroku sądu I instancji. W tej sprawie trybunał przesądził, że Polska ma systemowy problem ze stosowaniem tymczasowego aresztowania. Sprawa dała asumpt do reform proceduralnych i częstszego stosowania innych środków zapobiegawczych, zwłaszcza poręczeń majątkowych. Liczba aresztów tymczasowych znacząco się zmniejszyła. Niestety po 2015 roku znów wróciliśmy do praktyki nadmiernego stosowania aresztów. A w mediach raz na jakiś czas słyszymy, że niektóre osoby są pozbawione wolności, aby skruszały i doniosły coś na polityków lub inne osoby. Stąd popularny termin „areszty wydobywcze”.

6. Janowiec i inni przeciwko Rosji, wyrok z 21 października 2013 roku

Wyrok wprawdzie dotyczył Rosji, ale ma kluczowe znacznie dla polskich obywateli i naszej historii. Skarżącymi byli krewni 12 ofiar zbrodni katyńskiej. Trybunał w Strasburgu tylko w związku z jednym zarzutem uznał naruszenie Konwencji – braku należytej współpracy Rządu RP z trybunałem w zakresie przekazywania dokumentów. Stwierdził zaś, że nie można Rosji winić za niewyjaśnienie sprawy, gdyż Konwencja w Rosji obowiązuje tylko od 1998 roku i nie można jej stosować do oceny wydarzeń sprzed 58 lat. Wyrok strasburski był mocno rozczarowujący. Podejrzewam, że obecnie trybunał w Strasburgu nie byłby dla władz rosyjskich tak wyrozumiały, tym bardziej że Stowarzyszenie „Memoriał”, zabiegające od lat o wyjaśnienie zbrodni katyńskiej, niedawno zostało w Rosji zdelegalizowane.

7. Al-Nashiri przeciwko Polsce oraz Abu-Zubaydah przeciwko Polsce, wyroki z 24 lipca 2014 roku

W dwóch kompleksowych wyrokach trybunał w Strasburgu potwierdził, że Polska powinna być odpowiedzialna za pomoc w nielegalnym przetrzymywaniu osób w tajnym więzieniu CIA. Teraz już wiemy, że na terenie szkoły wywiadu w Starych Kiejkutach działało takie więzienie, a polskim służbom nie udało się zamieść sprawy pod dywan. Co ciekawe, kilka dni temu specjalny organ ONZ orzekł, że jeden ze skarżących w tej sprawie – Abu-Zubaydah – jest od lat nielegalnie przetrzymywany w Guantanamo i że nie można mu postawić żadnych zarzutów.

8. M.K. i inni przeciwko Polsce, wyrok z 23 lipca 2020 roku

W marcu 2017 roku grupa adwokatów pod egidą Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie pojawiła się na granicy polsko-białoruskiej w Brześciu-Terespolu. Odebrali pełnomocnictwa od osób, którym Straż Graniczna nie pozwoliła na złożenie wniosku o nadanie statusu uchodźcy i wjazd do kraju. Działania adwokatów doprowadziły do przełomowego wyroku ETPC potępiającego tego typu praktykę. Niestety, od sierpnia 2021 roku obserwujemy zupełnie inną taktykę władz – wywózki (push back) osób, które przekroczyły granicę polsko-białoruską. Organizacje społeczne działające na granicy pokazują, na czym współcześnie polega człowieczeństwo. Niestety sprawy dotyczące rażącego naruszenia prawa uchodźczego na stałe zagościły w krajobrazie funkcjonowania polskiego państwa. Trybunał w Strasburgu jeszcze nieraz będzie się na ten temat wypowiadał.

9. Paweł Juszczyszyn przeciwko Polsce, wyrok z 6 października 2022 roku

Spośród licznych spraw dotyczących kryzysu praworządności wybrałem sprawę Pawła Juszczyszyna. Pamiętamy jego historię – zawieszenie przez Izbę Dyscyplinarną za to, że zdecydował się weryfikować, czy sędziowie powołani do neoKRS mieli wystarczającą liczbę podpisów pod swoimi kandydaturami. W tej sprawie trybunał w Strasburgu po raz pierwszy w historii polskich spraw stwierdził naruszenie artykułu 18 Konwencji. Uznał, że procedury prawne zostały instrumentalnie wykorzystane do celów pozaprawnych. Tego typu sprawy zdarzały się wcześniej jedynie Rosji, Turcji czy Azerbejdżanowi. Pozostałe sprawy dotyczące praworządności w Polsce jeszcze długo będą dla nas istotne – Polska musi naprawić systemowy problem nominacji sędziowskich dokonywanych przez neoKRS.

10. Kornicka-Ziobro przeciwko Polsce, wyrok z 20 października 2022 roku

Nie było w historii postępowań przed ETPC sprawy, która wzbudziłaby tyle kontrowersji politycznych. Sam wyrok był dość przewidywalny – trybunał w Strasburgu stwierdził, że Polska nie naruszyła standardów w zakresie wyjaśniania okoliczności śmierci ojca Zbigniewa Ziobry. Reportaż redaktor Marty Gordziewicz dla Czarno na białym TVN24 wskazywał, że być może interesy państwa polskiego nie były w tej sprawie należycie reprezentowane ze względu na interes prywatny Ministra Sprawiedliwości.

CO WSPÓLNEGO MA ŚRODEK NA POTENCJĘ DLA MĘŻCZYZN Z PRAWORZĄDNOŚCIĄ?

.

Kilka lat temu firma Advance Pharma Sp. z o.o. próbowała wprowadzić do obrotu środek na potencję dla mężczyzn. Okazało się, że w suplemencie diety znajduje się szkodliwa substancja. W wyniku decyzji Głównego Inspektora Farmaceutycznego spółka wycofała produkt z rynku, a zapasy suplementu zniszczyła. Mając jednak wątpliwości co do zgodności z prawem decyzji GIF, pozwała Skarb Państwa o odszkodowanie. Pozew został oddalony, a ostatecznie sprawa skończyła się w Sądzie Najwyższym. Izba Cywilna SN oddaliła kasację spółki.

W normalnych okolicznościach na tym zakończyłaby się sprawa. Ale z jednego powodu przejdzie ona do historii wymiaru sprawiedliwości. Kasację wniesioną do SN rozpoznawali bowiem sędziowie powołani wyłącznie przez Krajową Radę Sądownictwa w nowym składzie. Na to właśnie poskarżyła się Advance Pharma sp. z o.o. do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Twierdziła, że orzekanie w jej sprawie przez trzech neosędziów narusza artykuł 6 Europejskiej konwencji praw człowieka (prawo do sądu). 3 lutego 2022 roku strasburski trybunał przyznał rację i zasądził na rzecz spółki 15 tysięcy euro tytułem zadośćuczynienia i 3 tysiące euro tytułem zwrotu kosztów[44].

Przypomnijmy, że kilka lat temu doszło do bezprawnego przerwania kadencji dotychczasowych członków KRS. Na podstawie nowej ustawy od 2018 roku to Sejm wybiera piętnastu sędziów – członków KRS – a nie sędziowie spośród siebie. Tak ukształtowana KRS rozpatruje wnioski o nominacje sędziowskie, a sędziowie są następnie powoływani przez prezydenta. W ciągu ostatnich czterech lat do sądów różnych instancji trafiło wielu nowych sędziów. W przypadku Sądu Najwyższego w ten sposób zostały obsadzone dwie nowe izby – Izba Dyscyplinarna oraz Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych. Ponadto do pozostałych izb (w tym Izby Cywilnej) dokooptowano nowych sędziów.

Jednakże właśnie ten nowy tryb powoływania członków KRS stał się przyczyną większości konfliktów o praworządność. Z powodu nadmiernego wpływu polityków na powoływanie sędziowskich członków KRS, Krajowa Rada Sądownictwa została wyrzucona z Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa (European Network of Councils for the Judiciary). Status neosędziów jest regularnie kwestionowany w orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Wielu sędziów odmawia zasiadania w składach z udziałem neosędziów, czym ryzykują postępowania dyscyplinarne, a wręcz zawieszenie w wykonywaniu zawodu.

Bez przywrócenia konstytucyjnego trybu powoływania członków KRS nie można naprawić systemu praworządności w Polsce. Z każdym kolejnym dniem możemy obserwować psucie całego systemu, ponieważ nie znikają przyczyny kwestionowania ważności orzeczeń wydawanych przez nowych sędziów. Te przyczyny nie są już tylko teoretyczne, zapisane w dziełach naukowców. Wynikają one bezpośrednio z obowiązujących wyroków sądów europejskich. Zastępca RPO Maciej Taborowski nazwał to gnijącym polexitem[45].

Orzeczenie strasburskie w sprawie Advance Pharma sp. z o.o. ma jednak przełomowe znaczenie. W doktrynie tego typu wyroki nazywa się wyrokami quasi-pilotażowymi. Oznacza to, że trybunał w Strasburgu nie tylko rozpatruje skargę, która została mu przedstawiona. Przy tej okazji trybunał identyfikuje problem systemowy, który stanowi zarzewie całej sprawy, bez którego spór nie mógłby zaistnieć. Istotą zatem takiego wyroku jest właśnie nazwanie i opisanie problemu systemowego, a także wezwanie państwa do naprawienia sytuacji. Trybunał w Strasburgu wyraźnie wskazał, że dalsze funkcjonowanie KRS w takim kształcie będzie uwieczniało systemową dysfunkcję w procesie nominacji sędziowskich. Oznacza to, że tak długo jak Polska nie naprawi tego problemu, może się spodziewać kolejnych podobnych wyroków. Nadzór nad wykonaniem wyroku sprawuje Komitet Ministrów Rady Europy.

Wyrok w sprawie Advance Pharma sp. z o.o. nie jest ostateczny. Został wydany w składzie siedmiu sędziów. Sędzia Krzysztof Wojtyczek zgłosił zdanie uzupełniające (zgadza się z sentencją wyroku, ale miał wątpliwości dotyczące niektórych tez uzasadnienia). Rząd RP może ten wyrok jeszcze zaskarżyć do Wielkiej Izby ETPC. Ale w innych sprawach dotyczących praworządności, rząd prawie nie korzystał z tej możliwości. Zamiast tego wolał wyrok „zakrzyczeć” w mediach, a następnie skierować wniosek do Trybunału Konstytucyjnego.

Problem w tym, że ewentualny wyrok TK nie wystraszy polskich obywateli i spółek w kierowaniu kolejnych skarg do trybunału w Strasburgu. Będą mogli powołać się na stwierdzenie problemu systemowego w wyroku Advance Pharma sp. z o.o. i podważać orzeczenia wydawane przez neosędziów. Trybunał w Strasburgu będzie mógł wręcz automatycznie stwierdzać naruszenie Konwencji i nakazać wypłacenie zadośćuczynienia. Nieraz już tak było – jak trybunał przesądził o istnieniu problemu systemowego w postaci tymczasowego aresztowania (sprawa Kauczor przeciwko Polsce[46]), to później w kolejnych sprawach już nie zajmował się rozwlekłymi analizami prawnymi, tylko weryfikował, czy areszt jest rzeczywiście nadużywany, a następnie przyznawał zadośćuczynienie. Podobnie działo się w przypadku przewlekłości postępowań sądowych czy przeludnienia w celach więziennych.

Nominacji dokonanych przez neoKRS było już sporo. Podobnie wyroków wydawanych przez neosędziów. Można zatem spodziewać się setek spraw kierowanych do trybunału w Strasburgu, a w konsekwencji licznych wyroków stwierdzających naruszenie prawa do sądu i przyznających z tego tytułu zadośćuczynienie. Znawcy polskiej rzeczywistości powiedzą: no dobrze, ale rząd nie będzie płacił zadośćuczynień, bo nie będzie uznawał tych wyroków. W praktyce to nie takie proste. Nawet jeśli TK będzie napinał muskuły, to wyroki strasburskie będą tytułami egzekucyjnymi. Sprawni prawnicy na ich podstawie pieniądze od Skarbu Państwa wcześniej czy później wyszarpią.

Kiedy prawnicy analizowali świeżo ogłoszony wyrok w sprawie Advance Pharma sp. z o.o., prezydent Andrzej Duda ogłaszał swój pomysł na rozwiązanie problemu Izby Dyscyplinarnej. Naszła mnie refleksja, że nie wystarczy odmówić kilku „zdrowasiek”, aby naprawić jeden z grzechów i dostać obrazek ze świętym (czyli pieniądze z Krajowego Planu Odbudowy). Konieczne jest rzeczywiste, głębokie odkupienie win. Tak jak to robił Robert de Niro w filmie Misja, ciągnący w wielkim worze całe swoje uzbrojenie przez amazońską dżunglę. Powołanie KRS w nowym składzie to grzech pierworodny wpływający na system całego wymiaru sprawiedliwości. Trybunał w Strasburgu nazwał go grzechem „systemowym”. Nie odbudujemy praworządności bez naprawienia KRS.

MITY NAROSŁE WOKÓŁ KARTY PRAW PODSTAWOWYCH

.

Wokół Karty praw podstawowych Unii Europejskich powstało wiele mitów. Warto poświęcić kilka słów na dodatkowe wyjaśnienia, skąd się biorą nieporozumienia narosłe wokół tego ważnego aktu unijnego prawodawstwa.

Mit 1 – Karta praw podstawowych UE w Polsce nie obowiązuje

Nic bardziej błędnego. Karta praw podstawowych UE od czasu traktatu z Lizbony jest częścią prawa pierwotnego UE. Traktat o Unii Europejskiej od 2 grudnia 2009 roku wyraźnie wskazuje – Karta jest prawnie obowiązująca. Faktycznie wcześniej występowały zawirowania związane z jej mocą prawną. Najpierw, po traktacie z Nicei, Karta była jedynie deklaracją uroczyście ogłoszoną przez Komisję Europejską, Radę Unii Europejskiej oraz Parlament Europejski. Potem, w czasie szczytu w Lizbonie, Wielka Brytania i Polska złożyły protokół ograniczający stosowanie Karty praw podstawowych UE w zakresie ochrony praw socjalnych. Jednakże w praktyce protokół ten nie ma obecnie praktycznie żadnego znaczenia, co potwierdził Trybunał Sprawiedliwości UE. Jednak „czarny PR” wokół Karty pozostał, stąd ten mit trzeba cały czas rozwiewać.

Mit 2 – Karta praw podstawowych to kolejna umowa międzynarodowa dotycząca praw człowieka

Karta to część prawa unijnego. Nie można jej porównywać do takich umów jak Europejska konwencja praw człowieka czy Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami. Karta to raczej dokument porównywalny z drugim rozdziałem naszej Konstytucji (o prawach oraz wolnościach człowieka i obywatela). Słowem to zestaw praw, który obowiązuje w kontekście wykonywania władzy na szczeblu unijnym. Jeśli zatem komisarz do spraw środowiska, oceanów i rybołówstwa podejmuje decyzje dotyczące dorsza, wskutek czego rybacy z Darłowa nie mogą zabierać turystów na wędkowanie, to wtedy działa Karta, a nie nasza Konstytucja. Karta musi być stosowana i przestrzegana przez wszystkie organy i instytucje unijne, ale także państwa członkowskie UE, jeśli stosują one prawo unijne.

Mit 3 – Karta praw podstawowych UE nie ma większego znaczenia praktycznego

Jest absolutnie inaczej. Karta jest na co dzień stosowana przez wszystkie organy i instytucje unijne. Nie mruga się okiem, nie ignoruje jej postanowień w procesie legislacyjnym, nie lekceważy jej znaczenia, tylko traktuje się ją maksymalnie poważnie. Nie można już zliczyć orzeczeń TSUE, które interpretowały postanowienia Karty praw podstawowych.

Poza tym Karta wzmacnia kompetencje legislacyjne UE. Jeśli – przykładowo – Unia Europejska przygotowuje przepisy dotyczące ograniczenia pozwów SLAPP (czyli tych, które mają uciszać dziennikarzy i działaczy społecznych), to wartość w postaci wolności słowa, wynikająca także z Karty, ma znaczenie dla myślenia unijnego o tym problemie. Zauważmy, że UE ma sporo kompetencji legislacyjnych – dotyczą choćby prawa do prywatności, prawa azylowego, gwarancji procesowych w sprawach karnych, ochrony środowiska czy przeciwdziałania dyskryminacji. Różne unijne działania legislacyjne są inspirowane wartościami wynikającymi z Karty.

Mit 4 – Karta praw podstawowych reprezentuje wartości, które są nam obce

W polskiej debacie publicznej często odzywają się głosy, że Unia Europejska coś nam narzuca, wpływa na nasze wartości konstytucyjne, narusza suwerenność. Słyszeliśmy to choćby w kontekście wyroku TSUE o planach urządzenia lasów[47]. Ale w istocie Karta praw podstawowych UE reprezentuje dokładnie te same wartości, które wynikają z naszej Konstytucji. Jeśli porównamy postanowienia rozdziału drugiego polskiej ustawy zasadniczej z Kartą, to znajdziemy niewiele rzeczywistych różnic. Co więcej, niektóre prawa (np. prawo do czystego środowiska) są mocniej gwarantowane na gruncie naszej Konstytucji niż na gruncie Karty. Zasada ochrony godności ludzkiej, praworządności, proporcjonalności, dobrej administracji, równości, przejrzystości władzy publicznej to także nasze wartości konstytucyjne. Nie dajmy sobie narzucić innej narracji przez tych, którzy chcieliby wartości konstytucyjne utożsamiać z bieżącymi interesami partii rządzącej, w czym wspomaga ich podporządkowany im Trybunał Konstytucyjny.

Mit 5 – Monitorowanie wykorzystania funduszy unijnych pod kątem przestrzegania Karty będzie pozorne

W przypadku każdego instrumentu unijnego istnieje ryzyko gry pozorów w kontekście przestrzegania zasad horyzontalnych. Można powoływać się na Kartę, wymieniać ją w dokumentach programowych, instrukcjach grantowych, zaznaczać okienka w formularzach o spełnieniu kryteriów. Stosować grantową „kreatywność”. Ale w praktyce nie wyciągać wniosków z tego, czym jest rzeczywiste horyzontalne oddziaływanie takich instrumentów.

Jednak możliwy jest również inny scenariusz, co pokazała walka z uchwałami przeciwko ideologii LGBT. W UE jakakolwiek dyskryminacja ze względu na orientację seksualną nie przejdzie. Fundusze nie popłyną. Basenu czy ośrodka kultury w danej gminie się nie wybuduje, skoro stosuje się wrogą retorykę wobec osób LGBT. Jednakże taka reakcja była możliwa tylko dzięki silnemu społeczeństwu obywatelskiemu oraz mediom. Zatem cieszy mnie, że w komitetach monitorujących wykorzystanie środków unijnych będą zasiadały osoby znające i rozumiejące Kartę. Od ich doświadczenia zależy bardzo wiele – mogą stanowić znakomitą przeciwwagę dla tych, którzy chętnie środki unijne wykorzystaliby do promowania wartości sprzecznych z prawami człowieka.

X

PRZYSZŁOŚĆ PRAW CZŁOWIEKA

Barometr nastrojów społecznych

Pierwodruk pt. Ewolucja praw człowieka. Kobieta zakochała się w bojowniku ISIS, chce wrócić do Polski. Czy państwo powinno jej pomóc?

„Gazeta Wyborcza”, 19.11.2022, s. 21.

Czy trybunał w Strasburgu potrzebuje dopalaczy?

Źródło: <polityka.pl>, 22.04.2022, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/swiat/2163207,1,bodnar-dla-polityki-czy-trybunal-w-strasburgu-potrzebuje-dopalaczy.read [dostęp 6.06.2023].

Sześć nowych praw

Pierwodruk pt. Sześć nowych praw. Dla każdego człowieka, aby lepiej chronić się przed nadużyciami władzy

„Gazeta Wyborcza”, 23.10.2021, s. 5.

BAROMETR NASTROJÓW SPOŁECZNYCH

.

Wyobraźmy sobie Joannę z Polski, która kilka lat temu zakochała się w przystojnym Ahmedzie. Poznali się na wyjeździe turystycznym, później korespondowali. Namówił ją, aby przyjechała do niego do Syrii. Jednak Ahmed okazał się bojownikiem ISIS. Zginął na wojnie. Tymczasem Joanna urodziła dziecko i wraz z nim trafiła do obozu dla uchodźców Al-Hawl, znajdującego się przy granicy syryjsko-irackiej. Chciałaby wrócić do Polski, ale nie ma takiej fizycznej możliwości, gdyż bez pomocy własnego państwa nie można się wydostać z obozu. Państwo polskie jednak niespecjalnie jest zainteresowane udzieleniem jej pomocy.

