© Copyright: Frekk Forlag 2021

Tytuł wydania oryginalnego: Lov og rettferdighet! - slik lærte jeg å elske det autoritære

© Copyright wydania polskiego: Wydawnictwo Arbitror sp. z.o.o. 2022

Projekt okładki i stron tytułowych

Łukasz Stachniak

Adiustacja, skład i łamanie do druku

Witold Kowalczyk

Przygotowanie wersji elektronicznej

Epubeum

Na podstawie Wydania I

ISBN 978-83-66095-34-2

Wydawnictwo Arbitror spółka z o.o.

www.arbitror.pl

e-mail: kontakt@arbitror.pl

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

Zastrzeżenie

Podziękowania

Prolog

CZĘŚĆ PIERWSZA Dyskryminacja
Rozdział I Nauczyć się nienawidzić

Rozdział II Następstwo szkoły dyskryminacji

CZĘŚĆ DRUGA Niepraworządność
Rozdział III Dowiedzieć się, jak przejąć system

Rozdział IV Skutek antypatii do praworządności

CZĘŚĆ TRZECIA Protekcjonizm
Rozdział V Przygotowania do nepotyzmu

Rozdział VI Efekt chęci zawłaszczenia państwa

CZĘŚĆ CZWARTA Propaganda
Rozdział VII Skutecznie manipulować

Rozdział VIII Rezultat tłumienia wolności słowa

CZĘŚĆ PIĄTA Kościół i polityka
Rozdział IX Zostać świętym

Rozdział X Wynik związania polityki z Kościołem

CZĘŚĆ SZÓSTA Demagogia
Rozdział XI Konsekwentnie indoktrynować

Epilog

Wybrana bibliografia

Zastrzeżenie

Przedstawione wydarzenia rozgrywają się w Polsce i w Norwegii. Przed wyjazdem zagranicę autor mieszkał we wsi Naratów w gminie Niechlów (do 26. roku życia), a następnie w miejscowości Góra (do 35. roku życia). Obie gminy leżą na Dolnym Śląsku. Jednak na potrzeby tej książki wszystkie wydarzenia rozgrywające się w obu tych miejscowościach zostały skupione w jednym miasteczku, tak aby łatwiej było zrozumieć cały proces i rozwój wydarzeń. Schemat ten dotyczy również niektórych opisywanych scen.

Wszystkie wymienione w książce osoby oraz opisywane okoliczności, w których występują, są autentyczne. Mimo to, aby chronić prywatność tych osób, niektóre imiona i nazwiska zostały zmienione. Wydawnictwo zna personalia opisywanych postaci.

Podziękowania

Książka ta by nie powstała, gdyby nie droga, którą przeszedłem. Wpływ na nią miało wiele osób. Duża część z nich przyczyniła się do niej nieświadomie. Nie jest więc możliwe, aby podziękować zarówno wszystkim, jak i tylko niektórym. Szczególne jednak wyrazy wdzięczności należą się trzem osobom.

Z całego serca dziękuję Profesor Ninie Witoszek z Uniwersytetu w Oslo, która właściwie mnie „zdiagnozowała” i wskazała mi kierunek literacki. Serdecznie dziękuję Bårdowi Larsenowi z think tanku Civita w Oslo, który niezwykle zaangażował się w norweski proces wydawniczy. Dziękuję również Profesorowi Adamowi Bodnarowi, który jako pierwszy Polak przeczytał polski manuskrypt i doradził w kwestii polskiego wydania.

W Polsce jest taka fatalna tradycja zdrady narodowej. […] To jest jakby w genach niektórych ludzi, tego najgorszego sortu Polaków. No i ten najgorszy sort właśnie w tej chwili jest niesłychanie aktywny, bo czuje się zagrożony. Proszę zwrócić uwagę, że wojna, potem komunizm, później transformacja tak, jak ją przeprowadzono, to właśnie ten typ ludzi promowała, dawała mu wielkie szanse.

Jarosław Kaczyński

Prolog

Kuchnia. Jasnożółte meble. Jedna z dolnych szafek po prawej stronie, a w niej szuflada. Na dnie biała, plastikowa odznaka długości 5 centymetrów i szerokości 2. Lekko zużyta już agrafka oraz zgrabnie zaprojektowany czerwony napis „Solidarność”. Leżała tam od roku 1980 i należała do mojego taty.

Mając pięć lat, odnotowuję właśnie swój pierwszy kontakt z polityką. Jej obecność w swoim życiu odczuwałem zawsze. Nie wiem dokładnie, czy obecna była już w momencie moich narodzin i później, na etapie niemowlęcym, jednak w okresie przedszkolnym rozmowy rodziców o polityce słyszałem często.

Cztery lata później we Wrocławiu – 6 lutego 1989 roku – bawię się na podłodze zabawkami, które otrzymałem tego dnia w prezencie. Dorośli siedzą na kanapie i z wielką namiętnością oglądają coś na czarno-białym ekranie. W pokoju wyczuwam atmosferę wielkiego poruszenia i ciekawości, napiętą do granic. Odwracam głowę w lewo i na ekranie spostrzegam przygotowania do jakiegoś ważnego wydarzenia, komentowanego nieustannie przez dziennikarzy. Gdy spoglądam na dorosłych, tato mówi: „Dziś jest ważny dzień dla ciebie i dla Polski synu. To twoje dziewiąte urodziny i początek obrad Okrągłego Stołu”.

Rzeczywiście, stół na ekranie jest okrągły, ale żaden dziewięciolatek nie zastanawiałby się chyba, co to właściwie oznacza.

Obrady Okrągłego Stołu były negocjacjami, które odbywały się od 6 lutego 1989 do 5 kwietnia 1989 roku pomiędzy władzami komunistycznej Polski, opozycją demokratyczną skupioną wokół Solidarności oraz hierarchami Kościołów katolickiego i ewangelicko-augsburskiego. Było to jedno z najważniejszych wydarzeń współczesnej Polski, które doprowadziło do częściowo wolnych wyborów 4 czerwca 1989 roku oraz do powstania polskiej demokracji.

Dwa lata później umiera mój tato. W kolejnych latach polityka jest po prostu stałą częścią codzienności. Po śmierci taty mama wiąże się z burmistrzem naszego miasteczka, a ja mam wrażenie, że nasz dom staje się jakimś centralnym ośrodkiem ogólnonarodowych rozmów i negocjacji. Jestem wręcz pewien, że wszelkie ustalenia polityczne w kraju zapadają właśnie u nas. Sądzę tak po osobach, które często nas odwiedzają i którym również często jestem przedstawiany. Raz przyjeżdża wojewoda, innym razem senator. Kiedy indziej podaję rękę wiceministrowi, następnym razem posłowi.

Po reformie administracyjnej w Polsce w 1999 roku, która wprowadziła powiat jako trzecią jednostkę samorządu terytorialnego, przyjeżdżają dyrektorzy instytucji powiatowych, radni sejmiku wojewódzkiego i kolejni starostowie powiatu, którzy w tym okresie zmieniają się tak szybko, jak sygnalizacja świetlna na dużym skrzyżowaniu. Swoją drogą – widziałem wtedy niemal codziennie, jak mama odczuwała pełną i nieograniczoną dumę z faktu, że to właśnie ona ma pośrednio wpływ na wiele politycznych ruchów czy kadrowych roszad w okolicznych instytucjach.

Im wszystkim również jestem przedstawiany, a mój nieformalny ojczym, który na ten czas jest już szefem klubu radnych w radzie powiatu (oraz działaczem partii Akcja Wyborcza Solidarność), czerpie ogromną satysfakcję z tego, że za jego sprawą mogę mieć kontakt z tak ważnymi ludźmi.

Wszystko to sprawia, że w okresie nastoletnim, w ramach wewnętrznego buntu, przyrzekam sobie, że nic nigdy nie będzie w stanie zmusić mnie do tego, aby kiedyś zająć się polityką na poważnie. Próbuję odcinać się od tego wszystkiego najskuteczniej, jak tylko potrafię. Często wdaję się przez to w spontaniczne rozmowy z ojczymem, w których usiłuję wmówić mu pewne fakty. On jednak, zawsze zachowując zimną krew, dyplomatycznie i bezkonfliktowo zasypuje mnie argumentami. Sprowadza mnie tym samym na ziemię.

W październiku 2002 roku odbywają się pierwsze w historii polskiej demokracji bezpośrednie wybory na burmistrza, które ojczym przegrywa. Nie obejmuje on również żadnej innej znaczącej funkcji politycznej. Jako 22-latek mogę przez to odetchnąć z ulgą, mając pewność, że temat polityki znika raz na zawsze z naszego domu i z mojego życia.

I rzeczywiście tak jest. Czas wizyt, głośnych dyskusji, jakiegoś ustalania nie wiadomo czego i w jakim celu kończy się zupełnie. Jest spokój i sielanka, o których czasem można przeczytać w wielkich polskich dziełach literackich. Mama też się wycisza i ogranicza kontakty z częścią swoich koleżanek. Do tej pory miałem wrażenie, że wszystkie one potrzebowały się z nią przyjaźnić tylko po to, by raz na jakiś czas móc załatwić dla siebie jakąś palącą sprawę lub po prostu podtrzymać polityczny kontakt, tak bardzo potrzebny w tej nieprzewidywalnej, małomiasteczkowej Polsce lat 90.

Po porażce ojczyma każdy domownik w pewnym stopniu się zmienia. Ja też. Mogę poświęcić się życiu studenckiemu, odciąć się od mojej małej miejscowości i częściej przebywać we Wrocławiu. Tam jest bowiem ten wielki świat, który zaczynam zauważać oczami żądnego przygody studenta. Nie spostrzegam tylko tego, że dokładnie to samo podniecające uczucie bezwzględnej izolacji od polityki… pcha mnie w jej objęcia, z kilkukrotnie większą siłą.

CZĘŚĆ PIERWSZA
Dyskryminacja

Rozdział I
Nauczyć się nienawidzić

Polska, wiosna 2003 roku

Wysiadając z niebieskiego tramwaju w centrum Wrocławia, zarzucam ciężki plecak na ramiona i poprawiam czarny płaszcz. Tramwaj zatrzymuje się w tym miejscu przy perełce świeckiej architektury barokowej, która jest jednym z najstarszych budynków w tej części miasta.

Czekam chwilę, aż tramwaj ruszy i odsłoni piękną kamienicę, w której mieści się wydział historyczny Uniwersytetu Wrocławskiego. Przechodzę żwawym krokiem na drugą stronę ulicy tak jak cała reszta ludzi, spośród których ponad dwie trzecie to studenci. Wchodzę w ulicę Uniwersytecką, która po około 100 metrach, wpadając w Kuźniczą, ukazuje mi Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii, na którym jako 23-latek studiuję administrację.

Dzisiaj jednak przyświeca mi inny cel. Mam nadzieję, że spotkam się z człowiekiem, którego co najmniej od dwóch lat nieustannie podziwiam. Jest młody (ledwie kilka lat starszy ode mnie) i uosabia to, czego zachłyśnięty wielkim światem student nieustannie szuka. Stanowi wzór do naśladowania i przykład sukcesu, który zawdzięcza temu, że w odpowiednim momencie podjął trafną i odważną decyzję.

Piotr Sobala jest adiunktem na wydziale i już niedługo zostanie doktorem prawa. Zawsze ubrany w ciemny garnitur, koszulę w kolorze écru i idealnie dobrany krawat, sprawia w moich oczach wrażenie doskonałego 30-latka.

Na Piotra trafiłem przypadkowo, kiedy to dwa lata wcześniej ktoś przyniósł do domu jego ulotkę wyborczą. Kandydował do parlamentu z wysokiego miejsca na liście nowo powstałej partii Prawo i Sprawiedliwość. Już sam ten fakt był dla mnie wtedy ogromnym wyczynem. Bardzo podziwiałem to, że niespełna trzydziestolatek jest w stanie uzyskać miejsce w czołówce listy wyborczej. I to tak ważnej, obejmującej przecież Wrocław i okoliczne powiaty.

Zwykły kawałek kredowego papieru, który nawet nie przyciągał wzroku w tamtym czasie, urzekł mnie po prostu wizją wybranej przez Piotra drogi życiowej. Kariery, która byłaby w stanie zwrócić na mnie uwagę innych. Zainteresować lub nawet zainspirować podobnych do mnie młodych ludzi do identycznego postępowania. Walczyłem jak mucha, która wpadła w sidła dużego pająka. Wizja spektakularnej przyszłości dla chłopaka z prowincji wydawała się doskonałym rozwiązaniem wszystkich dotychczasowych życiowych niedogodności. Ale jednocześnie na drugiej szali wciąż leżała niechęć do świata polityki i młodzieńczy bunt wobec wszystkiego, co do tej pory widziałem w domu.

Mimo wszystko tego właśnie dnia to upiorne uczucie buntu i niechęci zaczęło przegrywać. Przegrywać i tracić na znaczeniu. Wizja wspaniałego świata i mimo wszystko perspektywa politycznego wykorzystania swojego pochodzenia zaczęły zdobywać moje uznanie, a w końcu zyskały akceptację. Stałem, patrzyłem, myślałem i kreśliłem plany na przyszłość.

Idąc ciemnym korytarzem na czwartym piętrze, przechodzę obok sekretariatu wydziału i kieruję się w stronę schodów. Następnie skręcam w prawo i wchodzę w węższy korytarz. Tam znajdują się już tylko drzwi do gabinetów dwóch lub trzech profesorów oraz ich asystentów. Na którychś widnieje tabliczka z nazwiskiem „Piotr Sobala”. Nie jestem pewny, czy wykładowca mnie przyjmie, i zestresowany zaczynam żałować, że jednak nie zadzwoniłem, aby się umówić. Analizowałem to wielokrotnie i wiele razy dochodziłem do wniosku, że próba wcześniejszego umówienia się nie dałaby żadnego rezultatu, ponieważ spodziewałem się, że taka osoba nie znajdzie dla mnie czasu. Pomyśli pewnie, że to kolejny natrętny student, który wykorzystując podstępnie pretekst wyimaginowanego spotkania, przyjdzie wymusić wpis do indeksu. Mimo wszystko mam mieszane uczucia.

Stoję i czekam, aż dobiegające zza drzwi stłumione głosy zaczną narastać w sposób charakterystyczny dla końca rozmowy, a szuranie krzesłami da znak, że za chwilę drzwi się otworzą. Osoba wychodząca rzuca krótkie spojrzenie w moją stronę, a ja w jednej chwili zatrzymuję drzwi, które chcą się przede mną zamknąć.

– Przepraszam, panie doktorze…

– Słucham – odzywa się Piotr.

– Czy mogę zająć sekundę? Chciałbym porozmawiać o działalności politycznej. Myślałem o wstąpieniu do partii. Czy możemy zamienić słowo?

– Tak, proszę.

Staję jak wryty, ponieważ byłem przygotowany na odprawienie z kwitkiem. Siadam spięty, a Piotr zajmuje miejsce przy swoim biurku. Zaczyna pierwszy i od razu proponuje przejście na ty, gdyż, jak sam mówi, jesteśmy w podobnym wieku. Pyta, skąd u mnie prawicowe poglądy, a ja oma-wiam w skrócie swoją historię i deklaruję, że jednak chcę się zaangażować. Wyjaśniam, że zamierzam aktywnie działać i zrobić wszystko, aby prawicowy duch patriotyczny stał się na tyle powszechny, by partia w przyszłości mogła przejąć władzę w Polsce. Piotr się ze mną zgadza i mówi, że to już następuje. Dodaje, że to tylko kwestia czasu, nim kraj zostanie trwale oczyszczony z komunistów, którzy niestety zachowali po przemianach roku 1989 wszelkie swe wcześniejsze wpływy.

Wyjaśnia, że na razie jeszcze tego nie widać, ale ten wyczekiwany przez nas wszystkich proces właśnie się rozpoczął i niedługo będziemy członkami partii rządzącej krajem. To w nas, młodych, jest cała energia, która w dużej mierze zapoczątkuje tę przemianę i to my za chwilę będziemy pełnić różne publiczne funkcje. Trzeba tylko odsunąć od władzy żydokomunę i innych odmieńców, którzy pochowali się wszędzie, gdziekolwiek było można.

Niesamowite – myślę sobie. Mam ogromne szczęście, że akurat tego dnia znalazłem się w tym pokoju, ponieważ rozmawiam ze swoim idolem, który na dodatek mówi dokładnie to, o czym myślałem wcześniej i co nieustannie przez lata podkreślane było w domu.

Ustalenia Okrągłego Stołu w roku 1989 to był przecież prosty układ politycznych, finansowych i towarzyskich interesów. Zawsze to przecież słyszałem. Komuniści porozumieli się z lewicowym skrzydłem obozu solidarnościowego. Solidarnościowcy, którzy mieli apetyt na władzę i wpływy, ale niestety byli całkowitymi amatorami, potrzebowali ochrony i nauczycieli na kolejne lata. Ich guru był Lech Wałęsa. Lewicowi solidarnościowcy sprzedali ten kraj i w zamian pozwolili przetrwać komunizmowi pod nowymi szyldami, takimi jak Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej (SdRP) oraz Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL).

Komuniści zawsze utrudniali nam życie i robili to też później pod płaszczem nowych partii. Jako dziecko doświadczałem przecież braku towarów na sklepowych półkach, a co za tym idzie – także w domu. Zdawałem sobie sprawę, że rodzice ukrywali przede mną książkę o stalinowskiej zbrodni w lesie katyńskim w roku 1940 i czytali ją tylko późnymi wieczorami. Zawsze mi tłumaczyli, że nie wolno jej nikomu pokazywać. Nieprzewidywalność tamtych czasów stale nam towarzyszyła. Później ci sami komuniści przejęli instytucje i najważniejsze miejsca pracy w nowej Polsce, tak że my – prawdziwi patrioci – po roku 1989 nie mogliśmy żyć normalnie.

Bez dwóch zdań tego właśnie oczekiwałem. Przekonania, że nie tylko ja mam rację, że jest wiele osób podobnych do mnie. Jeżeli pracownik naukowy Uniwersytetu Wrocławskiego wyznaje te same poglądy polityczne i dodatkowo jest wzorem w organizacjach młodzieżowych, to trudno o lepsze tych wartości potwierdzenie.

Piotr kończy rozmowę, wręczając mi kilka bezcennych ulotek i dwa egzemplarze czasopism: „Międzynarodowy Przegląd Polityczny” i „Wszechpolak”. Rzucam okiem w pośpiechu, zapewniam, że przeczytam, i oczekuję ostatniego kontaktu wzrokowego, po którym mogłaby nastąpić propozycja kontynuowania znajomości lub też zaproszenie na jakieś spotkanie polityczne. Wstajemy jednocześnie od stołu, podchodzimy do drzwi i podajemy sobie ręce. Piotr mówi:

– Byłoby dobrze, gdybyś przyszedł w najbliższy wtorek na spotkanie Młodych Konserwatystów. Ja też tam będę. Spotykamy się we wtorki i w czwartki w siedzibie partii. Będzie na pewno kilkanaście młodych osób w naszym wieku. Nawiążesz kontakty, porozmawiamy dłużej.

– Oczywiście, że przyjdę – odpowiadam od razu. – O której?

– Punktualnie o szóstej spotykamy się na klubie dyskusyjnym, a później idziemy do naszego ulubionego miejsca na małe piwko. Przyjdź trochę wcześniej, to poznamy się bliżej.

Jestem w siódmym niebie – nie ma co ukrywać. Ogarnia mnie specyficzny rodzaj euforii. Gdy idę z powrotem korytarzami wydziału, duma tak mnie rozpiera, że nie mieści się w moim ciele. Dopiąłem swego – nie inaczej. Wreszcie dotarło do mnie, gdzie jest moje miejsce. To polityka. W końcu to zrozumiałem. Gdyby tylko istniał jakikolwiek sposób, aby w jednej chwili poinformować o tym, czego dokonałem i z kim przed chwilą rozmawiałem, wszystkich znajomych i całą rodzinę, zrobiłbym to bez wahania.

Niewątpliwie to jeden z najważniejszych momentów w moim życiu. Za kilka lat będę jednym z tych, którzy wreszcie wymiotą z polityki nieodpowiednich ludzi. Wyeliminujemy komunistów, Żydów i tak dalej, by Polska stała się w końcu normalnym krajem. To oni są przecież winni całemu złu, które wkradło się do raczkującej polskiej demokracji. To oni przy Okrągłym Stole w 1989 roku porozumieli się z naiwną lewicą obozu solidarnościowego, która pazerna na władzę i wpływy, ale poruszająca się w swej amatorszczyźnie jak małe dziecko we mgle, potrzebowała patronów i nauczycieli.

Nie czekam na tramwaj. Wolę iść przez wrocławski rynek i rozmyślać, a następnie przez prawie pół miasta na pociąg powrotny do oddalonej o 100 kilometrów rodzinnej miejscowości. W ten lutowy piątek po południu jest niezbyt zimno, gdyż mrozy w ostatnim czasie odpuściły, a w środku miasta zapewne też nie były aż tak dokuczliwe, jak na prowincji. Po drodze snuję plany na kolejne miesiące i lata swojej działalności politycznej. W tej chwili interesuje mnie tylko wtorek, kiedy znów przyjadę tu pociągiem, by móc uczestniczyć w swym pierwszym spotkaniu młodzieżówki.

Mijający mnie ludzie, gdyby się uważnie przyglądali, z pewnością dostrzegliby niezwykle szczęśliwego człowieka, po cichu gadającego do siebie. Na pociąg czekam kilka minut, wsiadam i usadawiam się jak zwykle przy jednym z okien pustego wagonu. Rzucam plecak na siedzenie naprzeciwko i wyciągam czasopisma otrzymane od Piotra. Przez pół drogi wnikliwie je przeglądam, doszukując się jego nazwiska gdzieś wśród autorów artykułów.

Po przesiadce z pociągu do autobusu wieczorem docieram do domu. Członkowie rodziny nie są świadomi, że wydarzyło się coś tak dla mnie ważnego i – jak zwykle – krótka rozmowa kończy się jedynie szybkim zreferowaniem tego, co na studiach. Małe zdziwienie wywołuje jedynie planowany przeze mnie powrót tam w środku przyszłego tygodnia (czego nigdy wcześniej nie robiłem), ale szok, którego doznaje mama, skutecznie tłumię krótkim wyjaśnieniem, że muszę wrócić na dwa lub trzy dni, aby zdobyć kilka wpisów do indeksu. Postanawiam na razie ani słowem nie informować nikogo o moich politycznych zamiarach. Nie sądzę, by był to w tej chwili dobry pomysł, szczególnie po ubiegłorocznym kuble zimnej wody, która wylała się niespodziewanie na głowę ojczyma po tak sromotnej porażce politycznej.

Jeszcze przed północą szukam informacji w internecie. O tej porze mogę to robić w miarę normalnie, gdyż sieć nie jest tak obciążona, jak jeszcze kilka godzin wcześniej. Zawsze w takich momentach zastanawiam się, czy kiedykolwiek w tym kraju będę mógł za przyzwoitą cenę wymienić powolny modem połączony z siecią telefoniczną, mający często niemały problem ze sprawnym otwarciem bardziej skomplikowanej strony internetowej, na stałe łącze eliminujące wszelkie trudności. Cóż – możliwe, że nadejdą kiedyś takie czasy.

Siedząc przed komputerem, docieram do różnych artykułów, opracowań, stron internetowych. Staram się dowiedzieć jeszcze więcej o organizacji, do której z pewnością już niedługo będę przynależał. Wertuję też co jakiś czas otrzymane od Piotra czasopisma. Zawarte w nich informacje zestawiam z tymi znalezionymi w sieci.

Mam! Jestem podekscytowany tym, co udaje mi się znaleźć. Okazuje się, że Piotr jeszcze kilka lat temu był prezesem Młodzieży Wszechpolskiej. To przecież ogólnopolska organizacja stawiająca na pierwszym miejscu te najwłaściwsze polskie wartości, czyli wychowanie młodego pokolenia w duchu narodowym i katolickim. W deklaracji ideowej odwołują się do kanonu zasad „jedynej, prawdziwej i świętej wiary katolickiej”. Wypowiadają wojnę doktrynom głoszącym samowolę, liberalizm, relatywizm i tolerancjonizm.

– To naprawdę słuszne zasady… i chyba jedyne normalne – mówię po cichu sam do siebie. Jednak najbardziej jestem podekscytowany tym, o czym czytam dalej: „Członkowie Młodzieży Wszechpolskiej wypowiadają się często na temat osób homoseksualnych, używając słownictwa uznawanego powszechnie za obraźliwe. Przedstawiciele niektórych organizacji międzynarodowych, działających w obronie praw człowieka, określają to jako wypowiedzi homofobiczne”.

Lektura tak mnie wciąga, że kończę przed pierwszą w nocy. Kładę się spać z umysłem przepełnionym nową, bezcenną wiedzą. Jestem ogromnie zmotywowany do dalszych działań w jedynej wartościowej sprawie. Już od najbliższego wtorku zacznie się coś fantastycznego, co będzie dla mnie czymś tak samo istotnym jak choćby zdobycie wykształcenia.

Siedziba partii znajduje się na czwartym piętrze. Z placu Solnego do głównych drzwi wejściowych kamienicy prowadzi ciemny, wysoki korytarz ze sklepieniem, wyłożony starym, wytartym i nierównym brukiem pamiętającym jeszcze stukot wojskowych niemieckich butów, gdy w czasach drugiej wojny światowej Wrocław znajdujący się w granicach Niemiec nosił nazwę Breslau. Brama, zwykle zamykana na noc, w dzień jest przeważnie otwarta. Tablica w jasnopomarańczowym kolorze na ścianie z lewej strony informuje o mieszczącym się tu biurze poselskim dwóch parlamentarzystów.

W ten chłodny i pochmurny wtorek przechodzę przez bramę, idę korytarzem i skręcam w lewo, by wejść na niewielki dziedziniec. Podchodzę do drzwi, przy których umieszczony jest domofon. Wciskam przycisk i chwilę czekam. Zamek odblokowuje drzwi, popycham je, co wywołuje na klatce schodowej głośny hałas docierający aż do ostatniej kondygnacji. Drewniane schody prowadzą przez pierwsze, drugie i trzecie piętro, na których swe siedziby mają związek kombatantów i dwa lub trzy stowarzyszenia.

Wchodzę na czwarte piętro i otwieram białe drzwi z ozdobnymi szybami przypominającymi witraże. Do środka prowadzi długi hol, za nim widać wejście do sali konferencyjnej, w której na ścianie wisi ogromny baner partii. Od razu na prawo od drzwi znajduje się wejście do małego pomieszczenia biurowego. Przekraczam próg i widzę niskiego chłopaka o pociągłej twarzy w jasnych spodniach, ciemnoniebieskiej koszulce polo i czarnej marynarce siedzącego przy komputerze. Na pierwszy rzut oka nie wydaje mi się osobą, która dba o swój wygląd, jednak zdążyłem się już przyzwyczaić również i do takich przypadków. Chłopak wstaje od biurka i podchodzi do mnie, wyciągając rękę:

– Witam. Jestem Łukasz Koliński.

– Cześć – odpowiadam, patrząc mu w oczy. – Marek.

– Piotr mówił mi, że przyjdziesz. Świetnie, że jesteś. Mam tu dyżur. Przybywa nas trochę ostatnio. Musimy… że tak powiem… brać powoli sprawy w swoje ręce. Za dużo złego się dzieje w naszym kraju. Chyba rozumiesz? – wyjaśnia z uśmiechem.

– Oczywiście, że tak. Dlatego tu jestem. Myślę, że dobrze trafiłem – dodaję.

– Siadaj, zdejmij płaszcz. Powieś tam. Skąd jesteś? Z Wrocławia?

– Nie. Mieszkam trochę na północ – odpowiadam, obserwując przez moment na twarzy Łukasza lekki grymas czegoś w rodzaju zdziwienia połączonego z lekkim zawodem.

Poznałem tę minę już wcześniej. Jest charakterystyczna dla osób mieszkających w większych miastach, które się dowiadują, że ktoś pochodzi z małej miejscowości. Nie potrafią tego grymasu powstrzymać. Staram się nie dać po sobie poznać, że to zauważyłem, ale Łukasz sam się chyba orientuje, że coś jest nie tak. Zwykle nie biorę tego za przejaw nietolerancji, ale teraz, dziwnym sposobem, taka właśnie myśl mi towarzyszy. Odwieszam kurtkę i siadam obok na krześle.

– Piotr mówił, że jesteś zainteresowany wstąpieniem do nas. To dobrze. Spotykamy się tu we wtorki i czwartki jako Młodzi Konserwatyści, ale głównie i tak jesteśmy zainteresowani działaniem przy partii. Rozumiesz… młodzieżówka to tylko coś w rodzaju pretekstu, aby korzystać z biura partyjnego. Wiesz… będąc przy partii, możemy więcej zdziałać. Tak to już jest… biuro, warunki, zaplecze, ale nie tylko. Wokół partii gromadzi się zawsze więcej młodych ludzi, wokół samej młodzieżówki nie jesteśmy w stanie ich zebrać.

– Oczywiście – mówię. – Partia też musi otwierać się na młodych, a skoro jacyś młodzi już są, to koniecznie wszystko musi być skoncentrowane w jednym miejscu. Też tak mi się wydaje.

– Dokładnie tak – mówi Łukasz. – Nie można być biernym i wciąż patrzeć, jak czerwoni rozkradają ten kraj. Musimy walczyć z tą zarazą, Marku.

Określenie „czerwoni” słyszałem przez całe swoje młodzieńcze lata w domu. Odnosi się ono do byłych komunistów, którzy przed rokiem 1989 reprezentowali w Polsce interesy sowieckiej Rosji, podczas gdy nasz kraj był częścią Układu Warszawskiego. Nazwa ta pochodzi od koloru flagi Związku Radzieckiego. Natomiast w latach 90. wrzucono do jednego worka z komunistami również lewicę obozu solidarnościowego, która, jak wiadomo, zawarła z nimi przy Okrągłym Stole zdradziecki kontrakt.

Tuż przed szóstą drzwi się otwierają i wchodzi Piotr Sobala, z którym omawiamy krótko sprawę mojego wstąpienia najpierw w szeregi Młodych Konserwatystów, a następnie do partii. Daje się wyczuć podczas rozmowy, że chłopaki chcą mnie najpierw sprawdzić. Nie dziwię się temu, ale raczej im ufam, bo i tak pierwszy i najważniejszy krok już wykonałem, gdy w ubiegłym tygodniu poznałem Piotra. Teraz, gdy tu jestem, z minuty na minutę coraz bardziej utwierdzam się w przekonaniu, że to miejsce idealne dla mnie.