Ktoś mógłby powiedzieć – jej wina. Tak się czasami w życiu dzieje, że podejmujemy decyzje, za które musimy zapłacić – przecież państwo nie ma obowiązku pomagać każdemu obywatelowi, którego losy splotły się z wydarzeniami historycznymi. Tymczasem Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał wyrok dotyczący obywatelek Francji, które znalazły się w podobnej sytuacji (sprawa H.F. i inni przeciwko Francji, wyrok z 14 września 2022 roku). Wielka Izba Trybunału stwierdziła, że to na państwie spoczywa obowiązek pomocy takiemu obywatelowi i sprowadzenia go do ojczyzny. Słowem, nawet jeśli obywatel wpadł w tarapaty z własnej winy, to państwo powinno mu zapewnić możliwość repatriacji.

Trybunał w Strasburgu wywiódł to „prawo do repatriacji” z rzadko stosowanego przepisu, który stanowi, że nikt nie może być pozbawiony prawa wstępu na terytorium państwa, którego jest obywatelem[48]. Podobny przepis znajdujemy w Konstytucji RP (artykuł 52 ustęp 4). Jego zwyczajna interpretacja powinna oznaczać, że jeśli obywatel pojawi się na granicy własnego państwa, to nie można mu powiedzieć: stop, panu dziękujemy. Również osoba, której ukradziono dokumenty i pieniądze gdzieś w odległym zakątku świata, powinna uzyskać wsparcie od służb konsularnych własnego państwa i móc powrócić do kraju. Wspomnijmy także los obywateli, którzy szybko wracali do Polski na początku fali pandemii, dzięki zorganizowanemu przez polskie państwo programowi powrotów lotniczych.

Jednakże w przypadku naszej pani Joanny sytuacja jest zupełnie inna. Ona nie może się wydostać z obozu dla uchodźców, nie może kupić biletu na samolot i dotrzeć do najbliższego konsulatu. Wydostanie się z obozu wymaga aktywnego i ponadnormatywnego zaangażowania jakiegoś zewnętrznego podmiotu. Trybunał w Strasburgu potwierdził, że skuteczne niesienie takiej pomocy jest obowiązkiem państwa, które powinno podjąć różnego rodzaju działania dyplomatyczne i praktyczne.

Powyższe orzeczenie jest ciekawym przykładem, jak mogą się rozwijać standardy dotyczące praw człowieka. Nie są stałe – cały czas ewoluują, zmieniają się, uwzględniają nowe sytuacje i potrzeby społeczne. To nieraz naraża koncepcję praw człowieka na krytykę, zwłaszcza jeśli zmiany postępują zbyt szybko lub są zbyt radykalne dla opinii publicznej. Dlatego warto się zastanowić, pod wpływem jakich mechanizmów pewnego dnia zaczynamy mówić, że w danej sytuacji władze publiczne naruszają konkretne prawa człowieka, choć jeszcze kilka lat temu nie była ona w ogóle postrzegana w tych kategoriach.

Najważniejszą metodą zmiany jest kodyfikacja praw człowieka w dokumentach przyjmowanych przez organizacje międzynarodowe. Od tego się przecież zaczęło – Powszechna deklaracja praw człowieka z 1948 roku określiła, czym w ogóle są prawa człowieka oraz jaki jest ich podstawowy katalog. A później przyjmowano kolejne umowy międzynarodowe określające nowe prawa i standardy. Umowy międzynarodowe są zazwyczaj poprzedzane pracami różnych wyspecjalizowanych organów i instytucji. Dla przykładu, zanim powstała Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, przyjęto liczne deklaracje międzynarodowe, opinie i stanowiska, które wskazywały, jak ważne jest szczególne traktowanie takich osób.

Zdarza się, że koncepcja rozwoju niektórych praw jest promowana przez poszczególne państwa. Na przykład Dania walczy o prawo do pełnej rehabilitacji ofiar tortur. Austria zajmuje się problemem bezpieczeństwa dziennikarzy jako gwarancji wolności słowa. Irlandia promuje standardy dotyczące poszanowania praw obrońców praw człowieka. Również Polska ma swoje zasługi – mało kto pamięta, że koncepcja ochrony praw dziecka, sięgająca tradycji korczakowskich, zaowocowała przyjęciem w 1989 roku Konwencji o prawach dziecka. Za każdym razem jednak stworzenie jednolitego standardu praw człowieka poprzedzone jest intensywnymi działaniami dyplomatycznymi, często wyrastającymi z doświadczeń, wrażliwości, ale także swoistego wizjonerstwa ekspertów i dyplomatów z różnych państw.

Ale jest także druga metoda zmian w zakresie rozumienia praw człowieka – poprzez orzecznictwo sądów międzynarodowych. Tak właśnie stało się w przypadku „prawa do repatriacji”. Sądy międzynarodowe przyglądają się najważniejszym umowom międzynarodowym dotyczącym praw człowieka i odnosząc się do konkretnych przypadków, dostrzegają w nich nowe gwarancje dla jednostki. Ten proces nazywa się ewolucyjną interpretacją praw człowieka.

Taka metoda działania jest czasami niezbędna. Umowy międzynarodowe najzwyczajniej w świecie mogły nie przewidzieć, w jakim kierunku rozwinie się nasza cywilizacja. Spójrzmy na Europejską konwencję praw człowieka, na podstawie której orzeka trybunał w Strasburgu. W 1950 roku, kiedy powstała Konwencja, trudno było przewidzieć, że tajemnica korespondencji obejmie nie tylko tradycyjne listy, ale także e-maile, SMS, billingi telefoniczne czy informacje wymieniane za pomocą komunikatorów. Z kolei przepisy antydyskryminacyjne w Konwencji nie wymieniają takich przyczyn zakazanej dyskryminacji, jak orientacja seksualna, stan zdrowia, wiek czy nawet niepełnosprawność. Dlaczego? Bo w 1950 roku rozwój społeczny koncentrował się na zupełnie innych kwestiach. W wielu państwach demokratycznych karano osoby homoseksualne za to, co robią w sypialni, a osób niepełnosprawnych nie dopuszczano do normalnego życia społecznego. Ale siedem dekad później jesteśmy w zupełnie innej sytuacji i określone standardy postępowania wydają nam się oczywiste. Stało się to w dużej mierze dzięki rozwojowi orzecznictwa.

W debacie publicznej pojawiają się nowe propozycje praw jednostki. Niemiecki pisarz Ferdinand von Schirach w manifeście Każdy człowiek postuluje dodanie sześciu nowych praw do Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. Najbardziej intrygująca propozycja to „prawo do prawdy” – nie powinniśmy być okłamywani przez osoby, które pełnią urzędy publiczne. Z kolei António Guterres, sekretarz generalny ONZ, zaproponował, aby do 2030 roku powszechny dostęp do internetu stał się prawem człowieka. W niektórych państwach obniża się wiek wyborczy do 16 lat. W jeszcze innych udział w wyborach lokalnych jest ściśle związany ze stałym miejscem zamieszkania, a nie z posiadanym obywatelstwem. Z kolei środowiska osób LGBT+ konsekwentnie domagają się pełnej równości małżeńskiej.

Granicą ewolucji praw człowieka jest poziom akceptacji ze strony społeczeństw demokratycznych. Sądy międzynarodowe mogą sobie pozwolić na postępującą interpretację tak długo, jak nie spotyka się to z nadmiernym sprzeciwem ze strony społeczeństw oraz państw. Bo jeśli sądy przesadzą w swojej progresywności, to muszą się liczyć z ryzykiem obniżenia wiarygodności i legitymizacji społecznej. Sukces organizacji międzynarodowych również mierzy się nie tyle ilością przyjmowanych umów, ile raczej tym, czy umowy te są powszechnie ratyfikowane, szanowane i stosowane przez państwa. Patrząc z perspektywy ponad trzech dekad od przyjęcia Konwencji o prawach dziecka, trzeba stwierdzić, że jest ona dużym sukcesem (196 ratyfikacji).

Przypadek pani Joanny może obecnie wydawać się czymś nowatorskim. Ale prawdopodobnie za pięć czy dziesięć lat prawo do repatriacji w takich sytuacjach będzie zupełnie oczywiste. Bo ewolucja praw człowieka w gruncie rzeczy służy jednostce oraz jest barometrem nastrojów społecznych. Jest to w istocie wynik zwiększającej się empatii i wrażliwości na relacje jednostki z władzą publiczną.

CZY TRYBUNAŁ W STRASBURGU POTRZEBUJE DOPALACZY?

.

W kwietniu 2022 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka poinformował, że trafiła do niego skarga dotycząca zakazu sprzedaży dopalaczy w Polsce. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie to, że skarga została zakomunikowana polskiemu rządowi po ponad siedmiu latach od jej złożenia[49]. Myślę, że nawet najbardziej wytrwali obserwatorzy naszego życia publicznego zapomnieli, do czego skarga ta nawiązuje. Tymczasem powinna nas ona skłaniać do poważniejszych rozważań na temat efektywności ochrony praw człowieka w Europie.

Jakieś dziesięć lat temu premier Donald Tusk wytoczył wojnę producentom dopalaczy. Na liście zakazanych substancji znalazł się między innymi środek o nazwie „Tajfun”. Pracownicy inspekcji sanitarnej w sposób dość pospieszny i wątpliwy pod względem zgodności z regułami proceduralnymi zamykali lokale handlujące dopalaczami bądź konfiskowali znaleziony podejrzany towar, także przypominający „Tajfun”, sprzedawany jako „produkt kolekcjonerski”. Następnie toczyły się sprawy przed sądami administracyjnymi. Sądy nawet uznawały rację skarżących, ale ostatecznie zatwierdzały działania władz. Dlatego też niektórzy sprzedawcy ostatecznie poskarżyli się do trybunału w Strasburgu. Tak właśnie zrobiła właścicielka sex shopu, która oprócz sprzedaży różnych gadżetów erotycznych handlowała dopalaczami.

W przypadku trybunału w Strasburgu niestety dość często sprawdza się powiedzenie, że sprawiedliwość opóźniona nie jest żadną sprawiedliwością. I można byłoby napisać cały artykuł na temat różnych opóźnionych spraw, trwających nawet dekadę. Pamiętam, że kiedyś reprezentowałem mężczyznę, który jako hipis został przez policję pobity na terenie wrocławskiego squatu. W Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w dniu ogłoszenia wyroku strasburskiego pojawił się porządny biznesmen w garniturze, nieprzypominający młodzieńca z dredami. A cała sytuacja była dla niego podobnie odległym wspomnieniem jak referendum w sprawie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej. Zatem nawet wtedy, kiedy trybunał w Strasburgu wydaje słuszne wyroki, to ich wydźwięk i znaczenie dla systemu ochrony praw człowieka są pomniejszone ze względu na upływ czasu.

Myślę, że wielu adwokatów, radców prawnych i mnóstwo innych osób zaangażowanych w strasburskie sprawy mogłoby opowiedzieć podobne historie. Ale być może ważniejsze jest zastanowienie się nad przyczynami kryzysu. Trybunał w Strasburgu jest od lat ofiarą własnego sukcesu. Każda osoba, której prawa – gwarantowane Europejską konwencją praw człowieka – zostały naruszone, może się do trybunału poskarżyć. Również obywatele polscy pisali liczne skargi do ETPC – podobnie zresztą jak obywatele Rosji, Ukrainy, Serbii, Rumunii, Gruzji i wielu innych państw, cierpiący z powodu systemowych naruszeń praw człowieka. Skargi dotyczyły przewlekłości postępowań, problemów własnościowych, warunków w więzieniach, brutalności policji, rzetelności procesów. Słowem, zwyczajne ludzkie sprawy, w których każdy szukał odrobiny sprawiedliwości, zrozumienia, wysłuchania, poszanowania godności.

Trybunał w Strasburgu przy wsparciu Rady Europy od lat podejmuje starania, by poradzić sobie z własnym sukcesem. Stosuje mechanizmy lepszego filtrowania spraw (aby nie przepuszczać tych, z którymi można poradzić sobie lokalnie), zachęca do ich polubownego kończenia, stosuje procedury pilotażowe pozwalające na rozwiązanie konkretnego problemu za pomocą jednej, potężnej sprawy. Trybunał wprowadził także metodę priorytetyzacji spraw. Każda sprawa jest na wstępie klasyfikowana jako należąca do określonej kategorii ważności, a następnie nadawany jest jej odpowiedni stopień pilności. Sprawy dotyczące kwestii fundamentalnych, jak prawo do życia, zakaz tortur czy zakaz niewolnictwa, trafiają do pierwszej kategorii. Mają szansę na rozpatrzenie nawet w ciągu jednego roku. Bardzo istotne są także sprawy rozwijające orzecznictwo, jak np. niedawna seria dotycząca niezależności sądownictwa w Polsce. Istotne są także sprawy, w których można danym problemem zająć się systemowo, a tym samym ograniczyć napływ kolejnych skarg.

Naruszenia prawa własności w kontekście polityki walki z „dopalaczami” nie znajdują się wysoko na liście strasburskich priorytetów. Dlatego rozpoznawane są bardzo długo, czasami nawet wiele lat. Na pozór można by się z tym podejściem zgodzić. Ale po głębszym zastanowieniu się może przyjść refleksja. Czy możemy krzywdę konkretnej osoby (przedsiębiorcy) różnicować? Czy możemy mówić, że niektóre naruszenia praw człowieka są ważniejsze niż inne? Przecież za każdą taką sytuacją zazwyczaj kryje się jakieś poczucie krzywdy, frustracji, braku zaufania do państwa oraz do rządów prawa.

Dlatego sprawa domniemanego sprzedawcy dopalaczy powinna nas skłaniać do zastanowienia, czy aby czasami sam Europejski Trybunał Praw Człowieka nie potrzebuje dopalaczy. Oczywiście nie po to, aby popaść w jakieś halucynacje, ale by przyspieszyć własne procedury. Tylko jak taką „kurację” zaordynować?

Po pierwsze, Europejski Trybunał Praw Człowieka jest od lat niedofinansowany. Jeśli porówna się budżety trybunału w Strasburgu z budżetem Trybunału Sprawiedliwości UE w Luksemburgu, to ten pierwszy wygląda jak bardzo ubogi krewny. Budżet jest kilka razy mniejszy, a przecież odpowiedzialność znacząca i wpływająca na funkcjonowanie całej Europy. Zwiększenie budżetu mogłoby pozwolić na zatrudnienie dodatkowych setek prawników. Sprawy indywidualne mają to do siebie, że nie można ich rozwiązywać za pomocą sztucznej inteligencji. To był zresztą dla mnie zawsze największy problem jako RPO – jak spowodować, aby mieć wystarczającą liczbę prawników do różnych systemowych typów skarg.

Po drugie, rozwój Rady Europy był przez lata blokowany przez Federację Rosyjską – nie tylko ze względu na liczne przegrywane sprawy przed trybunałem w Strasburgu. Rada Europy starała się pogodzić interesy polityczne swoich państw członkowskich, ale dopiero teraz widzimy, że Putinowi chodziło o osłabienie jednej z organizacji międzynarodowych. Co więcej, Rosja inspirowała inne państwa w dziele niszczenia, kwestionowania oraz podważania znaczenia tej organizacji. Tymczasem aktualna sytuacja pokazuje, jak ważny jest multilateralizm w relacjach między państwami oraz jak istotne znaczenie dla obywateli mogą mieć silne organizacje międzynarodowe. Skoro Rosji już nie ma w Radzie Europy, to warto się zastanowić, jak organizacja ta powinna funkcjonować w nowej, odnowionej, opartej na wartościach demokracji liberalnej, Europie. Wzmocnienie trybunału w Strasburgu powinno być jednym z ustaleń planowanego czwartego szczytu Rady.

Po trzecie, od lat dyskutuje się na temat przystąpienia Unii Europejskiej do Europejskiej konwencji praw człowieka. Jeszcze pod koniec lat 90. pisałem na ten temat pracę magisterską. Od tego czasu wylano mnóstwo atramentu na stanowiska, opinie prawne i nic się nie zmieniło. UE jest stroną umów międzynarodowych takich jak Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, ale do Europejskiej konwencji praw człowieka przyłączyć się nie chce. Tej kwestii poświęcony jest nawet specjalny przepis Traktatu o Unii Europejskiej, upoważniający UE do przystąpienia do Konwencji. Wygląda jednak na to, że dominujące znaczenie ma rywalizacja o palmę pierwszeństwa między trybunałem w Strasburgu a trybunałem w Luksemburgu. Luksemburg nie chciałby, aby jakikolwiek zewnętrzny organ oceniał jego wyroki. Co ważne, sądy i trybunały państw członkowskich nie mają z tym problemu (z wyjątkiem polskiego TK, ale to raczej aberracja niż reguła). Myślę, że w obecnej sytuacji organy UE powinny schować ambicje do kieszeni i zastanowić się, jak Wspólnota mogłaby wzmocnić system Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Przystąpienie do Konwencji, a także wsparcie Rady Europy, jest najprostszym sposobem.

Wojna w Ukrainie pokazuje, że europejska architektura ochrony praw człowieka wcale nie jest doskonała, ma sporo luk i niedoskonałości. Skorzystajmy z historycznej szansy i naprawmy to, co można zrobić bez większych trudności. Rosja w tym dziele już nie może przeszkadzać.

SZEŚĆ NOWYCH PRAW

.

Znany niemiecki pisarz i adwokat Ferdinand von Schirach opublikował manifest zatytułowany Każdy człowiek. Postuluje, abyśmy zastanowili się nad tym, czy obecnie obowiązujący katalog praw podstawowych jest adekwatny do stanu rozwoju społeczeństw. Twierdzi, że Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, przygotowana ponad 20 lat temu, nie nadąża za współczesnymi wyzwaniami. Ferdinand von Schirach wzywa do rzeczywistej dyskusji, jakich nowych praw potrzebujemy, aby lepiej się chronić przed nadużyciami władzy.

Dlaczego Ferdinand von Schirach chciałby rozszerzenia zakresu akurat Karty praw podstawowych Unii Europejskiej? Karta praw podstawowych stanowi część prawa pierwotnego Unii Europejskiej, ma taką samą moc obowiązywania jak traktaty europejskie. Bezpośrednio wpływa na działalność organów i instytucji unijnych, ale także wiąże państwa członkowskie, kiedy wykonują one kompetencje unijne (np. wsparcie rolników czy stosowanie przez sądy Europejskiego nakazu aresztowania). Przez pryzmat Karty prześwietlane są wszystkie projekty aktów prawnych przyjmowanych na szczeblu unijnym. Również wszystkie polityki unijne muszą być do niej dostosowane. Dlatego też poszerzenie zakresu Karty prowadziłoby do dużej skuteczności przyjętych rozwiązań. Nie byłyby to mgliste postulaty, ale konkretne prawa – obowiązujące i egzekwowane na szczeblu unijnym.

W ramach inicjatywy „Każdy człowiek” Ferdinand von Schirach proponuje dodanie sześciu nowych praw do Karty praw podstawowych UE. Są to: (I) prawo do czystego środowiska, (II) prawo do cyfrowego samostanowienia, (III) zakaz nadmiernego wykorzystywania algorytmów, (IV) prawo do prawdy, (V) zakaz oferowania towarów wytworzonych z naruszeniem praw człowieka, (VI) prawo dostępu do sądów europejskich w przypadku systemowego łamania praw podstawowych.

Niektóre z tych praw mogą się wydawać oczywiste, jak np. prawo do czystego środowiska. Ale okazuje się, że Karta praw podstawowych UE była w tym zakresie nadzwyczaj skromna. Wskazywała, że obowiązek dbałości o środowisko jest jedną z zasad polityki unijnej, ale nie przedstawiała czystego środowiska jako prawa, którego obywatele UE mogliby się bezpośrednio domagać. Tego typu zmiana prawna mogłaby mieć fundamentalne znaczenie dla prowadzenia strategicznych postępowań przeciwdziałających zmianie klimatu. Dla przykładu niemiecki Federalny Trybunał Konstytucyjny analizował ustawę o ochronie klimatu. Stwierdził, że jej mało ambitne cele w istocie naruszają prawa przyszłych pokoleń, ale także zasadę solidarności z tymi, którzy żyją w państwach i regionach już teraz doświadczających katastrofy klimatycznej. Wyobraźmy sobie, że podobnego rodzaju rozstrzygnięcia są wydawane na poziomie Trybunału Sprawiedliwości UE. Mogłyby stanowić znacznie większy impuls do zielonych reform niż niejedna demonstracja czy petycja.

Przepisy dotyczące cyfrowego samostanowienia, nadmiernego wykorzystywania algorytmów i sztucznej inteligencji również wydają się oczywiste. Jednak pod koniec lat 90., kiedy tworzona była Karta praw podstawowych, mało kto mógł przewidzieć tak szybki rozwój technologiczny. Pamiętam, że wtedy ujęcie w Karcie zakazu dyskryminacji ze względu na „cechy genetyczne” było uznawane za niezwykłą progresywność, teraz zaś jest czymś zupełnie normalnym.