To jest właśnie ta wielkomiejska rzeczywistość, o której marzyłem przez ostatnie miesiące i która tak bardzo się różni od prowincjonalnego życia skupionego zawsze tylko na tym, co jest na wyciągnięcie ręki, czyli na odwiecznym załatwianiu malutkich spraw i mało znaczących lokalnych posad oraz traktowaniu ich tak, jak gdyby stanowiły centrum wszechświata. Tutaj tego nie ma. Tu są wielkie sprawy, które przekładają się nawet na Warszawę, a niekiedy nawet na cały kraj. To te duże miasta już niedługo zapoczątkują zmiany w Polsce. Gdy wygramy jako ta jedyna i czysta prawica, to prowincja być może również je dostrzeże. Jednak mimo to tam wszystko dotrze z opóźnieniem. Nie chciałbym więc niczego stracić. Możliwe, że tu jest dla mnie miejsce. W wielkim świecie polityki, który właśnie się przede mną otwiera.

Kilka minut po szóstej rozpoczyna się klub dyskusyjny. Przyszło jeszcze kilka osób. Zapamiętałem Marcina, dwóch Damianów, Przemka, dwóch Patryków i Paulinę. Jak zapowiedział Piotr, jest nas kilkanaścioro. Wszyscy młodzi, krystalicznie prawicowi i gotowi do działań, które zapoczątkują wielkie zmiany. Podczas spotkania, będącego jednocześnie statutowym zebraniem członków, omawiane są najważniejsze wydarzenia zbliżającej się wiosny i lata. Pełnoprawni członkowie głosują nad przyjęciem porządku obrad i podejmują uchwały w różnych sprawach.

Zostaję wszystkim przedstawiony i z wielkim entuzjazmem informuję, że od tej pory zamierzam aktywnie wspierać stowarzyszenie i wspólnie z innymi działać również na rzecz partii. Na koniec Łukasz Koliński wraca do kwestii, która była już omawiana na poprzednim spotkaniu, a dotyczy aktywniejszego udziału członków młodzieżówki w marszach narodowców, ale w taki sposób, aby nie nawiązywać żadnego kontaktu z organizatorami, czyli nacjonalistycznymi i faszystowskimi organizacjami z terenu miasta i okolic, gdyż mogłoby to zaszkodzić wizerunkowi partii.

Spotkanie i ciekawa dyskusja kończą się po niespełna dwóch godzinach, po czym wszyscy udają się do klubu znajdującego się w pobliżu placu Solnego, przy ulicy Szajnochy. Tuż przed wejściem dowiaduję się od Łukasza, że klub ten wybrany został nieprzypadkowo. Dlaczego akurat właśnie ten, zauważam dopiero po wejściu do środka.

Schodzimy wprost z ulicy bardzo długimi schodami w dół o niemal dwie kondygnacje i w pięknie urządzonej piwnicy moim oczom ukazują się fotele i sofy pokryte ciemnozielonym aksamitnym suknem. Sukno przybite jest do brunatnego i błyszczącego drewna, a stoły i wystrój wnętrza również mają coś w sobie. Od razu rzucam do jednego z kolegów:

– Tu jest jak w polskim Sejmie! Czy to dlatego właśnie tu się spotykacie?

– Pewnie, że tak – odpowiada Patryk. – Każdy z nas kiedyś zamieni te sofy na te parlamentarne.

– Musisz, Marku, zacząć się też odpowiednio ubierać – dodaje z boku ktoś inny. – Wiesz… koszula, krawat, marynarka… no, może krawat na początek niekoniecznie, ale sam widzisz, jak funkcjonujemy.

– Zgadza się – dodaje Piotr. – Garnitury to nasze dresy.

Wiosna–lato 2004 roku

Początek wiosny jest w Polsce chłodny i dość nieprzewidywalny pod względem pogodowym. Zima ma spore problemy z ucieczką z tej szerokości geograficznej i zaczyna już wszystkich męczyć. Jednocześnie wiele osób w moim otoczeniu jest zmartwionych sytuacją w kraju. Wszędzie słyszę obawy o to, co będzie dalej. Nawet na prowincji, choć tu dotąd rzadko zabierano głos w kwestiach politycznych, staje się to ważnym problemem. Wszyscy wkoło mówią o zmarnowanej polskiej szansie i przekreślają nadzieje na poprawę sytuacji, słysząc z doniesień medialnych o licznych partyjnych rozłamach i zapowiedzi premiera o rychłym podaniu się do dymisji.

Wszyscy się tym martwią oprócz mnie. Ja nie zaprzątam sobie głowy sprawami prowincjonalnego ludu i nie podejmuję z nimi tego tematu. Trudno stwierdzić, czy to cecha introwertycznego charakteru, czy raczej kształtujący się we mnie i powoli dojrzewający pragmatyzm, nakazujący skupienie się na rzeczach istotnych i niezawracanie sobie głowy tym, na co i tak nie mam wpływu. Wręcz dziwię się ludziom, którzy zamiast zająć się sobą, są w stanie w tak banalny sposób marnować czas. Prawdziwe polskie sprawy i tak będą się toczyć swoim rytmem. Zatem nawet na chwilę nie pozwalam się oderwać od tego, co najważniejsze.

Podczas jednego ze spotkań przy placu Solnym dowiaduję się od chłopaków, że byłoby dobrze, gdyby na moim terenie również powstała struktura młodzieżówki. Uznaję wtedy (po konsultacjach z działaczami), że pracę na rzecz naszej prawicy w dużym ośrodku miejskim być może rzeczywiście trzeba wspomóc oddolnie. Zaczynam być naciskany przez kolegów i w ciągu dwóch miesięcy organizuję na siłę i niemalże tylko formalnie trzy dodatkowe osoby, które w rzeczywistości prawie zmuszam do podpisania deklaracji członkowskich. Wmawiam im, że będą uczestniczyć w czymś wielkim i że niedługo sami zobaczą, jakie spektakularne wyniki przyniesie nasza wspólna działalność.

Po wielu pozornych i tak naprawdę udawanych działaniach wspólnie zakładamy lokalną komórkę młodzieżówki. W kolejnych miesiącach odbywa się wiele spotkań… dosłownie telefonicznych lub e-mailowych. Koledzy nie mają pojęcia, w czym tak naprawdę uczestniczą. Często nie odpisują na e-maile, a gdy dzwonię, co prawda odbierają, ale tłumaczą, że mają ważniejsze sprawy. O rzeczywistym fizycznym spotkaniu nie ma mowy. Zebranie ich jednego dnia w jednym miejscu graniczy z cudem.

Czuję, że to wszystko jest mocno naciągane i często mam obawy, czy nie łamię statutu młodzieżówki. Mimo wszystko jednak idea, która przyświeca całej organizacji, absolutnie jest tego warta. Tak przynajmniej to sobie tłumaczę. Nie mam wątpliwości, że poprzez to, co robimy z Piotrem i Łukaszem, przyczynimy się do odbicia Polski z niewłaściwych rąk i wyciągnięcia jej z zapaści nie tyle politycznej, ile nawet moralnej. Tylko my przecież jesteśmy w stanie to zrobić. Tylko my! Prawdziwa polska prawica. Ta właściwa prawica solidarnościowa, której przez 15 lat po zmianie ustroju nie było dane faktycznie współtworzyć i kształtować polskiej demokracji. Zostaliśmy bowiem odsunięci na bok przez zdrajców z tej samej Solidarności, którzy woleli sprzedać dorobek solidarnościowy komunistom. Musimy więc zawalczyć o niego jeszcze raz, współtworząc jedyną słuszną partię Prawo i Sprawiedliwość. Tylko my jesteśmy prawdziwymi patriotami.

Gdy powstaje komórka młodzieżówki, szybko się dowiaduję, że teraz mam już prawo przedstawić swojego delegata na zjazd krajowy. Ten zaś planowany jest na czerwiec tego roku i z pewnością uczestniczyć w nim będzie kilkaset osób z całej Polski. Jak niewiele trzeba, aby ktoś, kto już uznaje się za kogoś dość ważnego, poczuł się prawdziwym VIP-em. Już widzę siebie jadącego z Piotrem i Łukaszem gdzieś w Polskę na arcyważne obrady, które będą istotnym elementem tego, co już niedługo nas czeka.

Ponownie czuję przypływ motywacji. Prosta kalkulacja pokazuje bowiem, że oprócz aktywnego działania przy strukturach regionalnych, mogę także próbować swych sił na własnym podwórku. Możliwe, że prowincja na ogólnym politycznym tle Polski też ma swój urok i nie jest definitywnie skazana na zagładę. Możliwe też, że jednoczesna działalność polityczna tu i tu zwiększy moje szanse na zaistnienie w polityce.

Wymyślam też bardzo szybko sposób na pojawienie się w przestrzeni publicznej. Moja działalność doskonale się do tego nadaje i już niebawem znajduję doskonały pretekst, aby moje nazwisko ukazało się w lokalnych mediach. Wysyłam informację prasową do znajomego dziennikarza, który zainteresowany tematyką zamieszcza w lokalnej gazecie artykuł opatrzony moim zdjęciem. Dość przyzwoity materiał powoduje, że po raz pierwszy jestem pod wielkim wrażeniem siebie oraz swojej działalności, i dostrzegam, że wytrwałość popłaca, a jej rezultat daje ogromną dawkę moty-wacji. Widzę już, że takie właśnie momenty dla młodego chłopaka z prowincji bywają często nawet ważniejsze od relacji rodzinnych. Wiem już, że to otoczenie w głównej mierze może rzeczywiście ukształtować osobowość wchodzącego w życie dwudziestokilkulatka.

Nadchodzi czerwiec i wyczekiwany zjazd krajowy naszej młodzieżówki. Napięcie rośnie z dnia na dzień. Przygotowuję się również do obrony pracy magisterskiej, która jest już prawie na ukończeniu. Tematyka pracy – stanowienie aktów prawa miejscowego w powiecie – doskonale wpisuje się w moją obecną działalność polityczną. Jestem pewien, że taki temat w przyszłości zaprocentuje w mojej karierze politycznej. Za kilka lat z pewnością będę co najmniej radnym, a praca magisterska o takiej tematyce pomoże mi wizerunkowo, ponieważ będzie potwierdzać niezbędne kompetencje.

Zjazd krajowy odbywa się w miejscu, o którym nie pomyślałbym nawet w najpiękniejszych snach. To już na pewno nie może być żaden przypadek czy zwykłe zrządzenie losu. Dane mi bowiem będzie wejść do budynków polskiego parlamentu, w którym będziemy obradować przez cały dzień. To niewątpliwie coś niebywałego. Jestem niezwykle podekscytowany.

Tydzień przed wyjazdem do Warszawy upływa mi w bardzo nerwowej atmosferze, gdyż już od poprzedzającego go weekendu trwają telefoniczne ustalenia między wieloma działaczami i do końca ważą się losy kilku osób, które najprawdopodobniej nie pojadą na zjazd. Zainteresowanie wyjazdem jest wśród nas tak wielkie, że gdzieś w środku tygodnia nawet mój wyjazd staje pod znakiem zapytania. Stres zaczyna być wiernym współtowarzyszem do samego piątku, czyli do dnia wyjazdu, ponieważ dopiero wtedy otrzymuję potwierdzenie z zarządu głównego młodzieżówki, że moje zgłoszenie cały czas jest aktualne. Wychodzi więc na to, że i ten stres był niepotrzebny.

Ostatecznie do Warszawy jedziemy pociągiem w sześć osób. Część z nas to delegaci, którzy prawdopodobnie wejdą również w skład władz krajowych młodzieżówki. Pozostali to obserwatorzy, którzy jadą dla towarzystwa. Obrady mają się odbywać w jednym z pomieszczeń parlamentu, w którym zwykle obradują komisje lub zespoły parlamentarne. Nocować natomiast będziemy w warszawskim motelu.

Do stolicy przyjeżdżamy późnym piątkowym popołudniem. Wysiadając na stacji Warszawa Centralna i idąc ulicami miasta, wstępuje w nas szczególny polityczny duch, któremu towarzyszy chęć niezwykłej aktywności na polu krajowej polityki. Wspólnie zwiedzamy okolicę parlamentu i Kancelarii Prezydenta. W miarę upływu czasu poznajemy innych delegatów, którzy przybyli z dziesięciu województw. Zajmuje nam to czas do wieczora. Mam wrażenie, że jestem w samym centrum czegoś niesamowitego, co już niedługo (być może podczas przyszłorocznych wyborów parlamentarnych) odmieni nasz kraj. Rośniemy w siłę, nie ulega wątpliwości. Czuję się ważny – niezwykle ważny. Widzę, że przyczynię się do czegoś wielkiego. Dociera do mnie fakt, że już jutro będę uczestniczył w obradach z ludźmi, którzy za kilka lat staną się posłami i senatorami. Jestem w centrum wszechświata i tak faktycznie się czuję.

Wieczór w motelu zaczyna się kulturalnymi imprezami w pokojach, przeciągającymi się do późna. Zakwaterowani jesteśmy na różnych piętrach. Wszyscy wiemy, że jutro pierwszy dzień zjazdu, dlatego alkohol staramy się pić tak, jak przystało na środowisko wielkomiejskie. Oczywiście ja również udaję mieszczucha. Około północy małe pokojowe imprezy łączą się w kilka większych, w których uczestniczy po kilkanaście osób, a kolejne kilkadziesiąt krąży pomiędzy nimi.

Gdy alkohol zaczyna uderzać do głów, niewinne rozmowy o wszystkim schodzą na poważne tematy polityczne. Analizujemy obecną sytuację w kraju. Zastanawiamy się, jak długo jeszcze utrzymają się rządy lewicy. Sytuacja polityczna w Polsce jest napięta i bardzo dynamiczna, co w dużym stopniu daje nadzieję na zmianę. Jako działacze prawicowi liczymy oczywiście na to, że tą zmianą będziemy my.

Polska właśnie weszła do Unii Europejskiej – od akcesji minęło kilka tygodni. Rządzi największa lewicowa partia – Sojusz Lewicy Demokraty-cznej – która wraz z mniejszą partią, satelicką Unią Pracy, tworzy już po rozłamie koalicję mniejszościową. Wspólnie mają jednak wielki problem, którego nie da się skutecznie rozwiązać, aby móc utrzymać władzę. Rząd przywódcy lewicy Leszka Millera podał się już do dymisji po rozsadzających go od środka licznych aferach, stanowiących dla opinii publicznej ogromny szok przede wszystkim z powodu ich skali, ale również bezczelności polityków. Leszek Miller bardzo długo czekał z dymisją swojego gabinetu w ogarniającej kraj atmosferze afer tylko po to, by móc 1 maja 2004 roku osobiście wprowadzić Polskę do Unii Europejskiej i przejść tym samym do historii. To w dodatkowo rozsierdziło naród, oczekujący już tylko na przyszłoroczne wybory parlamentarne i okazję na odsunięcie lewicy od władzy. W celu częściowego stłumienia gniewu wyborców nowy rząd mniejszościowy utworzył właśnie lewicowy ekonomista Marek Belka, jednak wszyscy wiemy, że ta zagrywka polityczna na niewiele się zda, gdyż jest ona tylko działaniem na przeczekanie.

Rozmowy powoli schodzą również na kwestie światopoglądowe i społeczne. W żyłach płynie coraz więcej alkoholu. Powietrze też wydaje się nim przesycone. Siedzimy w niewielkim pokoju, w którym zakwaterowany jest Łukasz Koliński. Przy stole ktoś co jakiś czas polewa wódkę – obowiązkowy trunek na tego typu imprezach. Rzucam okiem na wszystkich uczestników i od razu widzę, że miejsca na sofach i łóżkach zajęte są w sposób hierarchiczny. Ten, kto czuje się ważniejszy w organizacji, naturalnie usiadł bliżej stołu. To chyba normalne w takich sytuacjach i zwykli członkowie, aby czuć się bezpieczniej, nie mają zamiaru wychodzić przed szereg.

Tak więc najbliżej i w rzeczywistości w samym centrum imprezy na niebieskich sofach przy oknie siedzimy my jako delegaci z Wrocławia, a obok nas dwóch delegatów z Krakowa, dwóch z Warszawy i kilku z Gdańska. Pozostali, mniej znaczący w strukturach młodzieżówki, siedzą dalej od stołu na dwóch rozkładanych łóżkach, z których jedno jest nieposłane, a kołdra i prześcieradło leżą obok w kącie. Dwóch pozostałych działaczy z Warszawy siedzi na fotelach, a kilkunastu innych stoi z tyłu, gdyż dla nich nie ma już miejsca. Ci na samym końcu nawet nie piją. Pozostali już śpią lub jeszcze imprezują w pozostałych pokojach. Nasz pokój jest niewątpliwie najważniejszy, ponieważ to tu zapadną ustalenia i podjęte zostaną decyzje, które będziemy prezentować jutro od samego rana w parlamencie.

Rozmawiamy akurat o konkurującej z naszą partią Platformie Obywatelskiej – liberalno-konserwatywnej partii założonej w roku 2001 przez Macieja Płażyńskiego, który opuścił Akcję Wyborczą Solidarność, Donalda Tuska z Unii Wolności oraz Andrzeja Olechowskiego. Nikt nie wie, jak potoczy się współpraca tych dwóch partii po wyborach. Już jakiś czas oba bratnie obozy polityczne zapowiedziały przyszłą koalicję. Jednak w młodzieżówce nasze zdania na ten temat są podzielone. Oczywiście, najwięcej jest wśród nas zwolenników koncepcji współpracy, ale są i tacy, którzy od samego początku w nią nie wierzą. Do nich właśnie należy jeden delegat z Warszawy, który uważa, że stawianie na siłę teorii obowiązkowej współpracy dwóch konkurujących ze sobą partii nie ma najmniejszego sensu. Ponadto – jak podkreśla – po tamtej stronie są osoby, które nie mają nawet moralnego prawa uczestniczenia w polskim życiu publicznym. Jego odważne tezy wywołują głośną dyskusję:

– Słuchajcie, koledzy. O czym my tak naprawdę dyskutujemy? Konkurent naszej partii to partia Żydów i pederastów. Trzeba gonić tę hołotę jak najdalej i jak najszybciej.

– Dlaczego tak mówisz? Po co przekreślać już na starcie ludzi, którzy mogą się przydać Jarosławowi Kaczyńskiemu chociażby do tego, aby stworzyć rząd? – mówi delegat z Gdańska.

– A skąd ty wiesz, kolego, czy Kaczyński w ogóle będzie tworzył rząd? A może te pedały wygrają wybory i go przelecą szybciej, niż mu się wydaje? I co wtedy? Myśleliście o tym? Nie będzie żadnej współpracy ani porozumienia! Nie dajmy się zwariować!

– Masz rację, chłopie – dobiega głos z końca pokoju. – Jebać pedałów z Platformy Obywatelskiej! Ich miejsce jest na cmentarzu!

– Tak jest! Jebać pedałów i Żydów! – odzywa się Patryk siedzący obok mnie, a Łukasz Koliński wybucha śmiechem, odwracając głowę w jego stronę, i przytakuje.

– Spokojnie, panowie – mówi Piotr Sobala. – Ja bym się brzydził ich jebać (w tym momencie cały pokój wybucha śmiechem, a ja mam wrażenie, że szafa stojąca w kącie za chwilę od wibracji się rozleci). – Ich trzeba eksterminować, podobnie jak Żydów w Auschwitz, tyle że sposobami demokratycznymi.

Zapada wymowna cisza, z której wyczytać można lekkie niedowierzanie, gdyż chyba nikt się nie spodziewał tak skrajnego argumentu podczas zwykłej rozmowy na temat polityki. Jednocześnie nikt nie spodziewał się tego po Piotrze, który w strukturach krajowych młodzieżówki uważany jest za człowieka dość poważnego i szanowanego. Piotr, wyczuwając ciszę, nie jest wcale zmieszany, za to w swoim stylu przechodzi do uwiarygodnienia swojego stwierdzenia:

– Koledzy, nie bądźcie naiwni. Na szczęście nie widzę tu wielu takich, dlatego powiedzieć mogę jedno. Gdyby nie Auschwitz i pogrom Żydów, być może dzisiaj nie byłoby Polski w takim kształcie. Myślę, że prawie wszyscy tutaj rozumieją tego sens. Mogę otwarcie powiedzieć, że jeżeli nasza partia nie podejmie się zniszczenia Platformy Obywatelskiej, to nie wiadomo, jak długo przetrwa i czy w ogóle kiedykolwiek zdobędzie władzę.

Dosadny antysemicki argument Piotra mnie również przebił jak strzała*.

Impreza nie trwa zbyt długo, gdyż większość osób nie daje się ponieść jej rytmowi, wiedząc, co nas czeka jutro od rana. Do swoich pokoi rozchodzimy się kilkadziesiąt minut później, gdy główni bohaterowie nasiadówki są już mocno wstawieni.

Następnego dnia o dziesiątej rozpoczyna się pierwszy dzień obrad. Ci, co wypili najmniej, stawiają się kilkanaście minut przed czasem. Niektórzy przychodzą punktualnie, pozostali docierają później. Pochmurna sobota z przebłyskami słońca jest wyjątkowa dla wszystkich. Koniec czerwca jest bardzo ciepły i nie zanosi się na to, by w nadchodzącym tygodniu to się zmieniło.

Do siedziby parlamentu dochodzimy w pięć osób. Jestem podniecony tym, że mam możliwość być w miejscu, które od dziecka wiele razy miałem okazję oglądać w mediach przy okazji różnych wydarzeń.

Na sali obrad przy stole prezydialnym ustawiony jest banner przedstawiający partnera i jednocześnie sponsora dzisiejszego wydarzenia. To Fundacja Konrada Adenauera (Konrad Adenauer Stiftung) – niemiecka organizacja mająca przedstawicielstwo w Polsce. Z broszur wyczytać można, że fundacja jest ideowo bliska niemieckiej Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU). Jest zatem fundacją polityczną, a swą nazwą ma nawiązywać do dziedzictwa, które pozostawił po sobie pierwszy niemiecki kanclerz i współtwórca CDU – Konrad Adenauer. Broszura informuje ponadto, że „nazwisko Adenauera jest symbolem demokratycznej odbudowy Niemiec, oparcia polityki zagranicznej na transatlantyckiej wspólnocie wartości, wizji zjednoczonej Europy i polityce państwa, w duchu społecznej gospodarki rynkowej. Fundacja wspiera prawo ludzi do życia w wolności i godności. Najważniejszy jest bowiem człowiek ze swoją niezbywalną godnością, swoimi prawami i obowiązkami”.

Atmosfera coraz bardziej się zagęszcza. Na kilka minut przed dziesiątą głównymi drzwiami zaczynają wchodzić zaproszeni goście, czyli parlamentarzyści, którzy będą przemawiać podczas panelu dyskusyjnego.

Gdy rozmowy kuluarowe się kończą i wszyscy udają się na salę obrad, do budynku wchodzi osoba, na którą czekałem najbardziej. To poseł Artur Zawisza, który także ma dziś swój czas w panelu dyskusyjnym i z pewnością wygłosi ciekawe przemówienie. Jest posłem bardzo wyrazistym i aktywnym na wielu płaszczyznach. Często obserwuję jego działania w mediach i zawsze jestem dla niego pełen podziwu.

W oczach chłopaka takiego jak ja ma on fantastyczną przeszłość polityczną, która może być wzorem do naśladowania. Należy do Klubu Zachowawczo-Monarchistycznego, o którym trochę czytałem na kilka dni przed przyjazdem do stolicy. Jest to organizacja metapolityczna i ideowa. Nie zajmuje się bieżącą polityką, lecz stawia sobie za cel promowanie idei konserwatywnych w życiu publicznym. Klub określa siebie jako organizację antydemokratyczną ze względu na to, że „demokracja zanegowała naturalny porządek rzeczy pochodzący od Boga”. Popiera też ustroje autorytarne, które szanują naturalne prawo człowieka, i jest sceptyczny względem obecnych planów zjednoczenia Europy.

Informacje te niezbyt mi współgrały z ideą fundacji Konrada Adenauera, która wspiera nasz zjazd i jest za pełnym zjednoczeniem.

Zjazd Krajowy oficjalnie się rozpoczyna. Przechodzimy kolejno przez wszystkie punkty porządku obrad. Wybieramy część nowych władz młodzieżówki na kolejne dwa lata i do wyboru pozostaje tylko skład komisji rewizyjnej. Podczas jednej z przerw podchodzi do nas nowo wybrany prezes organizacji, który proponuje jedno miejsce w komisji. Koledzy niespodziewanie wskazują mnie, co przyjmuję z wewnętrznie tłumionym zachwytem oraz satysfakcją, że będę mógł się realizować w młodzieżówce na poziomie nie tylko regionalnym, ale też ogólnokrajowym. Po kolejnym wznowieniu obrad zostaję wybrany w tajnym głosowaniu przez większość delegatów. To dla mnie wielki zaszczyt i wyróżnienie. Myślę, że jest to również znacząca informacja dla mojego lokalnego środowiska. Sobotnie obrady dobiegają końca.

W późnych godzinach wieczornych przyjeżdżamy do Wrocławia, gdzie na dworcu przesiadam się od razu do pociągu zmierzającego w moje strony.

Do domu docieram po północy bardzo zmęczony i niemal wyczerpany, jednak pełen wewnętrznego optymizmu i zapału do działania. Na drugi dzień opracowuję kolejną informację prasową i zamierzam ją wysłać nie tylko znajomemu dziennikarzowi, lecz także wszystkim innym mediom w regionie. Informację po dwóch dniach podłapują dwa portale internetowe oraz jedna gazeta i artykuły z wydarzenia w stolicy ukazują się najpierw na stronach internetowych, a następnie w jednej z gazet.

Lato 2005 roku

W czerwcu w środku Europy zwykle jest gorąco. Do Wrocławia przybywam na dwa, trzy dni, aby dopiąć sprawy ze studiami podyplomowymi z funkcjonowania samorządu terytorialnego, które właśnie kończę, i rozejrzeć się być może za kolejnymi. Jak zwykle zakwaterowany jestem na tej samej stancji w bardzo długim białym bloku zamieszkanym przez prawie tysiąc dwieście osób, zwanym galeriowcem (ze względu na swą konstrukcję). Mieści się on przy głównej trasie prowadzącej na południe miasta – ulicy Powstańców Śląskich. Budynek oddalony jest od centrum tylko o kilka kilometrów i daje możliwość dotarcia tam tramwajem w 10 minut.

Wychodzę przed blok, udając się w kierunku przystanku tramwajowego i odbieram dzwoniący telefon. W słuchawce odzywa się Marcin – kolega z młodzieżówki.

– Cześć, Marku. Mam nadzieję, że jesteś już we Wrocławiu. Myślimy z Damianem, aby spotkać się w rynku po dwunastej. Co ty na to?

Zamieniamy kilka słów na temat sytuacji w młodzieżówce. Umówiliśmy się bowiem jeszcze w ubiegłym tygodniu, aby porozmawiać na temat ewentualnego uczestnictwa w tak zwanej kontrparadzie w Warszawie.

Wsiadam do tramwaju i po chwili jestem w okolicach centrum. Dochodzę do rynku ulicą Świdnicką, przy jego południowo-wschodnim rogu skręcam w lewo i idę wzdłuż fasad. Mijam znajdującą się po prawej stronie w podziemiach miejskiego ratusza najstarszą w Europie piwiarnię, której otwarcie datowane jest na rok 1273. Uliczki wokół rynku tętnią życiem. Ogródki piwne przy pubach i restauracjach wypełnione są już po brzegi, a czerwcowe popołudnia motywują do tego, aby się rozsiąść i delektować pełnym słońcem.

Słońce zalało właśnie całe miasto i trudno znaleźć zacieniony ogródek. Wiele osób stara się zatem usiąść gdzieś poza rynkiem w którejś z uliczek, gdzie przeważnie cień rzucany jest przez otaczające budynki. Jednak i takich miejsc o tej porze już nie ma i trzeba niestety siedzieć w pełnym słońcu.

Z Marcinem i Damianem znajduję trzy miejsca w ogródku piwnym niemal na samym rogu rynku i zamawiamy sok. Szybko przechodzimy do tematu i próbujemy ustalić szczegóły związane z wyjazdem do Warszawy na kontrparadę. To odpowiedź na Paradę Równości, która właśnie się odbyła i wywołała w środowiskach prawicowych oraz nacjonalistycznych spore poruszenie. Wyszły one zatem z inicjatywą zorganizowania czegoś przeciwnego. I o jednym, i o drugim wydarzeniu zrobiło się też głośno w mediach. Prezydent Warszawy Lech Kaczyński (brat Jarosława Kaczyńskiego – szefa naszej partii), który zablokował Paradę Równości poprzez niewydanie zgody na jej organizację, wszedł w otwarty konflikt z dużą częścią mediów zarówno państwowych, jak i prywatnych.

Kontrparada, w której chcemy uczestniczyć, nosi nazwę Parada Normalności i odbędzie się pod koniec czerwca. To pierwsza jak dotąd w Polsce parada przeciwko paradzie, mająca być otwartym przejawem pogardy dla mniejszości seksualnych. Wszystko wskazuje na to – i z tego jesteśmy niezmiernie dumni – że Lech Kaczyński wyda na nią zgodę. Organizują ją narodowcy – Młodzież Wszechpolska i Obóz Narodowo-Radykalny. Planujemy jechać do Warszawy całkowicie prywatnie, ponieważ nasza młodzieżówka nie chce uczestniczyć we współorganizacji tej parady. Podejrzewamy, że to taktyczne i polityczne zagranie jej władz krajowych (szczególnie zarządu głównego). Wiemy też dokładnie, że takie decyzje rzadko zapadają tylko na szczeblu krajowym i niemal zawsze są konsultowane ze strukturami wojewódzkimi.

Będąc młodzieżówką praktycznie przyklejoną do partii, zarząd krajowy prawdopodobnie nie chce stawiać się w roli organizacji wspomagającej młodzieżówki innych partii, a w szczególności tych skrajnych i faszystowskich, będących w istocie dla nas konkurencją. Od tego wszystkiego odcinają się również Piotr Sobala, Łukasz Koliński oraz część pozostałych wrocławskich działaczy. To trochę dziwne – zastanawiamy się wspólnie – ponieważ Piotr swego czasu bardzo blisko związał się z tamtym środowiskiem, był nawet prezesem tej nacjonalistycznej młodzieżówki. Wiemy jednak, że jej wojewódzka struktura prawdopodobnie wyśle dużą delegację do Warszawy. Chcemy więc do nich dołączyć indywidualnie i poza wszelkimi ustaleniami naszej organizacji. Czujemy bowiem ogromną chęć zaprotestowania w samej stolicy wobec wszelkiego zgorszenia i zboczenia spod znaku LGBT.

Działamy akurat w doskonałym momencie. W ostatnich latach we Wrocławiu bardzo uaktywniły się środowiska nacjonalistyczne. Jest to spowodowane głównie tym, że wpuściły one w swe szeregi kibiców Śląska Wrocław (tych najbardziej aktywnych) i oba te środowiska nawzajem się uzupełniają. Liderzy organizacji faszystowskich chętnie przemawiają na różnych wiecach, w których uczestniczy też duża rzesza kibiców. Siedząc w rynku, omawiamy również naszą ostatnią akcję medialną polegającą na żądaniu zdjęcia portretów komunistycznych przywódców ze ścian wrocławskiego klubu PRL, mieszczącego się nieopodal.

– Słyszeliście o tym, że prokuratura umorzyła to śledztwo? – mówi Marcin.

– Tak, wiemy. Najbardziej mnie śmieszy argumentacja prokuratora – mówi oburzony Damian. – Jedna z gazet napisała, że klub co prawda prezentuje totalitarny ustrój państwa, ale nie jest to zabronione, ponieważ lokal nie chce przekonywać swych gości do popierania takiego ustroju, a wystrój klubu ma za zadanie umilać im atmosferę.

– No, totalna paranoja! – mówię.

– Zgadza się – mówi Marcin. – Przecież tam wiszą portrety Stalina i Mao Tse-tunga! – skomentował słusznie Łukasz. Zapytał, czy jeżeli za chwilę PRL wywiesi wizerunek Hitlera, to też będzie to umilanie gościom pobytu w pubie?

– Tak. A gdyby pokazywali tam Murzynów tańczących na stole? To też by było umilanie? – pyta Damian.

– Taaa… na pewno – parska śmiechem Marcin. – Precz z czarnymi brudasami!

– Ale dlaczego się dziwicie? – mówię. – Przecież wszystkie prokuratury w Polsce to siedliska komunistów. To tylko pokazuje, ile będziemy mieli do zrobienia po wyborach. Trzeba to wszystko wyciąć aż do ziemi.

– Oczywiście, że tak – dodaje Marcin – również polskie media mają wiele za uszami. Szczególnie te prywatne prowadzone są przez tych, co działają na zlecenie obcych państw w Polsce. To jest niesłychanie niebezpieczne i nasza partia musi z tym zrobić porządek raz na zawsze.

– Miejmy nadzieje, że już jesienią wygramy wybory, a w całym kraju zaczną się czystki i porządki – kwituje Damian.

A co się tyczy wyjazdu do Warszawy na kontrparadę, to dochodzimy do wniosku, że miałby on sens, gdyby jechało więcej osób. Krótka rozmowa kończy się, gdyż mówię kolegom, że muszę pilnie pojawić się na uczelni.

Szczerze mówiąc, spodziewałem się czego innego w kwestii wyjazdu na kontrparadę, tym bardziej że – można powiedzieć – to wydarzenie historyczne. Mamy naszego prezydenta w stolicy, który konsekwentnie sprzeciwia się wszelkiemu dziwactwu spod znaku LGBT, a my, zamiast ten sprzeciw wspierać, tak łatwo się poddajemy. Ale z drugiej strony nie nasza to wina (a już tym bardziej nie moja), że władze młodzieżówki oficjalnie nie chcą tego sprzeciwu wspierać. No cóż – czasem polityczne decyzje gdzieś na górze trzeba uznać za pragmatyczne, mimo że się z nimi nie zgadzamy.

Rozdział II
Następstwo szkoły dyskryminacji

Wiele lat później jestem już wyeksploatowany i umysłowo wyjałowiony. Stało się coś, czego nigdy bym się nie spodziewał. Radykalizm i zbudowane wokół niego środowisko partyjne wtłoczyły politykę do życia młodego człowieka w sposób bezwzględny. Zawładnęły nim bezlitośnie, podporządkowując sobie dosłownie wszystko. Ciało, duszę i – co najważniejsze – umysł. Przede wszystkim umysł, który w bardzo młodym wieku jest podatny na tego typu bodźce. Przez ponad 10 lat nauczył się łatwo przyswajać skrajności i ekstremizm. Na szczęście dla mnie – da się to odwrócić.

Latem 2015 roku wyjeżdżam na stałe do Norwegii. Po zamknięciu rozdziału pod tytułem „Polska” czuję się wyzwolony i gotowy na każde pozytywne wyzwania – byleby nie miały one nic wspólnego z dotychczasowym światem. Zawsze byłem ciekawy tego, czy człowiek może się zmienić, i nigdy w to nie wierzyłem. A jednak to możliwe. Dziś już wiem, że zwłaszcza wtedy, gdy mentalnie jest skrajnie odchylony w którąś ze stron. Wtedy właśnie może zostać zapoczątkowany proces, po którym z łatwością odchyla się w przeciwnym kierunku (jak wahadło).

Gdy w kilka miesięcy zamykam wszystkie polskie sprawy, nie wierzę już w historyczne zaszłości. Nie wierzę w układ i postkomunistyczne, polityczno-towarzyskie powiązania, na których zbudowana jest Polska. Nie wierzę, ponieważ nigdy ich nie było. System celowo wykreowanych różnorakich polskich powiązań, wzmocnionych przy Okrągłym Stole w roku 1989, który rozwinął się rzekomo na początku lat 90., to fikcja.

Fikcją jest też oczywiście i to, że układ ten istnieje za sprawą głównego zdrajcy narodu, czyli legendarnego przywódcy Solidarności – Lecha Wałęsy. To nieprawda, że sprzedał on kraj tym, którzy dzisiaj są milionerami i mają wszędzie ogromne wpływy. To największa polityczna teoria spiskowa. Nie chcę już tworzyć tego spisku, bezwzględnie opanowanego przez ślepy pęd w niebezpiecznym kierunku. Wszystko, co poszło niewłaściwie przy procesie polskiej transformacji, było przecież tylko efektem różnych błędów towarzyszących rodzeniu się demokracji oraz wynikiem nieustannej walki politycznej. Mam dość bycia poddanym indoktrynacji partyjnej, która wykreowała pogląd, że Polska byłaby krajem wysokorozwiniętym i zdrowym, gdyby nie zdrajcy narodu. Dość mam też szkoły dyskryminacji i nienawiści, która panoszy się w tej partii bez jakiejkolwiek kontroli.

Często w tym szaleństwie doszukiwałem się logiki. Funkcjonowałem przecież na co dzień także poza partią, mając prywatne życie. Wiele lat obserwowałem ten kraj i nigdy nie zauważyłem, aby został zawłaszczony przez jakieś niejasne moce. Doszukiwałem się nawet jakiegoś klucza, a nawet algorytmu, który by mnie przekonał do tej niedorzeczności. I nigdy go nie znalazłem. Nie znalazłem przyczyny absurdu.

*

Jest jeden z letnich weekendów w roku 2019. Na lotnisku Gardermoen ruch panuje większy niż zwykle, bo na lipiec przypadają norweskie wakacje. Tłumy ludzi wracają właśnie z odległych miejsc w Europie oraz innych regionów świata, przeciskają się pomiędzy dwunastoma taśmami bagażowymi, wyławiając z nich swoje walizki.

Na lotnisko docieram już przed godziną drugą po południu, wiedząc dobrze, że odnalezienie na dwóch magazynach (Menzies i SAS) tylko tych trzech bagaży, które mam dziś w zleceniu, może mi zająć wraz ze wszystkimi formalnościami nawet ponad godzinę.

Kieruję się do biura zaginionych bagaży SAS, pobieram zlecenia odbioru trzech walizek, które zawiozę dziś do Elverum, Tynset i do szwedzkiego górskiego hotelu Grövelsjön Fjällstation, znajdującego się na granicy norwesko-szwedzkiej, powyżej parku krajobrazowego Gutulia.

Lotnisko opuszczam po godzinie trzeciej i kierując się na północ, po mniej więcej półtorej godzinie docieram do Elverum, gdzie dostarczam pierwszą walizkę. Po kolejnych 90 minutach zatrzymuję się przy największym na świecie pięknym, srebrnym, stalowym łosiu przy trasie numer 3 pomiędzy miejscowościami Koppang i Atna. Ten fantastyczny obiekt został zaprojektowany po to, by mógł być symbolem dla wszystkich mieszkańców gminy Stor-Elvdal, i sfinansowany przez norweski urząd drogowy, by zwiększyć uwagę kierowców i zachęcić do zatrzymania się w tym miejscu, co miało się przełożyć na mniejszą liczbę wypadków.

Podziwiając widoki, jadę do Tynset, gdzie zostawiam drugi bagaż, a po dwóch godzinach wjeżdżam do Szwecji, przekroczywszy granicę w górach na wysokości 800 metrów nad poziomem morza, dwukrotnie się zatrzymując, by przepuścić przechodzące przez drogę renifery. W Grövelsjön Fjällstation jestem przed godziną jedenastą wieczorem i godząc się z faktem, że z powrotem w Oslo i tak będę dopiero około trzeciej nad ranem, robię sobie dziesięć minut przerwy i zaglądam do internetu.

Przewijając Facebooka, trafiam na niepokojące wydarzenia z Polski, które rozegrały się tego dnia. O godzinie dwunastej w parku w Białymstoku zebrali się kibice oraz działacze i sympatycy środowisk prawicowych. Jest ich na razie garstka, ale z minuty na minutę przybywa ich coraz więcej. Przyjechali z całego kraju i są kibicami różnych drużyn oraz aktywistami organizacji nacjonalistycznych. Skandują nieustannie „Bóg, honor i ojczyzna” oraz „Wypierdalać z pedałami”.

W ciągu niecałych dwóch godzin z tej garstki robi się ponad tysiąc osób. O wpół do trzeciej zjawiają się uczestnicy Marszu Równości, którzy tego dnia mają przejść ulicami. Wygląda na to, że przez skandujących nawet nie ruszą. W kierunku uczestników marszu lecą pierwsze butelki i petardy. Słychać wystrzały, dźwięk tłuczonego szkła i coraz głośniejszy ryk tłumu. Sytuacja wygląda bardzo dramatycznie. Wielu uczestników czuje się jak na wojnie.

Policja próbuje uspokoić manifestantów, ale próby nie przynoszą żadnego skutku. Kordon policji, osłaniając uczestników zgromadzenia, którzy chcą spokojnie przejść w marszu, zamierza przeprowadzić ich bezpiecznie w miejsce, skąd mają oficjalnie ruszyć. Marsz Równości jest legalny, a zgodę na jego organizację wydały władze miasta.

Sprawdzam jeszcze raz datę zamieszczenia postu oraz upewniam się, czy to wszystko dzieje się naprawdę. Okazuje się, że tak – to współczesna Polska, będąca członkiem Unii Europejskiej w XXI wieku. Ten smutny dzień 20 lipca 2019 roku odbije się szerokim echem nie tylko w Polsce, lecz także w Europie.

Na miejscu tych dramatycznych wydarzeń są niezależni dziennikarze portalu OKO.press, którzy dokładnie obserwują to, co się dzieje. OKO.press to portal prowadzący wnikliwe dziennikarskie śledztwa oraz medium społecznościowe i obywatelskie narzędzie kontroli władzy. Dziennikarze portalu podchodzą spontanicznie do obecnych na miejscu różnych osób i pytają ich, co o tym wszystkim sądzą.

– Wstyd mi za nich – mówi białostocczanin.

– Jak się pan czuje, widząc, co tu się dzieje?

– Fatalnie. To ma być wolność dla wszystkich?

– Jak pan reaguje na te hasła, że my prowokujemy tę drugą stronę?

– Czas myśleć o tym, żeby dokądś się stąd wynieść – odpowiada.

Dziennikarze, przechodząc ostrożnie pomiędzy ludźmi, oczekują, aż policja przeprowadzi maszerujących na miejsce, gdzie ma się rozpocząć marsz. W tym czasie podejmują próby zorientowania się, kto jest kim.

– Wypierdalać, gejowo. Nie chcemy was w Białymstoku! – krzyczy głośno starszy pan, wdając się w rozmowę z innym starszym mężczyzną.

– Przecież każdy ma prawo demonstrować – mówi ten drugi.

– Ale nie oni – przekonuje pierwszy. – A tam… nie będę z tobą gadał, bo też jesteś z gejowa.

Dziennikarze idą dalej i napotykają Elżbietę Podleśną, aktywistkę z Warszawy.

– Ktoś to wszystko podkręca, ktoś jest za to odpowiedzialny. Że ci ludzie zamierzają zamknąć nas w gettach. Ja chcę powiedzieć hierarchom Kościoła katolickiego: Jesteście odpowiedzialni za zasianie tej nienawiści, która tutaj pokazuje swoją prawdziwą twarz. Ci ludzie powołują się na imię Boga. To jest największe świętokradztwo. Żaden Bóg nie pozwala na taką nienawiść – tłumaczy aktywistka.

Rzeczywiście, tydzień przed marszem, kiedy było już wiadomo, że prezydent Białegostoku wydał zgodę na jego organizację, arcybiskup Tadeusz Wojda cytuje w swej odezwie do wiernych słowa polskiego kardynała Stefana Wyszyńskiego: Non possumus. Ta wypowiedź sprzed prawie 70 lat – nawiązująca jeszcze do słów apostołów do Sanhedrynu – skierowana była do władz komunistycznej Polski i stanowiła wyraz niezgody na podporządkowania się Kościoła władzom świeckim. W odpowiedzi na nie komuniści uwięzili kardynała. Odezwa było odczytywana w kościołach archidiecezji białostockiej w niedzielę 7 lipca. Arcybiskup zestawia gejów i lesbijki z komunistami, którzy w czasach stalinowskich zamykali księży do więzień. W odezwie wierni słyszą: „Marsz, chociaż zakłada przeciwdziałanie domniemanej dyskryminacji wspomnianych środowisk, w rzeczywistości sprzyja dyskryminacji innych – tych, których sumienie jest wyczulone na dobro społeczne, chrześcijańskie i obyczajowe, a także jest miejscem obrażania i robienia parodii z treści, które są dla wierzących najwyższą wartością”.

Dziennikarze idą dalej i podchodzą do pary w średnim wieku.

– Jak się państwo czują w tej sytuacji?

– Sam pan widzi, o co chodzi. To kibole, kibole przede wszystkim. Jak ktoś jest normalnym człowiekiem, to powinien popierać mniejszości. Bo chyba też mają prawo do życia.

– To pierwszy Marsz Równości, na który państwo przyszli?

– W Białymstoku pierwszy.

Obok nich idą kontrmanifestanci, którzy rzucają jajkami i inwektywami: „Głowę do cipy se włóż, albo do dupy!” – krzyczą. „Chłopak, dziewczyna – normalna rodzina”. Policja na to nie reaguje i nic sobie nie robi również z rzucania petardami i kamieniami. Nie reaguje na zaczepki oraz wytrącanie sprzętu reporterom.

Przełom następuje dopiero wtedy, gdy petardy i kamienie lecą w kierunku policjantów. Na samym przodzie stają policjanci z gazem pieprzowym i petardami. Nad głowami zaczyna latać helikopter straży granicznej, który, obniżając lot, próbuje rozpędzać demonstrantów. Niektórzy manifestanci są na tyle agresywni, że policjanci wyłapują ich z tłumu i wyciągają na zewnątrz. Tłum powoli zmierza w kierunku placu Niezależnego Zrzeszenia Studentów, gdzie marsz ma się zakończyć. Policja wieczorem podaje dane, które mówią, że w zgromadzeniach uczestniczyło pięć tysięcy osób, z tego tylko [!] tysiąc brało udział w Marszu Równości.

Czytam to i jest mi smutno. Czuję się zażenowany. Od kilku lat mieszkam, rozwijam się i funkcjonuję na co dzień w kraju skandynawskim, ledwie 1000 kilometrów od całkiem niezrozumiałej rzeczywistości. To tak, jakby ciemną noc oddzielała od jasnego dnia zaledwie minuta lub gdyby do ostatniego dnia miesiąca trwało upalne lato, a od pierwszego kolejnego miesiąca zaczęła się mroźna zima. To przecież dwa odrębne światy, które raczej nie mogłyby istnieć tak blisko siebie. A jednak. Jeden wymiar na pewno nigdy nie zrozumie tego drugiego i odwrotnie.

To niesamowite, że w środku Europy istnieje prawie 40-milionowy kraj, który tak dalece nie szanuje praw jednostki. Oczywiście częściowo rozumiem to zjawisko, gdyż wywodzę się z tego środowiska, jednak Polska na własne życzenie stała się największym homofobem Europy i według Międzynarodowego Stowarzyszenia Lesbijek i Gejów w roku 2019 na czterdzieści sześć objętych badaniem państw gorzej niż w Polsce jest już tylko poza Unią Europejską, na przykład w Turcji, Azerbejdżanie, Armenii, San Marino, Monako, Białorusi i Rosji. Skala homofobii jest ogromna, bo na 100 możliwych punktów Polska otrzymuje tylko 16 i w porównaniu z krajami o najwyższych punktacjach wypada naprawdę blado: Wielka Brytania i Portugalia – 66, Dania i Norwegia – 68, a Belgia i Luksemburg – 73. Ten sam ranking w roku 2022 pokazuje jeszcze gorszą pozycję Polski (13 punktów!).

Ranking oprócz punktacji pokazuje też ogromne wady systemowe, które – dopóki nie zostaną usunięte – nie pozwolą poprawić sytuacji. Przede wszystkim brak narodowego planu oraz docelowo strategii walki z dyskryminacją. Nieuregulowana kwestia w obszarze polityki prorodzinnej, gdzie ze świecą szukać chociażby zapisów ustawowych o związkach partnerskich czy możliwości zawierania małżeństw przez pary nieheteronormatywne, nie daje najmniejszych szans nawet na próbę ograniczenia dyskryminacji. Na to wszystko nakłada się brak działań państwa przeciwko przestępstwom z nienawiści, gdzie nie poczyniono w tym obszarze żadnych postępów. Jedyna kwestia, która tylko odrobinę poprawia sytuację, to przepisy kodeksu pracy, które częściowo chronią prawa osób LGBT. Ale prawa te nie są uregulowane choćby w edukacji (na przykład w jednostkach oświatowych) czy w opiece zdrowotnej.

Najbardziej niepokoi sytuacja właśnie w szkolnictwie. Polskie ministerstwo edukacji pod rządami skrajnie prawicowego homofoba Przemysława Czarnka w roku 2021 mówiło o rozpoczęciu procesu dostosowania szkół do tradycyjnych wartości katolickich. Popierając homofobiczne propozycje węgierskiego rządu Viktora Orbána, minister nie ukrywał chęci wprowadzenia prawa zakazującego promowania tak zwanej „ideologii LGBT” w szkołach. Dodatkowo chciał zakazać edukacji seksualnej, a młode osoby o orientacji homoseksualnej nazywał „nienormalnymi”. Twierdził również, że edukacja seksualna nie może polegać na „uczeniu o zaburzeniach”.

Aż dziw bierze, gdy czytając o zamieszkach na paradzie równości w Polsce, o gazie pieprzowym, petardach, latających butelkach czy uzbrojonych policjantach siłą wyciągających z tłumu bandytów, pomyślę, że dosłownie 1000 kilometrów dalej istnieją i mają się świetnie tęczowe rodziny składające się z dwóch mam i dzieci lub dwóch ojców i dzieci. I nikogo to nie dziwi. Oczywiście czasem zdarzają się komiczne sytuacje, w których na zajęciach z narciarstwa instruktor prosi dziecko mające dwie mamy, aby kto inny nasmarował mu narty (gdyż przyjmuje się, że to czynność dla tatusiów). Niejednokrotnie dziecko grzecznie i z uśmiechem wyjaśnia wtedy, że tym się właśnie u niego w rodzinie zajmuje jedna z mam.

Dość zaskakująca w podobnym kontekście jest również scenka, której pewnego razu byłem świadkiem w samolocie lecącym z Polski do Norwegii. Otóż tato czyta swej małej córce norweską bajkę o misiu Brillebjørnie. Miś ma dwie mamy, które dzielą się domowymi obowiązkami. Podczas gdy jedna z mam przygotowuje posiłki, druga odprowadza misia do przedszkola lub kładzie go spać. W momencie, gdy mężczyzna kończy czytać, córka zaskakuje go pytaniem:

– Tatusiu, czy w Polsce dzieci też mogą mieć dwie mamy?

Nie spodziewając się takiego pytania, tato postanawia odpowiedzieć zgodnie z prawdą:

– Niestety, raczej nie, gdyż w Polsce jest inaczej, córeczko.

– A jak jest w Polsce? – pyta i patrzy na niego mała, wymownie oczekując odpowiedzi.

– Wiesz, tam można mieć tylko tatusia i mamusię. Tak już jest.

– To na przykład Julian, który chodzi ze mną do przedszkola, mógłby w Polsce mieć tylko jedną mamę? – dopytuje córka.

– Tak – odpowiada tato.

– To w Polsce jest dziwnie.

Należy jednak zdawać sobie sprawę, że homofobia w Norwegii też bywa realnym problemem, z którym trzeba się zmierzyć. Chociaż kraj funkcjonuje w całkiem innych realiach, również jest narażony na tego typu zjawiska. Problem ten powraca każdego roku w miesiącu równości i tolerancji, czyli w czerwcu. Od kiedy w latach 70. tęczowa flaga zaczęła symbolizować walkę o prawa mniejszości, zdarzają się także incydenty związane z jej niszczeniem. W roku 2021 tęczowe flagi zostały zerwane na przykład w spółdzielni mieszkaniowej w Bergen oraz w wielu szkołach w Oslo i okolicy.

Na te negatywne zjawiska trzeba reagować. Niemniej zapytany o komentarz szef policji w Oslo stwierdza: „Nie prowadzimy żadnego śledztwa w tej sprawie, ponieważ nikt nie zgłosił przestępstwa, a sprawy te znamy tylko z mediów”. Takie podejście oczywiście martwi. Norweskie społeczeństwo nie może być obojętne na tego typu przypadki. Nie mogą też nie reagować norwescy politycy, którzy w tym zakresie powinni uruchomić szeroką akcję edukacyjną. Zagrożenie dla tolerancji czai się bowiem tuż za rogiem. Bez wątpienia napływa ono z innych krajów i dodatkowo wzmacnia już istniejące wewnętrzne zjawiska. Pandemia i niespokojne czasy mogą je tylko pogłębić.

Trzeba wyprzedzać rzeczywistość, tak aby Norwegia była dziś przykładem dla świata w kwestii tolerancji i szacunku dla mniejszości. Być może poleganie na wzajemnym zaufaniu to już dziś za mało, jeżeli chodzi o tego typu przypadki. Prawdopodobnie wielokulturowość tak zmieniła norweską mentalność, że trzeba nieco zmodyfikować swoje podejście. W czasach zagrożenia ekstremizmem nie wolno dać się uśpić.

Doskonałym powodem do tego, aby pokazać światu właściwy kierunek rozwoju, jest ogłoszenie w Norwegii roku 2022 Rokiem Kultury Queer. 21 kwietnia 1972 roku usunięto z norweskiego kodeksu karnego artykuł 213, który zakazywał aktów seksualnych między mężczyznami. W roku 2022, kiedy od tego wydarzenia mija 50 lat, norweskie Muzeum Narodowe, a także Biblioteka Narodowa oraz Narodowe Norweskie Archiwum Historii Queer wspólnie organizują szereg imprez i wystaw. Celem jubileuszu jest promowanie działań wychowawczych, edukacyjnych, zdrowotnych, poprawiających bezpieczeństwo, polepszających higienę życia zawodowego i efektywność wypoczynku oraz przeciwdziałanie dyskryminacji w tych obszarach.

Nie ma natomiast żadnych wątpliwości, że w Polsce brakuje odpowiedniego prawodawstwa w zakresie zwalczania dyskryminacji oraz homofobicznego nastawienia społeczeństwa, co staje się przyczyną wielu niedogodności i traumatycznych sytuacji, jakich doświadczają osoby LGBT. W pierwszej kolejności na uwagę zasługuje ogromny odsetek depresji w tym środowisku oraz liczba podejmowanych prób samobójczych.

Dziś problemem pierwszorzędnym może być to, że osobom LGBT źle się żyje w Polsce. Wielokrotnie słyszy się o całkowicie przyziemnych problemach, których na co dzień nie doświadczają osoby heteroseksualne ani mniejszości seksualne w krajach bardziej tolerancyjnych. Wystarczy wejść na polskie fora internetowe służące młodym homoseksualistom do komunikacji lub odszukać artykuły prasowe, w których udzielają wywiadów, aby spostrzec, w czym tkwi problem.

Jedna z nastolatek pisała w roku 2019 na jednym z forów, że przestała być córką, a stała się lokatorem swoich rodziców i tak też rodzice się do niej zwracali po tym, jak się dowiedzieli, że jest lesbijką. Dziewczyna doświadcza codziennej traumy i przez własną rodzinę bywa traktowana dosłownie jak wróg. Dodatkowo gdy związała się ze swoją dziewczyną, przestała otrzymywać alimenty, które zapewniały jej środki do życia, gdyż była adoptowana, a z powodu jej orientacji seksualnej rodzice prawnie rozwiązali adopcję. Inne osoby też mają dylematy, co ze sobą począć, gdyż po tym, jak wyszły na jaw ich związki, muszą mieszkać u swoich partnerów oraz bardzo często zrywać kontakty z rodziną.

Czy zatem norweska demokracja na tym tle jest ideałem? Na pewno tu jest o wiele lepiej, co nie znaczy, że idealnie. Nie jest wystarczająco doskonała do naśladowania w dzisiejszych nieprzewidywalnych czasach. A to koniecznie musi się zmienić w dłuższej perspektywie.

Jadąc przez pół nocy ze szwedzkiej Grövelsjön Fjällstation, mam natłok myśli, które przeplatają się nieustannie i wywołują różne uczucia. Jedynym chyba pozytywnym aspektem tego, że dowiedziałem się o wydarzeniach na Marszu Równości w Białymstoku, jest to, że przez cztery godziny spędzone za kierownicą w drodze powrotnej do Oslo zupełnie nie chciało mi się spać. I tylko z tego względu warto było o tym przeczytać.

*

Wrzesień 2019 roku jest dla mnie miesiącem wyjątkowym. Wtedy to właśnie organizowane są pierwsze norweskie wybory samorządowe, w których mogę uczestniczyć, ponieważ kilka miesięcy temu minęły akurat trzy lata, od kiedy jestem zarejestrowany w norweskiej ewidencji ludności jako mieszkaniec Oslo. W dniu wyborów docieram do lokalu wyborczego mieszczącego się w szkole podstawowej i z dumą biorę udział w czynnościach wyborczych.

W Polsce natomiast miesiąc później – w październiku 2019 roku – odbywają się wybory parlamentarne, które są ciekawe i jednocześnie groteskowe. Tak jak w poprzednich wyborach walczą ze sobą dwie Polski – liberalna i konserwatywna. Ta pierwsza wciąż jest całkowicie bezradna po utracie władzy cztery lata wcześniej, a druga raczej może być spokojna.

Konserwatywne i skrajnie prawicowe rządy PiS zapoczątkowały bowiem rewolucję godności, dającą wyborcom zastrzyk finansowy w postaci rozdawnictwa publicznych pieniędzy (na przykład 500 złotych miesięcznie na każde dziecko), co w połączeniu ze złudnymi patriotycznymi hasłami okazuje się niezwykle skuteczne**.

Wielkimi krokami zbliża się też kolejna, już sto pierwsza rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości. Święto to upamiętnia dzień 11 listopada 1918 roku i zbiega się z momentem zakończenia pierwszej wojny światowej. Polska odzyskała niepodległość po 123 latach zaborów: rosyjskiego, pruskiego i austriackiego. Jak co roku z tej okazji w Warszawie ma się odbyć uroczysty patriotyczny marsz, który od pewnego czasu organizowany jest pod patronatem prezydenta kraju.

Przedstawiciel pałacu prezydenckiego, rzecznik prezydenta Andrzeja Dudy, na pytanie dziennikarza o uczestnictwo prezydenta w tegorocznym marszu odpowiedział, że prezydent szedł na czele marszu w zeszłym roku dlatego, że tamten marsz był absolutnie wyjątkowy – jako organizowany w 100-lecie odzyskania przez Polskę niepodległości i mający charakter państwowy. A że kolejny tak wyjątkowy nie będzie – mówił rzecznik – to, choć decyzje jeszcze nie zapadły, prawdopodobnie uroczystość nie zyska charakteru państwowego. Dziennikarz domyślał się, jaka była przyczyna takiego właśnie postawienia sprawy, i wiedział, że rzecznik zasłaniał się tym argumentem nie bez powodu. Mogła to być bowiem tylko ucieczka od pewnych okoliczności, o których wspomniałem przy okazji marszu w Białymstoku.

Marsz Niepodległości odbywa się w Warszawie od wielu lat. Zapoczątkowany został przez dwie organizacje nacjonalistyczne – Młodzież Wszech-polską i Obóz Narodowo-Radykalny – określane jako skrajnie prawicowe i neofaszystowskie, które traktują tę imprezę jako narzędzie do manifestowania swoich niebezpiecznych poglądów. Wygłaszane corocznie na marszu antysemickie i homofobiczne hasła bywają bardzo często napiętnowane przez różne osoby i organizacje.

W 2012 roku największa polska partia lewicowa – Sojusz Lewicy Demokratycznej – domagała się z tego powodu wręcz delegalizacji tych dwóch skrajnych organizacji, ponieważ podczas Marszu Niepodległości jawnie propagowały faszyzm, łamiąc tym samym polską konstytucję i prawa człowieka. W kwestii tej wypowiadał się były prezes Trybunału Konstytucyjnego Jerzy Stępień, który stwierdził, że „nie można pochwalać burd i haseł wznoszonych podczas demonstracji skrajnej prawicy, ale to cena, którą demokracja musi zapłacić”.

Z kolei w 2017 roku brytyjski dziennik „The Independent” uznał Marsz Niepodległości za jedno z najliczniejszych zgromadzeń faszystów i skrajnej prawicy w Europie. Zwrócił uwagę na antysemickie korzenie części grup organizujących marsz, chociażby Młodzieży Wszechpolskiej, a także mowę nienawiści, publiczne głoszenie poglądów ksenofobicznych i o supremacji białej rasy.

Przed rokiem 2009 wydarzenie to skupiało tylko środowiska nacjonalistyczne, i to w niewielkiej liczbie. Gdy w roku 2010 temat organizacji marszu trafił do debaty publicznej z uwagi na jego częstą krytykę w mediach, zaczęło się wokół niego robić coraz głośniej. Rok później w marszu uczestniczyło około dwudziestu tysięcy osób. Już na kilka godzin przed jego rozpoczęciem grupa około stu osób zaatakowała policję, która użyła armatek wodnych i gazu do rozpędzenia tłumu. Na placu Na Rozdrożu demonstranci podpalili wóz transmisyjny telewizji TVN24 i próbowali go przewrócić. W konsekwencji tych wydarzeń służby zatrzymały ponad dwieście osób, z których sto osiemdziesiąt otrzymało zarzuty prokuratorskie. Wśród nich znalazło się dziewięćdziesięciu dwóch niemieckich anarchistów.