Nowe technologie pomagają nam w codziennym życiu, ale też niosą zagrożenie. Jeśli nie marzy nam się społeczeństwo nadzorowane na wzór Chin, jeśli nie chcemy być zdani na łaskę wielonarodowych korporacji, to raczej powinniśmy kontrolować dalszy rozwój technologii pod względem etycznym i możliwych naruszeń naszej podmiotowości i autonomii. Oczywiście w tym temacie sporo w UE już się dzieje (zwłaszcza rozwiązania legislacyjne dotyczące sztucznej inteligencji). Ale ujęcie zagadnień „technologicznych” w kategorii praw podstawowych będzie wymuszało konieczność weryfikacji wszystkich polityk i aktów prawnych – na zasadzie hierarchiczności. Przypomnijmy, że słynne RODO czerpało swoją inspirację także z twardych gwarancji ochrony prawa do prywatności i danych osobowych.

Bardzo ciekawy jest postulat dotyczący dezinformacji. Ferdinand von Schirach twierdzi, że powinniśmy mieć prawo ufać, że „oświadczenia składane przez osoby zajmujące stanowiska publiczne są prawdziwe”. To swoiste „prawo do prawdy” zmusza nas do zastanowienia, w jakim świecie żyjemy, zwłaszcza w Polsce. Przecież przekłamania, manipulacja informacją, żonglowanie statystykami, wprowadzanie w błąd, współpraca z wybranymi mediami to nasza polska codzienność. Maile ministra Dworczyka potwierdzają, jak daleko sięga taka praktyka. Tylko dzięki dziennikarzom i organizacjom społecznym możemy się przebijać przez kakofonię informacji i dezinformacji. Nawet jeśli tak się stanie, to nie zawsze można pokonać machinę propagandy państwowej. A przecież moglibyśmy oczekiwać, że jeśli ktoś sprawuje władzę, wykonuje zadania dla obywateli, służy im, to powinien mówić prawdę. Kłamać i manipulować mogą osoby prywatne – jest to część ludzkiego życia, czy nam się to podoba, czy nie. Ale nie powinny tak robić osoby, które pełnią funkcje publiczne. Wyobraźmy sobie, co by się mogło stać, gdyby takie prawo uzyskało status konstytucyjny. Moglibyśmy na przykład pozywać ministrów o naruszenie dóbr osobistych za to, że wprowadzili nas w błąd, okłamali, zmanipulowali. Brzmi jak utopia, ale może w świecie postprawdy powinniśmy wymagać więcej od tych, którzy nas reprezentują.

Globalizacja przynosi wiele zalet i zagrożeń. Od lat organizacje społeczne wskazują, że w ramach łańcucha dostaw powinniśmy dbać o to, że wyprodukowanie danego towaru nie wiąże się z naruszeniami praw człowieka. Media informowały o przypadkach szwalni wykorzystujących pracę niewolniczą czy o korporacjach naftowych niszczących lokalne środowisko. Jednak rzeczywista egzekucja tego postulatu sprowadzała się do przyjmowania norm społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR) przez przedsiębiorców. Niektóre korporacje się do nich stosowały, inne trochę mniej, a jeszcze inne uznawały, że liczy się tylko zysk i ewentualne naprawianie strat wizerunkowych. Stworzenie prawa, że mogą nam być oferowane jedynie towary sprawdzone pod względem „czystości” łańcucha dostaw, byłoby dużą rewolucją w Europie. A kto, jeśli nie UE ma być promotorem najbardziej zaawansowanych postaw moralnych i społecznych.

Ostatnie wskazywane przez Ferdinanda von Schiracha rozwiązanie to prawo do pozwu do sądów europejskich w przypadku systematycznego łamania praw podstawowych. Teoretycznie każdy obywatel UE ma możliwość przedstawiania skarg do sądów europejskich. Ale w przypadku TSUE jest to w istocie dość skomplikowane. W tym postulacie pobrzmiewa tęsknota za rozwiązaniem niemieckim, ale przeniesionym na szczebel unijny. W Niemczech skarga konstytucyjna nie tylko prowadzi do rozstrzygania wielu fundamentalnych spraw (np. w zakresie prawa do prywatności), ale też kształtuje szczególną relację między obywatelem a Federalnym Trybunałem Konstytucyjnym. Legitymizuje i wzmacnia moc orzeczniczą sądów. To samo powinno się wydarzyć na najwyższym szczeblu unijnego sądownictwa, a bliskość obywateli UE można zapewnić przez rzeczywistą dostępność mechanizmów prawnych i środków zaskarżenia.

Wierzę głęboko, że aktualne kryzysy praw człowieka przezwyciężymy. Wydostaniemy się z czasów mroku. Ale już teraz musimy kształtować nową agendę. Co więcej, dyskusja o przyszłości może się okazać atrakcyjna dla młodego pokolenia, zmęczonego codziennymi sporami i poszukującego odpowiedzi na pytania o tożsamość, bezpieczeństwo i przyszłość na naszej planecie. Inicjatywa „Każdy człowiek” daje szansę na zaczerpnięcie haustu świeżego powietrza w naszych trudnych debatach ideowych.

XI

ŚWIATLI OBYWATELE

Etyka solidarności

Źródło: Wykład w Europejskim Centrum Solidarności w Gdańsku pt. Etyka Solidarności. Refleksja w rocznicę podpisania Porozumień Sierpniowych, 31.08.2022.

Kościół, LGBT, wieś, dialog

Źródło: <natemat.pl>, 9.11.2021, https://natemat.pl/383253,adam-bodnar-z-tym-kosciolem-jaki-by-nie-byl-trzeba-wspolpracowac [dostęp 6.06.2023].

ACTA. Dziesięć lat minęło

Źródło: ACTA upadła, ale dużo zmieniła w naszej świadomości

<natemat.pl>, 23.11.2021, https://natemat.pl/385299,bodnar-acta-10-lat-minelo [dostęp 6.06.2023].

Finał WOŚP – święto społeczeństwa obywatelskiego

Źródło: Adam Bodnar o finale WOŚP: To święto społeczeństwa obywatelskiego,

<natemat.pl>, 1.02.2022, https://natemat.pl/394893,final-wosp-swieto-spoleczenstwa-obywatelskiego [dostęp 6.06.2023].

Polska Dama Rady Europy

Pierwodruk: „Polityka” nr 51, 13.12.2022, s. 9.

Laudacja na cześć „Wolnych Sądów”

Źródło: Laudacja Inicjatywy Wolne Sądy z okazji przyznania Europejskiej Nagrody Obywatelskiej, <archiwumosiatynskiego.pl>, 8.11.2021, https://archiwumosiatynskiego.pl/wpis-w-debacie/laudacja-inicjatywy-wolne-sady-z-okazji-przyznania-europejskiej-nagrody-obywatelskiej/ [dostęp 6.06.2023].

ETYKA SOLIDARNOŚCI

.

Chciałbym serdecznie podziękować za zaproszenie do wygłoszenia wykładu w tym szczególnym dniu. To dla mnie wielki zaszczyt, biorąc pod uwagę wspaniałą listę poprzednich mówców. Rok temu w tym miejscu występowała Věra Jourová, wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej, wielka obrończyni praworządności. Jej głos był niezwykle ważny dla obrony niezależności sądownictwa, a zwłaszcza dla okazania solidarności polskim sędziom.

Rok później jesteśmy w zupełnie innym miejscu historii. Choć problemy z praworządnością nie wygasły, a wręcz nabrały nowej wyrazistości, to jednak jest to zupełnie inny czas. Jeśli można porównać wyzwania 2021 roku do wiatru, to wtedy mieliśmy do czynienia z silnymi wiatrami pasatowymi. Zmieniały one nasze postrzeganie świata, stanowiły wyzwanie, ale byliśmy w stanie je do pewnego stopnia opisać i nauczyć się im przeciwdziałać. Teraz mamy do czynienia z nieustannym huraganem. Świat zmienia się na naszych oczach. Dzisiaj jesteśmy bogatsi o tragiczną wiedzę w porównaniu z tym, jak postrzegaliśmy świat w dniu wybuchu wojny 24 lutego 2022 roku. Niemniej wciąż nie możemy przewidzieć, które kolejne społeczeństwa zaleje tsunami nienawiści, a także ile jeszcze ludzi straci życie w wyniku barbarzyńskich działań Władimira Putina. Wojna uruchomiła trajektorię niespodziewanych zdarzeń, ale po to historia jest nauczycielką życia, abyśmy wyciągali z niej wnioski i przygotowywali się na przyszłość.

W takich przełomowych chwilach zastanawiamy się, jak się zachować, jakie zadania stawiać przed samym sobą, jak postępować. Naszym polskim dorobkiem historycznym jest tradycja „Solidarności”. To jest wkład polskiej myśli oraz czynu w historię cywilizacji. To jest inspiracja dla innych narodów, które wyzwalały się z sowieckiej dominacji, ale także dla tych, które dzięki inspiracji postacią Lecha Wałęsy zyskiwały siłę do jednoczenia się i działania na rzecz wolności.

Czym powinna być solidarność, wskazał nam ksiądz profesor Józef Tischner w swoim zbiorze esejów Etyka Solidarności. Różni autorzy, na czele z Wojciechem Bonowiczem, zadają sobie od lat pytania, na ile przemyślenia księdza Tischnera są aktualne współcześnie. Z pewnością nie można ich odnosić bezpośrednio do dzisiejszej sytuacji na zasadzie „jeden do jednego”. Sam ksiądz Tischner pewnie byłby takim podejściem poruszony i słuchając takiego mówcy, zakląłby soczyście po góralsku. Ale ksiądz Tischner i jego tok rozumowania może nas inspirować.

Ksiądz Tischner mówi, że „Człowiek jest zawsze solidarny z kimś i dla kogoś”. Stawia pytanie: „Z kim ma być nasza solidarność i dla kogo?”, a także „Jakimi uczynkami i dziełami może się ona wyrażać”. Zdaniem księdza Tischnera etyka solidarności chce być etyką sumienia. Ale aby ona zaistniała, konieczne jest sumienie. Nie wystarczy być obok. Trzeba kierować się podobnym światem wartości.

Powyższa mapa drogowa solidarności nakreślona przez księdza Tischnera pozwala nam lepiej zorientować się w kwestii, na czym współcześnie mogłaby polegać nasza solidarność. Zastanówmy się przede wszystkim, „dla kogo” ma być nasza solidarność. Według Tischnera solidarność „jest przede wszystkim dla tych, których poranili inni ludzie i którzy cierpią cierpieniem możliwym do uniknięcia, przypadkowym i niepotrzebnym. Nie wyklucza to solidarności dla innych, dla wszystkich cierpiących. Ale solidarność dla cierpiących przez ludzi jest szczególnie żywa, mocna, spontaniczna”.

Kierując się tymi słowami, spójrzmy dokoła i zastanówmy się, kto obecnie krzyczy głosem rozpaczy, kto nas alarmuje, kto zwraca uwagę na swoje problemy, komu dzieje się szczególna krzywda. Jest to oczywiście wybór subiektywny, bazujący na moim doświadczeniu osoby zajmującej się od lat prawami człowieka.

Twarz ofiary mają obecnie obywatele Ukrainy, którzy cierpią w wyniku straszliwej wojny, wojny niesprawiedliwej, wojny okrutnej, pozbawiającej schronienia milionów obywateli, zabijającej niewinne ofiary. To jest twarz dzieci z Mariupola, martwe twarze ofiar rosyjskiego barbarzyństwa w Buczy, twarz ludzi przymusowo wywożonych z Donbasu, twarz młodych ludzi, którzy powinni myśleć o pięknej przyszłości w Unii Europejskiej, a myślą o najbliższych – dzieciach lub rodzicach, o przetrwaniu, jedzeniu, bezpieczeństwie, cieple.

Twarz ofiary mają obecnie uchodźcy i migranci przekraczający granicę polsko-białoruską, którym funkcjonariusze państwa nie chcą pomóc, lecz stosują wobec nich karygodne metody push back. „Rzucają na druty”, odmawiają wody, pomocy medycznej, których dehumanizują, łamią podstawowe standardy międzynarodowe, a organizacje pomocowe potępiają.

Twarz ofiary mają przedstawiciele mniejszości niemieckiej, którzy jako jedyni padli ofiarą prawnie usankcjonowanej nacjonalistycznej nagonki. Zostali wyszczególnieni jako mniejszość, której nie należy się nauczanie języka mniejszości w pełnym wymiarze. Stało się to na podstawie rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki, bez pozoru jakiejkolwiek racjonalnej argumentacji. Bo takiej nie ma.

Twarz ofiary mają kobiety, które w wyniku oszukańczego wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie dostępności legalnej aborcji, są narażone na nieludzkie i poniżające traktowanie oraz zmuszane do podróży do innych państw, bo państwo polskie odmawia im podstawowych praw. Także, co szczególnie haniebne, odmawia wsparcia w tym zakresie ofiarom gwałtów z wojny w Ukrainie.

Twarz ofiary mają konkretne osoby nieheteronormatywne i transpłciowe, cierpiące przeszywający ból spowodowany opresją władzy publicznej. Osoby te w zależności od zapotrzebowania politycznego są wykorzystywane przez partię rządzącą do budowania poparcia. Nikt nie liczy się z ich uczuciami, potrzebą miłości czy poszanowania ich tożsamości płciowej. A wszelkie postulaty uregulowania ich podstawowych praw zbywane są rechotem wielu przedstawicieli tak zwanego suwerena w Sejmie.

Twarz ofiary mają sędziowie. Przede wszystkim ci zawieszeni w wykonywaniu zaszczytnej funkcji wymierzania sprawiedliwości w imieniu Rzeczypospolitej, ale także ci bezprawnie przenoszeni między wydziałami sądu, dyscyplinowani, szykanowani, przeżywający swoje dramaty w rodzinnym gronie, uznawani przez część kolegów i koleżanek za pięknoduchów i idealistów nierozumiejących prawdziwego życia i kompromisów. Podobny los spotyka niezależnych prokuratorów, przenoszonych z dnia na dzień do innych jednostek prokuratury, śledzonych Pegasusem, zmuszanych dyscyplinarnie do bezwzględnego podporządkowania, niepewnych, czy będą mogli kontynuować wykonywanie ukochanego przez siebie zawodu.

Twarz ofiary mają przedsiębiorcy zaskakiwani nagłymi zmianami regulacji, pozbawiani poczucia bezpieczeństwa i stabilności, którzy nie wiedzą, czy ich przedsiębiorstwa przetrwają najbliższą zimę.

Twarz ofiary mają pracownicy, którzy nie mogą się zrzeszać w związkach zawodowych, także ci, którzy nagle dowiadują się, że ich sklep stał się czytelnią i w niedzielę także muszą pracować. Albo którzy doświadczają mobbującego szefa i nie mogą liczyć na sprawną pomoc państwa.

Twarz ofiary mają osoby, które nie mogą lub nie potrafią mówić wprost o swojej krzywdzie – osoby z niepełnosprawnościami, ich opiekunowie oraz osoby dotknięte kryzysem bezdomności. Wykluczenie społeczne stanowi jeden z najgłębszych przejawów ingerencji w ludzką godność.

Wreszcie twarz ofiary mają istoty nieludzkie oraz przyroda. Olga Tokarczuk niedawno powiedziała, że być może za 10–15 lat dzięki sztucznej inteligencji lepiej zrozumiemy, co chcą nam powiedzieć zwierzęta. Ale to są także lasy krzywdzone wycinką, czy nasze rzeki zalewane ściekami. Gdyby mogły, to przemówiłyby do naszych sumień głośno i wyraźnie.

Tych twarzy krzywdy, niesprawiedliwości i płaczu jest więcej. To tylko wybrane przykłady. Niektóre szczególnie wybrzmiały w ciągu ostatniego roku. Dzisiaj je pamiętamy, przeżywamy ich dramat. Ale jutro? Jeśli spojrzymy na nie z pewnego dystansu, to każdy z nas – w naszym własnym sumieniu – może się zastanowić: jak zareagowałem, gdzie byłem, czy pomogłem, czy okazałem solidarność, czy nie byłem obojętny – zgodnie z jedenastym przykazaniem Mariana Turskiego.

Uważam, że nasze społeczeństwo okazało wsparcie w tych wszystkich sytuacjach. Za to należy się wielkie i serdeczne podziękowanie. Wczoraj mogliśmy poznać laureatów Medalu Wolności Słowa. Każda z tych dziewięciu nominowanych osób na swój własny sposób przeciwstawiała się złu i krzywdzie. Nawet jeśli sama była ofiarą (jak sędzia Igor Tuleya), to i tak własnym czynem wspierała inne osoby. Walczyła o ideały, przyszłość, godność ludzką i nadzieję. Ponosiła osobisty koszt zaangażowania. Hasło z II wojny światowej – „Kto jedno życie ratuje, tak jakby cały świat ratował” – stało się aż zanadto aktualne.

Choć zatem możemy powiedzieć, że dziedzictwo solidarności jest żywe, to skąd jednak nasze poczucie rozczarowania? Fundamentalny problem polega na tym, że dziedzictwo „Solidarności” stało się dziedzictwem społeczeństwa, i to nawet nie całego, ale w niewielkim stopniu jest dziedzictwem przedstawicieli władzy politycznej. Wbrew Preambule do Konstytucji, która podkreśla, że solidarność jest fundamentem wartości, na których opiera się nasza państwowość. Jedynie w przypadku wojny w Ukrainie postawa społeczeństwa obywatelskiego, ten gigantyczny akt wsparcia dla uchodźców z Ukrainy, był zgodny z przesłaniem politycznym na najwyższych szczeblach władzy. Przyjmowane uchwały przez Sejm i Senat, stałe wsparcie dla narodu ukraińskiego oraz prezydenta Zełenskiego, aktywność na szczeblu międzynarodowym – Polska przemawiała zasadniczo jednym głosem. Nie można tego samego powiedzieć o innych państwach Unii Europejskiej, zwłaszcza jeśli spojrzy się na postawę Węgier.

Jednakże we wszystkich pozostałych przypadkach „krzywdy” to rząd RP był oprawcą, sprawcą, krzywdzicielem. Działo się tak poprzez konkretne czyny, ale też zaniedbania. Kto wie jednak, czy najbardziej krzywdzące nie było milczenie i ciche przyzwolenie, a czasami wręcz cynizm, wykorzystywanie „politycznego złota” lub hipokryzja. Jednego dnia Jakub Sieczko, lekarz, który zapewnił wsparcie dla uchodźców i migrantów, otrzymuje Nagrodę im. Anody pod honorowym patronatem prezydenta RP. Kilka miesięcy później jest zaliczany przez prezydenta do grona „durniów i zdrajców”.

Powinniśmy być dumni z tych wszystkich obywateli, którzy przeciwstawiają się krzywdzie dokonywanej przez władze państwa polskiego. Należą im się wszelkie nagrody i najwyższe honory. Ale przecież idzie to na haniebny rachunek państwa polskiego. Naszego państwa. Ich zaangażowanie w większości przypadków nie zatrzymało dzikiej lawiny pogardy, lekceważenia lub bagatelizowania problemu. Dlaczego tak się stało? Dlaczego ten wysiłek na rzecz wartości wyrażonych czy to w Powszechnej deklaracji praw człowieka, czy też wyznawanej przez nas religii, nie stał się powszechny?

To nas prowadzi do Tischnerowskiego pytania o to, „z kim” mamy okazywać solidarność sumień. Czy nasi współobywatele to milczący pasażerowie pociągu, którzy tylko się przyglądają naszym działaniom, ale nie łączy nas z nimi „solidarność sumień”? Dlaczego tak się dzieje, że choć widzimy oczywistą krzywdę, to jednak w zbyt wielu sytuacjach nie ruszamy do pomocy albo pomoc ta jest opóźniona, słaba, niewystarczająca, niekonsekwentna? Pomoc zapala się jak wielkie ognisko. Zostaje żar pięknych serc, tych najbardziej wytrwałych, ale ogień stopniowo gaśnie.

Łatwo sprowadzić rzeczy do kwestii edukacji czy braku wrażliwości. Użyć jednego nośnego hasła i uznać, że wszystko zostało już powiedziane. Ale rzeczywistość jest dużo bardziej skomplikowana. Nasz świat wartości uległ zakłóceniu. Rzeczywistość nie jest czarno-biała, ma wiele odmian szarości. Jest to wynikiem polaryzacji debaty publicznej, do czego przykładają się codzienne działania propagandowe władzy. Metoda „dziel i rządź”, rządzenie oparte na kłamstwie, propaganda, a także ciągłe zastraszanie poszczególnych grup zawodowych przynosi konkretne skutki.

Obserwujemy kryzys autorytetów, którzy w trudnych czasach powinni być przewodnikami. Jest to także związane z upadkiem roli Kościoła, co zwłaszcza w Polsce jest dotkliwie odczuwalne. Nauczyciele w szkołach publicznych nie mogą uzupełniać tego aksjologicznego braku, bo oczekiwania polityczne wobec nich są zupełnie inne. Mają kształtować nowego i podporządkowanego jednej wizji obywatela.

Dla wielu obywateli interes osobisty i prywatny zwycięża nad tym, co powinno być działaniem dla dobra wspólnego. Zaangażowanie społeczne bywa utożsamiane z zaangażowaniem politycznym, a to budzi strach przed konsekwencjami. Wygrywa „nasza mała stabilizacja” i wycofanie się z życia publicznego. Obserwujemy rozbieżność celów poszczególnych pokoleń, a także odmienny wpływ doświadczeń historycznych na nasze zachowania.

Powyższe czynniki mogą uzasadniać kryzys wartości w naszym kraju, ale przecież nie jesteśmy samotną wyspą. Pandemia spowodowała utratę poczucia bezpieczeństwa i przywróciła nacjonalistyczne spojrzenie na interesy poszczególnych państw. Konsekwencją agresji rosyjskiej wobec Ukrainy oraz w istocie wobec całego wolnego i demokratycznego świata jest pogłębiający się kryzys gospodarczy i energetyczny, co niesie ze sobą konsekwencje geopolityczne i społeczne. Wymusza on także kompromisy z państwami rażąco naruszającymi prawa człowieka.

Mimo że świat wartości stał się skomplikowany i niejednoznaczny, powinniśmy pamiętać o absolutnych podstawach. „Solidarność sumień” polega na pomocy tym, którzy są skrzywdzeni, którzy przegrywają w walce dobra ze złem. Ten problem wybrzmiał w kontekście sporu o zakup tak zwanego polskiego bayraktara. Kilka znaczących osób wypowiedziało się krytycznie, że społeczeństwo obywatelskie nie powinno kupować broni. Ale może w takich sytuacjach powinniśmy wsłuchać się właśnie w głos ofiary – skoro nas o to prosi i docenia symboliczny gest, to nie ma co dzielić włosa na czworo. Powinniśmy przypomnieć Pana Jacka, który był gotowy oddać pięć złotych ze swojego zasiłku w wysokości 717 złotych. Jak napisał „Muszę wpłacić chociaż tak małą kwotę. Mam taki obowiązek, tak czuję...”.

Wciąż jednak musimy się zastanowić, „z kim” możemy okazywać solidarność. Jak spowodować, że osób okazujących wsparcie jest więcej, a ich praca przynosi rzeczywistą zmianę i wsparcie. Słowem – jak pomnożyć liczbę miłosiernych samarytan oraz spowodować, że nie tylko przemyją oni twarz ofierze, ale także będą się o nią troszczyli przez dłuższy czas, wbrew wszystkim przeciwnościom losu, także wbrew zdegenerowanym potomkom oficerów rzymskich legionów, którzy dźgają współczesnymi dzidami i pohukują groźbami więzienia.

Pierwszy problem, który musimy rozwiązać, to skala współczesnej krzywdy. Aby sobie z nią poradzić, musi być nas zwyczajnie więcej. Obywatelskie zaangażowanie musi stać się cnotą. Nie może ulegać pod naporem naszych codziennych trosk i osobistych interesów. Nie możemy się bać. Bo współcześnie zachodzi swoisty paradoks. Im bardziej jesteśmy wrażliwi, tym więcej dostrzegamy potrzeb wokół nas, chcemy się angażować, pomagać. Ale przecież nie jesteśmy w stanie udźwignąć wszystkich trosk i krzywd. Nawet samarytanin ma ograniczoną liczbę dzbanów wody i bandaży.

Drugie zadanie to konsekwencja. Jesteśmy zalewani masą informacji i zdarzeń. Wydarzenie goni wydarzenie. Marcin Wicha pisze o ciągłym scrollowaniu informacji w naszych telefonach i tabletach. Przypomnijmy takie miejsce jak Usnarz Górny, gdzie na granicy polsko-białoruskiej koczowali uchodźcy otoczeni przez kordony funkcjonariuszy, bez dostępu do jedzenia i wody. Wiele osób już tego nie pamięta. A przecież to było tak niedawno. Nawet najtragiczniejsze wydarzenia powszednieją w natłoku innych informacji, często nieistotnych, błahych, bagatelnych, ale odwracających naszą uwagę.

Jak zatem utrzymać zainteresowanie społeczne przez dłuższy czas, aby pomoc była długotrwała i przekraczała granice sensacyjnej informacji? Olga Tokarczuk nawoływała do opowiedzenia świata na nowo, do znalezienia „czułego narratora”. Tego narratora już mamy, dzięki polskim dziennikarzom, filmowcom, artystom. A przede wszystkim dzięki relacjom i świadectwom bohaterów nazywanych zdrajcami. Może potrzebujemy cierpliwości takiej jak ta wymagana do przeczytania Ksiąg Jakubowych... Trochę wbrew wszystkiemu i wszystkim wokół. Skoro Robert Hojda podjął się objechać 80 miast w celu promocji Konstytucji, to nie zatrzymuje się po 30. mieście, bo inicjatywa przestała być newsem dla mediów. Jeśli jest represjonowany kolejny sędzia, ten mniej znany i rozpoznawalny, to on szczególnie potrzebuje społecznego wsparcia i pamięci. Nie potrzeba wiele. Wystarczy kartka pocztowa, mail, serdeczny telefon, uścisk ręki. Liczy się konsekwencja, ale dzięki niej budowane są więź i zaufanie.

Aby zatem utrzymać konsekwencję, aby płomień cały czas się palił, solidarność „z kimś” wymaga ciągłego budowania społeczeństwa obywatelskiego. Po to mamy prawa obywatelskie, takie jak wolność zrzeszania się i wolność słowa, aby z nich korzystać, tworzyć trwałe struktury pozwalające nam na przetrwanie trudnych chwil, przezwyciężenie zwątpienia, wierność ideałom. Etyka solidarności w tych czasach staje się nie tylko jednorazowym porywem serca i sumienia, ale właśnie etyką odpowiedzialności. Nakazuje budować komitety, by nawiązać do przesłania Jacka Kuronia.

Z kolei „uczynki i dzieła” solidarności muszą być dostosowane do współczesnych wyzwań. Nowe technologie pozwalają na bieżące koordynowanie wszelkiej pomocy, kontrolowanie rządzących, przekazywanie informacji, a także gromadzenie funduszy. Te same technologie, które służą opresji ze strony rządzących, mogą być wykorzystane dla wspierania najsłabszych. Pokazują, że praktycznie nieograniczone jest poszerzanie skali zainteresowania społecznego różnymi problemami. Praktycznie każdy w swojej specjalności zawodowej może się stać aktywnym uczestnikiem życia społecznego. Prawnik pomaga pro bono, wolontariusze rozdają wodę, informatycy budują strony internetowe, ludzie z korporacji tworzą struktury i pozyskują fundusze. Wystarczy chcieć i każdy może znaleźć dla siebie przestrzeń do społecznego zaangażowania.

Niektóre osoby komentujące kolejne zrywy polskiego społeczeństwa obywatelskiego mówiły, że Polska stała się jedną wielką organizacją pozarządową. Ostatnio ten wielki NGO dał przykład, jak porządnie zareagować na tragedię rzeki Odry. Te momenty rzeczywistego zaangażowania mogą dawać poczucie satysfakcji obywatelskiej. Ale nawet najlepiej zorganizowane społeczeństwo obywatelskie nie może zastąpić państwa. Tyle że państwo musi przestać być oprawcą. Musi odpowiadać na potrzeby społeczne. Musi realizować wartości wyrażone w Preambule do Konstytucji, czyli działać w sposób sprawny i rzetelny.

To jest także nasza odpowiedzialność – aby państwo zaczęło wykonywać, w duchu Konstytucji, wszystkie swoje funkcje. Jeśli do tego doprowadzimy, to będziemy mogli promować etykę solidarności w odniesieniu do wszystkich rzeczywiście potrzebujących pomocy, ramię w ramię z instytucjami państwowymi, ale także w innych państwach i regionach świata. Tylko silne państwo polskie może doprowadzić do tego, że nasz głos o potrzebie solidarności z narodem ukraińskim był słyszany na całym świecie. Odzyskajmy zatem nasze państwo, bo jest to w interesie naszym, ale także w interesie bezpieczeństwa naszego siostrzanego narodu. To jest także w interesie przyrody i naszej planety, bo wierzę, że tylko w ramach silnej Unii Europejskiej jesteśmy w stanie lepiej walczyć o politykę przeciwdziałającą źródłom i skutkom zmiany klimatu.

To musi być także państwo, w którym podziały będą zasypywane. Czy ktoś pytał wędkarzy, jakie mają poglądy, kiedy ruszyli do ratowania ukochanych ryb? Czy masowe zbiórki żywności i udostępnianie mieszkań ukraińskim uchodźcom miało barwy partyjne? Czyż nie wspólnie dziękowaliśmy lekarzom, pielęgniarkom i diagnostom laboratoryjnym za poświęcenie w czasie pandemii? Doceńmy i celebrujmy te chwile, kiedy jesteśmy razem. Budujmy na nich naszą przyszłość. Nie dajmy sobie wmówić, że mamy się zwalczać, dzielić i nienawidzić. Nie dajmy sobie narzucić języka pełnego pogardy, wulgarności i arogancji.

Na wiele rzeczy nie mamy wpływu. Nie możemy przewidzieć, co może urodzić się w głowach autorytarnych liderów przeświadczonych o swojej historycznej wyjątkowości. Nie możemy się uchronić przed konsekwencjami błędów ludzi, którzy nami rządzą. Nie możemy z dnia na dzień przezwyciężyć historycznych traum. Nie przewidzimy kolejnej pandemii. Płyniemy łódką na oceanie, a nasze żagle są targane różnymi wiatrami.

Ale zawsze obok nas jest bliźni. Zawsze jest ktoś, kto potrzebuje pomocy i wsparcia. I jeśli tego drugiego człowieka dostrzeżemy, zainteresujemy się jego losem oraz wykorzystamy nasze możliwości i talenty, aby mu pomóc, to świat będzie trochę lepszy. Tej solidarności sumień dramatycznie obecnie potrzebujemy, aby naprawić nasz świat. Naszą Polskę. Aby z godnością móc powtarzać słowa wielkiego nieobecnego dzisiejszych obchodów: „We. The People”.

KOŚCIÓŁ, LGBT, WIEŚ, DIALOG

.

Na premierze filmu Wszystkie nasze strachy reżyser Łukasz Ronduda użył sformułowania „Kościół, LGBT, dialog”. Stwierdził, że film ma szansę na to, aby doprowadzić do rzeczywistego zrozumienia dla społeczności LGBT+ w Polsce. Przypomniał słynną książkę Adama Michnika z 1977 roku Kościół, lewica, dialog, która miała przełomowe znaczenie dla walki z komunizmem i jednoczenia się opozycji demokratycznej. Jednak moim zdaniem znaczenie tego filmu dalece wykracza poza dyskusję o prawach osób LGBT+ w Polsce.

Wszystkie nasze strachy to film opowiadający o drodze życiowej Daniela Rycharskiego, artysty mieszkającego we wsi Kurówko koło Sierpca. Rzadko się zdarza, aby twórcy filmowi ilustrowali postać artysty żyjącego, który sporo już zrobił, ale jeszcze ma przed sobą długą drogę życiową i karierę zawodową. Ale dobrze, że film powstał już teraz, bo jego twórcy powiedzieli coś ważnego o Polsce i wyzwaniach, które przed nami stoją.

Daniel Rycharski to dobrze wykształcony artysta, który zdecydował się tworzyć i żyć w miejscu, z którego pochodzi, gdzie mieszkają jego bliscy. Jest gejem, a w związku z tym wiele razy musiał się mierzyć z homofobią, wykluczeniem oraz dyskryminacją. Cierpiał z powodu krzywd zadawanych jego najbliższym duchowym powiernikom. Daniel Rycharski uważa jednak – mimo wszystko – że jego miejsce na ziemi to rodzinna wioska, a wiara rzymskokatolicka jest dla niego wielką wartością. Nie może się jej wyrzec. Wręcz przeciwnie, na swój sposób stara się ją kultywować i odnajdować w niej rzeczywiste, biblijne przesłanie związane z męczeńską drogą Jezusa Chrystusa.

Już samo to zestawienie religijności, wiejskości oraz LGBT jest w polskiej rzeczywistości mieszanką wybuchową. Co ciekawe jednak, w filmie (oraz w życiu Daniela Rycharskiego) nie prowadzi do eksplozji, a wręcz przeciwnie – do poszukiwania zrozumienia i empatii dla drugiego człowieka.

Najbardziej uderzyła mnie jedna scena. Daniel Rycharski odnosi sukces. Jest doceniony w stolicy, uznany przez krytyków, dziennikarze spierają się o odbiór jego dzieła artystycznego, wchodzi na salony, cały świat stoi przed nim otworem. Mógłby kształtować swoją przyszłość jako pokrzywdzony artysta gej z wioski, który pokazuje polski ciemnogród, nietolerancję i homofobię. Mógłby czerpać garściami z możliwości, jakie daje życie bohemy w dużym mieście.

Tymczasem Rycharski wraca na wieś. Zdaje sobie sprawę, że jego odpowiedzialność to życie wśród swoich, zrozumienie ich, służenie im, bliskość, nawet jeśli może to być dla niego osobiście kosztowne i wiązać się z cierpieniem. Ale czuje, że właśnie powinien żyć i działać na przekór powszechnym oczekiwaniom. Powinien być sobą, a prędzej czy później jego autentyczność – wsparta wiarą – wygra i przemówi do ludzkich sumień. Musi zawalczyć o upamiętnienie tych, którzy zapłacili największą cenę za swoją nieheteronormatywną odmienność. Zdaje sobie sprawę, że wiele takich osób mieszka w wioskach zaraz obok – w innych Kurówkach, Stawnach, Rzęskowach, Ostrowicach czy Pomiechówkach tego kraju.

ACTA. DZIESIĘĆ LAT MINĘŁO

.

Na przełomie 2011 i 2012 roku doszło w Polsce do masowych protestów dotyczących umowy ACTA. Negocjowana umowa handlowa między Unią Europejską a innymi państwami dotyczyła przeciwdziałania handlowi podrabianymi towarami. Jednak została powszechnie odczytana jako zagrożenie dla naszej wolności w internecie, ze względu na stworzenie poważnych narzędzi ochrony własności intelektualnej. ACTA upadła, jednak dużo zmieniła w naszej świadomości.

Zacznijmy od kwestii wolności zgromadzeń. Protesty przeciwko ACTA pokazały, że społeczeństwo obywatelskie może mieć moc i wpływać na rzeczywistość. Były to jedne z pierwszych masowych demonstracji po 1989 roku, które zgromadziły młodych ludzi i odbywały się w wielu miejscach Polski. Uczestniczyły w nich różne środowiska – zarówno lewicowe, jak i prawicowe, jednak dość dalekie od bieżącej polityki partyjnej.

Polska nie była tu wyjątkiem – przez całą Europę przetaczały się demonstracje, gdyż umowa ACTA miała zostać przyjęta przez Unię Europejską. Zrozumieliśmy, że prawo stanowione na szczeblu unijnym (w tym także stanowisko negocjacyjne polskich władz) może mieć znaczenie dla naszego życia codziennego. Na debatę miały wpływ także ataki hakerskie ze strony grupy Anonymous. Wszystko to doprowadziło do wycofania się Unii Europejskiej z ACTA. W 2012 roku ACTA została odrzucona przez Parlament Europejski. Do pomysłu nie powrócono na szczeblu unijnym.

Protesty ACTA doprowadziły do rozwoju społeczeństwa obywatelskiego zainteresowanego relacją władza–jednostka w kontekście wykorzystania technologii informatycznych. Przewodnikiem dla wszystkich był Piotr Waglowski „Vagla”, który prowadził niezwykle popularny blog prawniczy. Ważną postacią był Jarosław Lipszyc z Fundacji Nowoczesna Polska, promujący otwarty dostęp do książek i podręczników. Istotną rolę zaczęła odgrywać Fundacja Panoptykon, kierowana przez dynamiczną prawniczkę Katarzynę Szymielewicz. Wojciech Wiewiórowski, wówczas na stanowisku Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, osoba ważna dla sektora pozarządowego, został później Europejskim Inspektorem Ochrony Danych Osobowych. Krótko mówiąc, debata na temat ACTA doprowadziła do powstania całego środowiska osób, którym na sercu leżała odpowiedzialność władz, przejrzystość polityk publicznych oraz przestrzeganie praw człowieka w świecie nowych technologii.

Protesty ACTA stanowiły problem polityczny dla ówczesnego rządu Donalda Tuska. Warto jednak przypomnieć, jak ten konflikt został rozwiązany. Najpierw był długi opór, ale później nastąpił dialog, a wreszcie premier i Ministerstwo Cyfryzacji okazali wręcz pokorę. Jednym z kluczowych spotkań była wielogodzinna, transmitowana w mediach debata z udziałem premiera Donalda Tuska oraz ministra Michała Boniego z przedstawicielami środowisk społecznych oraz naukowych. Trudno mi sobie wyobrazić podobną formę rozwiązywania problemów w wykonaniu premiera Mateusza Morawieckiego w towarzystwie np. ministra Dworczyka.

ACTA uświadomiła nam wszystkim, że kluczową wartością dla komunikacji społecznej i rozwoju demokracji będzie zasada wolności w internecie. Wszelkie zakusy państw na ograniczenie autonomii internetu spotykają się z intensywnym protestem społecznym. Ten mit związany z protestami ACTA był politycznie wykorzystywany w kontekście prac nad dyrektywą Parlamentu Europejskiego o prawach autorskich o jednolitym rynku cyfrowym. Protesty zostały nazwane ACTA2. Jednakże okazało się, że treść dyrektywy jest zupełnie inna niż pierwotna umowa z 2011 roku. Nie chodziło o tak intensywne zagrożenie, ile raczej o ważenie różnych dóbr korzystania z praw autorskich w sieci (wolność w korzystaniu z dóbr kultury versus prawa twórców). Dlatego te protesty nie miały szansy na powtórzenie sukcesu pierwszej ACTA.

Powstaje pytanie, co zostało z tych protestów oraz jakie mają one znaczenie dla naszego życia dziś? Po pierwsze, bez wątpienia żyjemy w całkowicie innym świecie, jeśli chodzi o wolność wypowiedzi w społeczeństwie informacyjnym. Niepokój wzbudzają nie tyle państwa (organizacje międzynarodowe) w kontekście ograniczeń w korzystaniu z praw własności intelektualnej, ile raczej wielkie korporacje, dokonywana przez nie kontrola treści oraz gigantyczny wpływ na polityczną rzeczywistość. Ujawnienia dotyczące Facebooka ze strony sygnalistki Frances Haugen pokazują wykorzystywanie algorytmów do polaryzacji treści i przyciągania użytkowników do mediów społecznościowych. To teraz wielkie wyzwanie dla USA oraz Unii Europejskiej – jak ujarzmić internetowych gigantów. Stwarzają one bowiem zagrożenie dla jakości naszych systemów demokratycznych, o czym pisała w książce Zmierzch demokracji Anne Applebaum.

Po drugie, korzystanie z wielu zdobyczy intelektualnych (filmów, seriali, obrazów, artykułów) przed dekadą odbywało się często na granicy łamania prawa. Obecnie usługi streamingowe, subskrypcje prasy i materiałów audiowizualnych pozwalają na łatwiejsze korzystanie z pełnych zasobów sieci. Ale powstaje pytanie, czy w wyniku tego internet nie stał się bardziej fragmentaryczny i poszatkowany. Niektóre państwa, jak Chiny czy Rosja, dość otwarcie ograniczają dostęp do wielu stron. Również zasada otwartego dostępu (open access) do różnych zasobów, w tym naukowych, jest wciąż jeszcze postulatem do zrealizowania, choć dużo dobrego dzieje się w tej kwestii.