W kolejnym roku – 2012 – marsz wyglądał podobnie jak rok wcześniej, jeżeli chodzi o poziom agresji. Rozpoczął się w okolicy ronda Dmowskiego w Warszawie. Zabezpieczało go już o wiele więcej funkcjonariuszy policji, ale i tak do pierwszych starć z nią doszło już po kilkuset metrach, gdy policjanci zostali obrzuceni racami i petardami. Odpowiedzieli od razu użyciem gazu pieprzowego i broni gładkolufowej. Aresztowanych zostało sto siedemdziesiąt sześć osób, a siedem otrzymało zarzuty czynnej napaści na funkcjonariuszy.

Kolejne marsze odbywały się w podobnej atmosferze i już w roku 2013 po burdach na ulicach Warszawy straty wyniosły ponad 120 tysięcy złotych. Zatrzymanych zostało kilkadziesiąt osób, a zgromadzenie zostało rozwiązane na wniosek policji. Ówczesny premier Donald Tusk oficjalnie przeprosił warszawian, podczas gdy tłum na marszu niósł wiele symboli nacjonalistycznych, którymi są między innymi flagi przedstawiające falangę, czyli stylizowaną rękę trzymającą miecz – symbol używany przez Narodowe Odrodzenie Polski i Obóz Narodowo-Radykalny – oraz krzyże celtyckie, używane przez faszystów. Kolejny rok przyniósł aresztowania dwustu siedemdziesięciu pięciu osób, a podczas marszu zostało rannych pięćdziesięciu jeden policjantów, obrażenia odniosły też dwadzieścia cztery osoby cywilne.

Prawdziwy przełom w organizacji Marszu Niepodległości – chociaż nieprzypadkowo – przyniósł rok 2015. Wiosną wybory prezydenckie wygrał kandydat Prawa i Sprawiedliwości Andrzej Duda, a jesienią partia wygrała wybory parlamentarne, uzyskując jako pierwsze ugrupowanie w historii polskiej demokracji samodzielną większość w obu izbach parlamentu. W listopadowym marszu uczestniczyło już według oficjalnych danych od siedemdziesięciu do stu tysięcy osób, a więc kilkakrotnie więcej niż dotychczas. Hasło niesione na transparencie na czele marszu głosiło: „Polska dla Polaków, Polacy dla Polski”.

Rok później liczba uczestników była podobna, a hasło brzmiało: „Polska bastionem Europy”. Podczas zgromadzenia odczytany został list prezydenta polski i odpalono petardy. W kolejnym roku, 2017, wojewoda wydał zarządzenie o zarejestrowaniu Marszu Niepodległości jako imprezy cyklicznej na okres trzech lat. Wtedy też w marszu pod hasłem „My chcemy Boga” na zaproszenie organizatorów uczestniczył Roberto Fiore – włoski polityk i założyciel neofaszystowskiej i ultranacjonalistycznej partii Forza Nuova (Nowa Siła), sam siebie określający faszystą. Zatrzymano czterdzieści pięć osób, które jawnie propagowały faszyzm.

Marsz w roku 2018 wpisał się naturalnie w obchody setnej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości. 7 listopada prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz, reprezentująca przeciwny do rządowego obóz polityczny, w obawie o wystąpienie kolejnych zamieszek wydała decyzję o zakazie marszu. Organizatorzy odwołali się jednak do sądu, który w pierwszej oraz drugiej instancji tę decyzję uchylił i marsz mógł się odbyć.

W związku z tym zdarzeniem nacjonalistyczni organizatorzy postanowili, że marsz odbędzie się we współpracy z rządem. Przed jego rozpoczęciem na rondzie Dmowskiego przemawiał prezydent kraju Andrzej Duda, który objął marsz honorowym patronatem i nadał mu hasło „Dla Ciebie, Polsko”.

Marsz był rekordowy pod względem liczby uczestniczących w nim osób, których było dwieście pięćdziesiąt tysięcy, ale w rzeczywistości impreza miała dwóch organizatorów. Jednym był prawicowy polski rząd, a drugim – stowarzyszenie prowadzone od lat przez te same środowiska nacjonalistyczne i faszystowskie. Marsz przebiegł dość spokojnie, jednak spalono flagę Unii Europejskiej.

Był to pierwszy w historii Marsz Niepodległości tak wyraźnie utożsamiany z władzą. Systematyczne okazywanie sympatii przez prawicowych polityków dla radykalnej prawicy doprowadziło wreszcie do tego, że środowiska te poczuły wiatr w żagle. Wreszcie po wielu, wielu latach skrajnie prawicowi nacjonaliści, neofaszyści, narodowcy i różni inni radykałowie poczuli, że władza ich docenia i popiera.

Ostatecznym tego zwieńczeniem jest powstanie w marcu 2021 roku Funduszu Patriotycznego, z którego z budżetu państwa dla środowisk nacjonalistycznych i narodowych przekazano 3 miliony złotych. Głównym beneficjentem tych środków jest Robert Bąkiewicz – przewodniczący Stowarzyszenia Marsz Niepodległości i organizator warszawskich marszów od roku 2010.

Po niefortunnym wizerunkowo dla rządu i prezydenta marszu w roku 2018 przez cały kolejny rok pojawiały się różne spekulacje i doniesienia, jakoby władza rezygnowała z organizowania kolejnych uroczystych obchodów. Wydarzenia na Marszu Równości w Białymstoku 20 lipca 2019 roku, z udziałem tych samych skrajnych środowisk, przypieczętowały sprawę i ostatecznie spekulacje o nieuczestniczeniu polskiego prezydenta w marszu potwierdził jego rzecznik.

*

Przedstawicielka Komisji Europejskiej, szwedka Cecilia Malmström, powiedziała na forum Parlamentu Europejskiego, że zabiera głos ze względu na wydarzenia w Polsce, które w ostatnim czasie doprowadziły do zaostrzenia nienawiści w stosunku do osób LGBT. Te wydarzenia to między innymi marsz w Białymstoku: „Komisja Europejska potępia te wydarzenia. Każda forma dyskryminacji ze względu na orientację seksualną jest sprzeczna z wartościami Unii Europejskiej. Będziemy się przyglądać sytuacji w Polsce i współpracować z władzami, by do podobnych sytuacji nie dochodziło w przyszłości. W Unii Europejskiej do takich sytuacji dochodzić nie może”.

Szwedzka komisarz przemawiała podczas debaty o tak zwanych polskich strefach wolnych od LGBT. To obszary gmin, powiatów i województw objęte lokalnym prawem i deklarujące, że jest to teren wolny od tak zwanej „ideologii LGBT”. Wprowadzające je prawo jest symboliczne, ale nadaje homofobii oficjalny status. Pod koniec 2019 roku prawo takie objęło już ponad 30 procent obszaru Polski.

Debata odbyła się pod koniec listopada 2019 roku – krótko po warszawskim marszu nacjonalistów w rocznicę odzyskania niepodległości oraz ponad miesiąc po wyborach ponownie wygranych przez partię Prawo i Sprawiedliwość.

Debata była bardzo smutnym epizodem, ponieważ przez polskie odwiecznie problemy światopoglądowe dochodzi niestety na forum unijnym do dyskusji, która w rzeczywistości nigdy nie powinna się toczyć. Problem ten oraz niezwykła aktywność polskiej populistycznej prawicy na tym polu powoduje, że odbiór społeczny tego typu debat jest dla kraju niezmiernie negatywny. Z tego właśnie powodu cała wspólnota europejska dowiaduje się o łamaniu w Polsce podstawowych praw człowieka i stosowanej na szeroką skalę dyskryminacji (także przez organy władzy publicznej).

Strefami wolnymi od LGBT zajmuje się też polski aktywista Bart Staszewski, który na początku 2020 roku jeździł po kraju i publikował w mediach społecznościowych zdjęcia różnych osób na tle tablic z napisem „strefa wolna od LGBT”, które umieszczał na rogatkach miejscowości, w których lokalne władze przyjęły nieszczęsne uchwały. W jednym z wywiadów informował, że po przeprowadzonej przez siebie akcji spotkał się z dużym odzewem ludzi, którzy rzeczywiście myśleli, że takie tablice zostały tam oficjalnie umieszczone. Wielu mieszkańców tych miejscowości (przede wszystkim popierających prawa mniejszości) nie kryło oburzenia w związku z tym faktem, natomiast aktywista wyjaśnia, że chodziło mu właśnie o to, żeby problem unaocznić.

Akcja została dostrzeżona zarówno przez polskie, jak i zagraniczne media, a opisuje ją między innymi portal Euronews.com w artykule zatytułowanym These photos highlight the human hurt over Poland’s „LGBT-free zones”.

Debata w Parlamencie Europejskim przebiegła w dość burzliwy sposób i została zapamiętana jako jedna z bardziej wyrazistych spośród tych, na których poruszano polskie sprawy. Przedstawicielka Zielonych, Terry Reintke, podkreślając, że jest osobą wierzącą, stwierdziła:

„Jezus, o którym mnie uczono, nie nawoływał do nienawiści. Mówił o miłości, mówił, że trzeba kochać wszystkich bliźnich, a podżeganie do nienawiści to przestępstwo. Aktualnie jesteśmy świadkami tego, jak używa się wartości chrześcijańskich w ramach takiego działania”.

Całą sprawę i jednocześnie tę wypowiedź próbowała zbagatelizować europosłanka Beata Kempa z partii Prawo i Sprawiedliwość, sugerując, że w Polsce ofiarami prześladowań są właśnie katolicy i chrześcijanie w taki sposób, że obraża się ich uczucia religijne. Mówiła, że działacze ruchu LGBT z prowokacji uczynili swoją najsilniejszą broń, a w czasie ich licznych marszów często dochodziło już do aktów dyskryminacji i jawnego obrażania uczuć religijnych milionów chrześcijan, między innymi bezczeszczenia wizerunku Matki Boskiej.

Jednak najciekawszym wystąpieniem okazała się przemowa polskiego europosła lewicy Roberta Biedronia, który sam jest gejem, dlatego może się wypowiedzieć nawet jako osoba poszkodowana. Szwedzka komisarz pozwoliła mu mówić nieco dłużej, ponieważ jego argumenty wydały się niezwykle ważne:

„Jestem Polakiem i w 2019 roku w sercu Europy, w Polsce, są miejsca, do których nie mogę wejść. Są sklepy, są restauracje, hotele, do których nie mogę wejść. Od 43 lat żyję w kraju, w którym na określenie ludzi takich jak ja używa się słów typu »homoterror«, »promocja homoseksualizmu« czy »ideologia LGBT«. Promować to można jabłka w supermarkecie, a nie homoseksualizm. Jeżeli cokolwiek możemy promować w tej izbie, to tolerancję, akceptację i szacunek dla drugiego człowieka”.

Po chwili poseł dodał coś bardzo ważnego:

„Wyobraźmy sobie, że na tych tablicach zawieszanych na rogatkach miast zamiast »LGBT« byłoby napisane »Żydów«, »katolików«, »Polaków« – wszyscy na tej sali zgodzilibyśmy się, że trzeba działać. Kiedy dotyczy to LGBT, część z tej sali bije brawo. W świątyni europejskiej demokracji. To wstyd. To wstyd, do czego doprowadziliśmy”.

Dialog w Parlamencie Europejskim odtwarzam sobie jakiś czas później na domowym komputerze późnym wieczorem, gdy większość osób w okolicznych domach zapewne już śpi lub właśnie układa się do snu. Ze słuchawkami na uszach śledzę poszczególne wystąpienia i z dziwną miną na twarzy patrzę w swoje odbicie w oknie.

Jest już zupełnie ciemno, a mimo to gołym okiem z odległości 10 kilometrów w linii prostej mogę dostrzec szczegóły oświetlenia skoczni narciarskiej Holmenkollen. Gdyby było widno, zapewne dostrzegłbym tęczową flagę przed szkołą podstawową naprzeciwko. Jeszcze dzisiaj w ciągu dnia była ona widoczna na wysokim maszcie ustawionym na szkolnym dziedzińcu.

Domyślam się oczywiście, z jakiego tym razem powodu została tam powieszona (gdyż tych powodów w Norwegii jest co najmniej osiem w ciągu roku). To 10 grudnia – dzień praw człowieka, ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Patrzę na ciemny zarys szkoły widoczny za oknem i boję się nawet pomyśleć, co by się stało, gdyby kierownictwo którejś z polskich szkół wywiesiło dziś tęczową flagę. Podejrzewam, że dyrektor od razu zostałby wezwany na dywanik, a co do osób, które bezpośrednio miałyby do czynienia z tym niecnym procederem, wyciągnięte zostałyby odpowiednie konsekwencje. Również lokalni konserwatywni politycy mieliby pole do działania i na kolejnej sesji rady miasta podnosiliby raban o tęczowej ideologii wchodzącej do szkół. Zapewne nikt by nie pomyślał, że kolory flagi symbolizują cnoty takie jak życie, ukojenie, naturę, sztukę czy duchowość i nie są przecież żadną ideologią.

Kończę oglądać debatę i myślę sobie, że cała ta przykra sytuacja i niepotrzebne zamieszanie pokazują, jak bardzo polska prawicowa klasa polityczna jest od lat zmanipulowana ideologicznie. Będąca od bardzo dawna codziennością nienawiść w stosunku do odmienności i wszelkiej mniejszości oraz dawanie mocnego przekazu swym działaczom partyjnym i sympatykom, jakoby obowiązkiem politycznym było tę odmienność potępiać, prowadzi nieuchronnie do umacniania niebezpiecznych schematów społecznych. Z kolei za indoktrynacją nieubłaganie idą kolejne negatywne odruchy społeczne – nietolerancja i dyskryminacja.

Zjawisko to od lat obserwować można w Polsce na przykładzie funkcjonowania w przestrzeni kulturowej samego skrótu LGBT, który był już obiektem drwin, a obecnie jest obiektem agresji i pogardy. Ogromny dziś odsetek Polaków, gdy tylko słyszy skrót LGBT, od razu uśmiecha się z ironią lub robi dziwne miny, które objawiają wyraźne zakłopotanie, a może wręcz zawstydzenie tym, że w ogóle ten skrót usłyszało. To taki prosty społeczny odruch ewidentnie świadczący o tym, że tematyka samego istnienia mniejszości seksualnych jest czymś wstydliwym – jest tematem tabu.

Modyfikacji tego zjawiska przede wszystkim nie pomaga nieustanne przedstawianie tematyki LGBT w negatywnym świetle przez środowiska skrajnej prawicy i tolerowanie nienawiści wśród działaczy partyjnych oraz ich młodzieżówek. Niewątpliwie ofiarami tego wieloletniego procesu są wszystkie te samorządy, które niestety przyjęły uchwały o strefach wolnych od LGBT. W wielu przypadkach debaty prowadzone przez radnych tych samorządów, a nawet same przyjęte akty prawne są istną parodią tego, co w rzeczywistości zamierzano uchwalić.

I tak na przykład w małej gminie Szczytniki, w której drugą kadencję sprawuje wójt z ramienia rządzącej krajem prawicy, Rada Gminy debatuje nad przyjęciem uchwały w sprawie „strefy wolnej od LGDP i gender”, a oczywistego błędu literowego (LGDP) nikt nawet nie próbuje poprawić. Następnie radni przyjmują w głosowaniu taką uchwałę i dopiero, gdy ktoś wytyka pomyłkę, dokument zostaje poprawiony. Do gminy udaje się dziennikarz regionalnej gazety, który odnajduje jednego z radnych głosującego za przyjęciem uchwały, i prosi go o wypowiedzenie się na ten temat. Radny mówi:

„Poparłem stanowisko gminy, bo i tak nie było szans się przeciwstawić. Wszyscy byli »za«, to i ja tak zagłosowałem. Ale w sumie to mógłbym też »przeciw«. Nie wiem, czy to LGBT jest szkodliwe. Z jednej strony mówią, że tak, z drugiej, że nie. Kto to wie. Ja nie wiem. Nie zastanawiałem się nad tym”.

Nieodpowiedzialność, a także celowe działanie zarówno wbrew logice, jak i wbrew regułom często pociąga za sobą nieplanowane konsekwencje. Tylko kwestią czasu była bowiem odpowiednia reakcja organów Unii Europejskiej na polskie uchwały w sprawie stref wolnych od LGBT. Kilka miesięcy później Komisja Europejska wystosowała list do władz samorządowych w Polsce, w którym domagała się wyjaśnień w tej sprawie, a także informowała, że przyjęte deklaracje mogą naruszać unijne prawo, w tym Kartę praw podstawowych, gwarantującą przeciwdziałanie dyskryminacji ze względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, religię, przekonania, niepełnosprawność, wiek i orientację seksualną.

Jednak najgorsze, co mogło spotkać samorządy ze strony organów unijnych, przychodzi w tym samym liście i dotyczy tego, że wszelkie działania wspierane przez europejskie fundusze strukturalne i inwestycyjne muszą być zgodne z traktatem unijnym. Krótko komentuje to aktywista Bart Staszewski: „Bezmyślność polityków odbije się na kieszeni samorządów. Cieszę się, że Unia Europejska wreszcie działa. Oby samorządowcy i rząd opanowali się, zanim przez ich politykę ucierpią mieszkańcy”.

Podobnie do sprawy podchodzi Norwegia, która w ramach Funduszy Norweskich finansuje różnego rodzaju projekty na terenie Polski. W połowie roku 2021 gmina Kraśnik we wschodniej Polsce nie otrzymała dofinansowania w wysokości 39 milionów złotych. Przyjęta przez radnych w roku 2019 uchwała o „strefie wolnej od LGBT” pozbawia gminę pieniędzy na przygotowanie nowych terenów inwestycyjnych, dostosowanie edukacji do potrzeb rynku pracy czy promowanie utalentowanej młodzieży. Decyzja ta jest wypełnieniem postulatu minister spraw zagranicznych Norwegii Ine Eriksen Søreide z roku 2020 o tym, że dofinansowania nie otrzymają gminy, które przyjęły uchwały anty-LGBT.

W drugiej połowie roku 2021 mówi się już w Norwegii coraz bardziej otwarcie o docelowym zablokowaniu Funduszy Norweskich, ponieważ Polska nie spełnia już kryteriów ich przyznawania. Środki te w ramach współpracy z Europejskim Obszarem Gospodarczym (EOG) niebędących członkami Unii Europejskiej Norwegii, Islandii i Lichtensteinu są w ogromnej większości zabezpieczane przez Norwegię i wpłacane do UE z norweskiego budżetu. Następnie na podstawie umowy w ramach EOG pieniądze te otrzymuje piętnaście najbardziej potrzebujących krajów – większość z tych środków trafia do Polski. Na rok 2022 przeznaczono na ten cel 1,565 miliarda norweskich koron.

Jednak Fundusze Norweskie nie są wypłacane bezwarunkowo. Choć są kierowane do krajów unijnych w zamian za możliwość korzystania przez Norwegię z europejskiego rynku, kraje je otrzymujące muszą spełniać określone kryteria. Najogólniej rzecz ujmując, nie mogą one stale pogłębiać nierówności społecznych w momencie, gdy środki te mają na celu ich niwelowanie. Polska, która od roku 2015 pod rządami PiS stale je pogłębia w niemal wszystkich obszarach życia (sądownictwo, stosunek do mniejszości, wolność mediów itp.), niestety nie może już tych środków uzyskiwać.

Pod koniec roku 2021 norweska prasa porównała sytuację prawną Polski do sytuacji krajów, w których toczy się wojna. Publicyści twierdzili wręcz, że w świetle norweskiego prawa transferowanie pieniędzy do Polski jest jak zasilanie finansowe na przykład krajów arabskich. Norwescy politycy mogli być nawet oskarżeni o finansowanie terroryzmu.

Ostateczne rozstrzygnięcie tego problemu nastąpiło 16 lutego 2022 roku, kiedy Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) w Luksemburgu wydał wyrok dający organom unijnym możliwość zablokowania środków europejskich Polsce i Węgrom do roku 2027, jeśli kraje te nie naprawią swoich systemów prawnych. 23 lutego w Brukseli norweski premier Jonas Gahr Støre oświadczył, że na tej podstawie Norwegia również zaprzestanie wypłacania Polsce Funduszy Norweskich.

*

Miesięcznica to specyficzne słowo, które niespodziewanie stało się powszechne w maju 2010 roku i nabrało rangi terminu takiego jak rocznica czy dziesięciolecie. Gdyby chcieć doprecyzować, w jakim kontekście zaczęto go w Polsce używać, trzeba by przywołać czas, jaki upłynął od godziny 8.41 czasu środkowoeuropejskiego letniego 10 kwietnia do godziny 8.41 dnia 10 maja.

Dlaczego akurat tak i czemu to ma służyć? Otóż właśnie 10 kwietnia 2010 roku o godzinie 8.41 polskiego czasu w Smoleńsku na terenie Rosji rozbił się prezydencki samolot z dziewięćdziesięcioma sześcioma osobami na pokładzie, pośród których był prezydent Lech Kaczyński. Wszyscy pasażerowie lecieli na obchody 70. rocznicy zbrodni w lesie katyńskim, dokonanej w 1940 roku na polecenie Stalina na polskich żołnierzach. Wszyscy obecni na pokładzie zginęli na miejscu, a w Polsce zaczął się kolejny – jeszcze ostrzejszy – etap walki politycznej dwóch klas.

Jedni dziesiątego dnia każdego kolejnego miesiąca (podczas owych miesięcznic) uważali, że czczą ofiary katastrofy, a inni z kolei, że to jawne wykorzystywanie tej tragedii do prowadzenia polityki. Po jakimś czasie walka polityczna na tym gruncie przerodziła się w otwartą wojnę polityczną, która trwa od wielu lat w najlepsze.

W którąś kolejną taką miesięcznicę osiem lat później – w kwietniu 2018 roku – kiedy to, jak zwykle, sztab polityków Prawa i Sprawiedliwości czci ofiary katastrofy, prezes Jarosław Kaczyński w trakcie swego przemówienia potępia antysemityzm. Do osób zgromadzonych na placu mówi:

„Dzisiaj diabeł podpowiada nam pewną bardzo niedobrą receptę, pewną ciężką chorobę duszy, chorobę umysłu. Tą chorobą jest antysemityzm. Musimy go odrzucać, zdecydowanie odrzucać”.

Komentatorzy życia publicznego szybko dopatrzyli się w tej wypowiedzi nieścisłości polegającej na przykryciu nią oczywistego stosunku partii do Żydów, który od lat jest dobrze znany. Otóż partia wcale nie odrzuca antysemityzmu i nikt się nie spodziewa, że po tej wypowiedzi będzie inaczej. Na ogół przygarnia ona osoby o antysemickich poglądach, a nad tymi, którzy są już z nią związani lub którzy mówią to, co jej władze sobie życzą, rozkłada parasol ochronny.

Dwa miesiące wcześniej – na początku lutego 2018 roku – kolejny raz tej zimy na południu Norwegii spadło bardzo dużo śniegu. Niecały rok przed rozpoczęciem pracy na lotnisku Gardermoen, wciąż jeszcze jestem roznosicielem gazet w Oslo i obsługuję dwie duże trasy gazetowe w dwóch dzielnicach – Hasle i Bjerke.

To już prawie trzeci rok, kiedy wstaję codziennie o pierwszej w nocy i od poniedziałku do soboty kończę pracę przed szóstą rano. Tamten tydzień jest ciężki z powodu grubej białej pokrywy śnieżnej na osiedlowych trawnikach oraz zalegających hałd, przez które teraz musiałem skakać, biegając w nocy pomiędzy blokami.

W centrali gazetowej rzucam okiem na najświeższe informacje. Moim oczom od razu ukazuje się artykuł w „Aftenposten” na temat kontrowersyjnej ustawy o Holocauście, uchwalonej w polskim Senacie. Pierwsza moja reakcja to oczywiście skonfundowanie tym, że znów Norwegia poczyta sobie o Polsce.

Zagłębiam się w treść artykułu i nie wierząc własnym oczom, próbuję jednocześnie zrozumieć prostotę myślenia środowiska politycznego, z którym byłem kiedyś związany. Otóż parlament przyjął ustawę, która wprost zakazuje nazywania byłych obozów koncentracyjnych polskimi, a dokładnie: zabronione jest używanie zwrotu „polski obóz koncentracyjny”. Co więcej, każdy, kto nazwie nazistowskie obozy polskimi lub oskarży Polskę o udział w niemieckich zbrodniach, ukarany może zostać grzywną lub więzieniem do lat trzech.

Konieczność uchwalenia tej ustawy argumentowano tym, że należy bronić reputacji kraju ze względu na często zdarzające się celowe lub przypadkowe pomyłki zagranicznych polityków czy dziennikarzy używających sformułowania „polskie obozy”, co kreuje fałszywy wizerunek kraju na świecie.

Można i trzeba by nawet próbować doszukiwać się w tej inicjatywie jakiegoś sensu – gdyby nie to, że i tak od dziesięcioleci cały świat nie ma wątpliwości, czyje były te obozy***.

Jednak, jak się okazuje, temat ten wywołuje niesłychany konflikt międzynarodowy, mocne zaniepokojone są nim Stany Zjednoczone, podkreślając, że prawo takie może poważnie wpłynąć przede wszystkim na stosunki między Polską a Izraelem. I rzeczywiście, spór dyplomatyczny pomiędzy tymi dwoma krajami narasta tak intensywnie, że zaczyna się wymykać spod kontroli.

Izraelczycy twierdzą przede wszystkim, że prawem tym Polska chce się wybielić i odmówić sobie udziału w eksterminacji Żydów podczas drugiej wojny światowej, a, jak pokazuje historia, Polacy również się do niej przyczynili. W tym celu w izraelskim Knesecie także powstaje inicjatywa, która ma na celu uchwalenie własnego projektu, oskarżającego Polskę o negowanie Holocaustu. Jeden z autorów tego projektu – Icik Szmuly – powiedział: „Wielu Polaków wiedziało o nazistowskiej machinie eksterminacji i ją wspomagało. Polskie próby pisania historii na nowo i zamykania ust ocalonym z Holocaustu są bezczelne, szokujące i godne potępienia. Nie pozwolimy kolaborantom chować się za nazistami i zaprzeczać ich historycznej odpowiedzialności”.

Odrywam na chwilę wzrok od tekstu. Myślę intensywnie i doszukuję się jakiegoś sensu ustawy o Holocauście, uchwalonej przez moją byłą partię. Noc mija ciekawie, ponieważ praca przeplata się z przemyśleniami. Biegając po śniegu z gazetami, przypominam sobie, jak w kwietniu 2016 roku jeden z polskich księży, Jacek Międlar, odprawiając mszę i wygłaszając kazanie, z ambony nazywał Żydów ciemiężycielami. Mówił między innymi: „otumaniony, pasywny, żydowski motłoch, który będzie chciał was rzucić na kolana, przeczołgać, przemielić, a na końcu będzie chciał was wypluć, bo jesteście niewygodni”. Następnie nazywał Żydów „nowotworem złośliwym Polski i Polaków”. Twierdził, że „ten nowotwór wymaga chemio-terapii, a tą chemioterapią jest bezkompromisowy narodowo-katolicki radykalizm”.

Do prokuratury trafił nawet wniosek w sprawie podejrzenia popełnienia przestępstwa przez księdza. Jednak po celowym połączeniu funkcji prokuratora generalnego z funkcją ministra sprawiedliwości kontrolę nad działaniem prokuratur objął jednoosobowo bliski współpracownik Kaczyńskiego, minister Zbigniew Ziobro. W momencie, gdy prokurator zamierzał postawić księdzu zarzuty, śledztwo zostało skierowane do prokuratury wyższego stopnia i przejął je prokurator nominowany przez ministra. Bardzo szybko postępowanie zostało umorzone, a ksiądz był w tym samym czasie bardzo aktywny już nie tylko podczas swoich kazań, ale także w mediach społecznościowych i w skrajnie prawicowych gazetach.

Kolejne zawiadomienie w sprawie jego wypowiedzi wpłynęło do prokuratury dla Wrocławia Starego Miasta (na drugim końcu kraju), gdzie również przygotowywany był akt oskarżenia zawierający przykłady tylko niektórych antysemickich wypowiedzi Międlara. Ksiądz określał w nich Żydów na wiele różnych obraźliwych sposobów. Mówił między innymi o „zamiarze żydowskiego plemienia panowania nad światem”, „żydowskiej księdze nienawiści”, „talmudycznych imperialistach” czy o „gejowskim, talmudycznym kąkole dążącym do destrukcji cywilizacji chrześcijańskiej” i podawał sposoby, dzięki którym „będziemy w stanie wygrać z lewactwem, z żydostwem i komunizmem”.

I znów identyczna sytuacja. Kiedy prokuratura zamierzała postawić mu zarzuty, śledztwo niespodziewanie ponownie przejęła ta sama prokuratura. Poinformowała ona interesującego się sprawą rzecznika praw obywatelskich Adama Bodnara, że w sprawie co prawda toczy się śledztwo, ale konstrukcja prawna postanowienia wymaga dalszej weryfikacji. Wszystko to niepokoi ekspertów od prawa, którzy podejrzewają, że sprawa została skierowana z jednego krańca Polski na drugi po to, aby ją celowo przeciągnąć, a później być może umorzyć. Obawy te się potwierdziły, ponieważ 3,5 roku później prokuratura śledztwo umorzyła.

Argumentacja prokuratora dosłownie zwala z nóg i może być doskonałym przykładem tego, że dopóki w Polsce rządzi populistyczna prawica, środowiska żydowskie nadal będą obrażane, a antysemityzm wciąż będzie miał się dobrze. Otóż prokurator stwierdził, że: „wypowiedzi księdza należy traktować jako kazanie wygłoszone przez duchownego w związku z odbywającym się nabożeństwem katolickim. Nie bez znaczenia jest również czas liturgiczny uroczystości, czyli okres wielkanocny, do którego odwołuje się podejrzany w swojej homilii. Konstrukcja ta wiąże się z użyciem przez podejrzanego metafor i przenośni ewangelicznych, na podstawie których próbuje zmotywować i zmobilizować do działania odbiorców kazania, co należy uznać za akceptowalną w całościowym kontekście formę przekazu”. Wprost widać więc, że kodeks karny, który w rzeczywistości powinien stać na straży sprawiedliwości, zostaje zinterpretowany przez organy państwowe tak, że strzeże głównie skrajnych poglądów i mowy nienawiści.

Dwa tygodnie po szeroko komentowanej wypowiedzi Jarosława Kaczyńskiego potępiającej antysemityzm, w piątkowym „Morgenbladet” dostrzegłem ciekawy artykuł. Był koniec kwietnia 2018 roku i polski badacz radykalnych ruchów społecznych Przemysław Witkowski na łamach norweskiego tygodnika określił Polskę jako „smutne peryferium Europy”. Pisał, że jej terytorium oraz surowce w dużej mierze są własnością zachodniego kapitału, a państwo rządzone półdemokratycznie stale wykorzystuje tanią siłę roboczą jako swój największy produkt eksportowy.

Dodawał, że w wyniku znacznych nierówności społecznych Polska podatna jest niestety na radykalne impulsy. Zarówno lewicowe, jak i te niebezpieczne, prawicowo-populistyczne. Wszystko to powoduje, że powtarza się niefortunny cykl historyczny i polskie nastroje społeczne przypominają obecnie te z lat 30. XX wieku.