Po trzecie, mamy obecnie – zwłaszcza w Polsce – zupełnie inne wyzwania. Kryzys praworządności oraz relacja Polski do Unii Europejskiej powoduje, że znacznie trudniej nam angażować się w jakiekolwiek tematy podejmowane na szczeblu unijnym. Debata europejska na temat technologii cyfrowych, sztucznej inteligencji czy wykorzystywania algorytmów odbywa się w zasadzie poza naszymi codziennymi krajowymi sporami. Ale – co istotne – uczestniczą w niej polscy specjaliści i specjalistki, którzy zdobyli poważne szlify zawodowe w debacie o ACTA. W związku z tym można mieć nadzieję, że mają należycie określone priorytety moralne i postawy. Chcą służyć wolności oraz przeciwdziałać nadużyciom ze strony władzy publicznej oraz korporacji. Chcą walczyć o demokratyzację internetu i otwarty dostęp. Działają na szczeblu europejskim oraz współpracują z partnerami z innych państw jako pełnoprawni obywatele Unii Europejskiej. To właśnie doświadczenie ACTA wpłynęło na ich i nasz sposób myślenia.

FINAŁ WOŚP – ŚWIĘTO SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO

.

Co roku finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy jest świętem społeczeństwa obywatelskiego. W organizację tego wydarzenia angażują się setki tysięcy obywateli – w charakterze wolontariuszy, koordynatorów i sztabowców. Przekazywane są liczne rzeczy na licytację. Inicjatywa jest wspierana przez władze lokalne, szkoły, uczelnie i biznes. W Wielkiej Orkiestrze grają – także dosłownie – artyści i celebryci. Ograniczenia wiekowe aktywizmu orkiestrowego praktycznie nie istnieją.

Jurkowi Owsiakowi udała się rzecz niesłychana i niepowtarzalna. Stworzył organizację, która przekracza granicę normalnej, typowej działalności charytatywnej. Zbieranie pieniędzy na określony cel społeczny związany z ochroną zdrowia to jeden cel. Ale kto wie, czy dla wielu nie liczy się bardziej uśmiech na widok serduszka WOŚP, poczucie, że możemy być razem i działać dla szczytnego celu. Słynna „letnia zadyma w środku zimy” właśnie na tym polega – na szczególnym poczuciu wspólnotowości. Zdaję sobie sprawę, że pisząc te słowa, nie odkrywam Ameryki i że na temat fenomenu WOŚP powstało już mnóstwo prac naukowych. Niemniej warto to za każdym razem przypominać, bo co roku finałowi WOŚP towarzyszy radość i refleksja nad fenomenem tego ruchu.

Tę radość zakłócono jednak w 2019 roku. Zamordowanie prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza przez Stefana W. w czasie finału WOŚP w tym mieście stało się częścią polskiej historii oraz symbolem podziałów, które drążą nasze społeczeństwo. Przypomnijmy, że wtedy Jerzy Owsiak zrezygnował z prowadzenia WOŚP. Ale udało się przezwyciężyć traumę i orkiestra gra dalej. Kto wie, czy teraz nie jest jeszcze mocniejsza.

Wielkim sukcesem jest to, że pomimo podziałów politycznych i społecznych w Polsce, pomimo licznych ataków ze strony środowisk partii władzy oraz Kościoła rzymskokatolickiego, WOŚP gra dalej. Co więcej, cieszy się niesłabnącym olbrzymim zaufaniem społecznym. Według badań przeprowadzonych przez Grupę IQS w grudniu 2020 roku do WOŚP zaufanie miało aż 84 procent Polaków. Jest to wynik dalece przekraczający zaufanie choćby do rządu czy parlamentu, a porównywalny jedynie z zaufaniem wobec wojska czy straży pożarnej.

Pamiętam, jak podczas jednego z finałów pan Karol Pych, organizator WOŚP w Wyszkowie, zorganizował krótką debatę na temat społeczeństwa obywatelskiego w Polsce. Zadał mi pytanie, jakie znaczenie ma WOŚP dla kształtowania postaw demokratycznych i zaangażowania ludzi. Uświadomiłem sobie, że być może jest to jedno z naszych największych wyzwań. Jak przełożyć emocje, pozytywne wibracje oraz masowość WOŚP na inne postawy społeczne? Bo jeśli się bliżej przyjrzymy, to nie mamy w Polsce innego ruchu społecznego (poza organizacjami związanymi z Kościołem rzymskokatolickim oraz ochotniczymi strażami pożarnymi), który angażowałby ludzi na podobną skalę.

Dlaczego tak się dzieje? Myślę, że kluczowe dla zrozumienia tej sytuacji są dwa czynniki. Po pierwsze, wspomniane już wcześniej zaufanie. Łatwiej jest poświęcić czas i wysiłek na inicjatywę, która ma jasno sprecyzowaną, konsekwentnie budowaną agendę, gdzie mamy poczucie, że rzeczywiście każda minuta naszego wysiłku oraz każda zdobyta złotówka zostanie należycie wykorzystana dla wspólnego celu. Po drugie, WOŚP stwarza przestrzeń do różnych form zaangażowania, które są dla nas bezpieczne pod względem organizacyjnym i pozwalają na przekroczenie tej niewidocznej granicy między życiem prywatnym a publicznym.

Jesteśmy obywatelami RP. Ale nasze obywatelstwo przejawia się przede wszystkim w udziale w wyborach. Raczej mniejszość angażuje się w działalność organizacji społecznych, wolontariat, chodzenie na demonstracje, uczestniczenie w konsultacjach społecznych czy w akcje związane z budżetem partycypacyjnym. Istnieje szereg barier, które powodują, że nie chcemy wyjść poza nawias naszych codziennych, prywatnych problemów i wkroczyć w sferę publiczną. Niektórzy nie mają na to czasu, inni nie wiedzą, jak to zrobić, jeszcze inni boją się ludzkich spojrzeń, a ostatnio krytyki w mediach społecznościowych. Pojawiają się także obawy ze strony rodziców dotyczące bezpieczeństwa ich pociech.

Tymczasem WOŚP znosi te ograniczenia. Każdemu daje przestrzeń na aktywność. Najważniejsza jest dobra wola i uśmiech. Jest to możliwe właśnie dzięki dobrej organizacji, świetnej orkiestrowej komunikacji oraz jasności w zakresie podziału zadań. Nawet gdy nie zorganizowało się puszki (rzeczywistej czy wirtualnej), to można zostać darczyńcą, zagrać koncert, przekazać przedmiot na licytację czy zrobić kanapki dla wolontariuszy.

Od WOŚP można się uczyć. Ale, niestety, minęło 30 lat, a podobnych mechanizmów działania nie stworzyła żadna inna organizacja społeczna, ruch społeczny czy partia polityczna. Trudno się spodziewać podobnej masowości. Przez cały okres transformacji zabrakło tych dwóch czynników: konsekwentnego, niezłomnego budowania zaufania wokół określonej idei oraz zapewnienia świetnej organizacji i koordynacji działań, co gwarantowało bezpieczną przestrzeń dla każdej zaangażowanej osoby. Jerzy Owsiak, dzięki swojemu uporowi, charyzmie i konsekwencji, spajał te czynniki i stał się punktem odniesienia. Jego przykładu nie można (i wręcz nie należy) kopiować. Ale trzeba wyciągać wnioski z sukcesu jego działalności.

Być może kiedyś w Polsce nadejdzie dzień, kiedy działalność partii politycznych czy innych organizacji społecznych będzie opierała się właśnie na takiej determinacji – na ciągłym budowaniu zaufania wokół określonej idei oraz na tworzeniu ogólnopolskich, docierających do każdej gminy, struktur organizacyjnych oferujących możliwość pełnego korzystania z naszych praw obywatelskich. Być może z czasem powstaną miliony organizacji społecznych, a każdy z nas będzie mógł pochwalić się wspieraniem trzech czy czterech inicjatyw zajmujących się różnymi problemami – od działalności charytatywnej, przez prawa człowieka, ochronę zwierząt, po zmianę klimatu. Siła społeczeństwa obywatelskiego i demokracji zależy od tego, czy będziemy aktywnymi obywatelami nie tylko w czasie wyborów, nie tylko od święta, ale także na co dzień. Jerzy Owsiak pokazuje nam z żelazną konsekwencją, że jest to możliwe. Korzystajmy z jego know how.

POLSKA DAMA RADY EUROPY

.

Kiedy studiowałem prawo (1995–2000), interesowałem się działalnością Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W Warszawie był wówczas jeden adres, gdzie można było zapoznać się z wyrokami strasburskimi: róg Alei Niepodległości i ulicy Ksawerów. Tam znajdowało się Centrum Europejskie Uniwersytetu Warszawskiego oraz Ośrodek Informacji i Dokumentacji Rady Europy. Tam też od 1991 roku pracowała doktor Hanna Machińska, nazywana w Radzie Europy „polską damą”. Szkoliła sędziów i adwokatów, koordynowała wizyty studyjne w Strasburgu, pomagała dysydentom z innych państw. Nie zapomnę, jak kiedyś po cichu aranżowała spotkanie komisarza praw człowieka Rady Europy z rodziną Alesia Bialackiego, dziś laureata Pokojowej Nagrody Nobla za rok 2022. Była ambasadorką przemian, w których uczestniczyły wszystkie państwa Europy Środkowo-Wschodniej.

Kulminacja jej zaangażowania przypadła na szczyt Rady Europy w 2005 roku, który zgromadził głowy państw od Lizbony po Władywostok. Nie bez przyczyny odbył się w Warszawie. Polska znajdowała się wtedy w szczególnym momencie historii. Przystąpiliśmy do Unii Europejskiej, już cieszyliśmy się z pierwszych korzyści z członkostwa. Wierzyliśmy w idee demokracji i praw człowieka, w niezależne sądownictwo, we wszystko, co nazywane jest wartościami europejskimi.

Ale już za tak zwanego pierwszego PiS-u (lata 2005–2007) wiara ta zaczęła się kruszyć: górę brał interes polityczny. Z kolei rządy PO nie wykorzystały wszystkich szans na wzmocnienie państwa prawa. I w końcu przyszedł rok przełomu: 2015. Polska przestała być promotorem wartości europejskich. Nagle staliśmy się chorym człowiekiem Europy. W lutym 2017 roku MSZ postanowił odwołać Hannę Machińską ze stanowiska dyrektor Biura Rady Europy w Warszawie. Kilka miesięcy później powołałem ją na swoją zastępczynię. Wraz z pozostałymi zastępcami (Stanisławem Trociukiem i Maciejem Taborowskim) oraz dyrektor generalną Katarzyną Jakimowicz stworzyliśmy zespół, który przetrwał bardzo trudne czasy dla Biura RPO. Wspólnie walczyliśmy, aby lata kształtowania w Polsce szacunku dla praw człowieka nie poszły na marne.

Cieszyłem się zatem, że nowy RPO Marcin Wiącek postanowił dalej pracować z Hanną Machińską. Jej aktywność, a zwłaszcza niezwykłe poświęcenie na granicy polsko-białoruskiej, pokazały, że czytała ze zrozumieniem wszystkie książki z biblioteki przy ulicy Ksawerów[50]. Tym bardziej trudno mi było zrozumieć powody nagłego „wotum nieufności” dla niej ze strony nowego RPO. Być może to świadectwo większych przemian, których nie chcemy przyjąć do wiadomości. Rada Europy nie jest już taką samą organizacją, jaką była w 2005 roku. Stąd decyzja o organizacji szczytu głów państw w Reykjaviku, co skutkować będzie reformą tej organizacji[51]. Inne państwa są otwarcie autorytarne (Turcja, Węgry), a Polska wyraźnie podąża w tym kierunku. Nawet walka zbrojna Ukrainy w obronie niepodległości i wartości europejskich nie ma jednoznacznego poparcia.

Dlatego reakcja społeczeństwa obywatelskiego na odwołanie Hanny Machińskiej obserwowana w ostatnim czasie to coś więcej niż protest. To tęsknota za podchodzeniem do praw człowieka na poważnie, za rzeczywistym dialogiem z organizacjami społecznymi, za pryncypialnym traktowaniem służby na rzecz obywateli.

Hanna Machińska stała się symbolem wartości, które wielu wolałoby wyprzeć. Ale polskie organizacje nie mogą się z tym zgodzić. Chcą żyć w państwie, w którym przynależność Polski do Rady Europy i Unii Europejskiej są wpisane w nasze konstytucyjne i moralne DNA. Wierzę, że to myślenie zwycięży, a Hanna Machińska będzie mogła kontynuować swoją misję.

LAUDACJA NA CZEŚĆ „WOLNYCH SĄDÓW”

.

Jestem zaszczycony, że zostałem poproszony o wygłoszenie laudacji na rzecz Inicjatywy „Wolne Sądy”. Niedawno profesor Włodzimierz Wróbel, podejmując się podobnego zadania w związku z Nagrodą im. Janiny Paradowskiej i Jerzego Zimowskiego dla redaktor Ewy Siedleckiej, przytoczył, jakie są zasady wygłaszania laudacji. Należy zacząć od uprawdopodobnienia, dlaczego dostąpiło się takiego zaszczytu. W moim przypadku, jak sądzę, zadecydował fakt, że dość dobrze znam całą wielką czwórkę „Wolnych Sądów”, a momentami towarzyszyłem im w ich ciężkiej i trudnej drodze.

Zacznijmy jednak od początku. Kim byli nasi bohaterowie, nasi obywatele RP oraz obywatele UE, zanim powstały „Wolne Sądy”?

Maria Ejchart-Dubois – wrażliwa prawniczka walcząca o prawa niewinnie skazanych, o standardy postępowań sądowych, tworząca zaawansowane programy monitorowania działalności sądów, zarażająca entuzjazmem studentów prawa. Prezeska Stowarzyszenia im. profesora Zbigniewa Hołdy.

Sylwia Gregorczyk-Abram – koordynatorka pomocy prawnej pro bono w Clifford Chance, adwokatka w ważnych i precedensowych sprawach. Koordynowała kolejne edycje „Tygodnia Konstytucyjnego”, a inicjatywa ta stała się jednym z największych przedsięwzięć edukacji obywatelskiej w Polsce. W kwietniu 2017 roku została prawniczką pro bono.

Paulina Kieszkowska-Knapik – najlepsza w Polsce prawniczka od prawa farmaceutycznego, walcząca o precedensowe rozstrzygnięcia sądów administracyjnych (także z pomocą RPO), znakomita adwokat, a jednocześnie osoba niezwykle oddana prawom człowieka oraz walce z ksenofobią i nacjonalizmem, współpracująca z fundacją Forum Dialogu Między Narodami.

Michał Wawrykiewicz – radca prawny, który od samego początku przemian w Polsce po 2015 roku dostrzegał, że będziemy mieli gigantyczny problem z praworządnością. W styczniu 2016 roku sprowadził do Polski znaną brytyjską prawniczkę Cherie Blair. Ostrzegał, wspierał organizacje pozarządowe i polityków. Działał.

Nasza czwórka była aktywna od samego początku przemian niedemokratycznych. Od listopada 2015 roku i pierwszych protestów przed Trybunałem Konstytucyjnym. Wiedzieli, że muszą reagować, szukać rozwiązań. Nie jest to czas na opuszczone ręce czy symetryzm. A gdy w lipcu 2017 roku Donald Trump zakończył wizytę w Polsce, nastąpił prawdziwy wystrzał armatni. Projekt ustawy o Sądzie Najwyższym, przyjęty przez Sejm, Senat, został zawetowany przez prezydenta. Ludzie wyszli na ulice ponad 200 miast. Była tam też nasza czwórka, która protestowała, trzymała białe róże, przemawiała. Ale jednocześnie zadawała sobie pytania: „Dlaczego w ogóle ludzie mają protestować w obronie wolnych sądów?”, „Czy zwyczajny obywatel rozumie, o co w tym wszystkim chodzi?”, „Po co ludziom sądy i dlaczego mają być wolne?”. To pytania proste, ale znaczące nie tylko dla Polski, ale także dla całej Europy.

Oni byli przygotowani na odpowiedź. Bo wcześniej już działali. A w lipcu 2017 roku postanowili połączyć siły. Bo siła „Wolnych Sądów” tkwi w pracy zespołowej.

Jest taka scena w filmie o zespole Queen. Freddie Mercury wybiera się do Hamburga robić karierę solową. Ma świetnych muzyków, ale coś mu jednak nie idzie. Dopiero gdy wraca do Londynu, dociera do niego, że siła tkwi w zespole, w łączeniu różnych talentów i umiejętności. Jego zespół potrzebuje nie tylko wokalisty, ale także Briana Maya – gitarzysty, Johna Deacona jako basisty oraz Rogera Taylora jako perkusisty. Wtedy udają się najlepsze kawałki. Wtedy jest harmonia i prostota. „Wolne Sądy” takich kryzysów nie miały. Ich założyciele od początku wiedzieli, że muszą grać zespołowo, że są dzięki temu silni i konsekwentni.

Dlatego Inicjatywa „Wolne Sądy” od prostych pytań zadawanych w czasie lipcowych demonstracji przeszła do czynów. Zaczęła kręcić krótkie filmy – adresowane do mediów społecznościowych. To był przełom. Z dnia na dzień dzięki pomysłowi, realizacji, zaangażowaniu wolontariuszy, aktorów, osób znanych, „Wolne Sądy” przemówiły do wyobraźni. Uruchomiły lawinę publicznego zaangażowania. Pokazały, że o sądach można mówić inaczej – nie koturnowo, z piedestału i w pożółkłych perukach. Że trzeba mówić o sąsiadach, przedsiębiorcach, lekarzach, którzy mogą mieć problem z prawem do niezależnego sądu.

Prezydent zawetował ustawy – o KRS oraz o Sądzie Najwyższym. Filmy „Wolnych Sądów” na pewno były jednym z elementów kształtujących świadomość. Ale oczywiście nie jedynym. Przyszła kolej na dalszą pracę, łączenie zaangażowania uświadamiającego z pomocą konkretnym osobom. Okazało się, że sędziowie i prokuratorzy potrzebują wsparcia. Zaczęły się pojawiać nowe inicjatywy, w których „Wolne Sądy” odgrywały istotną rolę. Zwłaszcza należy odnotować rolę Komitetu Obrony Sprawiedliwości. Ale sędziowie pod presją potrzebowali także zwyczajnego, prawniczego wsparcia. Prawnicy z „Wolnych Sądów” stali się ich pełnomocnikami.

Zaangażowanie w obronę niezależności sądownictwa zaprowadziło czwórkę z „Wolnych Sądów” do najważniejszych izb sądowych – do Sądu Najwyższego, do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Można by długo mówić o zaangażowaniu w konkretne sprawy, o konkretnych wyrokach, reprezentowanych sędziach i prokuratorach, współpracy z innymi organizacjami pozarządowymi czy także z Biurem RPO. Prowadzili swoją działalność poprzez umiejętne wykorzystywanie umiejętności prawniczych, świetną współpracę z mediami oraz czerpanie garściami z możliwości, jakie dają media społecznościowe oraz nowoczesne, filmowe środki przekazu. Miejmy nadzieję, że za kilkanaście lat wszystkie te zasługi i działania opisze jakiś historyk z porządnego i profesjonalnego Instytutu Pamięci Narodowej...

Najważniejsze jest jednak to, że „Wolne Sądy” stały się wyrzutem sumienia. Przede wszystkim dla polityków poprzez ciągłe przypominanie im o konieczności walki o zasady praworządności. Ale także stały się wyrzutem sumienia dla całego świata prawniczego. Niejeden się poddał. Niejeden zwątpił. Niejeden postanowił skorzystać z okazji i wsiąść do pociągu pod nazwą „kariera sponsorowana przez partię rządzącą”. Oni jednak cały czas pokazywali, na czym polega rzeczywiste przestrzeganie zasad, Konstytucji oraz prawa UE. Każda procedura musi być wykorzystana, aby bronić zasad, a żaden sędzia nie może pozostać bez ochrony. Bo wolne sądy to nie tylko nasza wolność, ale także wolność sędziów.

„Wolne Sądy” pokazały, na czym polega prawdziwy patriotyzm. Ten spod znaku biało-czerwonej flagi powiewającej obok flagi Unii Europejskiej. W sądach europejskich wygrali de facto wszystko, co było do wygrania. Wszystkie zastrzeżenia, zgłaszane od lat, zostały rozstrzygnięte na ich korzyść. Wystarczy tylko wykonać wyroki. Ale to jest bariera, kiedy umysł prawnika nie znajduje już odpowiedzi. Bo nie można walczyć argumentami prawnymi z osobami, które startują w innej dyscyplinie. Nie można grać w szachy z kimś, kto na hasło „szach-mat”, mówi: „Gramy dalej, bo mój król może się przesunąć o dwa pola”.

Praca „Wolnych Sądów” wiąże się z codzienną frustracją oraz hejtem. Nie na wszystko starcza czasu. Cierpi rodzina i przyjaciele. Cierpią finanse domowe. Godziny pracy społecznej są nieprzewidywalne. Irytuje to, że nie wszyscy sędziowie podzielają ich wolę walki i determinację. Protesty społeczne bywają coraz słabsze. Do tego typu pracy potrzeba wytrwałości, zwłaszcza jeśli wzięło się na barki odpowiedzialność za przetrwanie praworządnej Polski. Nawet dzisiaj, w dniu wręczenia Europejskiej Nagrody Obywatelskiej, zainicjowali nowe działanie: „Porozumienie dla praworządności” koalicji organizacji pozarządowych. Po raz kolejny w istocie wyprzedzili działania, które w normalnych okolicznościach powinny należeć do polityków opozycji.

Co zadziwiające, nasza czwórka zachowuje przy tym wszystkim uśmiech i jednak optymizm. Wie, że łączy ich przyjaźń oraz szczególna więź pokoleniowa. Pamiętają z czasów dzieciństwa, choć przez mgłę, na czym polegał PRL. Jest on w ich historiach rodzinnych. Mają kontakt z dysydentami z tamtych czasów. Wiedzą, że na swój sposób kontynuują ich pracę z lat 70. oraz 80. Jak wtedy Jacek Kuroń czy Adam Michnik współpracowali z prasą zagraniczną czy spotykali się z najważniejszymi politykami świata demokratycznego, tak teraz czwórka z „Wolnych Sądów” publikuje swoje teksty i wywiady w zagranicznych pismach lub prowadzi dialog na najwyższym szczeblu Unii Europejskiej czy innych organizacji międzynarodowych. Kalają gniazdo? Donoszą na Polskę? Zdradzają? Nic bardziej mylnego. Opisują rzeczywistość taką, jaka jest, bo na Polsce im po prostu szczególnie zależy. Bo wiedzą, że to ich odpowiedzialność pokoleniowa, aby transformację ustrojową dokończyć, aby Polska demokratyczna i liberalna przetrwała dla przyszłych pokoleń.

Wymiar tej nagrody ma charakter szczególny. To jest Europejska Nagroda Obywatelska. Żyjemy w Polsce i dlatego walczymy o praworządność oraz niezależność właśnie w naszym państwie. Ale jednocześnie pokazujemy, jaka powinna być determinacja w obronie wartości w każdym innym państwie. Bo sądy – instytucje dla wielu obywateli abstrakcyjne i oddalone od ich życia – same się nie obronią. Politycy partii liberalnych mają różne codzienne interesy i potyczki, co nie zawsze jest zbieżne z konsekwencją wymaganą do walki o niezależne sądownictwo. Sądy potrzebują obywateli, którzy staną po ich stronie. Potrzebują także organizacji społecznych, które wytłumaczą obywatelom znaczenie sądów dla ich codziennego życia oraz wolności. „Wolne Sądy” nauczyły nas, jak to robić. Teraz „Wolne Sądy” muszą tylko wygrać wojnę o praworządność, a później kształcić społeczeństwo obywatelskie z innych państw, jak to się robi w Polsce. Głęboko wierzę, że taki dzień – dzięki drogim „Wolnym Sądom” – nastąpi.

XII

ZAMIAST ZAKOŃCZENIA

Jak naprawić polskie sądy

Pierwodruk pt. Do poprawy kodeks marny. Trzeba zasypać lukę w dostępie do prawa, by ludzie wiedzieli, że sądy są dla nich

„Gazeta Wyborcza”, 15.10.2022, s. 17.

O obowiązku przeciwstawienia się zamachowi na niezależność sądownictwa

Źródło: Wykład inauguracyjny na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego pt. O wolności słowa i obowiązku przeciwstawienia się zamachowi na niezależność sądownictwa – refleksje w 5. rocznicę Kongresu Prawników Polskich w Katowicach, 4.10.2022, https://us.edu.pl/wydzial/wpia/2022/10/05/o-wolnosci-slowa-i-obowiazku-przeciwstawienia-sie-zamachowi-na-niezaleznosc-sadownictwa-refleksje-w-5-ta-rocznice-kongresu-prawnikow-polskich-w-katowicach/ [dostęp 6.06.2023].

Dwie Polski

Źródło: Drogi Polaku, do której Polski Tobie bliżej?

<natemat.pl>, 6.10.2021, https://natemat.pl/375837,adam-bodnar-drogi-polaku-do-ktorej-polski-tobie-blizej [dostęp 6.06.2023].

JAK NAPRAWIĆ POLSKIE SĄDY

.

Wiele osób z nadzieją oczekuje, że po wyborach parlamentarnych wygranych przez opozycję demokratyczną będzie możliwy powrót na ścieżkę praworządności. Dyskutuje się na temat przyszłości Trybunału Konstytucyjnego, ustroju sądów powszechnych, składu Krajowej Rady Sądownictwa czy statusu neosędziów. Rozważane są różne opcje sprawiedliwości czasu przejściowego – roli niezależnej prokuratury, Trybunału Stanu, powołania Komisji Sprawiedliwości i Prawdy (pomysł Lewicy) czy 100 dni rozliczeń (pomysł Donalda Tuska).

To jest słuszny i bardzo ważny kierunek myślenia. Od jakości pomysłów legislacyjnych oraz determinacji w przeprowadzaniu zmian wiele zależy. Trudno sobie wyobrazić dalszy rozwój Polski z pogłębiającą się degrengoladą systemu prawnego oraz nieodpowiedzialnością przedstawicieli władzy wykonawczej za popełniane nadużycia. Jednak należy sobie zadać pytanie, czy tylko o instytucjonalnych aspektach reformy wymiaru sprawiedliwości powinniśmy myśleć w kolejnych miesiącach przybliżających „dzień po”. Uważam, że równie ważne jest przeprowadzenie zmian dotyczących funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i jakości tego funkcjonowania.

Profesor Jan Winczorek w wywiadzie dla OKO.Press próbował udzielić odpowiedzi na pytanie, dlaczego Polacy – wbrew pozorom – nie uczestniczyli długoterminowo i konsekwentnie w protestach dotyczących obrony wymiaru sprawiedliwości. Stwierdził, że w Polsce mamy ogromną lukę w dostępie do prawa: „Jeżeli nasze prawo i instytucje prawne są niefunkcjonalne, jeżeli nie udaje się w określonym czasie lub w określonych kosztach jakiegoś problemu prawnego rozwiązać, to po co się tym prawem właściwie ekscytować?”[52].

To jest równie poważne wyzwanie czasu przejściowego – jakie podjąć działania, aby lukę w dostępie do prawa zasypać, a jednocześnie uzyskać akceptację społeczną dla przeprowadzanych reform. Jak przekonać obywatela, że te zmiany służą właśnie jemu i mają polepszyć jego sytuację prawną oraz zwiększyć szacunek do prawa.

Zastanówmy się nad sytuacją pracownika, który został oszukany przez pracodawcę, a kwota roszczenia wynosi półtora tysiąca złotych. Czy taka osoba pójdzie do sądu? Chyba tylko w poczuciu jakiejś ostateczności i desperacji. Albo pomyślmy o osobie dochodzącej odszkodowania za śmierć bliskiego w wyniku pandemicznych zaniedbań. Czy zdecyduje się na wieloletnie postępowania, zainwestuje w koszty sądowe i wynagrodzenia dla prawników? Zrobi to, tylko jeśli będzie ją na to stać.

O to właśnie chodzi – droga sądowa nie może być traktowana jak fanaberia, kaprys czy walka o honor, tylko jak zupełnie zwyczajny, codzienny, przewidywalny mechanizm dochodzenia tego, co nam się należy, jak zwyczajna usługa publiczna. Niestety, ci słabsi, mniej zamożni czy gorzej ustosunkowani na luksus korzystania z wymiaru sprawiedliwości często nie mogą sobie pozwolić. Co więcej, nawet te osoby, które zdecydowały się na skierowanie swojej sprawy do sądu, czekają wiele lat na prawomocny wyrok. Przykładowo po ponad pięciu latach od obniżenia emerytur przez ustawę represyjną z 16 grudnia 2016 roku – do października 2022 roku sprawy prawomocnie wygrało około 20 procent skarżących.

W debacie na temat poprawy efektywności funkcjonowania sądownictwa powtarza się jak mantrę – należy dążyć do informatyzacji sądów oraz do zmniejszenia kognicji sądów (czyli obciążenia sądów sprawami, które mogłyby być załatwiane polubownie czy przed notariuszem). Już sam proces reformy w tym zakresie jest trudny. Konieczne są jednak dalsze zmiany legislacyjne, które będą poprawiały sprawność postępowań.

Dla przykładu pomimo licznych postulatów ekspertów od lat nie została w Polsce uchwalona ustawa o biegłych sądowych. A brak biegłych (a także czasami ich nierzetelność) to jedna z większych barier w przyspieszeniu postępowań sądowych. Trzeba dokonać reformy postępowań grupowych, tak aby osoby poszkodowane przez korporacje mogły skutecznie i szybko dochodzić swoich praw, nawet jeśli są to niewielkie kwoty. W sprawach rodzinnych trzeba rozważyć, jak uprościć niektóre postępowania, a także jak wzmocnić tych najbardziej poszkodowanych, czyli dzieci. Trzeba się zastanowić nad kosztami sądowymi, racjonalnymi stawkami urzędowymi dla adwokatów i radców prawnych oraz systemem zwolnień dla mniej zamożnych. Wreszcie warto dokonać przeglądu wszystkich głównych kodeksów, które przez lata były poprawiane (a może raczej psute i łatane) przez kadry Ministerstwa Sprawiedliwości, a nie najlepszych prawników w kraju. Już teraz warto się zastanowić nad stworzeniem Komisji Kodyfikacyjnych Prawa Cywilnego, Prawa Karnego, Prawa Rodzinnego czy Prawa Pracy, działających na zasadzie „gabinetu cieni”.

Ale nawet najlepsze zmiany legislacyjne nie wystarczą. Fundamentem musi być wzmocnienie kadr wymiaru sprawiedliwości. W sądach brakuje setek sędziów, a proces weryfikacji neosędziów może stworzyć dalsze braki kadrowe. W sądownictwie potrzebni będą nowi, niezależni sędziowie. Ponadto trzeba zrezygnować z systemu delegacji sędziów do Ministerstwa Sprawiedliwości. Nie dość, że tworzy to niejasne relacje między sędziami a władzą wykonawczą, to jeszcze blokuje powstanie rzeczywistej kadry służby cywilnej pracującej w Ministerstwie Sprawiedliwości, która by się na sądownictwie znała i potrafiła wykonywać zadania administracji rządowej w stosunku do sądownictwa.

Bardzo ważne jest wzmocnienie aparatu administracyjnego i pomocniczego dla sędziów. Sędzia Piotr Gąciarek na komisji senackiej w sprawie Pegasusa opowiadał, jak samodzielnie rozpatruje wszystkie wnioski o kontrolę operacyjną. W Polsce w XXI wieku tak ważnymi sprawami można się zajmować i nie mieć do pomocy nawet jednego asystenta! Dlatego każdy sędzia powinien mieć pełne wsparcie w profesjonalnych kadrach składających się z urzędników sądowych, asystentów, protokolantów i referendarzy, tak aby mógł się skupić na czynnościach orzeczniczych. Asystentów jest obecnie około czterech tysięcy, a powinno być co najmniej dwa razy więcej. Ponadto są oni w ciągłej rotacji, bo cały czas nie stworzyliśmy dla nich docelowego modelu zawodowego.

Konieczne jest także odpowiedzialne podejście do ławników sądowych. Orzekanie w sądzie powinno być największym zaszczytem. Tymczasem w Polsce niektórzy politycy chcą budować sądy pokoju, a nie zastanawiają się, jak wzmocnić instytucję prawną, która ma swoje tradycje i doświadczenia. O tym, że funkcja ławnika może się wiązać z godnością obywatelską, świadczy niedawna akcja Komitetu Obrony Demokracji. Senat RP wybrał niedawno 30 ławników do Sądu Najwyższego, z czego większość to byli kandydaci zgłoszeni przez KOD.

Istotne jest także „zaopiekowanie” się osobami pełniącymi służbę w szeroko rozumianym wymiarze sprawiedliwości, zwłaszcza tymi niedocenianymi, jak kuratorzy sądowi, pracownicy więziennictwa (w tym psycholodzy więzienni), pracownicy zakładów poprawczych, młodzieżowych ośrodków więziennych i schronisk dla nieletnich. Sądy nie będą działały poprawnie, jeśli zostaną pozostawione bez rzetelnego, profesjonalnego, opartego na zaufaniu wsparcia ze strony innych instytucji odpowiedzialnych za wykonywanie kar czy za system wychowawczy i probacyjny.

Nie ma prostej odpowiedzi, jak można szybko i skutecznie te wszystkie zmiany wprowadzić. Co więcej, zasłona informacyjna obecnego Ministerstwa Sprawiedliwości może skrywać jeszcze więcej tajemnic, problemów systemowych i „trupów w szafie”. Ale z pewnością jakiekolwiek zmiany muszą się odbywać w duchu ciągłego dialogu, korzystania z wiedzy ekspertów oraz naukowców i współpracy wszystkich środowisk prawniczych. Należy także sięgnąć po pomoc wyspecjalizowanych organizacji międzynarodowych, takich jak Bank Światowy, OBWE czy Rada Europy.

W wymiarze sprawiedliwości musi się dokonać transformacja  2.0, bo pierwszy etap transformacji w latach 1989–2015 nie był udany. Ale nie stanie się to ani w 100 dni, ani w rok, tylko raczej w kilka lat. Nie obiecujmy obywatelom gruszek na wierzbie. Jeśli mamy zdobyć ich zaufanie, jeśli mamy doprowadzić do rzeczywistej równości obywateli wobec prawa, to czeka nas ciężka, wytrwała i cierpliwa praca.

O OBOWIĄZKU PRZECIWSTAWIENIA SIĘ ZAMACHOWI NA NIEZALEŻNOŚĆ SĄDOWNICTWA

.

Chciałbym serdecznie podziękować za możliwość wygłoszenia wykładu inauguracyjnego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego. Jest to dla mnie szczególny zaszczyt, biorąc pod uwagę zasługi Państwa Wydziału oraz jego kadry naukowej dla obrony praworządności w Polsce.

Pięć lat temu w Katowicach, 21 maja 2017 roku, odbył się Kongres Prawników Polskich. Było to wydarzenie szczególne. Do Katowic przyjechały zastępy sędziów, prokuratorów, adwokatów, radców prawnych, nauczycieli akademickich i przedstawicieli organizacji społecznych z całej Polski. Katowice zostały wybrane nieprzypadkowo. Już wcześniej, 3 marca 2017 roku, na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego odbyła się ważna konferencja poświęcona problemowi kryzysu praworządności, zwłaszcza możliwości stosowania rozproszonej kontroli konstytucyjności prawa.

Kongres Prawników Polskich w Katowicach miał burzliwy przebieg. Pamiętam scenę, jak po słowach ministra Marcina Warchoła, wiceministra sprawiedliwości, o rzekomym komunistycznym rodowodzie polskich sędziów, z sali obrad w geście protestu wyszła spora część uczestników. Pamiętam także, że uczestnicy na koniec Kongresu Prawników Polskich mogli podpisać się pod apelem w obronie praworządności. Jedną z osób podpisujących się był profesor Martin Krygier, socjolog prawa polskiego pochodzenia, pracujący na Uniwersytecie Nowej Południowej Walii, znany ekspert zajmujący się teorią rządów prawa. Jego zdaniem tego typu protest ze strony środowisk prawniczych nie byłby możliwy w państwach dojrzałej demokracji. Podziwiał determinację, a jednocześnie odwagę i godność tego protestu.

Kongres Prawników Polskich w Katowicach zakończył się przyjęciem uchwały. Zdaniem uczestników Kongresu „Priorytetem wymiaru sprawiedliwości XXI wieku powinna być pełna realizacja prawa do sądu w demokratycznym państwie prawa przy zapewnieniu efektywności i szybkości postępowania”. Uczestnicy Kongresu wezwali także do tego, aby zaprzestać i w przyszłości unikać „antagonizujących postaw w relacjach prawa i polityki w prowadzonych debatach”. Podkreślali, że „chcemy działać razem, a nie przeciw sobie, w imię nadrzędnego dobra, jakim jest stabilne demokratyczne państwo prawne służące ludziom”.

Redaktor Mariusz Jałoszewski w artykule dla OKO.Press nazwał Kongres „Katowicką insurekcją prawników”[53]. Kongres wywołał masę reakcji. Pokazał, że środowiska prawnicze mogą się jednoczyć w obronie wspólnych im wartości. Unaocznił, że obrońcy praworządności to nie są tylko pojedyncze osoby, ale w istocie to może być wręcz stutysięczna armia prawników, którzy doskonale rozumieją, po co i dlaczego powinniśmy żyć w demokratycznym państwie prawnym.

Jednak w maju 2017 roku postulaty Kongresu Prawników Polskich nie były podzielane przez całe polskie społeczeństwo. Wtedy już opadł kurz po zamachu na niezależny Trybunał Konstytucyjny, a energia protestów na alei Szucha w Warszawie, organizowanych przez Komitet Obrony Demokracji, powoli się wyczerpywała. Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawiło i dążyło do uchwalenia pierwszych ustaw dotyczących wymiaru sprawiedliwości, jednakże nie wywoływały one radykalnego oburzenia społecznego. Sprawy dotyczące ustroju sądów powszechnych czy Krajowej Rady Sądownictwa były zrozumiałe raczej dla specjalistów.

Przełom nastąpił w lipcu 2017 roku. Po tym, jak Polskę pożegnał prezydent Stanów Zjednoczonych Donald Trump, partia rządząca postanowiła nacisnąć pedał gazu. Przedstawiony został projekt poselski nowej ustawy o Sądzie Najwyższym, promowany w istocie przez ministra sprawiedliwości Zbigniewa Ziobrę. W największym skrócie ustawa przewidywała radykalną reformę w Sądzie Najwyższym – wszyscy sędziowie Sądu Najwyższego mieli przejść w stan spoczynku, a minister sprawiedliwości miał prawo wskazać, którzy z nich mogą w SN pozostać. Skala potencjalnego naruszenia zasady niezależności sądownictwa była tak ogromna, że istotę ustawy można było wytłumaczyć dosłownie jednym zdaniem: minister sprawiedliwości dokona czystki w Sądzie Najwyższym. Co więcej, nie będzie szans na to, aby ustawa została zweryfikowana przez Trybunał Konstytucyjny. Niezależny TK przestał już wtedy istnieć.

Tym razem obywatele doskonale zrozumieli zagrożenie. W tym czasie w Wielkiej Brytanii trwała debata na temat brexitu. Wielu z nas zrozumiało, że jeśli atak na niezależne sądownictwo się uda, to czeka nas podobna przyszłość co Wielkiej Brytanii – wystąpienie z Unii Europejskiej. Dlatego obywatele tłumnie wyszli na ulice. W dwustu polskich miastach odbywały się demonstracje. W Katowicach sędzia Sądu Rejonowego Katowice-Zachód Sebastian Kosmowski mówił: „Widzę Sąd Okręgowy w Katowicach, a przed nim tłum ludzi, tłum obywateli. Cieszę się, bo widzę, że jesteście murem przed wymiarem sprawiedliwości; murem, który jest naszą opoką i źródłem tej władzy [władzy sądowniczej – AB], bo władzą jesteście wy, suweren”[54].

To wtedy na demonstracjach pojawiły się tak zwane łańcuchy światła. To właśnie współpraca organizacji prawniczych – Stowarzyszenia Sędziów Polskich Iustitia, Stowarzyszenia Sędziów Themis, Lex Super Omnia, Naczelnej Rady Adwokackiej, Krajowej Rady Radców Prawnych, ale także organizacji pozarządowych: Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, Amnesty International czy Forum Obywatelskiego Rozwoju doprowadziła do tego, że w trudnej chwili wszyscy stanęli razem. Zostali także wsparci przez organizacje aktywistyczne, takie jak Akcja Demokracja czy Komitet Obrony Demokracji. Wreszcie pojawiły się nowe organizacje – wspomnieć zwłaszcza należy o czwórce prawników, którzy założyli „Wolne Sądy”.

Lipiec 2017 roku był czasem zmiany. Gdyby nie wcześniejsze działania, przygotowania i konsekwencja środowisk prawniczych, lipiec 2017 roku by się nie wydarzył. Ale lipiec 2017 roku powiedział także wiele o nas oraz o naszych postawach.

Po pierwsze, ujawnił się wtedy w Polakach gen wolności – gen, który tkwi w naszym społeczeństwie od czasów Komitetu Obrony Robotników i powstania wolnych związków zawodowych „Solidarność”. Gen, który doprowadził do przemian demokratycznych w 1989 roku, ale także pokazał, że Polacy potrafią o wolność zabiegać. Nie bez przyczyny osoby popierające protesty w obronie sądownictwa miały wsparcie legendarnego sędziego – profesora Adama Strzembosza.