Po tym zrozumiałem wypowiedź Kaczyńskiego o walce z antysemityzmem. To nie może być nic innego jak to, co powiedziano w izraelskim Knesecie, mianowicie ucieczka od oskarżeń o antysemityzm i próba wybielenia swojej winy na tym polu. Dlaczego więc, zamiast pogodzić się z historią, partia załatwia własne antysemickie kompleksy, nie ograniczając się przy tym tylko do swych wewnętrznych mechanizmów, ale wykorzystuje do tego celu machinę państwa z pełną drogą legislacyjną?

O nierozerwalności partii Kaczyńskiego z antysemityzmem świadczy również to, że politycy tej partii aktywnie uczestniczą w wywiadach emitowanych przez media poniekąd antysemityzm propagujących – chociażby w katolickim Radiu Maryja, które od lat jest przeciwne Żydom. Udzielają wywiadów mediom takim jak na przykład „Gazeta Warszawska”, która jest otwarcie antysemicka, a także państwowej Telewizji Polskiej, która za rządów tej partii została przez nią opanowana do tego stopnia, że w politycznym kontekście bardzo często emituje wywiady z antysemitami.

Niewątpliwie jednym z faktów świadczących o tym, że partia Prawo i Sprawiedliwość jest antysemicka, był wybór szefa oddziału Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu w listopadzie 2019 roku. Wtedy to z ramienia partii szefem tym został jawny antysemita i neofaszysta Tomasz Greniuch, który swą karierę polityczną zaczął w roku 1999 w organizacjach narodowo-radykalnych i przez lata uczestniczył w wielu marszach i protestach. Gdy został już szefem IPN, na jaw wyszły zdjęcia, na których podnosi rękę z faszystowskim gestem. Media publikowały również jego poglądy, które wygłaszał oficjalnie. Świadczą one między innymi o tym, że stawał w obronie technik stosowanych do zagłady Żydów w niemieckich obozach śmierci lub ich stosowanie usprawiedliwiał.

Gdy zatem sięgam pamięcią wstecz o jakieś kilkanaście lat i mam przed oczami różnorakie spotkania młodzieżówki kształtującej swe poglądy przy partii – kiedy antysemickie hasła i wypowiedzi były na porządku dziennym – nie mam żadnych wątpliwości, do czego dziś partii potrzebny jest aparat państwa. Główne jej cechy i wiodące skazy, ukształtowane już bardzo dawno, których nie da się zatrzeć jednym ruchem ręki, wymagają dziś prawdopodobnie nadzwyczajnego wykorzystywania instrumentów państwa do tego, by nieustannie oddalać od siebie winę.

*

Gdy w marcu 2018 roku trzeba było brnąć w jeszcze większych zaspach śniegu, przypadło mi w udziale szkolenie nowego gazetowego pracownika. Do centrali w dzielnicy Sinsen docieram więc trochę wcześniej (już po północy) i wchodząc do budynku, poznaję czarnoskórego chłopaka o imieniu Labaan z Somalii. Minęły właśnie cztery lata od jego przybycia do Norwegii i po odbyciu kilku kursów językowych dostał propozycję pierwszej pracy. Po krótkiej rozmowie wyruszamy w trasę.

Zanim rozpoczynamy pracę, po drodze poznaję poruszającą historię chłopaka, który w trudnych warunkach i za ogromną sumę musiał pokonać kilka afrykańskich krajów, by dotrzeć do Libii. Nie miał również pewności, czy w trakcie podróży nie zostanie zawrócony. Następnie transportem lotniczym został przerzucony do Europy, gdzie się dowiedział o możliwości podróży do Norwegii.

Labaan jest muzułmańskim sunnitą z okolic Mogadiszu i doskonale się przekonał, czym jest wojna domowa. Opowiedział mi swą historię i wypytywał o norweskie realia. Był nieco nieufny i widziałem, że jeszcze wiele lat musi poświęcić na integrację. Około trzeciej nad ranem skończyliśmy pracę i ustaliliśmy spotkanie na kolejny wieczór. Niestety, więcej już go nie spotykam.

W tym samym czasie, gdy Labaan dotarł do Europy, w Polsce nastąpił wysyp skrajnie prawicowych i radykalnych portali internetowych. Portal prawicowyinternet.pl, który ma swoją stronę internetową, fan page na Face-booku oraz kanał na YouTubie, został założony w Szczecinie przez aktywnego prawicowego działacza i blogera Dariusza Mateckiego, będącego pracownikiem Ministerstwa Sprawiedliwości. Portal powstał w celu odpierania argumentów największej partii liberalnej oraz wrzucania do sieci treści o konserwatywnym zabarwieniu – jak tłumaczy jego twórca.

W kolejnych latach Matecki działał bardzo aktywnie, zamieszczając z dużą częstotliwością różnego rodzaju filmy, artykuły, wywiady. Robił też coraz bardziej popularne sondy uliczne i osobiste wideoblogi, w których dzielił się swoimi poglądami. O portalu Mateckiego szybko zrobiło się głośno, ponieważ w tamtym czasie skrajnie prawicowe treści w polskim internecie – po wygranych przez prawicę wyborach parlamentarnych w 2015 roku – bardzo szybko trafiały na podatny grunt. Praktycznie z miesiąca na miesiąc portal śledziło coraz więcej osób i już po niedługim czasie sam tylko kanał na YouTubie miał ponad sto tysięcy subskrybentów, a co za tym idzie, miliony odsłon.

W styczniu 2020 roku Ośrodek Monitorowania Zachowań Rasistowskich i Ksenofobicznych informował, że Matecki, będący pracownikiem ministerstwa, publicznie skandował hasła antyislamskie. Na nagraniach wykonanych podczas Marszu Niepodległości widać, jak skanduje on hasła wpisujące się w definicję rasizmu kulturowego, naruszające przepisy kodeksu karnego. Dowody na popełnienie tych przestępstw były tak poważne, że prokuratura zdecydowała się na przeszukanie jego mieszkania. W trakcie przeszukania zabezpieczone zostały komputery pochodzące z Ministerstwa Sprawiedliwości, a gdy dowiedział się o tym minister Zbigniew Ziobro, nakazał natychmiast śledztwo przenieść do kontrolowanej przez siebie prokuratury w Warszawie. Po trzech miesiącach prokuratura wydała postanowienie o umorzeniu śledztwa bez podania uzasadnienia.

Osoby, które na co dzień doświadczają rasizmu poprzez ksenofobiczne wypowiedzi, z pewnością muszą się z tym czuć źle. Jednocześnie osoby ze skłonnościami rasistowskimi nie zdają sobie sprawy z tego, jaką wyrządzają szkodę innym. Głosząc takie poglądy, nie rozumieją ludzi, którzy nie z własnej winy znaleźli się choćby w takiej sytuacji jak Labaan z Somalii. Ktoś, kto nigdy nie przeżył podobnych sytuacji, nie będzie w stanie ich do końca zrozumieć.

Dyskryminacja, jakkolwiek stosowana i czegokolwiek dotycząca – rasy, płci, pochodzenia etnicznego, wyznawanej religii, światopoglądu, wieku, zdrowia i sprawności, orientacji seksualnej, narodowości lub nawet statusu materialnego czy pochodzenia społecznego – w większości nie ma racjonalnego uzasadnienia. Nie ulega wątpliwości, że jest to zjawisko bardzo negatywne, a dyskryminowanie kogokolwiek w kraju demokratycznym jest łamaniem podstawowych zasad, w których ta demokracja ma oparcie.

W Polsce po roku 2015 organy mające zapobiegać wszelkim negatywnym zjawiskom w zakresie dyskryminacji działały nieudolnie lub nie działały wcale. W kwietniu 2016 roku ukazało się zarządzenie premier Beaty Szydło w sprawie likwidacji Rady do spraw Przeciwdziałania Dyskryminacji Rasowej, Ksenofobii i związanej z nimi Nietolerancji. Organ ten istniał od kilku lat i został utworzony przez liberalny rząd Platformy Obywatelskiej. Głównym powodem jego likwidacji był rzekomy projekt nowej polityki migracyjnej Polski, nad którym pracowało ministerstwo spraw wewnętrznych.

W projekcie przedstawiono dziwną argumentację. Mówi się w nim, że niepokojącym zjawiskiem w Polsce jest spadek liczby osób w wieku produkcyjnym i że według szacunków niedługo ubędzie blisko pięćset dziewięćdziesiąt tysięcy osób w tym wieku, a w kolejnych latach proces ten się nasili i do roku 2030 zasoby pracy zmniejszą się o ponad 1,5 miliona osób. Dokument ten proponuje więc wspieranie imigracji krótkoterminowej i działanie w dłuższej perspektywie. Zamierza się między innymi zachęcać Polaków do powrotu z emigracji i stworzyć system integracji i asymilacji cudzoziemców, planujących pozostać w Polsce.

Tą ostatnią kwestią ma się zająć nowy urząd o nazwie Centralny Rejestr Cudzoziemców. Dodatkowo projekt opisuje szczegółowo kwestie integracji cudzoziemców, takie jak „zdolność do zaakceptowania i przyjęcia jako swoje własne wartości obowiązujących w Polsce, w tym światopoglądowych, religijnych, politycznych, kulturowych, obyczajowych oraz stania się w pełni ukształtowanym członkiem społeczeństwa (brak takiej zdolności powinien skutkować odmową przyznania obywatelstwa polskiego)”.

Jednocześnie autorzy projektu napisali, że „islam stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa Polski” i opisali go jako „religię ludzi niezdolnych do modernizacji i adaptacji”. Co ciekawe, żadna inna religia nie została w projekcie wymieniona w takim kontekście. Tym, co wyraźnie rzuca się w oczy, jest państwowa dalece idąca dyskryminacja religijna, podchodząca nawet pod dyskryminację rasową, gdyż dokument ten jawnie wyklucza muzułmanów jako tych, którzy nie są w stanie przyjąć polskich wartości.

Gdyby dodatkowo połączyć takie traktowanie ludzi z równoczesną ingerencją w śledztwa prokuratorskie (jak w wypadku księdza antysemity Jacka Międlara lub blogera rasisty Dariusza Mateckiego), to okazuje się, że państwo polskie pod rządami prawicowych konserwatystów nie tylko ignoruje wszelkie przypadki dyskryminacji, lecz także skutecznie je wspiera i broni.

Obojętnie zatem, czy jest to tylko kwestia przypadku, czy też nie, powołany w tym samym roku – 2016 – nowy pełnomocnik rządu do spraw społeczeństwa obywatelskiego i do spraw równego traktowania, najwidoczniej nie jest osobą przypadkową. Poseł prawicy Adam Lipiński, okrzyknięty po jakimś czasie przez media „milczącym pełnomocnikiem”, w przeszłości uczestniczył bowiem w wielu głosowaniach w polskim parlamencie, w których zawsze był za odrzuceniem zmian idących w kierunku ograniczania dyskryminacji: na przykład głosował przeciw związkom partnerskim, przeciw możliwości bycia rodzicem zastępczym przez osobę homoseksualną, przeciw zapobieganiu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej czy przeciw przeciwdziałaniu dyskryminacji oraz naruszeniom praw i wolności członków mniejszościowych grup religijnych. Nie protestuje, już jako pełnomocnik rządu, gdy atakowani są uchodźcy, osoby LGBT i gdy podejmowane są próby zaostrzenia ustawy antyaborcyjnej, łamiącej prawa kobiet.

Nie bez przyczyny więc zdarzać się mogą przypadki takie jak ten z listopada 2019 roku, kiedy służby do walki z przestępczością zatrzymały dwóch polskich ekstremistów, którzy, inspirując się dwoma zamachami terrorystycznymi w Norwegii i Nowej Zelandii, chcieli dokonać podobnego zamachu na muzułmanów w Polsce. Służby zabezpieczyły laboratorium chemiczne oraz szafy, w których znajdowało się osiem szklanych pojemników z bardzo niebezpiecznymi substancjami oraz materiały wybuchowe. Dodatkowo znalazły sto siedemdziesiąt książek z instrukcjami, jak przygotować bombę chemiczną. Kto wie, czy do tego czynu zamachowców nie zmotywowała bierna postawa instytucji państwa w stosunku do ksenofobii i rasizmu.

Potwierdzeniem państwowego rasizmu pod sztandarem partii Prawo i Sprawiedliwość może być też sposób postępowania z uchodźcami podczas kryzysu migracyjnego na granicy polsko-białoruskiej jesienią 2021 roku. Oczywiście oprócz tego, że kryzys ten był wywołany przez białoruskiego przywódcę Aleksandra Łukaszenkę, wina w zakresie obchodzenia się z uchodźcami spada w dużym stopniu na polskie władze. Nie jest bowiem europejskim standardem stosowanie strategii push back w stosunku do ludzi, którzy stojąc na granicy, oficjalnie wnioskują o azyl w Polsce. Podobnie nie jest standardową procedurą robienie wszystkiego, aby nie dopuścić do monitorowania granicy przez ekspertów z agencji Frontex. Robią to niestety tylko ci, którzy są naturalnie zorientowani przeciwko uchodźcom, ponieważ widzą w nich wrogów.

Rasizm nie jest jednak tylko polskim problemem. To w pewnym stopniu również problem dojrzałych i silnych demokracji. Przejawia się także w Skandynawii – na przykład w Norwegii. Najbardziej znane jego odsłony przypadły na lata 2001, 2011 i 2019. Są to jednocześnie najbardziej symboliczne wydarzenia pod tym względem w historii kraju.

Wydarzenie z roku 2001 po raz pierwszy publicznie pokazało, że rasizm to także problem norweski. Zamordowany został wówczas 16-letni Benjamin Hermansen, a zabójstwa tego dokonała na południu Oslo neonazistowska grupa Boot Boys. Fala protestów po tym morderstwie ogarnęła cały kraj. W Oslo protestowało czterdzieści tysięcy osób.

Drugi przypadek to atak terrorystyczny w Oslo i na wyspie Utøya, dokonany przez norweskiego terrorystę Andersa Breivika. Mimo że atak wymierzony był w zgrupowanie młodzieżowe Arbeiderpartiet (Partii Pracy), to miał on podłoże rasistowskie, ponieważ Breivik zarzucał politykom ściągnięcie do kraju islamskich imigrantów. W dokonanym przez niego ataku zginęło łącznie siedemdziesiąt siedem osób i był to najsmutniejszy dzień w Norwegii po drugiej wojnie światowej. Przypadek trzeci to zamordowanie przyrodniej siostry przez terrorystę Philipa Manshausa oraz jego atak na meczet w Bærum koło Oslo.

Gdy w roku 2020 wybucha pandemia koronawirusa, w USA również doszło do smutnego zdarzenia. Odbiło się ono szerokim echem w wielu krajach świata, a w Norwegii wzbudziło dyskusję na temat norweskiego rasizmu. Wydarzeniem tym było morderstwo Amerykanina George’a Floyda przez amerykańskiego policjanta. Pamiętne sceny przygniatania do ziemi kolanem szyi czarnoskórego mężczyzny zgromadziły 5 czerwca przy amerykańskiej ambasadzie w Oslo oraz przy budynku parlamentu licznych demonstrantów. Wywołana została publiczna debata o tym, czy w Norwegii również mamy do czynienia z rasizmem.

Z badania społecznego przeprowadzonego przez Institutt for samfunnsforskning (Instytut Badań nad Społeczeństwem) wynika, że według ośmiu na dziesięciu mieszkańców Norwegii problem rasizmu w kraju istnieje. Z programów telewizyjnych i prasy dowiadujemy się, że obcokrajowcy w różnym stopniu doświadczają rasizmu w pracy, w trakcie interwencji policji lub w internecie w postaci mowy nienawiści. Wiele osób twierdzi, że z powodu ciemnego koloru skóry lub swojego pochodzenia czują się mniej bezpieczni.

Temat norweskiego rasizmu jest mimo wszystko wielopłaszczyznowy. Chodzi nie tylko o kwestię gorszego traktowania obcokrajowców przez etnicznych Norwegów, lecz także o niechęć przybyszów do integracji z krajem. W pierwszej kolejności należy otwarcie przyznać, że kwestia prawidłowej i długotrwałej integracji jest kluczowa. Działania państwa muszą dotyczyć całych rodzin imigrantów przez całą dobę we wszystkich obszarach codziennego życia. Być może dopiero wtedy osoby takie poczują większe zainteresowanie państwa ich losem i przestaną czuć się ofiarami rasizmu.

Dotychczasowa praktyka pokazuje, że działania skupiają się w dużej mierze tylko na nauczeniu języka w stopniu komunikatywnym i pomoc danej osobie w wejściu na rynek pracy. Państwo nie ingeruje też na przykład w działanie prywatnych szkół języka norweskiego, których głównym celem jest zarabianie tylko na przekazywaniu wiedzy językowej. Poprzez tego typu jednostronne podejście nieświadomie mogą one wyrządzać obcokrajowcom niemałą szkodę.

W tym kontekście warta uwagi jest wypowiedź czarnoskórej dziewczyny w debacie telewizji TV2 podczas protestów antyrasistowskich w czerwcu 2020 roku. Zapytana przez dziennikarkę o to, w jaki sposób doświadczyła rasizmu w Norwegii, odpowiedziała: „Jeden Norweg zapytał mnie ostatnio, z jakiego kraju pochodzę”. To z pewnością błędna interpretacja pojęcia rasizmu.

Analizowanie tej tematyki w silnych demokracjach z wysokim zaufaniem społecznym, takich jak Norwegia, nie wydaje się wielkim wyzwaniem. Trzeba to robić po to, aby wskazywać słabe punkty systemu i je wzmacniać. Należy analizować rasistowskie incydenty – jak chociażby zniszczenie pomnika Benjamina Hermansena na dwa dni przed dziesiątą rocznicą zamachu na wyspie Utøya – i wyciągać z nich wnioski. Po to, by kraj taki jak Norwegia mógł być dziś przykładem dla słabszych państw. Dla państw takich jak Polska.

Żeby zrozumieć to, co się dzieje w Polsce, należałoby odnaleźć w internecie nagranie z siedemdziesiątej piątej rocznicy wyzwolenia nazistowskiego obozu Auschwitz-Birkenau. Podczas tej uroczystości, 27 stycznia 2020 roku, przemawiał były więzień obozu Marian Turski – żydowskiego pochodzenia – który przeżył dwa marsze śmierci. W swym przemówieniu przedstawił kolejne etapy dyskryminacji wobec Żydów, do których doszło przed utworzeniem obozów zagłady.

Otóż najpierw Niemcy wyznaczyli miejsca, do których Żydom zakazano wstępu. Minęło trochę czasu i wszyscy się do tego przyzwyczaili. Następnie zakazano Żydom robienia zakupów w określonych godzinach i również po jakimś czasie się do tego przyzwyczajono. Później zamykano Żydów w gettach, a na końcu dokonywano zagłady w obozach.

Marian Turski swe wystąpienie podsumował słowami, które obiegły niemal cały świat: „Nie bądźcie obojętni, jeżeli widzicie kłamstwa historyczne. Nie bądźcie obojętni, kiedy widzicie, że przeszłość jest naciągana do aktualnych potrzeb polityki. Nie bądźcie obojętni, kiedy jakakolwiek mniejszość jest dyskryminowana. Istotą demokracji jest to, że większość rządzi, ale demokracja na tym polega, że prawa mniejszości muszą być chronione. Nie bądźcie obojętni, kiedy jakakolwiek władza narusza przyjęte umowy społeczne, już istniejące. Bądźcie wierni przykazaniu. Jedenaste przykazanie: nie bądź obojętny. […] Jeżeli nagina się prawo, tak jak to czyniono w Selmie, wtedy to się może zdarzyć. Co zrobić? Wy sami, mówiłem im, jeśli potraficie obronić konstytucję, wasze prawa, wasz porządek demokratyczny, broniąc praw mniejszości – wtedy potraficie to pokonać”.

CZĘŚĆ DRUGA
Niepraworządność

Rozdział III
Dowiedzieć się, jak przejąć system

Polska, lato 2001 roku

Zanim na naszym ognisku domowym położy się cieniem porażka wyborcza ojczyma, jako wchodzący w dorosłość chłopak jestem już bardzo świadomy tego, że wychowywanie się w politycznej atmosferze jest szczególne. Moje życie jest bowiem mocno nacechowane pewnym społecznym piętnem i zdaję sobie sprawę z tego, że ma ono spory wpływ na moje relacje z otoczeniem.

Koledzy, przyjaciele i znajomi traktują mnie jednak tak, jakbym był tym, który wywodzi się z jakiegoś innego wymiaru. Dostrzegam to mocno w kontaktach z nimi i o ile jeszcze kilka lat temu niemal tego nie rozumiałem, o tyle teraz, gdy wchodzę w dorosłość, widzę, że nie potrafię się od tego skutecznie odciąć. Jest to jakieś niesamowite zjawisko, które ciągnie się za mną non stop i w miarę upływu lat mam wrażenie, że tylko narasta.

Chciałbym móc któregoś dnia stanowczo krzyknąć i krzykiem tym odpędzić od siebie polityczne naznaczenie oraz wygonić to wszystko z domu raz na zawsze. Widzę jednocześnie, że gdy jest to niemożliwe, myślę nad tym, czy aby nie przesadzam. Może zbyt dużo widziałem jako nastolatek? Może, przebywając częściej w domu lub w jego bliskiej okolicy, byłem skazany na obserwowanie polityki od kuchni? Sam już nie wiem, jak do tego podchodzić, ale właśnie mając 21 lat, czuję politykę, a paradoksy życia sprawiają, że są nawet sytuacje, które dają przez to powody do dumy. Duma z obecności polityki w moim życiu. Duma z ciężaru, który dźwigam na plecach. Jak to dziwacznie brzmi. Czy ze mną wszystko w porządku? Czy właśnie tego powinien chcieć chłopak w moim wieku?

Wakacje w roku 2001 są krótką przerwą od studiów – administracji, prawa, procedur. Na początku sierpnia przez kilka dni przebywam w domu tylko z mamą i staram się zająć domowymi obowiązkami, między innymi dbaniem o przydomową zieleń, której jest sporo.

Ojczym natomiast wyjeżdża gdzieś na krótko w celach służbowych i mam wrażenie, że ten wyjazd może zmienić niektóre jego zawodowe sprawy. Nie widać ani przez chwilę, by było to coś związanego z polityką, a dodatkowo nie sprzyja temu środek lata.

Gdy po kilku dniach ojczym jest znowu w domu, polityka ponownie wywraca wszystko do góry nogami, a moje przypuszczenia co do charakteru tego wyjazdu okazują się niestety błędne. Wychodzi na to, że wrócił właśnie z kongresu założycielskiego jakiegoś nowego ruchu politycznego. Z opowieści, które snuje w rozmowie z mamą, wynika, że ruch ten jest prawdopodobnie początkiem nowej partii, która wreszcie może być tym, na co czeka cały kraj.

Słucham tego z boku i nie wykazuję bezpośredniego zainteresowania. Ponoć po wielkim rozczarowaniu, jakim po czterech latach rządów okazała się Akcja Wyborcza Solidarność, można z wielkim prawdopodobieństwem powiedzieć, że w końcu pojawi się formacja, która zmieni Polskę. Formacja założona przez braci Kaczyńskich – Lecha i Jarosława.

Od razu sięgam pamięcią wstecz i przypominam sobie, że na początku lat 90., w audycji Polskie ZOO, pierwszym tak popularnym satyryczno--politycznym programie po Okrągłym Stole, bracia Kaczyńscy zostali ukazani jako chomiki. Zawsze nierozłączni wcinali się do wszystkiego i tak te postacie wówczas jako 12-, 13- i 14-latek odbierałem. Chomiki te były nieznośne i chcąc zawsze mieć na wszystko wpływ, wciąż krzyżowały plany innym.

Ojczym opowiada mamie z wielkim zaangażowaniem o najnowszych założeniach nowej formacji, o programie, o celach, o ekspansji i tym, co już wkrótce nastąpi, czyli przygotowaniach do najbliższych wyborów. Mama z tego, co widzę, jest nawet pod wrażeniem, choć dostrzegam, że chyba po różnych doświadczeniach ostatniej dekady raczej patrzy na to wszystko z powątpiewaniem. Wie przecież dobrze, ile kosztowały ją te wszystkie lata, kiedy prywatne życie trzeba było mimo wszystko łączyć z polityką, przez co wiecznie było się wystawionym na widok publiczny.

Mimo to, obserwując ich rozmowę, przychylam się ostatecznie do tego, że mama jest zadowolona. Po oczach widzę też, że zaczyna już kreślić przyszłe wizje, zapewne zastanawiając się, jacy to ludzie będą u nas gościć przez kolejne lata i czy ojczym znów obejmie jakąś ważną funkcję. Wsłuchuję się w ten ich dialog i chwilowo nawet myślę, że może i ja mógłbym spróbować się w tym odnaleźć i jakoś politycznie zaistnieć, skoro już ta polityka nie chce od nas odejść. Po chwili jednak wracam myślami do rzeczywistości, a kwestie te pozostawiam losowi.

Po kilku dniach w jednej z szuflad pomieszczenia biurowego odnajduję dokument, który nosi tytuł Program partii Prawo i Sprawiedliwość – Warszawa, sierpień 2001. Przypominam sobie rozmowę mamy z ojczymem i próbuję zestawić to, co wówczas słyszałem, z tym, co jest napisane. Moją uwagę przykuwa wstęp, który wydaje mi się dość intrygujący: „Wiara w lewicę, swoisty powrót do przeszłości, to jednak niejedyna nadzieja, jaką żyją dziś Polacy. W ostatnim roku wielkie poparcie społeczne zdobył też polityk, który podjął próbę naprawy bardzo ważnego odcinka życia publicznego – wymiaru sprawiedliwości – pokazał, że można działać z wolą większości Polaków, nawet gdy spotyka to zaciekły opór establishmentu”.

Rzeczywiście – zamyślam się. Chodzi o Lecha Kaczyńskiego, który wydaje się jak dotąd najlepszym ministrem sprawiedliwości. Był nim niestety tylko przez 12 miesięcy, od 12 czerwca 2000 roku do 4 lipca 2001 roku. Nie sądzę, abym specjalnie się na tym znał, jednak cieszy mnie to, że mogę przeczytać o osobie, którą faktycznie z pewnym zaciekawieniem w ostatnich dniach obserwowałem w telewizji. Pokazany kiedyś w Polskim ZOO nieco przewrotnie, tak naprawdę okazuje się po latach tym, który ma szlachetne intencje naprawy kraju.

Czytam to i uważam, że w pewnym sensie mam szczęście, że w moim rodzinnym domu rozmawia się o tych właśnie sprawach. Okazuje się, że trzymam w rękach program partii, która być może już niedługo, za sprawą Lecha Kaczyńskiego, naprawi wszystko. Przypominam sobie okres od połowy ubiegłego roku, do czasu, kiedy przestał on być ministrem, i wydaje mi się, że czas ten był dla kraju pozytywny. Oczywiście zawirowania w związku z jego dymisją to był czas burzliwy, ale to po prostu polityka i takie rzeczy dzieją się nieustannie. Podejrzewam, że chyba dlatego postanowiono wykorzystać jego popularność do założenia ruchu politycznego, i wydaje mi się, że ojczym nawet wspominał o tym po powrocie. Teraz dopiero do mnie dociera, że trzeba w końcu uporządkować wszystkie sprawy w tym kraju.

W związku z tym, że oprócz wieczornych dzienników informacyjnych w domu obowiązkowo czyta się publicystykę polityczną, tak się składa, że pamiętam wypowiedź Kaczyńskiego, gdy odchodził ze stanowiska ministra. Zasugerował wtedy, że solidarnościowy premier prawdopodobnie reprezentuje pewien układ stosunków w Polsce po Okrągłym Stole i układ ten jest niezdrowy. Najwidoczniej to prawda, skoro słyszę to nieustannie w różnych rozmowach w moim domu.

Na dodatek widzę, że jest o tym mowa w dokumencie, który właśnie trzymam przed sobą: „Polsce potrzebna jest nowa umowa społeczna, jasny zatwierdzony przez Naród w referendum projekt działań, które przywrócą czystość naszego życia publicznego i sprawiedliwość […]. Umowa ta musi być projektem podjęcia polityki czynnej, zmierzającej do uzyskania wpływu na procesy społeczne i gospodarcze […]. Podjęcie takiej polityki wymaga zerwania wszystkich więzów prawnych, politycznych i finansowych, które dotychczas to uniemożliwiały. Wymaga odzyskania państwa”.

Czytam to i w dużym stopniu się z tym zgadzam, chociaż nie wszystko jeszcze rozumiem. Widzę, że stwierdzenia te nie są zbyt powszechne i nigdzie indziej czegoś takiego nie spotkałem, a przynajmniej nie można raczej przeczytać o tym w gazetach. Najwidoczniej nasz kraj po przemianach roku 1989 jest jednym wielkim układem interesów, który swe źródło ma w czasach komunistycznych. Tak najwyraźniej jest i gdyby zacząć analizować pewne zależności (doszukiwać się przyczyn i skutków), to można by dotrzeć do wielu ciekawych rzeczy. Poniekąd chyba napisano o tym w opracowaniu i pokazano, że jeżeli większość chce, aby coś trwało, to właśnie dlatego, że tylko im jest dobrze. Ten układ nie chce zmian – to proste, a przecież zmiany są konieczne. Dobrze, że powstała w końcu formacja, która do nich doprowadzi.

Czytam dalej z zaciekawieniem: „Przedsięwzięcie, które przedstawiamy, to posunięcia mające przywrócić Państwo Narodowi […]. Nie jest to możliwe, jeżeli opisanym działaniom nie będzie towarzyszyła ostra walka z przestępczością […]. Muszą nastąpić zmiany w sądownictwie. Skonstruowany na początku lat dziewięćdziesiątych system, oparty na samorządzie sędziowskim, zawiódł na całej linii. Stał się jedną z przyczyn jego zapaści […]. Wprowadzone ostatnio zmiany idą we właściwym kierunku, ale są zbyt mało radykalne”. Domyślam się, że chodzić może o to, co rozpoczął Lech Kaczyński – robię chwilową pauzę i przypominam sobie niektóre rozmowy w naszym domu właśnie na ten temat.

Następnie dochodzę do najważniejszego fragmentu, który wprowadza mi jednak całkowity mętlik: „Prezesi sądów i przewodniczący wydziałów powinni być mianowani przez ministra, a Rada Sądownictwa zachować jedynie prawo wetowania nominacji. Weto powinno być uzasadnione na piśmie, a ostateczną decyzję podejmowałby minister sprawiedliwości, po porozumieniu się z pierwszym prezesem Sądu Najwyższego”.

W końcu zauważam, że to chyba tematyka zbyt dla mnie skomplikowana. Zastanawiam się jednak nad tym przez chwilę i próbuję porównać to, co przeczytałem, z wiedzą zdobytą na studiach, na przedmiotach takich jak ustrojowe prawo administracyjne oraz elementy prawa. Domyślam się jednocześnie, że tych odważnych tez politycznych nikt w najbliższym czasie nawet nie będzie próbował mnie uczyć na żadnym przedmiocie, bo z pewnością ci wszyscy profesorowie z uczelni również pochodzą z dawnego układu.

Muszę ich oczywiście wrzucić do jednego worka z innymi niedobrymi, gdyż tego wymagają wydarzenia, jakie rozegrały się po roku 1989. Wspomniany w trzymanym przeze mnie w rękach programie system, na którym opierał się kształtowany właśnie polski wymiar sprawiedliwości, zapewne podobnie zadziałał w instytucjach takich jak uczelnie wyższe. A zatem ludzie, którzy tworzą świat akademicki, również mogą mieć te same nieczyste intencje. Opisywane tu zmiany wymagają być może również odsunięcia i tych ludzi, żeby zaczęło być normalnie.

Po chwili zadumy przechodzę do kolejnego bardzo istotnego fragmentu: „Państwo nasze musi być jednoznacznie osadzone w tej tradycji, którą tworzą dzieje I Rzeczypospolitej, walki o niepodległość w czasie rozbiorów, II Rzeczypospolitej, walki z okupantem niemieckim i sowieckim w czasie II wojny światowej, a także dzieje walki przeciwko rządom komunistycznym w Polsce, zwłaszcza Solidarności […]. Nie da się, mimo wysiłku oszustów, zlać tradycji solidarnościowej i peerelowskiej, w jednym szeregu postawić katolickich duszpasterzy i urzędników od ateizacji, chrześcijaństwa i nihilizmu moralnego”.

Odczuwam ogarniające mnie zadowolenie i satysfakcję, że poczyniłem dość poważny krok do zrozumienia tego, o czym tak naprawdę rozmawia się w domu i co będzie ważne już w najbliższych miesiącach. Argumenty zawarte w tym dokumencie (choć nie w pełni je rozumiem) właśnie częściowo do mnie przemówiły i sprawiły, że będę się po trosze przyglądał temu politycznemu przedsięwzięciu. Zawsze przecież można się wycofać i znów zająć swoimi sprawami. Jednak spróbuję od teraz stać gdzieś obok tego wszystkiego, ponieważ być może to przedsięwzięcie spowoduje, że nasza polska rzeczywistość się zmieni.

Nie jestem pewny czy wszystko zrozumiem, ale w domu z pewnością będzie się o tym dużo mówiło i co nieco będę się starał wyłapywać. Wydawać się może, że jedną z najważniejszych kwestii jest aktualnie reforma wymiaru sprawiedliwości, czyli radykalne przejęcie całego tego zgniłego systemu oraz zastąpienie go nowymi ludźmi i nowym prawem. Podejrzewam, że nowa partia na tym właśnie chce skupić większość swoich wysiłków.

Jesień 2004 roku

Nieco ponad trzy lata później, gdy jesień rozsiewa swe złociste kolory po całym kraju i gdy mijają cztery miesiące po pamiętnym zjeździe młodzieżówki w Warszawie, polskie środowiska prawicowe intensywnie przygotowują się na najważniejszy jak dotąd bój, który odbędzie się już za rok. Wybory parlamentarne w roku 2005 mają się okazać decydujące dla całej naszej partii oraz poszczególnych działaczy.

W szeregi ugrupowania zostałem przyjęty dość szybko, bo praktycznie w tym samym czasie co do młodzieżówki. Wystarczyło konkretne zaangażowanie rok temu, by rekomendacja otrzymana od Piotra Sobali i Łukasza Kolińskiego pomogła w nabyciu legitymacji członkowskiej. Nigdy wcześniej nie pomyślałbym, że procedura przyjęcia do partii okaże się tak łatwa i przebiegnie ekspresowo. Dotąd byłem raczej przekonany, że partia, która z zasady powinna uważać na to, kogo przyjmuje w swe szeregi, stworzyła choć odrobinę skomplikowany proces, by uniknąć przyjmowania przypadkowych ludzi (na przykład byłych komunistów szukających kamuflażu).

Jesienne poruszenie w szeregach partii wywołuje lekkie napięcie. Rok przed wyborami to zwykle ostatni dzwonek na rozpoczęcie rozmów o wstępnych kandydatach na listy wyborcze. Planowane od dłuższego czasu i sprawdzone już w samorządach porozumienie z liberalną Platformą Obywatelską ma zostać potwierdzone tym razem w skali całego kraju. Rozmowy o kandydatach są więc jeszcze bardziej napięte, gdyż brana pod uwagę jest także przyszła współpraca z drugim ugrupowaniem. Porozumienie o nazwie PO-PiS aktualnie sprawdza się skutecznie przede wszystkim w województwach, które są najwierniejszym chyba odwzorowaniem tej wielkiej polityki. Działacze widzą, że regionalne koalicje oddają w wielu samorządach aktualną atmosferę polityczną, która panuje też na szczeblu krajowym. O wiele mniej natomiast odwzorowują ją wszelakie sytuacje w niższych stopniach samorządu, ale te małe samorządowe światy rządzą się przecież swoimi prawami. Poparcie dla nas nieprzerwanie od dwóch lat utrzymuje się na poziomie 15 procent.

Czołowi politycy oraz członkowie partii widzą stały pozytywny trend, który daje bardzo dużą nadzieję na sukces w przyszłym roku. Wszystkiemu sprzyja oczywiście obecna sytuacja polityczna w Polsce, której dynamika napawa wielkim optymizmem. Mamy oto czas, kiedy zawiązany jest już drugi rząd lewicowego ekonomisty Marka Belki, po nieuzyskaniu wotum zaufania przez jego pierwszy rząd. Dodatkowo rząd ten jest mniejszościowy i już widać, że nie przetrwa długo, będąc wciąż zmuszonym do nieustannych sejmowych targów i wyrywania pojedynczych głosów przy każdym, nawet mało ważnym głosowaniu.

Jednak najważniejsze wydarzenie rozegrało się z inicjatywy polityka naszej partii, który od kilku miesięcy uchodzi w jej strukturach za młodego boga. To przyjęcie wiosną przez większość sejmową końcowego sprawozdania komisji śledczej do zbadania afery Rywina, największej afery lewicy, które – niespodziewanie – zostało przegłosowane na wniosek naszego Zbigniewa Ziobry. Wszyscy już zacierają ręce z powodu tego, co ma nastąpić za rok. Sprawozdanie zakłada bowiem postawienie przed Trybunałem Stanu – czyli głównym politycznym sądem w kraju – zarówno obecnego lewicowego prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego, jak i byłego premiera Leszka Millera.

Jesiennym popołudniem wysiadam na peronie pierwszym wrocławskiego dworca kolejowego, po czym wychodzę na ulicę i widząc stojący na przystanku właściwy tramwaj, dobiegam do niego i wskakuję w ostatniej chwili. Pół godziny później jestem już w siedzibie partii, którą w ostatnim czasie przeniesiono, ale tylko do sąsiednich pomieszczeń tej samej kamienicy, adres więc pozostaje ten sam. Dochodzę brukowanym korytarzem do głównych drzwi, omijając jednak malutki dziedziniec. Nowe lokum wydaje się bardziej prestiżowe. Pomieszczenia znajdujące się tym razem na trzecim piętrze będą świetnym elementem dobrego wizerunku medialnego.

Ten polityczny wieczór wydaje się jednym z dotychczas najważniejszych. Przedsionek w holu wypełnia się powoli działaczami partii, radnymi, burmistrzami i urzędnikami. Jest także wiceprezydent Wrocławia Dawid Jackiewicz, który niegdyś zapewne będzie miał aspiracje do objęcia którejś z tek ministerialnych. Trwają intensywne dyskusje, a działacze kreślą w nich różnorodne wizje najbliższych miesięcy i już się cieszą, że między innymi właśnie takie robocze zebrania doprowadzą do zwycięskich wyborów na jesieni przyszłego roku.

Stoję w korytarzu z dwoma działaczami, z których jeden jest wice-starostą, a drugi zatrudnionym przez niego dyrektorem wydziału starostwa powiatowego. Obok nas, wymachując rękami, stoi Krzysztof – pracownik urzędu marszałkowskiego – który tłumaczy intensywnie kwestie personalne odnośnie do konkretnej sprawy rozpatrywanej pomiędzy urzędem marszałkowskim a urzędem wojewódzkim. Okno na korytarzu jest uchylone, a na parapecie stoi duża i masywna szklana popielniczka, do której wszyscy moi rozmówcy strzepują popiół z papierosów.

Gdy kończy się temat omawianej właśnie sprawy, podchodzi do nas Marek, pracownik biura poselskiego.

– Koledzy zapewne przygotowali się do dzisiejszych obrad. Zapytam więc, jak się zapatrujecie na powołanie Centralnego Biura Antykorupcyjnego, które zostało ostatnio zaproponowane przez Kaczyńskiego?

– To na pewno trzeba omówić, ale myślę, że powinniśmy się skupić na sprawach o wiele bardziej przyziemnych – odzywa się Krzysztof – to znaczy na ustroju sądownictwa. To siedlisko komunistycznej nomenklatury i tu trzeba zadziałać o wiele bardziej stanowczo niż w kwestii zaproponowanej przez Kaczyńskiego. CBA to pomysł wyłącznie wizerunkowy.

– No tak, Krzysiek – mówi Marek. – Pomysł wizerunkowy. Z tym że niesamowicie ważny.

– Zgadza się, ale to kondycja sądownictwa jest tym, czego doświadczamy na co dzień.

Członkowie partii czuli przez cały czas, że wymiar sprawiedliwości jest nieuczciwy, i nie ma w tym przypadku. Powodem było to, że wszystko wyglądało tak, jakby sędziowie mieli powiązania z komunizmem i walczyli szczególnie z politykami prawicy, a później wspierali bogatych, związanych z dawnymi komunistami. Nie było to jednak efektem jakiegoś politycznego spisku, tylko prawdopodobnie rezultatem polskiej mentalności i burzliwego czasu przemian.

– Wiesz, Marku, ile jest spraw tylko w mojej okolicy, w których wyroki są orzekane na niekorzyść ludzi? Posłuchaj… wśród szeregowych członków były ostatnio dwie osoby, którym w pierwszej instancji sądy wydały wyroki, nie uwzględniając żadnych przedstawianych przez nich dowodów. Jeden facet sam zawnioskował o powołanie biegłego, bo okoliczności były ewidentnie podejrzane i wymagały dowodu. I wiesz, co się stało? Sędzia odrzucił jego wniosek, pozwalając sobie w dodatku na bezczelny komentarz, i na tej samej rozprawie wydał niekorzystny wyrok. Gość nie dostanie odszkodowania. Wyobrażasz to sobie? – mówi oburzony.

– Wiem, że tak jest – mówi Marek. – Ale co my możemy zrobić?

– Jak to co? – Krzysztof zauważa, że jesteśmy słuchani przez dwie grupki działaczy stojących nieopodal, obok krętych drewnianych schodów. Podnosi zatem nieco głos i rzuca spojrzenie w ich kierunku. – Musimy dzisiaj, panowie, doprowadzić do tego, żeby podjąć konkretną uchwałę mającą na celu zintensyfikowanie prac partii w kierunku zmian w sądach. Partia musi działać w tym obszarze tak samo intensywnie, jak to robi w innych sprawach. Ten obszar jest nawet ważniejszy niż wszystko inne. Musi się tylko znaleźć większość, która poprze mój wniosek formalny w tej sprawie, jaki złożę na początku obrad. Struktury regionalne muszą zacząć wywierać presję na centrali. Kaczyński musi usłyszeć głos z dołu!

– Ja mogę poprzeć – wyrywa się jeden z działaczy stojących obok.

– I ja – odzywa się jego kolega.

– Ja też poprę – mówi trzeci.

– OK, panowie. Za chwilę ustalimy to przed samym wejściem na salę obrad – rzuca Krzysztof, po którym widać, że odnosi swój zamierzony sukces.

– To widzę, że dziś na zebraniu prym będą wiodły struktury lokalne – śmieje się Marek.

– Nie wiodły prym, tylko działały dla dobra kraju – odpowiada Krzysztof, który skupia się teraz na szczegółach omawianego tematu.

Wyjaśnia, że w przygotowanym projekcie najnowszej wersji programu partii jest wiele różnych ambitnych zapisów, ale o sądownictwie pojawia się raptem tylko kilka linijek. To dlatego – mówi – że ktoś Kaczyńskiemu źle podpowiada. Musimy zatem jako struktura regionalna dać mu do zrozumienia, że reforma całego wymiaru sprawiedliwości to rzecz ważniejsza od wszystkich innych spraw. Krzysztof rozmawiał ostatnio z działaczami z południa Polski i oni też traktują ten temat w taki sposób. Oczywiście nie da się wszystkiego ruszyć bez zmiany konstytucji po wygranych wyborach, jednak sądy muszą zacząć realizować wizję sprawiedliwego państwa, co powinno być priorytetem partii. A to już można zrobić nawet bez zmiany konstytucji. Wystarczy ustawami pozmieniać pewne kwestie, chociażby w kierunku nominacji sędziowskich, i już zacznie być trochę normalniej.

Zgadzamy się z nim, że obecnie w sądach siedzi czerwona plaga komunistycznych aparatczyków, a najgorsze jest to, że zaczyna tam następować zmiana pokoleniowa. To znaczy ojcowie szkolą swe dzieci, które również zostaną sędziami i będą kontynuować ich dziedzictwo. Jesteśmy zgodni, że tę patologię trzeba zatrzymać.

Nagle poruszenie ogarnia cały korytarz. Część działaczy odwraca się w kierunku schodów, po których wchodzi były minister kultury Kazimierz Michał Ujazdowski. Ujazdowski odszedł z rządu w poprzedniej kadencji na znak protestu po dymisji Lecha Kaczyńskiego ze stanowiska ministra sprawiedliwości. Szybko podbiega do niego Marek, mówiąc, że jest kilka pism do podpisania przed rozpoczęciem obrad. Poseł rzuca w naszą stronę spojrzenie i kiwa głową na powitanie. Gdy wchodzi do holu prowadzącego do dalszych pomieszczeń, działacze na korytarzu gaszą papierosy i wchodzą za nim.

Po chwili krótkich ustaleń przed wejściem do sali konferencyjnej zajmujemy miejsca przy jednym wielkim stole. Prezydium zebrania składające się z czterech osób przerzuca dokumenty, a skarbnik rozgląda się po sali w poszukiwaniu tych, którzy zalegają ze składkami członkowskimi. W sali panuje gwar wywołany rozmowami kilkudziesięciu działaczy, jak to zwykle bywa na chwilę przed rozpoczęciem. Siedząc nieco z boku, przypatruję się Krzysztofowi, który zbiera ostatnie głosy poparcia dla swojego projektu, pokazując pojedynczym osobom przygotowane już materiały. Po dwóch minutach przewodniczący otwiera zebranie, a sekretarz przedstawia porządek obrad.

Do domu docieram następnego dnia wieczorem. Mama z ojczymem krzątają się przed domem i widząc mnie idącego alejką, odkładają swe obowiązki. Zaczynamy rozmawiać najpierw o studiach, wielkim mieście, a w końcu o planach na sobotę i niedzielę. Następnie siadamy przy stole przed domem i rozmowa schodzi na tematy polityczne:

– Teraz opowiadaj, o czym tam dyskutowaliście – mówi mama.

– O wielu różnych sprawach. Wszystko trwało ponad trzy godziny… wiecie zapewne, ile tego jest zawsze w roku przedwyborczym, kiedy już widoczne zaczynają być ruchy w strukturach.

– Zgadza się. Teraz właśnie zaczynają się różne intrygi i roszady – mówi ojczym, który zna wszystkie te triki z własnego doświadczenia.

– Tak – mówię – zresztą tych wszystkich intryg to pewnie nawet nie widać, ponieważ większość odbywa się gdzieś pod spodem.

– O tak, ha, ha! Dokładnie tego nie prześwietlisz – dodaje ojczym. – Niemniej to w kuluarach tak naprawdę zapadają decyzje. Gdzieś w przerwach na korytarzach. Na zebraniu, gdy jest już określony porządek obrad i gdy dyskusja odbywa się według ustalonego schematu, faktycznie dzieje się już niewiele.

Widzę kątem oka, że mama, również znająca te tajniki, nie jest nimi zbyt zainteresowana. Przeciwnie, woli słuchać o oficjalnych ustaleniach. Pyta zatem ponownie:

– To przecież wiadome… więc o czym dyskutowaliście?

Dziwi mnie trochę jej ciekawość, ponieważ co najmniej rok temu uznałem, że chce już całkowicie zakończyć swą przygodę z polityką i że po pamiętnej porażce wszystko odeszło w niepamięć. Mimo to być może odczuwa jednak pewne przywiązanie do tamtego świata, za którym tęskni. Chociaż wie, że lata 90. już się nie powtórzą.

– O czym dyskutowaliśmy? Było kilka, a nawet kilkanaście ważnych spraw, ale najważniejsza okazała się kwestia wymiaru sprawiedliwości i sądów.

– O co chodzi? – pyta ojczym.

– Chodzi o to, że gdy już partia wygra wybory, to ma od podstaw zreformować sądownictwo. Trzeba oczyścić cały system z ludzi, którzy siedzą w nim jeszcze od czasów komuny i mają lukratywne posady, działając często na szkodę obywateli. Była też dość długa dyskusja o tym, żeby po prostu przejąć sądy, modyfikując najpierw różne zapisy ustawowe, a następnie obstawić je sędziami związanymi z partią. Może wtedy będzie w końcu normalnie.

Podczas gdy ojczymowi temat się podoba i dzieli się swoimi przemyśleniami, mama wyraźnie nie jest temu przychylna. Wyraża swe wątpliwości, ale nie jest to zwykła prezentacja własnego zdania, mama ewidentnie jest głęboko zmartwiona. Siedzę i zaczynam jej słuchać z wielkim zdziwieniem, gdyż nie spodziewałem się, że ta konkretna kwestia wzbudzi w niej taki nastrój.

Mama mówi, że takie poglądy są niebezpieczne i w przyszłości mogą zaszkodzić sądom i ludziom w nich pracującym. Jak podkreśla, partia musi dobrze wiedzieć, że są to zmiany daleko idące i mogą spowodować naruszenie i uszkodzenie całego wymiaru sprawiedliwości. Mówi, że w przyszłości może się to skończyć dla kraju bardzo źle.

Na koniec wchodzi w krótką polemikę z ojczymem, który wyraźnie ucieszony tymi pomysłami podkreśla, że na pewno są one zgodne z teorią braci Kaczyńskich, którzy zawsze mówili o obowiązku odcięcia się od komunizmu. Wiadomo było zawsze, że pierwszy demokratyczny premier Tadeusz Mazowiecki, choć zapowiedział „odkreślenie przeszłości grubą linią” i branie przez obóz solidarnościowy odpowiedzialności tylko za własne rządzenie po roku 1989, faktycznie od komunizmu nigdy się nie odciął i prawie do jesieni roku 1990 współpracował z komunistami. Oznaczało to tylko tyle, że była to w rzeczywistości „gruba kreska”, a nie „gruba linia”. To Kaczyński po raz pierwszy zaczął o tym mówić i prawdopodobnie teraz, po 15 latach od tamtego czasu, nadchodzi pierwsza szansa, aby sprawy te ostatecznie zamknąć.

Ojczym rozumie tę tematykę doskonale i na koniec rozmowy znajduję z nim nić porozumienia. Liczę na to, że przyjdzie wreszcie taki czas, gdy będę mógł czynnie i od środka wspierać partię, która zreformuje sądownictwo.

Rozdział IV
Skutek antypatii do praworządności

Koniec lata 2015 roku to czas dla mnie newralgiczny i zupełnie nowy. Świat, który dotychczas znałem doskonale, nareszcie zostawiłem za sobą po to, by odnaleźć się w całkowicie nowym i – na co miałem nadzieję – bardziej mi przyjaznym. Wewnętrzna ucieczka od znanych i utartych schematów, które przez wiele ostatnich lat działały na mnie niekorzystnie, w końcu daje mnóstwo powodów do satysfakcji i niesamowicie mnie motywuje. Lato w Skandynawii nie jest wcale aż tak chłodne, jak się zawsze słyszało – myślę sobie – i widzę, że chyba pogoda też będzie motywować do układania sobie nowego życia. Do Oslo przyjechałem w połowie sierpnia 2015 roku i przez to, że zorganizowanie wszystkiego od podstaw wymaga czasu, wolne chwile wykorzystuję również do poznawania miasta.

Przechadzając się ulicami dzielnicy Tøyen, na rogu ulic Økernveien i Kjølberggata, przechodzę czasami obok jednego z centrum dla uchodźców, do którego są oni kierowani, gdy trafiają do miasta. Często celowo zapuszczam się między budynki, by później wejść do dzielnicy Kampen szerokimi i wysokimi schodami. Widzę wolontariuszy Czerwonego Krzyża, którzy w namiotach rozłożonych na zewnątrz pomagają setkom czarnoskórych uchodźców, instruując ich po angielsku o przysługujących im prawach i ciążących na nich obowiązkach w nowym kraju.

Ludzi tych w ostatnim czasie przybywa naprawdę wielu. O ile w pierwszych miesiącach 2015 roku norweski urząd do spraw obcokrajowców rejestruje taką samą liczbę wniosków o azyl jak w roku poprzednim, o tyle już w maju liczba ta zaczyna w widoczny sposób rosnąć, a wnioski składają przede wszystkim uchodźcy z Erytrei, Afganistanu i Syrii. Kolejne miesiące pokazują jeszcze większy wzrost, a w sierpniu wniosków jest ponad pięćset tygodniowo.

Dwa miesiące później, gdy większość spraw, które należy załatwić, chcąc funkcjonować w nowym miejscu, zdążyłem już dopiąć, nadchodzi dzień, w którym służbowo zostaję wysłany na tydzień w okolice Sarpsborga na południu Norwegii. Dni jeszcze są słoneczne, choć jesień, która nadeszła szybciej niż w środku Europy, daje znać o tym, że zima też może przyjść wcześnie. Bardzo chłodne poranki świadczą o tym najdobitniej i coraz częściej zaczynam się zastanawiać nad tym, jak funkcjonuje się zimą w tej szerokości geograficznej.

Tego dnia do Sarpsborga zabieram się z dwójką Polaków, którzy przez całą niemal ponadgodzinną drogę próbują się przelicytowywać swoją wszechstronną wiedzą na temat Norwegii. Siedząc z tyłu starego białego samochodu z polskimi numerami rejestracyjnymi, słucham opowieści młodego kierowcy:

– Na razie w tym kraju jeszcze opłaca się żyć, ale już niedługo sami Norwedzy będą stąd uciekać. Oni nie poradzą sobie z tą liczbą uchodźców. Zobaczycie, że przyjedzie tu ich za chwilę tylu, że każdego tygodnia będzie jakiś zamach terrorystyczny. Ten kraj się zwinie bardzo szybko.

– Dokładnie tak – mówi siedzący obok niego gruby współtowarzysz, który pali papierosa przy otwartym oknie. – Myślicie, że po co oni tu przyjeżdżają? To proste. Pozamykają Norwegów w klatkach, a później zrobią dla nich specjalne getta, z których nie będzie można wychodzić. Do tego to zmierza, panowie. Trzeba jeszcze trochę zarobić, póki jest możliwość, i stąd uciekać.

Po miesiącu norweskie ministerstwo sprawiedliwości i bezpieczeństwa publicznego proponuje zmiany w prawie, mające na celu zmniejszenie składanej przez uchodźców liczby wniosków o azyl. Główna zmiana dotyczy kilku paragrafów ustawy i przewiduje, że wniosek taki może zostać odrzucony, jeżeli osoba uzyskała już azyl w innym kraju lub też nie była prześladowana tam, skąd przybyła. Nowe prawo zatwierdza parlament (Storting) i wchodzi ono w życie pod koniec tego samego miesiąca. Liczba wniosków o azyl gwałtownie spada, a w kolejnych miesiącach przy jednoczesnym zwiększeniu kontroli na granicach kryzys uchodźczy wydaje się opanowany. W całym następnym roku 2016 wszystkich wniosków jest jedynie trzy tysiące czterysta sześćdziesiąt, czyli dziesięciokrotnie mniej niż w roku poprzednim.

Gdy norweskie państwo radzi sobie z problemem, wdrażając nowe prawo uchodźcze, przed polskim Sejmem trwa protest pod hasłem „Ręce precz od Trybunału”, zorganizowany przeciwko zmianom wprowadzanym w polskim wymiarze sprawiedliwości. W proteście uczestniczy grupa około stu osób, wśród których są politycy oraz działacze opozycji w czasach komunistycznych.

– Domagamy się jawności i szacunku dla wszystkich obywateli! – krzyczą zgromadzeni.

– Wczoraj partia Prawo i Sprawiedliwość zrobiła z Sejmu Rzeczpospolitej operetkę. Awantura w sprawie Trybunału Konstytucyjnego to zasłona dymna, za której pomocą ta partia odwraca uwagę od wycofania się z realizacji zapowiedzi wyborczych – mówi do mikrofonu Adrian Zandberg – jeden z lewicowych polityków.

Protest przed Sejmem jest odpowiedzią na przyjęcie przez zwycięzcę jesiennych wyborów uchwały wyrażającej nieważność wyboru przez parlament poprzedniej kadencji pięciu sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Sędziowie zostają wówczas wybrani w przyśpieszonym trybie ze względu na kończącą się kadencję parlamentu.

Kolejne dni przynoszą jeszcze większy kryzys zarówno parlamentarny, jak i społeczny. 2 grudnia wybrani zostają nowi sędziowie Trybunału, w tym zaprzyjaźniona z szefem partii rządzącej, Jarosławem Kaczyńskim, Julia Przyłębska, o której on sam mówi jako o swoim „odkryciu towarzyskim ostatnich lat”. Ślubowania od nowo wybranych sędziów odbierane są przez prezydenta Dudę pod osłoną nocy. Dodatkowo partia rządząca przedstawia sześć ustaw wprowadzających zmiany w funkcjonowaniu Trybunału Konstytucyjnego. Dochodzi do kuriozalnej sytuacji, kiedy następuje podwójny wybór sędziów. Nowo wybrani nazywani są „dublerami”.

Zawiązany zostaje Komitet Obrony Demokracji, który swą nazwą nawiązuje do Komitetu Obrony Robotników z czasów komunistycznej Polski. Organizuje on kolejne demonstracje już nie tylko przed Sejmem, ale także w wielu polskich miastach. Ulicami Warszawy przechodzi wielotysięczna manifestacja zmierzająca przed pałac prezydencki. Manifestacja odbywa się dzień po tym, jak Jarosław Kaczyński na antenie Telewizji Republika wypowiedział pamiętne słowa: „W Polsce jest taka fatalna tradycja zdrady narodowej. […] To jest jakby w genach niektórych ludzi, tego najgorszego sortu Polaków. No i ten najgorszy sort właśnie w tej chwili jest niesłychanie aktywny, bo czuje się zagrożony. Proszę zwrócić uwagę, że wojna, potem komunizm, później transformacja tak, jak ją przeprowadzono, to właśnie ten typ ludzi promowała, dawała mu wielkie szanse”.

Wydziały prawa i administracji wielu polskich uniwersytetów podejmują uchwały z apelem do polskich władz o zaprzestanie działań mających na celu osłabienie roli Trybunału Konstytucyjnego. Ponadto publicznie i otwarcie w tej kwestii wypowiadają się znani prawnicy należący do środowiska akademickiego. Jednocześnie w sprawie tego kryzysu głos zabierają przedstawicielstwa różnych polskich i zagranicznych instytucji, w tym rzecznik praw obywatelskich Adam Bodnar, Komisja Wenecka (przy Radzie Europy) oraz instytucje unijne.

Trybunał jeszcze w swym starym składzie orzeka, że proponowane przez partię rządzącą zmiany ustawowe są niezgodne z konstytucją, ale w marcu 2016 roku premier Beata Szydło odmawia publikacji tego wyroku, a jego decyzja wstrzymuje trwale proces publikacji kolejnych wyroków. W Polsce dochodzi do bezprecedensowej sytuacji, w której powstaje rzadkie zjawisko prawne określane dualizmem. W jego wyniku zdarza się nawet, że Naczelny Sąd Administracyjny stosuje nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego sprzed kilku tygodni.

W kolejnych miesiącach trwa intensywny i pogłębiający się kryzys, którego zażegnanie wydaje się niemożliwe. Przez cały rok 2016 rządząca partia Prawo i Sprawiedliwość próbuje wszelkimi sposobami podporządkować sobie Trybunał Konstytucyjny. Nieustanne próby prowadzą do poważnego osłabienia jego autorytetu, a różnego rodzaju zawiłości prawne wywołują ostry konflikt polityczny.

Przedstawiciele wszystkich ugrupowań politycznych dosłownie każdego dnia zwołują liczne konferencje prasowe w celu informowania społeczeństwa o sprawie. Wszystko to powoduje, że opinia publiczna traci orientację co do tego, kto ma rację oraz gdzie leży istota sprawy. W różnych badaniach opinii publicznej Polacy stanowczo twierdzą, że polska demokracja jest zagrożona.

O sytuacji w Polsce dowiaduję się od znajomego, z którym pozostaję w kontakcie. Nie znam szczegółów i nawet o nie chyba nie dopytuję, gdyż jestem zajęty poznawaniem nowego świata i nie chcę się rozpraszać. Nie próbuję więc śledzić polskich mediów. Domyślam się tylko (mając szczątkowe informacje), że mogła się właśnie rozpocząć fala negatywnych zmian, którą niełatwo będzie już zatrzymać. Znam raczej dobrze specyfikę i sposób działania mojej dawnej partii i podejrzewam, że teraz – po 25 latach od Okrągłego Stołu – mając absolutną większość w parlamencie, partia niczego już nie odpuści. Przypominam sobie też moją rozmowę ze współtowarzyszami podróży, którzy tak bardzo byli zajęci upatrywaniem rychłego końca Norwegii, że nie zauważyli nadchodzącego końca demokracji w ich własnym kraju.

Pod koniec roku zostają uchwalone ostatnie trzy z sześciu tak zwanych ustaw naprawczych. Ustawa z 13 grudnia przewiduje między innymi, że do dnia powołania nowego prezesa Trybunału Konstytucyjnego ma nim kierować sędzia wskazany postanowieniem prezydenta kraju. Już tydzień później obowiązki prezesa prezydent powierza sędzi Julii Przyłębskiej, wybranej wcześniej z rekomendacji partii. Dokonuje ona jeszcze tego samego dnia szeregu zmian w funkcjonowaniu TK i blokuje dostęp do serwisu internetowego „Obserwator Konstytucyjny”.

Równocześnie dopuszcza do orzekania sędziów wybranych wcześniej przez partię oraz zostaje wskazana jako kandydat na prezesa Trybunału Konstytucyjnego i już następnego dnia prezydent Andrzej Duda powołuje ją na to stanowisko.