Po drugie, dla protestujących było jasne, że kwestia niezależności sądownictwa jest ściśle powiązana z naszym członkostwem w Unii Europejskiej. Nie można być państwem członkowskim UE i jednocześnie naruszać fundamentu naszej tożsamości, jakim jest przywiązanie do wartości europejskich.

Po trzecie, lipiec 2017 roku pokazał, że obywatele są w stanie bronić wolnych sądów, nawet jeśli nie zawsze są zadowoleni z postawy indywidualnych sędziów czy efektywności funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. To w pewnym sensie były protesty „na kredyt”. Walczymy o was – sędziowie, ale mamy nadzieję, że kiedyś spłacicie dług. Będziecie każdego dnia starali się wcielać w życie wartości konstytucyjne oraz wykonywać powierzoną wam władzę rzetelnie i sumiennie. Co ciekawe, potrzeba reform sądownictwa była dostrzegana w czasie Kongresu Prawników Polskich, ponieważ oprócz zagadnień dotyczących instytucjonalnych aspektów niezależności, wiele uwagi poświęcono niezbędnym reformom zwiększającym efektywność sądownictwa.

Po czwarte, protesty lipcowe dały energię do dalszej, długoletniej walki o niezależność sądownictwa. Polska byłaby w zupełnie innym miejscu dzisiaj, gdyby nie to doświadczenie historyczne. Podejrzewam, że „o wolnych sądach pamiętaliby tylko wolni ludzie”, parafrazując słowa Stanisława Zabłockiego, byłego prezesa Izby Karnej SN. Ale byłoby to tylko wspomnienie, a nie rzeczywistość przekładająca się na ważne dla obywateli orzeczenia w sprawach kredytów frankowych, ochrony środowiska, odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa, zatrzymań dokonywanych przez policję czy praw osób LGBT+.

Jednakże ten obraz nie może być aż tak słodki i kolorowy. Ostatnie pięć lat to historia wyciągania z popiołów diamentów, tak jak to przewidywała profesor Ewa Łętowska w czerwcu 2017 roku, nawiązując do wiersza Cypriana Kamila Norwida („Będą popioły i zgliszcza. Ale sędziowie, których się z nich wygrzebie, będą jak diamenty”)[55]. Ale to także historia oportunizmu, lekceważenia standardów, przedkładania własnej kariery nad standardy praworządności czy także gorliwości rewolucyjnej, która na szafocie kładzie własny rozum i ludzką przyzwoitość.

W wyniku protestów w lipcu 2017 roku prezydent Andrzej Duda zawetował ustawy sądownicze. Ale kilka miesięcy później przedstawił nowe projekty zmian dotyczących Krajowej Rady Sądownictwa oraz Sądu Najwyższego. Aby zmiany te mogły wejść w życie, konieczna była wola polityczna. Determinacja pędząca z prędkością pociągu pendolino (ponownie fraza Stanisława Zabłockiego), aby jak najszybciej przeprowadzić ustawy przez parlament i doprowadzić do podpisu prezydenta. Ale konieczny był drugi czynnik – grupa prawników gotowa ustawy te legitymizować, wspierać, uzasadniać pseudoprawniczymi wywodami, a następnie brać czynny udział we wprowadzaniu tych zmian w życie – w obsadzaniu nowych izb w Sądzie Najwyższym, w przyjmowaniu posad prezesów sądów w miejsce tych odwołanych faksem, w walce o miejsce w upolitycznionej Krajowej Radzie Sądownictwa, w uczestnictwie w ustawionych konkursach przed Krajową Radą Sądownictwa.

Po protestach lipcowych mogło się wydawać, że wszystko jest już jasne. Wiadomo, gdzie jest jasna i ciemna strona mocy, jeśli mogę się posłużyć sformułowaniem profesora Krystiana Markiewicza z konferencji z 3 marca 2017 roku. Co wypada, a czego nie wypada robić przyzwoitemu prawnikowi. A jednak okazało się, że była to wiara co najmniej naiwna. Środowisko prawnicze nie okazało się tak spójne, jak mogłoby się wydawać.

Co więcej, wielu z tych, którzy postanowili aktywnie wziąć udział w zamachu na niezależność sądownictwa, próbowało zamykać usta tym, którzy protestowali. W świętoszkowaty sposób próbowali przypominać, jakie są standardy konstytucyjne, a zwłaszcza artykuł 178 ustęp 3 Konstytucji, mówiący o tym, że sędzia nie może „prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów”. Uczestnictwo sędziów w demonstracjach i protestach, aktywne wypowiadanie się przeciwko zmianom dotyczącym sądownictwa było przez niektórych prawników uznawane jako godzące w godność sędziego i naruszającego jego normy etyczne. Politycy tylko zacierali ręce, słysząc taką argumentację.

Co więcej, na słowach się nie skończyło. Do pracy ruszyli rzecznicy dyscyplinarni powołani przez ministra sprawiedliwości, którzy za wszelką cenę starali się zastraszyć sędziów – nie tylko za ich słowa oraz za ich działania, ale także za treść ich orzeczeń. Z czasem aparat dyscyplinujący sędziów (na czele z Izbą Dyscyplinarną) zaczął działać jak dobrze naoliwiony mechanizm. Zostali zawieszeni sędziowie Igor Tuleya oraz Paweł Juszczyszyn, a w stosunku do wielu zostały wszczęte bolesne postępowania dyscyplinarne i postępowania służące zawieszeniu immunitetu. Ministerstwo Sprawiedliwości aranżowało aferę hejterską i prowadziło nagonkę na sędziów protestujących przeciwko zmianom.

Nie jest moim celem dokonywanie szczegółowej analizy tego wszystkiego, co się działo w latach 2017–2022. Na ten temat napisano już wiele artykułów naukowych, książek i reportaży. Powstał film dokumentalny Kacpra Lisowskiego i Iwony Harris Sędziowie pod presją. Istnieje ogromna dokumentacja historii nadużyć i represji w stosunku do sędziów. Zgromadzona została także ogromna energia ludzkiego protestu. Doceniam, że w holu Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego można się zapoznać z wystawą Piotra Wójcika na ten temat. Ale chciałbym się zastanowić, w jakim miejscu jesteśmy pięć lat później. Polska cały czas jest państwem członkowskim Unii Europejskiej. Polscy sędziowie stali się symbolem walki o praworządność w Unii Europejskiej. Marsz Tysiąca Tóg sprzed dwóch lat pokazał, że niezależność sądownictwa to fundament integracji europejskiej, należący do kanonu wartości europejskich.

Polscy sędziowie i adwokaci doprowadzili do wygranych licznych spraw przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. Było to możliwe dzięki wsparciu naukowców, którzy pomagali sędziom w przygotowaniu pytań prejudycjalnych czy skarg do trybunału w Strasburgu. W zasadzie polskie sprawy stały się nowymi kamieniami milowymi wyznaczającymi kierunek integracji europejskiej, stały się szczepionką przed zapędami populistycznymi innych państw członkowskich UE.

Unia Europejska stworzyła nowe mechanizmy kontroli praworządności, zwłaszcza roczne raporty o przestrzeganiu rządów prawa oraz mechanizm warunkowości „pieniądze za praworządność”. Mechanizmy te zaczynają działać. Ponownie, powyższe mechanizmy by nie powstały, gdyby nie aktywna rola naukowców.

Zostały stworzone nowe mechanizmy protestu, które już teraz inspirują cały świat. Chciałbym zwłaszcza zwrócić uwagę na dostrzeżenie znaczenia komunikacji dla zrozumienia przez społeczeństwo, dlaczego niezależne sądy są ważne dla obywateli – wykorzystanie rzeczywistości wirtualnej do ilustrowania konsekwencji utraty praworządności (doktor Konrad Maj, Uniwersytet SWPS) czy działalność „Wolnych Sądów”, polegająca na ilustrowaniu konsekwencji utraty praworządności z perspektywy zwykłego obywatela.

Środowiska prawnicze nauczyły się współpracować ze sobą i siebie bronić. Nie bez przyczyny żyjący członkowie i współpracownicy Komitetu Obrony Robotników sformułowali 21 września 2021 roku, z okazji czterdziestopięciolecia KOR, list do Komitetu Obrony Sprawiedliwości dziękując za ich postawę oraz za wspólnotę wartości. Przeszłość łączy się z teraźniejszością.

Sędziowie walczący o niezależność sądownictwa zrozumieli, że występowanie w obronie niezależności sądownictwa oraz trójpodziału władzy to nie tylko ich prawo, ich wolność wynikająca z gwarancji wolności słowa (artykuł 54 Konstytucji), ale przede wszystkim ich obowiązek. Bo kto lepiej niż sędzia jest w stanie zrozumieć, dlaczego niezależność sądów jest ważna dla obrony praw obywatela przed arbitralną, kapryśną, dyskrecjonalną władzą. To właśnie rolą sądów jest dbanie o to, aby istniały mechanizmy odpowiedzialności za nadużycia władzy. Zostało to dobitnie podkreślone w wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 16 czerwca 2022 roku w sprawie Waldemar Żurek przeciwko Polsce.

Na tej sali jest wiele osób, które z tej wolności słowa korzystało, ale także poczuwało się do obowiązku walki o niezależność sądownictwa. Te osoby zapłaciły swoją cenę, czasami wciąż ją płacą. Nie godzą się z tym, że trzeba się dostosować, zrozumieć nowe czasy, poddać presji władzy. Ryzykują swoje bezpieczeństwo, komfort rodziny, poczucie wygody, wyrzekają się apanaży i innych przywilejów na rzecz walki o wartości. Orzekają zgodnie z własnym sumieniem i w duchu głębokiego poszanowania Konstytucji. Wypowiadają się otwarcie na temat potrzeby niezależności sądownictwa. Robią to wszystko bez jasnej perspektywy, jaka przyszłość może czekać ich za rogiem. Ale jednocześnie doskonale znają historię zarówno sędziów z czasów komunistycznych, jak i sędziów z państw takich jak Turcja, którzy trafiają do więzień lub są zmuszani do ucieczki. Co więcej, nie wszyscy sędziowie – obrońcy praworządności – są tak znani jak sędziowie Żurek, Tuleya, Juszczyszyn czy Markiewicz. Presja na tych mniej znanych sędziów może pozostać niezauważalna dla opinii publicznej. Tym bardziej należy docenić odwagę sędziów takich jak sędziowie Gąciarek, Ferek, Synakiewicz, Chmielewski i wielu, wielu innych.

Dlatego jeśli myślę o działaniach sędziów podejmowanych w poczuciu głębokiego obowiązku, to jednocześnie mam wrażenie głębokiego dysonansu, mając na uwadze tych, którzy zamykają oczy na to, co się dzieje wokół. W 2018 roku wielu prawników zupełnie bezrefleksyjnie zdecydowało się kandydować do dwóch nowych izb Sądu Najwyższego. Do dzisiaj co kilka tygodni słyszymy o kolejnych zastępach sędziów lub przedstawicieli innych zawodów prawniczych, którzy chcą awansować do sądów okręgowych, apelacyjnych, sądów administracyjnych czy Sądu Najwyższego. Podejmują taką decyzję, jakby wydarzenia ostatnich lat to była historia dotycząca innego państwa – Węgier, Słowacji czy Turcji. Ale tutaj jest Polska, gdzie cały czas obowiązuje ta sama Konstytucja, gdzie związani jesteśmy cały czas tymi samymi traktatami europejskimi, a standard praw człowieka wyznacza cały czas ta sama Europejska konwencja praw człowieka. To jest postawa, której nie jestem w stanie zrozumieć ani zaakceptować. Jeśli w Polsce dojdzie do zmian mających na celu przywrócenie praworządności, to kwestia oceny tej postawy będzie jednym z największych problemów prawnych i etycznych, z którym będziemy musieli się zderzyć. Bo jeśli to zignorujemy, to nie odbudujemy etosu sędziego jako prawdziwego i odważnego strażnika Konstytucji.

Szanowni państwo, rozpoczynamy nowy rok akademicki. Dzisiaj na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego, ale także na wielu innych polskich uczelniach. Mam niestety wrażenie, że nie wszędzie usłyszymy podobne słowa na temat konieczności obrony praworządności. Ale tym bardziej doceniam, że to państwo właśnie zdecydowali się na podjęcie tego tematu i kontynuowanie misji, która została tak pięknie zaakcentowana pięć lat temu. To świadczy o państwa odwadze oraz zrozumieniu wagi spraw.

Mam przed sobą studentów i doktorantów prawa, którzy mogą się zastanawiać, jakie to ma dla nich znaczenie. Chciałbym się do was zwrócić w kilku słowach.

Po pierwsze, to, co obserwujecie w życiu publicznym w kontekście walki o niezależność sądownictwa, to nie jest jakiś abstrakcyjny spór, tylko walka o przyszłość Polski jako państwa demokratycznego oraz lojalnego państwa członkowskiego Unii Europejskiej. To jest moment historyczny, który może mieć przełomowe znaczenie dla nas, dla naszych dzieci i wnuków.

Po drugie, w takich chwilach możecie się zastanawiać, jak powinniście reagować na te zagrożenia. Zachęciłbym was do dwóch rzeczy – do interesowania się i bieżącego śledzenia, co się aktualnie dzieje w wymiarze sprawiedliwości. Ale także do okazywania solidarności tym, którzy są represjonowani. Dla nich każdy list, każdy mail, każda wyciągnięta dłoń, każde zaproszenie na spotkanie, są bezcenne. Bo ich walka nie może się odbywać tylko w zaciszu ich głów oraz w przestrzeni ich rodzin.

Po trzecie, kiedyś w przyszłości także możecie być postawieni w sytuacji moralnego wyboru – kim być, jak się zachować, jaką drogą zawodową pójść. Chciałbym, abyście zapamiętali, że wasi nauczyciele od 2015 roku konsekwentnie wybierali jasną stroną mocy. Pomimo różnych przeciwności losu rzeczywiście wierzą w wartości wyrażone w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wiarę przekładają w czyny. Dlatego gdy będziecie mieli w przyszłości jakiekolwiek wątpliwości, to po prostu sięgnijcie po Konstytucję, wspomnijcie słowa i czyny swoich Mistrzów. Sami znajdziecie odpowiedź, jak się zachować oraz jak być przyzwoitym. Dziękuję za uwagę.

DWIE POLSKI

.

W jednej Polsce minister spraw wewnętrznych pokazuje na konferencji prasowej obrzydliwe zdjęcia, aby tylko zniechęcić rodaków do uchodźców i migrantów, stworzyć w głowach Polaków jednoznacznie negatywne obrazy, obudzić poczucie zagrożenia. Dokładnie w ten sam sposób, jak to się działo w czasie kampanii wyborczej w 2015 roku. Wtedy były słowa. Teraz są obrazy.

W drugiej Polsce europarlamentarzystka, oddana przez całe życie pracy na rzecz uchodźców, jedzie na wschodnią granicę, aby upomnieć się o podstawowe prawa człowieka. Nie może pełnić swojej posługi, choć udawało jej się to nawet w czasie wojny w Jugosławii.

W jednej Polsce funkcjonariusze Straży Granicznej odsyłają na stronę białoruską każdą osobę, która przekroczy granicę Rzeczypospolitej, nie przyjmując wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej, wiedząc, że kolejne osoby giną z wyziębienia, ignorując obowiązujące postanowienia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

W drugiej Polsce organizacje społeczne zrzeszają się w Grupie Granica. Bo razem jest raźniej. Bo skoro od wielu lat pomagają uchodźcom i migrantom, to teraz tym bardziej mają obowiązek być jak najbliżej tych potrzebujących pomocy. Z kolei grupa lekarzy i ratowników medycznych we wstrząsającym apelu domaga się dopuszczenia do granicy w celu ratowania ludzkiego życia i zdrowia.

W jednej Polsce pracownicy TVP i innych mediów rządowych bezkrytycznie powielają przekaz władzy. Nagłaśniają, uzasadniają, wzmacniają. Pokazują zdjęcia ze słynnej konferencji prasowej, dokonują bezkrytycznej egzegezy każdego słowa ministra spraw wewnętrznych, rzecznika służb specjalnych czy przedstawicieli Straży Granicznej. Wyśmiewają się z tych, którzy mają czelność mieć inne zdanie lub którzy kierują się ludzką potrzebą niesienia pomocy.

W drugiej Polsce dziennikarze za wszelką cenę chcą się dostać na granicę. Chcą zobaczyć, jak naprawdę jest w Usnarzu Górnym, chcą wykonywać swój zawód – misję przekazywania społeczeństwu rzetelnych informacji. Nie mają na to szansy. Nie po to władza wprowadzała stan wyjątkowy, aby teraz pozwalać dziennikarzom na normalną pracę. Co więcej, dziennikarze są zatrzymywani do przydługich czynności kontrolnych, gdy chcą się przyglądać interwencjom dokonywanym w stosunku do migrantów poza strefą stanu wyjątkowego.

W jednej Polsce migranci i uchodźcy od lat traktowani są przez przedstawicieli władzy jako potencjalni terroryści. Już kilka lat temu z powodu rzekomego zagrożenia bezpieczeństwa minister Mariusz Błaszczak nie chciał się zgodzić na korytarze humanitarne, choć zabiegał o to Kościół rzymskokatolicki.

W drugiej Polsce w lutym 2020 roku na karę pozbawienia wolności jednego roku zostało skazane polskie małżeństwo, które przyniosło ładunek wybuchowy na Marsz Równości w Lublinie. Minister spraw wewnętrznych nie organizował na ich temat konferencji prasowej, choć to dzięki aktywności policji udało się uchronić uczestników marszu przed tragedią. Nie grzmiał, że policji udało się złapać potencjalnych terrorystów.

W jednej Polsce rzecznik praw dziecka poświęca sporo uwagi wojennym losom dzieci, ofiarom totalitaryzmów. Pisze do ministra edukacji, że o ich losie należy uczyć w szkole, bo „tragiczne losy najmłodszych pokoleń Polaków mają szczególny wymiar. Ukazują bezmiar okrucieństwa zbrodni niemieckich i sowieckich dokonywanych na całkowicie bezbronnych ofiarach”.

W drugiej Polsce portal Onet.pl publikuje reportaż o szesnastolatku, który zmarł z wyziębienia i został odnaleziony na granicy. To pierwsza dziecięca ofiara. Na granicy koczuje niestety więcej dzieci. Trudno się jednak doszukać działań rzecznika praw dziecka w tej sprawie. A mógłby choćby wyjaśnić okoliczności śmierci nastolatka. Ma do tego narzędzia. Ale pewnie łatwiej się zajmować przeszłością niż teraźniejszością.

W jednej Polsce media w obszernym materiale Partia i Spółki odnotowują, że adwokaci znaleźli intratne posady w radach nadzorczych spółek Skarbu Państwa.

W drugiej Polsce adwokaci nocami piszą kolejne skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, jeżdżą na granicę, za wszelką cenę chcą zapewnić ochronę prawną dla osób starających się o ochronę międzynarodową. Wbrew prawu międzynarodowemu nie są dopuszczani do swoich klientów.

W jednej Polsce przedstawiciele Ministerstwa Spraw Zagranicznych za wszelką cenę chcą udowodnić, że postanowienia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka Polski nie obowiązują. Uzasadniają, że Polska miała prawo wprowadzić przepisy pozwalające na tak zwany push back, czyli „odpychanie” cudzoziemców, bez możliwości starania się o ochronę międzynarodową.

W drugiej Polsce sześciu wybitnych profesorów prawa rezygnuje z członkostwa w Doradczym Komitecie Prawnym przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Piszą, że „zgodnie z przyjętą od okresu międzywojennego zasadą, żadne państwo nie może powoływać się na swoje prawo wewnętrzne dla niewywiązywania się z zobowiązań międzynarodowych”. Czara goryczy się u nich przelała.

Drogi Polaku, do której Polski Tobie bliżej?

BIBLIOGRAFIA

I. Wolna Ukraina

Drugi Karnawał Solidarności. Pierwodruk pt. Na naszych oczach tworzy się historia, „Sukces po poznańsku”, nr 4, 2022, s. 6–7.

Przyznajmy Ukraińcom prawa wyborcze. Pierwodruk pt. Piosenka dla praw wyborczych obywateli Ukrainy, „Gazeta Wyborcza”, 25.06.2022, s. 13.

Rozliczyć rosyjskich zbrodniarzy. Pierwodruk pt. Jak rozliczyć zbrodniarzy, „Gazeta Wyborcza”, 16.04.2022, s. 12.

II. Granica sumienia

Rzecznik Praw Obywatelskich jak okno na świat. Pierwodruk pt. Badają nasz kręgosłup. Ten stan wyjątkowy jest na próbę: władza testuje, jak zareagujemy, „Gazeta Wyborcza”, 11.09.2021, s. 35.