Kryzys polskiego sądownictwa jest na tyle poważny, że przedstawiciele instytucji europejskich otwarcie zabierają głos w jego sprawie. Przewodniczący Parlamentu Europejskiego mówi, że sytuacja w Polsce przypomina zamach stanu, a wiceprzewodniczący Komisji Europejskiej wysyła do polskiego ministra sprawiedliwości i ministra spraw zagranicznych pismo z prośbą o wyjaśnienia. Już na początku stycznia 2016 roku Komisja Europejska wszczyna procedurę badania w Polsce praworządności i sprawa ta staje się wielokrotnie jedną z kwestii priorytetowych dla całej Unii Europejskiej.

Następuje również wydanie szeregu rezolucji potępiających zamieszanie wokół Trybunału Konstytucyjnego. Do historycznego wydarzenia dochodzi rok później w grudniu, kiedy Komisja Europejska wnioskuje do Rady Unii Europejskiej o stwierdzenie istnienia „wyraźnego ryzyka poważnego naruszenia zasady praworządności w Polsce” i jest to pierwsze w historii użycie artykułu 7 traktatu wspólnoty.

W tym samym czasie w Warszawie na placu Defilad dochodzi do tragedii. W ramach protestu wobec niszczenia Trybunału Konstytucyjnego znany chemik i działacz Solidarności Piotr Szczęsny dokonuje aktu samospalenia. Niestety nie udaje się go uratować i śmierć mężczyzny na długi czas staje się symbolem walki o demokrację.

Ogromny konflikt polityczny i kryzys prawny, obejmujący swym zasięgiem co najmniej całą Europę, doprowadza w ostateczności do niemal całkowitego zaprzepaszczenia prawie trzydziestoletniego dorobku instytucji Trybunału. Już po dwóch latach rządów skrajnej prawicy instytucja ta staje się sądem, który w każdej chwili może orzekać na korzyść partii rządzącej, gdyż dziesięciu na piętnastu jego sędziów pochodzi z rekomendacji partii.

Dodatkowo w grudniu 2019 roku partyjna większość w parlamencie wybiera kolejnych dwóch swoich sędziów (w miejsce kończących swe dotychczasowe kadencje), którymi zostają byli kontrowersyjni politycy partii – Krystyna Pawłowicz i Stanisław Piotrowicz. Zatem w Trybunale, który od lat był w Polsce najważniejszą ostoją praworządności i cieszył się ogromnym niepodważalnym autorytetem skrajna prawica ma już absolutną większość.

Zastąpieni politykami partii odchodzący z Trybunału sędziowie wydają oświadczenie, w którym przyznają, że „dorobek Trybunału Konstytucyjnego został w dużej mierze zaprzepaszczony”. Podkreślają dodatkowo, że gdy obejmowali swe funkcje 9 lat temu, Trybunał wyznaczał standardy dla wszystkich organów państwa i był ważnym punktem odniesienia dla sądów konstytucyjnych wielu państw, teraz natomiast zostaje on wykorzystany przez polityków do realizacji bieżących celów.

Historyczny wyrok odnośnie do statusu polskiego Trybunału Konstytucyjnego wydaje 7 maja 2021 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu. Orzeka on bowiem na korzyść jednej z polskich firm, która została wcześniej poszkodowana przez polski wymiar sprawiedliwości. We wspomnianym orzeczeniu stwierdza się, że jeden z sędziów dublerów Trybunału Konstytucyjnego Mariusz Muszyński, który podpisał się pod wyrokiem niekorzystnym dla firmy, został powołany bezprawnie. Oznacza to, że skład sądu nie jest prawowity, a polski Trybunał Konstytucyjny nie jest sądem ustanowionym na mocy prawa. Dodatkowo spore wątpliwości budzi sytuacja prezes Trybunału Julii Przyłębskiej, również bezprawnie wybranej kilka lat temu.

Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazuje ponadto, że wszystkie dotychczasowe wyroki polskiego Trybunału na przestrzeni ostatnich kilku lat są nieważne, a przyszły legalnie wybrany Trybunał będzie mógł je formalnie unieważnić.

Na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka odpowiada 24 listopada tego samego roku polski Trybunał Konstytucyjny. Orzeka on, że art. 6 ust. 1 Europejskiej konwencji praw człowieka jest niezgodny z polską konstytucją, szczególnie w kwestii uznania TK jako bezprawnie obsadzonego sądu. W praktyce oznacza to, że Trybunał Konstytucyjny anuluje część Europejskiej konwencji praw człowieka. Tego typu odpowiedzi polskiego Trybunału, podważające wyroki europejskich sądów, stają się od roku 2021 stałą praktyką w polskim systemie sądowniczym.

*

Przed wyjściem z domu zastanawiam się przez chwilę, jaki środek transportu wybrać. Doskonale zdaję sobie sprawę, że najwygodniej byłoby pojechać samochodem, jednak nie będąc pewnym, jak długo będę musiał parkować w centrum, opłata parkingowa może mnie kosztować ostatecznie więcej niż bilety komunikacji miejskiej. Wkładając buty, podejmuję ostateczną decyzję o udaniu się na miejsce metrem. Sprawdzam w telefonie jeszcze raz układ stacji, gdyż nie podróżując tym środkiem transportu zbyt często, nigdy nie mogę zapamiętać, czy stacja Nationaltheatret jest przed stacją Stortinget, czy po niej. Myślę, że chyba jednak wysiądę na Nationaltheatret, gdyż chciałbym też przespacerować się w okolicy Pałacu Królewskiego, a zatem wypadałoby wysiąść właśnie tam.

Tego czerwcowego dnia 2017 roku umówiony jestem na wizytę u Gunnara (kolejny już tydzień z rzędu) w jego sali szkoleniowej, którą wynajmuje na potrzeby spotykania się ze swoimi uczniami. Ten nieco ekscentryczny 82-latek, lubiący rozmawiać na wiele często nawet niewygodnych tematów, inspiruje mnie właśnie sposobem nauki. Języka norweskiego zacząłem się intensywnie uczyć prawie rok temu (jesienią roku 2016), chociaż większość zdobytej już wiedzy starałem się pochłaniać naturalnie, poznając kraj i stykając się z etnicznymi Norwegami.

Kurs u Gunnara (a raczej spotkania z nim w celu luźnej konwersacji) traktuję jako sposób na korygowanie błędów towarzyszących zdobywaniu umiejętności językowych oraz na szlifowanie języka mówionego. Staram się oczywiście robić tak, aby moja gramatyka, pisownia i umiejętność czytania podążały za wymową, jednak to tę ostatnią umiejętność traktuję priorytetowo. Nie ma bowiem nic gorszego od tego, co robi większość obcokrajowców uczących się na różnych kursach, czyli intensywnego wkuwania schematów z książek i nieprzywiązywania wagi do wymowy.

Wiele osób, które na każdym kroku mam okazję poznawać, zna mnóstwo terminów gramatycznych i mnogość form, ale brzmienie ich mowy można by porównać do równomiernego stukania młotkiem, co – jak zauważyłem – irytuje nawet rodowitych Norwegów. Wiele z tych osób nie czuje języka i nie wsłuchuje się w jego brzmienie, co na kolejnych etapach nauki generuje też ogromną liczbę błędów i konieczność późniejszego ich korygowania. Gunnar natomiast podziela w pełni moje zdanie na ten temat i sprawia, że proces mojej nauki przebiega w miarę satysfakcjonująco.

Centrum miasta nie jest dziś bardzo zatłoczone, a w podziemiach metra nie ma tłumów ludzi jak zapewne jeszcze jakiś czas temu. Jest już prawie koniec czerwca i wiele osób właśnie rozpoczęło wakacje i udało się zagranicę. Idę w kierunku Pałacu Królewskiego i skręcam w lewo, w ulicę Henrik Ibsens gate wzdłuż parku. Na rogu przy Norweskim Instytucie Alfreda Nobla skręcam w prawo i idąc ulicą Parkveien, mijam kompleks rządowych budynków, słynnych między innymi z zawartego tu w 1993 roku porozumienia pomiędzy premierem Izraela Icchakiem Rabinem oraz Jasirem Arafatem, przywódcą Organizacji Wyzwolenia Palestyny – porozumienia będącego podstawą istnienia Autonomii Palestyńskiej.

Dochodząc na miejsce, decyduję się podjąć temat polskiego sądownictwa, które od prawie dwóch lat poddawane jest nieustannej presji ze strony polityków. Uznająca się za jedynego wybawcę narodu moja dawna partia realizuje swą kontrowersyjną politykę, nie zważając na dobiegające zewsząd ostrzeżenia. Znany mi dobrze dawny partyjny pogląd i konsekwentne działanie zmierzające do tak zwanego „odzyskania państwa” lub „wyrwania go z rąk elity działającej na szkodę narodu” to raczej nic innego, jak odważne sformułowania, charakterystyczne dla formacji politycznych przejawiających skłonności populistyczne.

Partia zestawia prawdziwy naród (czyli swoich wyborców) z interesowną grupą osób o niejasnych zamiarach, która lata temu opanowała kraj i ma na wszystko wpływ. Dzieje się to szczególnie wtedy, gdy politycy zabierają się do naprawy wymiaru sprawiedliwości i sądownictwa. Poczuwają się oni wówczas do wyłącznego reprezentowania narodu i w swym przekazie zrównują się z nim, uznając się za jedynych wybawców kraju.

Dla partii Prawo i Sprawiedliwość to niestety charakterystyczne. Ten znany mi schemat stosowany jest również w strukturach partii do weryfikacji członków, a później do ich mobilizacji. Dzieje się tak od samego początku jej istnienia, a więc od roku 2001. Przekonanie, że „naród to my”, może być o tyle niebezpieczne, że pozwala na wyzbycie się odpowiedzialności politycznej za swe działania. Zawsze można później powiedzieć, że reformy się nie udały, ponieważ komunistyczne elity (względnie układ lub kasta) były niestety zbyt silne.

Partia, chcąc uniknąć wszelkich takich konsekwencji, uderza więc w pierwszej kolejności w ten najważniejszy obszar mogący powstrzymać zamiary skolonizowania kraju, a mianowicie w sądownictwo. Najpierw zmienione zostały wszystkie dotychczas obowiązujące zasady demokratyczne, a w sytuacji, gdy nie wszystko poszło zgodnie z planem, ostatnim skutecznym sposobem okazało się całkowite sparaliżowanie systemu. Wydaje mi się, że dyskusja z Gunnarem na ten temat może być bardzo ciekawa.

Miesiąc później (w lipcu 2017 roku) polski parlament przyjął projekty nowelizacji ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz prawo o ustroju sądów powszechnych, które wprowadziły daleko idące zmiany. W przypadku Krajowej Rady Sądownictwa dotyczyły one wygaszenia kadencji wszystkich jej członków i zmiany sposobu wyboru nowych oraz zmian w sposobie podejmowania decyzji o wyborze kandydatów na sędziów. Dodatkowo członkowie Rady mają być wyłaniani przez polityków.

Sięgam pamięcią 16 lat wstecz i przed oczami mam pierwszy program partii odnaleziony w jednej z szuflad domowego biura, który zawierał dokładnie ten zapis. To idealne odwzorowanie postulatu towarzyszącego partyjnej ideologii od samego początku. Jeśli chodzi o ustrój sądów powszechnych, partia planuje też zwiększenie kompetencji ministra sprawiedliwości w zakresie powoływania i odwoływania prezesów i wiceprezesów sądów (co również jest postulatem z pierwszego programu), a także wprowadzenie losowego przydziału spraw sędziom oraz niezmienność składu sędziowskiego w jednej sprawie. A co do zmian w Sądzie Najwyższym, proponowane jest umożliwienie przeniesienia obecnych sędziów w stan spoczynku oraz utworzenie trzech nowych izb sądu.

Pod koniec lipca 2017 roku w całym kraju obywatele wyszli na ulice. W Warszawie manifestanci zgromadzili się na placu Konstytucji. Potestowano w kilkudziesięciu polskich miastach. Niemal wszędzie w zgromadzeniach brały udział osoby powszechnie znane. Wieczorem wszędzie zorganizowano symboliczny jednoczący ludzi łańcuch światła. W tym samym czasie z inicjatywy partii rządzącej obradowała też senacka komisja sprawiedliwości, która przyjęła o wpół do drugiej w nocy projekt reform bez poprawek, co wywołało szeroką skalę protestów, które następnego dnia odbyły się w prawie dwustu pięćdziesięciu polskich miastach.

Tydzień później na wiecu w Warszawie przemawiała pierwsza prezes Sądu Najwyższego, Małgorzata Gersdorf, która w końcu postanowiła publicznie zabrać głos w sprawie zdeterminowania obozu rządzącego do wprowadzania tak szkodliwych zmian. O protestach informowały już najważniejsze media na świecie, takie jak „New York Times”, „Washington Post”, BBC, CNN, Al Ja-zeera, „Le Monde” czy „Die Zeit”.

Nowe prawo częściowo zawetował prezydent Andrzej Duda, który, chcąc ostentacyjnie podkreślić swą niezależność od własnego obozu politycznego, zapowiedział złożenie własnych projektów ustaw. Dokonał tego dwa miesiące później, a projekty te wyodrębniały całkiem nowe instytucje w polskim systemie sądowniczym, między innymi Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz Izbę Dyscyplinarną.

Propozycje te stanowczo skrytykowała pierwsza rzecznik praw obywatelskich w latach 1988–1992 oraz późniejsza sędzia Trybunału Konstytucyjnego Ewa Łętowska, która stwierdziła, że są one sprzeczne z konstytucją, i podkreśliła, że to „naruszenie zasady odrębności i niezależności władzy sądowniczej poprzez wkroczenie w trójpodział władz oraz niepokojący wpływ ministra sprawiedliwości w rekrutację w korpusie sądownictwa”. Sprawę tę skomentowała również Dunja Mijatović, komisarz UE do spraw praw człowieka, mówiąc, że to „poważny cios w niezawisłość sądów”.

Na konwersacjach u Gunnara pojawiam się znowu we wrześniu, dając mu trochę odetchnąć, by mógł odwiedzić swoją rodzinę kilkaset kilometrów na północ od Oslo. Oczywiście sam wymyślam taką teorię, ponieważ gdyby tylko nie miał nic przeciwko temu, to przychodziłbym do niego również i w pierwszych tygodniach wakacji. Pierwsze nasze spotkanie poświęcamy na dwugodzinną rozmowę, nie ma czasu na ćwiczenia czy czytanie materiałów, gdyż tyle jest do opowiadania o sytuacji w Polsce. Okazuje się, że Gunnar czytał o tym co nieco w trakcie pobytu u rodziny w Beitostølen, gdy norweskie gazety raz na jakiś czas publikowały felietony dziennikarzy polskiego pochodzenia.

12 miesięcy później (w kwietniu 2018 roku) w wadliwy sposób dokonany został wybór piętnastu członków nowej Krajowej Rady Sądownictwa. Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej uznało, że wybór jest niezgodny z konstytucją oraz z nowymi przepisami uchwalonymi przez parlament, ponieważ w skład krajowej Rady muszą wchodzić również sędziowie Sądu Najwyższego, o co nie zadbano. Od tego momentu jedną z najważniejszych kwestii, która będzie się przewijać w polskich serwisach informacyjnych, staje się nieujawnienie przez marszałka Sejmu list poparcia do nowej Krajowej Rady Sądownictwa. Zrodziło się poważne podejrzenie, że instytucja ta została upolityczniona, a partia rządząca złamała dotychczas obowiązujące zasady wyłaniania jej członków.

Kilka miesięcy później komisarz UE do spraw praworządności Věra Jourová nakazała zawieszenie polskich zmian w prawie przez Trybunał Sprawiedliwości UE, jednak mimo to w Polsce zatwierdził je prezydent Andrzej Duda.

Do końca lipca 2018 roku trwał nabór sędziów do Sądu Najwyższego. Wybranych zostało trzynastu ławników z rekomendacji Senatu, w którym większość ma partia rządząca. Środowiska prawnicze kwestionują ten wybór, ponieważ kandydaci mają zbyt niskie kwalifikacje, a przy wyborze mogły zostać popełnione błędy. W sprawie wyboru nowych sędziów wypowiedział się między innymi przewodniczący Państwowej Komisji Wyborczej, który ostrzegł, że obsadzony niezgodnie z konstytucją Sąd Najwyższy nie będzie mógł w wiążący sposób stwierdzić ważności wyborów powszechnych.

Rok później rozpoczął się kolejny proces nowelizacji ustawy o Sądzie Najwyższym. Projekt przewidywał między innymi zaostrzenie odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów oraz przyznanie prezydentowi prawa powołania pierwszego prezesa Sądu Najwyższego przed upływem kadencji prezydenckiej. Chaos powstały wokół spraw związanych z ustrojem sądownictwa nie pozostał w dalszym ciągu obojętny organom unijnym. Komisja Europejska ogłosiła, że weszła w kolejną fazę badania całej sprawy, gdyż w jej ocenie Polska nie wypełniła swoich traktatowych zobowiązań wobec wspólnoty. Cała procedura – mimo ignorowania jej przez polski rząd – postępowała i w ostateczności w listopadzie 2019 roku Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł, że przepisy te mają być ocenione przez polski Sąd Najwyższy.

Po tym wyroku Sąd Najwyższy stwierdził między innymi, że Krajowa Rada Sądownictwa nie jest organem bezstronnym oraz niezależnym od władzy ustawodawczej i wykonawczej, a Izba Dyscyplinarna zaproponowana przez prezydenta nie jest niezawisłym sądem w rozumieniu prawa unijnego. Dodatkowo na pamiętnym posiedzeniu 23 stycznia 2020 roku Sąd Najwyższy podjął uchwałę w sprawie orzeczeń wydanych przez sędziów powołanych z udziałem nowej Krajowej Rady Sądownictwa. W uchwale sąd stwierdził, że składy sędziowskie są nienależycie obsadzone i, co najważniejsze, w pewnych przypadkach orzeczenia takich składów mogą zostać wyeliminowane z obiegu prawnego przy zastosowaniu środków zaskarżenia.

Po tej uchwale nastąpiła dość niespotykana sytuacja, która zmieniła niepisaną, obowiązującą w kraju od lat zasadę zachowania elementarnego szacunku i powagi dla wyroków sądowych przez osoby wypowiadające się o nich publicznie. Otóż na konferencji prasowej minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro ogłosił: „Sąd Najwyższy procedował z rażącym naruszeniem prawa i jego »tak zwana uchwała« nie powoduje żadnych skutków prawnych”. Odpowiadając na pytanie dziennikarzy o możliwe konsekwencje prawne wobec sędziów, poinformował, że nie wyklucza ich wyciągnięcia.

Gdy skrót tej konferencji oglądałem później w internecie, nie mogłem wyjść z podziwu, że ta sama teoria, wokół której prawie 20 lat temu powstała ta partia, dziś jest na tyle żywa, że na oczach wszystkich realizuje się jej główne założenie dotyczące zawładnięcia całym wymiarem sprawiedliwości.

Patrzącemu z boku na cały ten chaos statystycznemu obserwatorowi bardzo ciężko jest się zorientować co do kolejności następujących po sobie faktów. Następnie, nawet gdyby dało się je uporządkować, to bez wątpienia zrozumienie całego zagadnienia może wymagać dogłębnej analizy prawnej i zapewne przeciętny obywatel z reguły nie poświęca czemuś takiemu swojego czasu. To z kolei sprawia, że osiągnięcie przez partię rządzącą swojego celu, czyli przejęcia i opanowania wymiaru sprawiedliwości tak, aby nie stanowił już żadnej przeszkody do dalszych działań politycznych, okazało się dość proste.

Oczywiście takie przejęcie nie odbyło się bez żadnych konsekwencji dla obywateli. Z uwagi na to, że obsadzenie sądów powszechnych przez upolitycznioną Krajową Radę Sądownictwa zostało dokonane z naruszeniem prawa, przeciętny obywatel też niestety mógł to odczuć. Dla przykładu można przytoczyć trzy sprawy.

W marcu 2018 roku w Cerekwicy Starej w środkowej Polsce doszło do zbrodni, która wstrząsnęła Polską. 22-latek Eryk J. zamordował swoich przyszłych teściów i zranił matkę swojego dziecka, która była w ciąży, oraz jej siostrę. Rok później sąd skazał mężczyznę na karę dożywotniego pozbawienia wolności oraz pozbawił go praw publicznych na okres 10 lat. Obrona od razu zapowiedziała odwołanie i w sądzie apelacyjnym próbowała podważyć wyrok sądu pierwszej instancji ze względu na to, że został orzeczony przez skład sędziowski powołany przez upolitycznioną Krajową Radę Sądownictwa.

Inna sprawa rozegrała się w jednym z sądów apelacyjnych po wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach, gdzie obrona na tej samej zasadzie wniosła o unieważnienie wyroku w sprawie rozwodowej. Również obrona działająca w imieniu kierowcy skazanego w pierwszej instancji za prowadzenie samochodu pod wpływem narkotyków wniosła o unieważnienie wyroku, gdyż został on wydany przez skład sędziowski wadliwie powołany przez tę samą upolitycznioną Krajową Radę. W maju 2022 roku takich spraw podważających status sędziowski jest już w całej Polsce ponad sto!

*

Koniec roku 2019 postanawiam w dużym stopniu poświęcić na edukację. Zgłębiam zagadnienia dotyczące drugiej wojny światowej i Holocaustu, a także fenomen zawładnięcia dużą częścią Europy przez nazistów w tamtych czasach. Równie często sięgam do norweskich opracowań na temat kształtowania się ustroju samej Norwegii oraz staram się czytać powieści obyczajowe tutejszych pisarzy.

Śniegu na południu kraju nie ma w tym roku wcale, a prognozy na styczeń i początek lutego również nie napawają optymizmem. Trudno – chociaż z drugiej strony można było się tego spodziewać, skoro cały świat twierdzi od dawna, że następuje globalne ocieplenie.

Siedząc z książką w fotelu, często przypominam sobie ciekawe rozmowy z Gunnarem w centrum Oslo. Gdy rozmawialiśmy o sądach, nie omieszkałem wspomnieć o swoich przypuszczeniach na temat funkcjonowania norweskiego sądownictwa. Nie mając w tamtym czasie żadnego w tej dziedzinie doświadczenia, mogłem bazować tylko na informacjach zasłyszanych lub wyczytanych. Gunnar, widząc jednak moje rozterki, wyszedł z całkiem rozsądną i przyzwoitą propozycją. Potwierdzając moje założenia, że norweskie sądownictwo jest niezawisłe i niepodatne na jakiekolwiek naciski, namówił mnie, abym sam się o tym przekonał.

Znaleźliśmy wspólnie sprawę z zakresu prawa pracy, która idealnie nadawała się do rozpatrzenia w sądzie. Kilka miesięcy później siedziałem już w jednej z sal sądowych Indre Østfold politistasjon w Askim, domagając się od byłego polskiego pracodawcy dopłaty za zaniżone stawki godzinowe. W sądzie oczywiście wygrałem, gdyż strona przeciwna ewidentnie naruszyła prawo pracy, jednak ja, traktując sprawę wyłącznie jako pewnego rodzaju eksperyment, rzeczywiście na własnym przykładzie mogłem obserwować funkcjonowanie norweskiego sądownictwa.

I pomyśleć, że w legislacji tego kraju nie została zawarta – tak jak w wielu krajach europejskich – zasada legalizmu działania władz publicznych, chociaż i tak jest ona respektowana. Nie ma również typowego sądu konstytucyjnego, który wyznaczałby ramy stosowania konstytucji. Powszechnie w świecie prawniczym uznaje się za wadę choćby brak konkretnie sprecyzowanych zagadnień w samej konstytucji, ale mimo to z egzekwowaniem prawa w Norwegii nie ma poważnych problemów.

Jednak rozsądek nakazuje działać i dlatego w obliczu rozwoju populizmu w krajach takich jak Polska czy Węgry norweska komisja sądownicza jesienią 2020 roku wyszła z propozycjami zmian (Den tredje statsmakt – Domstolene i endring). Przedstawiono do konsultacji społecznych koncepcję zapewnienia ochrony norweskiemu sądowi najwyższemu oraz sądom odwoławczym i rejonowym, a także samym sędziom poprzez zmianę konstytucji.

Gdy w kwietniu 2021 roku ukazał się kolejny ranking Rule of Law Index na temat kondycji systemów sądowniczych na świecie, okazało się, że wcześniejszy raport komisji sądowniczej trafnie zdiagnozował pewien problem. Na sto dwadzieścia osiem zbadanych państw świata pierwsze miejsce zdobyła Dania, a Norwegia, wykazując pewne wady w procesie orzekania, uplasowała się na miejscu drugim.

To oczywiście sytuacja o wiele lepsza niż w Polsce czy Egipcie, które znajdują się daleko poza pierwszą dziesiątką i w ciągu ostatnich 5 lat całkowicie straciły niezależne sądownictwo. Ranking Rule of Law Index potwierdził jednak, że procesy sądownicze w Norwegii są bardziej skomplikowane i wolniejsze niż w Danii, a w ich trakcie obywatel ma mniejsze poczucie praktycznego zbliżenia się sądu do sprawy i jej trafnego rozpoznania. Dodatkowo trend ten zaczyna się stawać tradycją.

Nie ma najmniejszego powodu, aby się do tego przyzwyczajać. Norweski wymiar sprawiedliwości powinien być wzorem. Zwłaszcza w czasach nasilania się ekstremizmu na świecie. Kierunek działań komisji sądowniczej wydaje się słuszny. Komisja zaleca usprawnienie rozpatrywania odwołań w sądach apelacyjnych, ponieważ są one dalekie od dokonania całkowicie nowej oceny spraw. Wskazuje jednocześnie na problem traktowania spraw w pierwszej instancji jako rundy próbnej, a co za tym idzie, nierozpatrywania spraw na najniższym możliwym poziomie.

Moment rozważania zmian w norweskim wymiarze sprawiedliwości w samym środku pandemii koronawirusa, która wzmagała negatywne procesy na świecie, był niewątpliwie odpowiedni. Niestety tematyka ta nie do końca interesuje norweskich polityków. Wrażenie, jakie można było odnieść, obserwując debatę publiczną, wskazywało na to, że większość z nich zajęta była wszystkim oprócz wymiaru sprawiedliwości. A przecież tylko on jest narzędziem, które docelowo zagwarantuje przetrwanie państwa prawa i wszystkich jego współczesnych wartości.

W tym zakresie rok 2021 jest kolejnym z rzędu rokiem, w którym również w wymiarze sprawiedliwości kontynuowana jest ABE-reforma (reforma odbiurokratyzowania i lepszej efektywności). Ta wprowadzona w roku 2015 reforma mająca zwiększyć efektywność działania instytucji państwowych zakłada dalsze cięcia wydatków na sądownictwo aż do roku 2023. I chociaż w roku 2021 wymiar sprawiedliwości został dodatkowo dofinansowany, aby zlikwidować problemy wywołane pandemią, to jednak wciąż brakuje otwarcie podejmowanych działań zmierzających do tego, by dorównać Danii.

„Dziś sędziowie – jutro Ty” to nazwa demonstracji, które odbywają się pod koniec roku 2019 w mniej więcej dwustu polskich miastach – w tym tych największych, jak Warszawa, Wrocław czy Kraków. Organizatorami demonstracji były Amnesty International, Komitet Obrony Demokracji i Front Europejski. Popierały je także inne stowarzyszenia związane z sądownictwem i wszyscy razem 18 grudnia 2019 roku sprzeciwili się złożonemu przez partię Prawo i Sprawiedliwość projektowi „ustawy represyjnej” lub „kagańcowej” (jak ją nazywają media), która miała za zadanie dyscyplinować sędziów realizujących listopadowy wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

W protestach wzięli udział zarówno politycy oraz osoby publiczne, jak i zwykli obywatele. Protestował również represjonowany sędzia Igor Tuleya, który w bardzo emocjonalnym wystąpieniu zwrócił się do tłumu przed gmachem parlamentu: „Gdyby nas kiedyś zabrakło, mówcie swoim dzieciom, że były kiedyś wolne sądy”. Wyświetlony został krótki film z udziałem polskiej pisarki i laureatki Nagrody Nobla Olgi Tokarczuk, która przekazała wyrazy wsparcia dla sędziów. Przemawiało również wiele innych osób.

Niemal tego samego dnia Biuro Analiz Sejmowych wydało opinię, że zapisy projektu ustawy represyjnej są niezgodne z prawem unijnym, a wcześniej negatywną opinię na ten temat wydali Sąd Najwyższy oraz dziekani wydziałów prawa polskich uniwersytetów. Do ustawy odniósł się także rzecznik praw obywatelskich Adam Bodnar, który podkreślił: „są to rozwiązania wprowadzające nieakceptowalne […] instrumenty ingerowania w niezawisłość sędziowską oraz wolność słowa i zrzeszania sędziów”. Dodał również, że projekt zwiększa wpływ ministra sprawiedliwości na sądownictwo, a zmniejsza w nim udział samorządu sędziowskiego.

Rok później niebędąca sądem Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego bezprawnie uchyliła immunitet sędziemu Igorowi Tuleyi. Powodem takiej decyzji staje się jego legalne działanie w śledztwie sprzed czterech lat, dotyczące jednego z posiedzeń polskiego Sejmu. Gdy Tuleya zezwolił na rejestrację uzasadnienia swego orzeczenia przez media, stał się obiektem ataku władzy. Po decyzji Izby Dyscyplinarnej mówił: „Jest realna możliwość, że na 8 lat pójdę do więzienia”.

Dużo wcześniej natomiast opinię publiczną obiegła głośna sprawa innego sędziego (Pawła Juszczyszyna), który po wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w jednej z prowadzonych przez siebie spraw apelacyjnych, postanowił sprawdzić, czy sędzia sądu pierwszej instancji spełnia wymogi niezawisłości sędziowskiej. W tym celu wezwał dyrektora kancelarii Sejmu pod rygorem skazania na karę grzywny, aby ten przekazał do sądu utajnione listy poparcia kandydatów do Krajowej Rady Sądownictwa. Wobec sędziego zostało wszczęte postępowanie dyscyplinarne i został on zawieszony w obowiązkach służbowych przez nominowanego przez ministra sprawiedliwości prezesa sądu Macieja Nawackiego.

Pogłębiający się nowy kryzys wokół sądownictwa znów ogarnął całą Polskę. W Warszawie 11 stycznia 2020 roku odbył się Marsz Tysiąca Tóg, w którym uczestniczyły polskie środowiska prawnicze i sędziowskie, wspierane przez sędziów i adwokatów z około dwudziestu europejskich krajów – w tym między innymi z Norwegii. W sprawie marszu wypowiedział się premier polskiego rządu Mateusz Morawiecki, który określił protestujących jako „wyszkolonych przez komunistycznych poprzedników i przez nich ukształtowanych”.