Polityczne złoto, czyli program „uchodźca minus”. Pierwodruk pt. Sześć lat polityki „uchodźca minus”, „Gazeta Wyborcza”, 28.08.2021, s. 13.

Zostawić szczelinę wolności. Pierwodruk. Źródło: Laudacja wygłoszona z okazji wręczenia nagrody im. Janiny Paradowskiej i Jerzego Zimowskiego, 27.10.2021.

„Auschwitz nie spadło z nieba”. Źródło: Statut Kaliski – czy za powszechnym oburzeniem pójdą dalsze kroki?, <natemat.pl>, 16.11.2021, https://natemat.pl/384195,bodnar-statut-kaliski [dostęp 6.06.2023].

III. Nieludzkie prawo

Zalegalizowane tortury. Źródło: Polki skarżą wyrok TK ws. aborcji. Wczoraj ze Strasburga nadeszła przełomowa wiadomość, <natemat.pl>, 19.10.2021, https://natemat.pl/379449,wyrok-trybunalu-konstytucyjnego-s-aborcji-adam-bodnar-o-konsekwencjach [dostęp 6.06.2023].

Zdradzeni funkcjonariusze. Źródło: <polityka.pl>, 1.08.2022, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/2175845,1,zdradzeni-funkcjonariusze-adam-bodnar-dla-polityki.read [dostęp 6.06.2023].

Magiczne słowo „przepraszam”. Pierwodruk pt. Państwo nie lubi przepraszać. Dlaczego władzy nie przechodzi przez gardło magiczne słowo, gdy krzywdzony jest obywatel?, „Gazeta Wyborcza”, 29.10.2022, s. 19.

IV. Równi i równiejsi

Prawo skrojone na miarę prezesa. Pierwodruk pt. Orkiestra prezesa, „Polityka” nr 6, 31.01.2023, s. 9.

Ustawowa bezkarność premiera. Pierwodruk pt. Bezkarność+, „Gazeta Wyborcza”, 31.12.2022, s. 19.

Prawo do prywatnego bochenka chleba. Pierwodruk: „Gazeta Wyborcza”, 2.04.2022, s. 5.

Państwo, które dyskryminuje swoich obywateli. Źródło: W jakim państwie chcemy żyć, jakim państwem chcemy być?, <natemat.pl>, 25 stycznia 2022, https://natemat.pl/393885,adam-bodnar-w-jakim-panstwie-chcemy-zyc-felieton [dostęp 6.06.2023].

V. Polowanie na sędziów

Jeden dzień z życia obywatela Waldemara Żurka. Pierwodruk: „Gazeta Wyborcza”, 9.10.2021, s. 10.

Ładnie zaatakujmy. Pierwodruk pt. Podziękujmy za maile Dworczyka. Mamy w Warszawie drugi Budapeszt, czy doczekamy się drugiej Limy?, „Gazeta Wyborcza”, 8.01.2022, s. 9.

Upokorzenie. Źródło: Sędziowie dostali kolejny jasny sygnał. Karą jest nie tylko zawieszenie, ale także upokorzenie, <natemat.pl>, 15.02.2022, https://natemat.pl/397063,bodnar-sedziowie-dostali-sygnal-od-zbigniewa-ziobry [dostęp 6.06.2023].

VI. Demontaż państwa prawa

Odciąć Polaków od Strasburga. Pierwodruk pt. Sygn. akt. K 6/21. 24 listopada 2021 roku Trybunał Konstytucyjny Julii Przyłębskiej podważył obowiązywanie w Polsce Europejskiej konwencji prawa człowieka, „Gazeta Wyborcza”, 11.12.2021, s. 17.

Szukajmy dziury w całym. Pierwodruk pt. Paliwo, które napędza bezkarność. Czego nas uczy sprawa Orlenu. Czy premier sugeruje, że urzędnicy mają się słuchać władzy bez względu na koszty?, „Gazeta Wyborcza”, 14.01.2023, s. 15.

Kadencja. Pierwodruk pt. Święte słowo kadencja. To nie jest spór o Mariana Banasia, to jest kolejny etap demontażu demokratycznego prawa, „Gazeta Wyborcza”, 31.07.2021, s. 2.

VII. Widmo autorytaryzmu

Enklawy wolności, czyli złota klatka. Pierwodruk pt. Enklawy wolności, czyli złudne poczucie normalności. Względne poczucie ogólnego bezpieczeństwa przesłania nam trzeźwe spojrzenie na stan naszej państwowości, „Gazeta Wyborcza”, 14.08.2021, s. 15.

Ranking rządów prawa. Cierpi reputacja Polski. Źródło: Ranking rządów prawa. Polska nisko, coraz dalej Węgry, <polityka.pl>, 27.10.2022, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/swiat/2187366,1,ranking-rzadow-prawa-polska-nisko-coraz-dalej-wegry.read [dostęp 6.06.2023].

Ciąg technologiczny. Pierwodruk: Wkładaj kij w szprychy. Jeśli wszyscy zaczynają traktować kłamstwo jako coś normalnego i oczywistego, to stają się uczestnikami systemu władzy, „Gazeta Wyborcza”, 5.02.2022, s. 17.

VIII. Wolne media kontra cenzura

Cenzura nasza codzienna. Pierwodruk pt. Bądźmy solidarni z twórcami. Władza wysyła artystom komunikat – uważajcie, co mówicie, z kim rozmawiacie, kogo zapraszacie, „Gazeta Wyborcza”, 3.12.2022, s. 25.

Czy potrzebne są przepisy o znieważeniu prezydenta? Źródło: <natemat.pl>, 11.01.2022, https://natemat.pl/391873,czy-potrzebne-sa-przepisy-o-zniewazeniu-prezydenta [dostęp 6.06.2023].

Bierzemy przeciwnika na cel. Źródło: SLAPP to nazwa na sprawy sądowe, w których chodzi o uciszenie krytyków, <natemat.pl>, 6.10.2021, https://natemat.pl/374581,adam-bodnar-bierzemy-przeciwnika-na-cel [dostęp 6.06.2023].

Akcja inwigilacja. Pierwodruk pt. PiS wpuszczony do kurnika, „Gazeta Wyborcza”, 22.01.2022, s. 36.

Przepis na demokratyczne media. Pierwodruk pt. Jaka architektura medialna w przyszłej Polsce, „Więź”, nr 1, 2022, s. 16–28.

IX. Na kłopoty trybunały

Od „Dody” do Grzegorza Brauna. Źródło: Od Dody do Grzegorza Brauna. 30 lat Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w Polsce, <onet.pl>, 1.05.2023, https://wiadomosci.onet.pl/tylko-w-onecie/bodnar-od-dody-do-brauna-30-lat-europejskiej-konwencji-praw-czlowieka/vqkkqw7 [dostęp 6.06.2023].

Co wspólnego ma środek na potencję dla mężczyzn z praworządnością. Źródłó: <natemat.pl>, 8.02.2022, https://natemat.pl/395901,bodnar-srodek-na-potencje-a-praworzadnosc [dostęp 6.06.2023].

Mity narosłe wokół Karty Praw Podstawowych. Źródło: Karta Praw Podstawowych UE to nasze wartości, <ngo.pl>, 27.04.2023, https://publicystyka.ngo.pl/karta-praw-podstawowych-ue-to-nasze-wartosci-felieton-adama-bodnara [dostęp 6.06.2023].

X. Przyszłość praw człowieka

Barometr nastrojów społecznych. Pierwodruk pt. Ewolucja praw człowieka. Kobieta zakochała się w bojowniku ISIS, chce wrócić do Polski. Czy państwo powinno jej pomóc?, „Gazeta Wyborcza”, 19.11.2022, s. 21.

Czy trybunał w Strasburgu potrzebuje dopalaczy? Źródło: <polityka.pl>, 22.04.2022, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/swiat/2163207,1,bodnar-dla-polityki-czy-trybunal-w-strasburgu-potrzebuje-dopalaczy.read [dostęp 6.06.2023].

Sześć nowych praw. Pierwodruk pt. Sześć nowych praw. Dla każdego człowieka, aby lepiej chronić się przed nadużyciami władzy, „Gazeta Wyborcza”, 23.10.2021, s. 5.

XI. Światli obywatele

Etyka solidarności. Pierwodruk. Źródło: Wykład w Europejskim Centrum Solidarności w Gdańsku pt. Etyka Solidarności. Refleksja w rocznicę podpisania Porozumień Sierpniowych, 31.08.2022.

Kościół, LGBT, wieś, dialog. Źródło: <natemat.pl>, 9.11.2021, https://natemat.pl/383253,adam-bodnar-z-tym-kosciolem-jaki-by-nie-byl-trzeba-wspolpracowac [dostęp 6.06.2023].

ACTA. Dziesięć lat minęło. Źródło: ACTA upadła, ale dużo zmieniła w naszej świadomości, <natemat.pl>, 23.11.2021, https://natemat.pl/385299,bodnar-acta-10-lat-minelo [dostęp 6.06.2023].

Finał WOŚP – święto społeczeństwa obywatelskiego. Źródło: Adam Bodnar o finale WOŚP: To święto społeczeństwa obywatelskiego, <natemat.pl>, 1.02.2022, https://natemat.pl/394893,final-wosp-swieto-spoleczenstwa-obywatelskiego [dostęp 6.06.2023].

Polska Dama Rady Europy. Pierwodruk: „Polityka” nr 51, 13.12.2022, s. 9.

Laudacja na cześć „Wolnych Sądów”. Źródło: Laudacja Inicjatywy Wolne Sądy z okazji przyznania Europejskiej Nagrody Obywatelskiej, <archiwumosiatynskiego.pl>, 8.11.2021, https://archiwumosiatynskiego.pl/wpis-w-debacie/laudacja-inicjatywy-wolne-sady-z-okazji-przyznania-europejskiej-nagrody-obywatelskiej/ [dostęp 6.06.2023].

XII. Zamiast zakończenia

Jak naprawić polskie sądy. Pierwodruk pt. Do poprawy kodeks marny. Trzeba zasypać lukę w dostępie do prawa, by ludzie wiedzieli, że sądy są dla nich, „Gazeta Wyborcza”, 15.10.2022, s. 17.

O obowiązku przeciwstawienia się zamachowi na niezależność sądownictwa. Źródło: Wykład inauguracyjny na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego pt. O wolności słowa i obowiązku przeciwstawienia się zamachowi na niezależność sądownictwa – refleksje w 5. rocznicę Kongresu Prawników Polskich w Katowicach, 4.10.2022, https://us.edu.pl/wydzial/wpia/2022/10/05/o-wolnosci-slowa-i-obowiazku-przeciwstawienia-sie-zamachowi-na-niezaleznosc-sadownictwa-refleksje-w-5-ta-rocznice-kongresu-prawnikow-polskich-w-katowicach/ [dostęp 6.06.2023].

Dwie Polski. Źródło: Drogi Polaku, do której Polski Tobie bliżej?, <natemat.pl>, 6.10.2021, https://natemat.pl/375837,adam-bodnar-drogi-polaku-do-ktorej-polski-tobie-blizej [dostęp 6.06.2023].

PRZYPISY

[1] P. Cywiński, M. Wojdat, Miejska gościnność: wielki wzrost, wyzwania i szanse, Warszawa 2022, https://metropolie.pl/fileadmin/user_upload/UMP_raport_Ukraina_20220429_final.pdf [dostęp 22.05.2023].

[2] P. Sands, „Putin’s use of military force is a crime of aggression”, „Financial Times”, 28.02.2022, https://www.ft.com/content/cbbdd146-4e36-42fb-95e1-50128506652c [dostęp 22.05.2023].

[3] 17 maja 2023 r. przyjęto Deklarację z Reykjaviku, podpisaną przez 46 głów państw oraz premierów krajów członkowskich Rady Europy. Zawiera ona zdecydowane poparcie dla utworzenia trybunału do spraw zbrodni agresji, zob. https://rm.coe.int/4th-summit-of-heads-of-state-and-government-of-the-council-of-europe/1680ab40c1 [dostęp 18.06.2023].

[4] O. Owiso, An Aggression Chamber for Ukraine Supported by the Council of Europe, „Opinio Juris”, 30.03.2022, http://opiniojuris.org/2022/03/30/an-aggression-chamber-for-ukraine-supported-by-the-council-of-europe/ [dostęp 22.05.2023].

[5] 17 marca 2023 r. Międzynarodowy Trybunał Karny (MTK) wydał nakazy aresztowania prezydenta Rosji Władimira Putina i komisarz do spraw praw dzieci w jego biurze Marii Lwowej-Biełowej. Oboje są podejrzewani przez prokuraturę MTK o popełnienie zbrodni wojennych (przyp. red.).

[6] Zob. Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym.

[7] Sygn. C-715/17.

[8] Por. wyrok w sprawie M.K. i inni przeciwko Polsce, skargi nr 40503/17, 42902/17 oraz 43643/17.

[9] „30 przykładów spraw „mowy nienawiści”, w których działania prokuratury budzą wątpliwości, bip.brpo.gov.pl, https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/30-przykladow-mowy-nienawisci-w-ktorych-dzialania-prokuratury-budza-watpliwosci-RPO [dostęp: 23.05.2023].

[10] Swoistą pointą niech będzie przełom kwietnia i maja 2023 r., kiedy nastąpił bezpardonowy atak na prof. Barbarę Engelking ze strony przedstawicieli rządu, z premierem Mateuszem Morawieckim i ministrem Przemysławem Czarnkiem na czele, zob. M. Chrzczonowicz, A. Leszczyński, Czarnek grozi. Nie będzie finansował Instytutu Socjologii PAN „na większą skalę”. Przez Engelking, OKO.press, 25.04.2023, https://oko.press/czarnek-pan-engelking [dostęp: 23.05.2023], A. Leszczyński, Morawiecki atakuje Barbarę Engelking za wywiad w TVN24. Jakie są fakty o stosunku Polaków do Żydów?, OKO.press, 22.04.2023, https://oko.press/premier-i-minister-nauki-atakuja-badaczke-zaglady [dostęp: 23.05.2023].

[11] Sygn. K 1/20, Dz.U. z 27.01.2021, nr 175.

[12] „Europejski Trybunał Praw Człowieka zajmie się skargami Polek na zakaz aborcji”, federa.org.pl, https://federa.org.pl/etpcz-zajmie-sie-skargami-polek/ [dostęp: 23.05.2023].

[13] 8 czerwca 2023 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał skargi za niedopuszczalne. Zdaniem ETPC ryzyko naruszenia praw jest hipotetyczne, a skarżące nie przedstawiły konkretnych dowodów medycznych. Takie podejście trybunału jest związane z tym, że koncepcja „potencjalnej ofiary” naruszeń praw nie jest jeszcze ugruntowana w orzecznictwie.

[14] Skarga nr 40119/21.

[15] Por. sprawa P 4/18.

[16] Por. pytanie P 10/20.

[17] Obniżenie wysokości policyjnej renty inwalidzkiej byłego funkcjonariusza pełniącego służbę na rzecz totalitarnego państwa, trybunal.gov.pl, https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/wyroki/art/11564-obnizenie-wysokosci-policyjnej-renty-inwalidzkiej-bylego-funkcjonariusza-pelniacego-sluzbe-na-rzecz-totalitarnego-panstwa [dostęp: 23.05.2023].

[18] Uchwała SN z 16.09.2020, III UZP 1/20, http://www.sn.pl/aktualnosci/SitePages/Komunikaty_o_sprawach.aspx?ItemSID=392-b6b3e804-2752-4c7d-bcb4-7586782a1315&ListName=Komunikaty_o_sprawach [dostęp: 23.05.2023].

[19] Wyrok z 21.07.2022, skarga nr 48762/19.

[20] Leopold Przemyk przeciwko Polsce, wyrok z 17.09.2013, skarga nr 22426/11.

[21] Solska i Rybicka przeciwko Polsce, wyrok z 20.09.2018, skargi nr 30491/17 i 31083/17.

[22] Sprawa K 5/23.

[23] Sygn. akt VII SA/Wa 992/20.

[24] Wyrok TSUE z dnia 6.10.2021, C-487/19 (W.Ż.).

[25] Sygn. K 6/21.

[26] Xero Flor Sp. z o.o. przeciwko Polsce, wyrok z 7.05.2021, skarga nr 4907/18.

[27] Wyrok TK z 6.10.2015, SK 54/13.

[28] Sprawa została rozstrzygnięta 20.10.2022 (Kornicka-Ziobro przeciwko Polsce, skarga nr 23037/16). ETPC nie stwierdził naruszenia art. 2 Konwencji (prawo do życia).

[29] Bączkowski i inni przeciwko Polsce, skarga nr 1543/06, wyrok z 3.05.2007.

[30] Par. 98 wyroku.

[31] M. Bernatt, Populism and Antitrust: The Illiberal Influence of Populist Government on the Competition Law, Cambridge 2021.

[32] Stało się to w wyniku postanowienia tymczasowego TSUE z 19.10.2018, C-619/18 R.

[33] Por. książki Jacka Taylora lub Andrzeja Rzeplińskiego.

[34] Izbę tę po likwidacji zastąpiła Izba Odpowiedzialności Zawodowej SN (przyp. red.).

[35] A. Sajó, Governance in Illiberal Democracies. Ruling by Cheating, Cambridge 2021.

[36] Sygn. P 12/09.

[37] E. Temelkuran, How to lose a country. The seven steps from democracy to dictatorship, Glasgow 2019.

[38] Sygn. K 23/11.

[39] Por. Wizerkaniuk przeciwko Polsce (wyrok z 5.07.2011, skarga nr 18990/05) i zmiany dotyczące odpowiedzialności za opublikowanie wywiadu bez autoryzacji.

[40] W 2023 r. Polska plasuje się na 57. miejscu tego rankingu (przyp. red.).

[41] Sygn. K 13/16.

[42] Sygn. K 13/16.

[43] Sygn. T-791/19.

[44] Skarga nr 1469/20.

[45] W. Paś, Gnijący polexit. Dalekosiężne skutki utrzymywania neosędziów w Sądzie Najwyższym, „Gazeta Wyborcza”, 1.02.2022, https://wyborcza.pl/7,162657,28061675,gnijacy-polexit-dalekosiezne-skutki-utrzymywania-neosedziow.html [dostęp: 23.05.2023].

[46] Kauczor przeciwko Polsce, wyrok z 3.02.2009, skarga nr 45219/06.

[47] Wyrok C-432/21 z 2.03.2023.

[48] Konkretnie z artykułu 3 ustęp 2 Protokołu nr 4 do Konwencji.

[49] Iwona Słomiańska przeciwko Polsce, skarga nr 67322/14.

[50] Hanna Machińska została wyróżniona tytułem Człowieka Roku 2023 „Gazety Wyborczej”. W uzasadnieniu tej decyzji redaktor dziennika Jarosław Kurski wymienił m.in. wkład Laureatki w walkę o prawa uchodźców na granicy z Białorusią.

[51] Szczyt Rady Europy w Reykjaviku odbył się w dniach 16–17 maja 2023 roku. Zakończył się przyjęciem Deklaracji z Reykjaviku, która zawiera szereg postanowień dotyczących przyszłości Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wykonywania wyroków strasburskich, współpracy z Unią Europejską, większej spójności w działaniach różnych agend Rady Europy. Deklaracja podkreśla znaczenie wartości demokratycznych, ale także zawiera kierunek działań w zakresie odpowiedzialności Rosji za zbrodnie wojenne w Ukrainie. Zob. https://rm.coe.int/4th-summit-of-heads-of-state-and-government-of-the-council-of-europe/1680ab40c1 [dostęp 18.06. 2023].

[52] D. Sitnicka, Dlaczego nie bronimy praworządności? A kto by chciał umierać za państwo z kartonu?, OKO.press, 19.06.2022, https://oko.press/dostep-do-prawa-jan-winczorek [dostęp 23.05.2023].

[53] Mariusz Jałoszewski, Katowicka insurekcja prawników. Ostra krytyka, ale też ręka wyciągnięta do władzy, OKO.Press, 21.05.2017, https://oko.press/katowicka-insurekcja-prawnikow-ostra-krytyka-tez-reka-wyciagnieta-wladzy/ [dostęp: 23.05.2023].

[54] „»Wolne sądy« i »Chcemy weta« – demonstracje w Krakowie, Wrocławiu, Katowicach i innych miastach”, <polsatnews.pl>, 20.07.2017, https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2017-07-20/wolne-sady-i-chcemy-veta-demonstracje-w-krakowie-wroclawiu-katowicach-i-innych-miastach/ [dostęp: 23.05.2023].

[55] E. Ivanova, Sądy nie powinny spać – wywiad z prof. Ewą Łętowską, „Rzeczpospolita”, 19.06.2017, https://www.rp.pl/opinie-prawne/art10391661-prof-ewa-letowska-sady-nie-powinny-spac [dostęp: 23.05.2023].