Politycy rządzącej prawicowej partii w wielu podobnych komentarzach powielali wypowiedź premiera, nie zważając chociażby na to, że w marszu brał udział na przykład sędzia Bartłomiej Przymusiński, który studia prawnicze rozpoczął w roku 1995, a aplikację sędziowską w roku 2000. W wywiadach udzielanych później mediom dziwił się on tego typu wypowiedziom, ponieważ z komunizmem właściwie nie miał do czynienia.

W lutym, po wcześniejszej wizycie w Polsce, o forsowanych przez rząd propozycjach ponownie wypowiedziała się wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej Věra Jourová, stwierdzając, że może być już za późno, aby ratować polskie państwo prawa. W wywiadzie dla magazynu „Der Spiegel” podkreśliła, że ustawa dyscyplinująca sędziów „nie jest już tylko celowym zabiegiem wobec pojedynczych czarnych owiec, ale bombardowaniem całego obszaru”. Oznajmiła również, że to nie reforma, lecz zniszczenie.

Kilka miesięcy później, po wysłuchaniu w Parlamencie Europejskim raportu na temat praworządności w Polsce, komisarz ponownie wyraziła swoje zaniepokojenie i podkreśliła, że wobec pogarszającej się sytuacji „wyjściem może być ścisłe powiązanie wypłat unijnych funduszy z respektowaniem unijnych standardów”. Najwyraźniej tego typu opinie nie zmartwiły polityków rządzącej populistycznej prawicy, gdyż jeden z jej liderów, Przemysław Czarnek, w maju 2020 roku określił wybór nowego, kojarzonego z partią, prezesa Sądu Najwyższego jako coś zupełnie normalnego i potwierdził w swej wypowiedzi teorię głoszoną przez partię od lat: „Zło w Sądzie Najwyższym broni się jeszcze ostatnimi drgawkami […]. Wiele już zrobiliśmy i to jest ostatni bastion, też już praktycznie zdobyty”.

Premier Mateusz Morawiecki 29 marca 2021 złożył do Trybunału Konstytucyjnego wniosek, aby ten orzekł o wyższości polskiej konstytucji nad prawem unijnym w kwestii wcześniejszych działań Unii Europejskiej odnośnie do polskiej praworządności. W pięcioosobowym składzie pod przewodnictwem Stanisława Piotrowicza Trybunał Konstytucyjny orzekł 14 lipca 2021 roku, że traktat o UE jest w praktyce niezgodny z polską konstytucją. Jest to orzeczenie sprzeczne z wcześniejszą decyzją Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, która ewidentnie wskazała, że prawo unijne ma pierwszeństwo przed prawem polskim (w tym konstytucją) i Polska nie może powoływać się na sprzeczność tych dwóch porządków prawnych.

Jednak jeszcze bardziej kuriozalny wyrok wydano 7 października 2021 roku, kiedy to Trybunał Konstytucyjny orzekł, że interpretacja artykułów 1 i 19 traktatu o UE przez TSUE jest sprzeczna z polską konstytucją, jeżeli chodzi o orzeczenia w sprawie niezawisłości sądownictwa. Tym samym nastąpił tak zwany „prawny polexit”, a pojęcie to szybko obiegło całą Europę.

Na wcześniejsze rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady o uzależnieniu mechanizmu wypłaty funduszy europejskich od przestrzegania zasad prawa 16 lutego 2022 roku TSUE oddalił skargę Polski. Organy UE mają tym samym możliwość zablokowania środków europejskich Polsce i Węgrom do roku 2027, jeśli kraje te nie naprawią swoich systemów prawnych.

Często na własny użytek tworzę różnego rodzaju teorie oraz hipotezy i zastanawiam się, czy chęć podporządkowania sobie na przykład wymiaru sprawiedliwości przez jakąkolwiek partię polityczną byłaby możliwa w Norwegii. Czy w kraju, w którym nawet w średniowieczu nie ukształtowała się klasyczna drabina feudalna (tak jak to się działo w większości krajów europejskich), mogłoby komuś przyjść na myśl stworzenie takiego mechanizmu teraz, w XXI wieku?

W wyniku wieloletniej narracji prowadzonej w strukturach partii, jakoby Polska niegdyś została zawłaszczona przez układ interesów, istnieje ślepy pęd w kierunku wyrwania państwa z tego układu. To główna przyczyna wszystkiego, co partia wyrządza wymiarowi sprawiedliwości po roku 2015. Ten pęd widoczny jest nie tylko w samej partii, ale także w różnych środowiskach wpisujących się w partyjną ideologię.

W listopadzie 2011 roku w jednym z programów w telewizji publicznej wystąpił znany polski dziennikarz i podróżnik o kontrowersyjnych poglądach Wojciech Cejrowski. Program poświęcony był zabójstwu w roku 1983 polskiego maturzysty Grzegorza Przemyka, którego dziennikarz był bliskim znajomym. W momencie, gdy rozmowa zeszła na temat sędziów, którzy wydawali kolejne niekorzystne wyroki w tej sprawie, dziennikarz powiedział: „Oni służą tamtemu systemowi. To są te same gęby. Jak ja miałem proces za krytykowanie Aleksandra Kwaśniewskiego […], to sędzią w mojej sprawie była pani, która skazywała robotników z Gdańska za protesty w stanie wojennym, za »Solidarność«. I w wolnej Polsce ta pani jest nadal sędzią. Powinno się ich wszystkich wypieprzyć do kanału. Jednym ruchem ręki, jak pionki z szachownicy. Wszystkich won! Nawet jak któryś był niewinny. Won! Bo to jest stary system! […] Wszyscy won! Ten jeden czy drugi niewinny nie będzie miał pretensji. Bo odejdzie w tłumie innych, brzydkich. Chętnie się zgodzi”.

Zastanawiam się, dlaczego sytuacja w Polsce po roku 2015 skręca tak mocno w kierunku autorytaryzmu. Co sprawia, że wszystko to trafia na wystarczająco podatny grunt, by zniszczony mógł zostać wymiar sprawiedliwości niemal 40-milionowego kraju? Odpowiedzi udzielam sobie kilka, ale jedną z ciekawszych jest z pewnością ta o zbyt słabym ustroju partyjnym, który, co możliwe, ani razu nie funkcjonował w Polsce dobrze. Oprzeć się mogę chociażby na analizach, które wskazują, że populistyczne skłonności polityków mają swoich odbiorców przeważnie tam, gdzie systemy partyjne są słabe, lub też tam, gdzie załamały się w ostatnim czasie.

Możliwe, że to właśnie zjawisko częściowo zauważył jeden ze znanych polskich polityków lewicy Janusz Palikot, który na rok przed wygraniem przez skrajną prawicę wyborów grzmiał z mównicy sejmowej do liberalnej Platformy Obywatelskiej: „Dlaczego Kaczyński i Ziobro nie stoją przed Trybunałem Stanu? Nie zabezpieczyliście państwa w sposób elementarny, na wypadek gdyby tacy szaleni ludzie wrócili do władzy! Tego typu ludzie mogą zrujnować ten kraj!”.

CZĘŚĆ TRZECIA
Protekcjonizm

Rozdział V
Przygotowania do nepotyzmu

Polska, jesień 2005 roku

Siedząc w kawiarence przy moście Uniwersyteckim spoglądam w stronę centrum, by pomiędzy przechadzającymi się dostrzec Łukasza Kolińskiego. Stojący w oddali budynek uniwersytetu zasłonięty jest nieco przez pobliską kamienicę, jednak i tak całe jego lewe skrzydło jest widoczne. Słońce właśnie zaszło i jego promienie nie oświetlają już miasta, powodując, że nawet policzenie osób podążających mostem staje się z minuty na minutę coraz trudniejsze. Biegnący nieuchronnie czas nieubłaganie chowa kontur pięknej budowli w coraz ciemniejszych odcieniach szarości nieba.

Łukasz Koliński idzie niezbyt szybkim krokiem i jego sylwetkę zauważam dopiero wtedy, gdy zaczyna schodzić z mostu. Wtapiając się idealnie w otoczenie, nie przypomina kogoś, kto przysłużył się do wyborczego sukcesu najważniejszej od ponad dwóch tygodni formacji politycznej w Polsce. Poły długiego niemal do kostek czarnego płaszcza, powiewając na lekkim wietrze, odsłaniają grafitowe, lekko błyszczące nogawki spodni oraz podszycie z jasnymi elementami materiału. Gdy dochodzi bliżej i zamierza przejść po pasach widoczny kołnierz białej koszuli z czarnym krawatem nie pozostawia złudzeń, że to on.

Biorę drugi już łyk piwa i poprawiam swój czerwony krawat, aby mieć całkowitą pewność, że wszystko jest w porządku. Łukasz, dochodząc do budynku i widząc mnie w środku przez szybę, kiwa ręką na powitanie i chwyta za klamkę. Spędzając w kawiarence około pół godziny i opróżniając po jednej dużej szklance złotego trunku, omawiamy kilka istotnych spraw przed jednym z pierwszych powyborczych zebrań. Nasza partia wbrew oczekiwaniom całego kraju (a przede wszystkim polityków, licznych komentatorów, dziennikarzy i chyba nas samych) wygrała wybory parlamentarne.

Idąc w mroku uliczkami centrum miasta, docieramy przed bramę siedziby partii na placu Solnym, przy której ścienna tablica zmieniła barwy, logo oraz nazwiska parlamentarzystów. Zamieniamy kilka słów z krzątającymi się przed bramą działaczami i po chwili wchodzimy na górę, gdzie korytarz i większość otwartych biur wypełnione są po brzegi ludźmi.

Atmosfera zwycięstwa jest wszechobecna, wypełnia wszystkie pomieszczenia i przenika każdego, kto się tu zjawił. Wyczuwam jednak – czego można było się domyślać – sporą niepewność związaną z wygraną, która z jednej strony ucieszyła całe środowisko, ale z drugiej strony stała się też niemałym problemem. Dziś wyraźnie to widać, gdy po trwających kilka tygodni rozmowach liderów partyjnych z potencjalnym liberalnym koalicjantem nie wynegocjowano porozumienia i słynna powyborcza współpraca PO-PiS legła w gruzach.

Mamy zatem mniejszościowy rząd z premierem, którym jest drugoplanowy polityk Kazimierz Marcinkiewicz. Lider partii Jarosław Kaczyński wskazał go na premiera, aby zabezpieczyć zwycięstwo wyborcze swojemu bratu Lechowi w wyborach prezydenckich. Lech Kaczyński mógłby bowiem przegrać, gdyby chwilę wcześniej premierem został jego brat bliźniak. Wyborcom to mogłoby się nie spodobać.

Zebranie przebiega dość nerwowo. W oczach niektórych działaczy widzę niepewność, pretensje i bliżej nieokreślone oczekiwania, których istotę poprzez formę wypowiedzi trudno mi dokładnie odgadnąć. Dochodzę zatem do wniosku, że gdzieś w zaciszu tutejszych gabinetów nie ustają konkretne rozmowy w sprawie spijania śmietanki, na którą liczne grupy działaczy w ostatnim czasie nabrały chęci. Jednocześnie łatwo zrozumieć, że każdy niepokoi się o to, jaki kierunek obierze partia w następnych miesiącach oraz jak długo to wszystko się utrzyma.

Osobiście się cieszę, że i ja przyczyniłem się do tego wyborczego sukcesu w roku 2005. Miejsce na liście wyborczej, chociaż dość odległe, jednak zapewniło mi bardzo dobry wynik. Wiadomo, że nie kandydowałem po to, by dostać się do Sejmu, ale by w pełni zaistnieć politycznie. Pierwsze wybory, w które tak mocno i osobiście się zaangażowałem, dla ambitnego 25-latka to wydarzenie niezwykłe.

Sala obrad jest przepełniona. Wiele osób stoi na korytarzu, nasłuchując dyskusji i ustaleń. Siedzę przy ścianie i sam już nie wiem, czy w takiej atmosferze mogę w ogóle czegokolwiek oczekiwać od partii w zamian za zebranie głosów na listę. Wnioskuję po chwili, że raczej nic nie udałoby mi się uzyskać, zwłaszcza gdyby w grę miało wchodzić jakieś stanowisko. Obecnych tu osób jest zbyt wiele, aby partia wszystkich zaczęła obdarowywać posadami. Przez chwilę przychodzi mi do głowy nawet pomysł, żeby skupić się na rozmowach o otwarciu na przykład filii biura poselskiego w moim miasteczku, ale nawet i co do tego jestem sceptyczny, więc myśl ta odpływa w nieznane. Postanawiam jednak odbyć jakąś zakulisową rozmowę w późniejszym terminie i w tym samym momencie dostrzegam jeden z trików, który stosuje prowadzący zebranie, aby przetrzymać działaczy w niepewności.

Zebranie prowadzi nowo wybrany poseł Dawid Jackiewicz, który będąc do niedawna wiceprezydentem miasta, wchodząc do parlamentu, wywalczył sobie awans i znacznie przyspieszył swą polityczną karierę. Obok mnie w lekkim ścisku siedzą działacze z całego województwa, którzy próbując się koncentrować na omawianych punktach, często zatrzymują wzrok na starym drewnianym wieszaku uginającym się od kurtek, stojącym w rogu sali, który mocno się przechyla. Poseł, przechodząc do najważniejszej kwestii zebrania, mówi:

– Niech nikt z was nie myśli i nie nastawia się na to, że obejmie jakieś stanowisko w radzie nadzorczej którejkolwiek spółki skarbu państwa, jak choćby w KGHM Polska Miedź. Nasza partia co prawda wygrała wybory, ale wszystkie kroki kadrowe musimy robić z największą starannością, by nie zostać posądzonym o łamanie procedur.

– Aż tak są ostrożni? – pytam raczej retorycznie działacza siedzącego z mojej lewej strony, uśmiechając się.

– Na to wychodzi – odpowiada.

Ostrzeżenia tego typu wydają mi się trochę dziwne. Tym bardziej że przecież spółka miedziowa KGHM Polska Miedź, będąca jedną z największych na świecie firm tego typu, to rozbudowany kombinat spółek, który zawsze stanowi jeden z głównych obiektów przy zatrudnianiu działaczy partyjnych na intratnych stanowiskach.

Nieco później dociera do mnie, że faktycznie sytuacja wymaga tego, aby partia była bardzo ostrożna w sprawach kadrowych. Po to wygrywa się wybory, aby zmieniać Polskę, a nie rzucać się na różne stanowiska i posady. Wystarczy, że będziemy po prostu cierpliwie czekali i rozwijali kariery polityczne, a reszta sama przyjdzie w odpowiednim czasie.

Lato 2006 roku

Gdy pod koniec lata następnego roku sytuacja w partii jest już mniej przewidywalna, zakończoną właśnie karierę studencką staram się zwieńczyć jakimś wyraźnym, niezapomnianym wydarzeniem. Skupiony wciąż na dalszej drodze do wymarzonego świata polityki, oddaję się też relaksowi. Gorący koniec sierpnia sprawia, że oddalone o niecałe 200 kilometrów Karkonosze odwiedzam drugi raz.

Nigdy nie pamiętam, ile to już razy wszedłem na ich najwyższy szczyt, Śnieżkę. Obojętnie, czy to lata 90. czy pierwsza dekada XXI wieku, za każdym razem, gdy wspinam się na ten szczyt, wnętrze znajdującego się na górze schroniska wydaje się ponadczasowe. Uwielbiam te góry, gdyż są dość łatwe do przejścia wszerz i wzdłuż, nawet podczas jednego długiego weekendu. Ich drugiej części nie znam aż tak dobrze, ale za to spod Śnieżki szedłem już chyba każdym szlakiem.

Najciekawsze wydają się wyjścia z Karpacza Górnego, ponieważ na samym początku obowiązkowo odwiedzam kościółek z Vang (Świątynia Wang), który jest w rzeczywistości starym norweskim drewnianym kościółkiem z XIII wieku, uznanym za najstarszy drewniany kościół w Polsce. Ten jedyny w swoim rodzaju wykonany bez użycia gwoździ unikat w tej części Europy został tu przeniesiony w XIX wieku z Norwegii przez malarza Johana Christiana Dahla w ciekawych okolicznościach. Aż trudno uwierzyć, że ludność gminy Vang, chcąc wybudować sobie nowy kościół, najprawdopodobniej odsprzedała mocno zniszczony zabytek malarzowi, który wówczas był profesorem sztuki w Dreźnie. W roku 1841 kościołek został więc przetransportowany do Niemiec dla pruskiego króla Fryderyka Wilhelma IV. Ostatecznie w wyniku dalszych ciekawych perypetii konstrukcja trafiła właśnie tu, na południe Polski (na tereny, które wówczas należały do Niemiec).

Sierpniowe górskie wypady się kończą i powoli widać też koniec sprzyjającej im aury, która teraz zaczyna przypominać o zbliżających się politycznych wyzwaniach. Nadchodzi początek września i luźna letnia atmosfera ustępuje miejsca napięciu, bo coraz intensywniejsze przygotowania do lokalnego wyścigu wyborczego nabierają tempa.

Bieg wydarzeń nakazuje nieuchronnie powrócić do przedwakacyjnych ustaleń z zebrań powstałego właśnie lokalnego komitetu naszej partii. Miasteczko wreszcie się go doczekało, a moja w tym zasługa jest bardzo istotna. Nie obyło się oczywiście bez ciężkich i długich rozmów z pokoleniem dawnych działaczy Solidarności, walczących niegdyś na tym terenie z systemem komunistycznym, którzy ostatecznie weszli do partii. Niemniej współpraca z nimi nie zapowiada się źle i wiele wskazuje na to, że wspólnie stworzone listy wyborcze przyniosą realne korzyści.

Czas upływa i podejmuję się próby poszukiwania reszty kandydatów oraz podtrzymuję rozmowy z tymi, którzy wyrazili już zgodę na udział w wyborach. Odnoszę wrażenie, że wszystko toczy się szybko, i właśnie zbliżający się koniec roku 2006 wymusza na nas wykonywanie czynności wynikających już nie tylko z samych rozmów z kandydatami, ale i z innych obowiązków wpisanych w kalendarz wyborczy.

Jako sekretarz partii mam też sporo obowiązków biurowych, polegających na pisaniu i redagowaniu licznych dokumentów, co zajmuje mi bardzo dużo czasu – o wiele więcej, niż się spodziewałem. Robienie tego wszystkiego dodatkowo pochłania prywatny czas, ale teraz, gdy życie studenckie i tak dobiegło końca, nie czuję, abym cokolwiek tracił bezpowrotnie.

Gdy zdarzają się dni tak absorbujące, niekiedy mam poczucie, że tego typu nieodpłatne czynności zabierają mi jednak zbyt wiele czasu, ale wiem dobrze, że i tak muszę to wszystko dopiąć, by machina wyborcza ruszyła. Narastająca częstotliwość zebrań komitetu jest bardzo męcząca intelektualnie, szczególnie gdy jego członkowie mają zbyt wiele do powiedzenia. Jako osoba sporządzająca również protokoły, muszę skrzętnie wszystko notować, by oddawały one dokładny przebieg wydarzeń.

W tym samym czasie dochodzi do tragedii. Dowiaduję się, że moja mama nie żyje. Spada to na mnie niespodziewanie. Mama właściwie nigdy nie miała szczęścia w nieformalnym związku z moim ojczymem. Rozstała się z nim kilka miesięcy po okresie wyjątkowo spokojnych między nimi sporów. Następnie, popadłszy w depresję, pewnego ranka niestety popełnia samobójstwo. Zostałem więc sam. Bez rodziców i rodzeństwa, ponieważ zawsze byłem jedynakiem. Trochę mi zajmuje podźwignięcie się po tej tragedii oraz nieuchronna przeprowadzka w okolice centrum miasteczka.

Mam już 26 lat i jestem w pełni samodzielny. Zamykam ten rozdział, zdając sobie sprawę z tego, że ostatnie piętnastolecie po okrągłostołowych przemianach było dla wielu polskich rodzin równie ciężkie – i to nie tylko z powodów politycznych. Lata te to najbardziej nieprzewidywalna epoka w tym kraju chyba od drugiej wojny światowej. Wykuwana z trudem demokracja, która nastała, zaskakując niemal wszystkich, w połączeniu z nieustającymi politycznymi targami rzuciła cały naród na głęboką wodę, w ocean niepewności, a liczba kamizelek ratunkowych była niestety ograniczona. Takie realia złamały wiele związków, karier, a nawet istnień.

Gdy zatem siedzę w czterech ścianach swego nowego miejsca zamieszkania, mam wielkie pragnienie budowania partii, która uwolni ten kraj od tego typu traum i trudnej przeszłości.

Tuż przed samymi wyborami samorządowymi z różnych przecieków, które docierają z kilku okolicznych powiatów, dowiaduję się, że w partii doszło do bardzo ważnego spotkania z powołanym kilka miesięcy temu nowym wojewodą. Spotkanie odbyło się w atmosferze konfliktu, a szefowie struktur partyjnych domagali się od wojewody, aby ten podjął stanowcze działania w kierunku „pchania do przodu” wszystkich ważnych lokalnie spraw. Nigdy nie lubiłem tego określenia, ale skoro wszyscy w partii namiętnie go używają, to i mnie się udzieliło.

Podczas spotkania domagano się przede wszystkim zapoczątkowania oczekiwanych zmian kadrowych w wielu instytucjach, gdyż działacze zgodnie odnoszą wrażenie, że ta tematyka pozostaje głęboko uśpiona. Domagano się inicjatywy wojewody związanej z początkiem wymiany ludzi na stanowiskach komendantów policji, szefów lokalnych oddziałów Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, żądano zmian na stanowiskach w sanepidzie oraz w inspektoracie weterynaryjnym. Dodatkowo wzywano wojewodę, by zaczął wywierać naciski na zmiany personalne w prokuraturach.

Do tej pory rzeczywiście nikt nie chce się do tego zabrać, a wiele osób wcale się nie dziwi temu, że cały proces przejęcia władzy w kraju przebiega tak mozolnie (o ile nawet nie stoi w miejscu), skoro wygrana w wyborach parlamentarnych nadeszła tak jakoś z zaskoczenia. Nie wydaje mi się, żeby partia w stu procentach była na nią przygotowana. Przecież dosłownie przed chwilą zakończyły się konkursy na wojewodów. Chociażby to świadczy o tym, że wszystko robi się z największą starannością, aby nie być posądzonym o szybkie przejęcie aparatu państwa i obsadzenie go swoimi ludźmi.

Konkursy na wojewodów… jak to zabawnie brzmi. Chyba nigdy wcześniej żadna władza czegoś takiego nie stosowała. Ale może to i dobrze, gdyż zagwarantuje, że stanowiska te obsadzone zostaną przez fachowców. Pamiętam doskonale, kiedy na jednym ze spotkań struktur wojewódzkich rok temu omawiane były zapisy „manifestu politycznego” partii z 2003 roku, dotyczące właśnie spraw kadrowych, gdzie jeden z nich mówił o ewentualnych konkursach na wojewodów. Do dziś przed oczami mam sekretarza ówczesnego zebrania, który odczytywał pismo z Warszawy o „konieczności ustalenia kryteriów kompetencyjnych dla osób na różnych stanowiskach – w tym wojewodów i wicewojewodów”. Czytał o tym, że takie osoby mają zdać odpowiedni egzamin, a instytucją, która je przygotuje i przeprowadzi, będzie Krajowa Szkoła Administracji Publicznej. Już wtedy wszystkim wydawało się to dziwne, ale dla dobra partii każdy to akceptował.

Na drugi dzień w stosie partyjnych dokumentów odszukuję „manifest polityczny”, gdyż temat ten nie daje mi spokoju. Dokładnie go kartkuję, odnajduję fragmenty, które odnoszą się do spraw kadrowych, i w końcu znajduję ten, który przykuwa moją uwagę: „Chcemy odpowiedzieć na tę wielką potrzebę, wręcz głód prawa i sprawiedliwości […], chcemy stworzyć siłę polityczną, zdolną do przeprowadzenia głębokich zmian w taki sposób, by nie naruszyć tego, co jest dorobkiem ostatniego dziesięciolecia […] oraz nie zdezorganizować codziennego życia obywateli, którzy oczekują od państwa stabilizacji”.

Wydaje mi się to bardzo rozsądne i myślę, że tego typu zapisów dotyczących procedury przejmowania władzy nie widziałem jak dotąd nigdzie indziej. Nie słyszałem również o tym, aby kiedykolwiek inna formacja polityczna tak ostrożnie podchodziła do tych kwestii. Z pozoru więc dziwne konkursy na wojewodów nie są zatem aż tak wielkim absurdem. Należy przecież być ostrożnym, szczególnie po tych straconych dla Polski latach po ostatnich rządach lewicy. Gdy afera goniła aferę, a skok na instytucje państwowe odbył się na niespotykaną skalę, nie ma się co dziwić, że nasza partia chce inaczej – uczciwiej.

Z kolejnego zapisu, który ukazuje się moim oczom, wyczytuję, że ustawa o radach nadzorczych w spółkach skarbu państwa zostanie zniesiona, ponieważ stały się one miejscem targów politycznych oraz pełnią funkcję synekur dla działaczy i ich rodzin, a także umożliwiają przekazywanie za bezcen majątku państwowego w ręce prywatne.

Jesień 2007 roku

Polskę ogarnęła seria afer na Pomorzu z udziałem wicepremiera rządu Andrzeja Leppera, który został aresztowany za korupcję. Wkroczenie do akcji służb antykorupcyjnych niestety przyspieszyło podjęcie decyzji przez braci Kaczyńskich (prezydenta Lecha i premiera Jarosława) o samorozwiązaniu parlamentu. Jarosław Kaczyński objął stanowisko premiera po utracie zaufania do swojego partyjnego poprzednika Kazimierza Marcinkiewicza. Decyzja o rozwiązaniu parlamentu zapadła rok po wyborach wygranych przez partię.

Nadchodzące wybory są tematem naszego spotkania partyjnego jesienią 2007 roku. W pewien deszczowy wrześniowy dzień jestem zmuszony do przygotowania wszystkich formalności w związku z wizytą wojewody. Gdy zebranie się rozpoczyna i nawiązuje się dyskusja o różnych kwestiach formalnych, niemal każdy działacz, widząc, że partia jest w głębokim kryzysie, zaczyna poważnie naciskać na sprawy kadrowe i personalne. Jednocześnie wyciągane są na wierzch różne inne sprawy, które oczekiwały na załatwienie ostatnimi miesiącami. Jedną z nich jest problem z jakimś zakładem produkcyjnym, który od dłuższego czasu zanieczyszcza okoliczne środowisko, a jeden z działaczy mówi, że sprawa ta zostałaby rozwiązana już dawno temu, gdyby partia zatrudniła kogoś „swojego” na stanowisko szefa sanepidu. Kto inny przy końcu stołu żąda wręcz, żeby wreszcie ktoś w imieniu partii zrobił porządek kadrowy nawet w straży pożarnej, a także we wszystkich jednostkach podległych władzom miasteczka.

Gdy inna osoba zaczyna naciskać, aby w końcu usunięto komendanta policji z uwagi na to, że jest on dawnym komunistycznym szpiegiem, rozumiem już beznadzieję sytuacji stworzonej przez całą strukturę partyjną na przestrzeni wielu miesięcy. Atmosfera tak bardzo zgniła, ponieważ wszystkie te sprawy rzeczywiście zostały zaniedbane, a dodatkowo teraz uporządkowanie ich wydaje się zupełnie niemożliwe.

Odczuwam psychiczny dyskomfort, ponieważ – jako że posiadam stały kontakt ze strukturami wojewódzkimi partii – może się zdarzyć, że to na mnie częściowo spadnie odpowiedzialność za te wszystkie zaniechania. Wreszcie jedna z działaczek, Danuta, zwraca się do mnie podniesionym głosem z bezpośrednim zarzutem:

– A co pan zrobił, żeby mi załatwić pracę? Ja jestem aktualnie w takiej samej potrzebie jak każdy inny bezrobotny działacz! Partia musi zacząć o nas dbać, bo inaczej to wszystko się rozleci!

Gdy po dwóch dniach przyjeżdża wojewoda i spotyka się z mediami oraz władzami miasta, domyślam się, że późniejsze spotkanie z partyjną strukturą będzie dla niego tym z rodzaju najtrudniejszych. Wojewoda zasypywany jest lawiną roszczeń charakterystycznych dla małomiasteczkowej polskiej mentalności.

Po wysłuchaniu serii pytań i pretensji informuje on nas wszystkich o niespotykanych jak dotąd setkach mniejszych lub większych spraw na terenie całego województwa oraz dziesiątek tysięcy w całym kraju. Każda lokalna struktura partii czegoś chce, a władze nie są już w stanie tego wszystkiego nawet rejestrować, a co dopiero uruchamiać procedury administracyjne, by to rozwiązać. Po wojewodzie widać, że sam już raczej odlicza dni do końca swojej pracy na tym stanowisku i przyjechał tu prawdopodobnie tylko po to, aby stwarzać pozory, że coś robi.

Ponad miesiąc później wraz z działaczami śledzimy w telewizji wieczór wyborczy. O godzinie dwudziestej, gdy ogłaszany jest wynik, ogarnia nas wszystkich smutek i coś jeszcze, czego w gruncie rzeczy można się było spodziewać, ponieważ nasza partia ponosi sromotną klęskę, a kolejny rząd stworzy nasz liberalny konkurent, Platforma Obywatelska, z którym dwa lata wcześniej współpraca się nie powiodła.

Zima 2007–2008

Do Wrocławia przyjeżdżam przed godziną pierwszą. Aby być tu punktualnie, musiałem wyjechać co najmniej dwie godziny wcześniej i pokonać samochodem dość długą trasę, która dodatkowo usiana jest niespodziankami zimowej aury. Częste mrozy oraz szron pokrywający asfalt na wielu odcinkach drogi (szczególnie w miejscach zacienionych), jak zwykle zaskakują drogowców i jest to każdego roku stały element codziennego życia w Polsce.

Na drugi koniec miasta dojechać nie jest łatwo, ponieważ najpierw trzeba zacząć je objeżdżać od północy, a następnie, zmierzając w kierunku jednej z zachodnich dzielnic, przejechać wieloma zakorkowanymi i częściowo oblodzonymi ulicami. Pod koniec 2007 roku obwodnica tej ponad sześćsettysięcznej aglomeracji jest tematem wielu spekulacji, gdyż dopiero ma powstać, a termin jej ukończenia i oddania do użytku nie jest jeszcze znany.

Przejeżdżając przez główną bramę instytucji, do której przyjechałem, rozglądam się za dogodnym miejscem parkingowym jak najbliżej głównego wejścia. Siedząc we wciąż uruchomionym samochodzie, ostatni raz przeglądam notatki, które sporządziłem kilka dni temu, aby powtórzyć sobie wszystkie zagadnienia na tę ważną rozmowę kwalifikacyjną. Wiem, że ma być łatwo i szybko, gdyż takie otrzymałem niedawno wytyczne, ale biorąc pod uwagę własne doświadczenie, nigdy nie jestem pewien takich obietnic.

Wchodzę do budynku i docieram do drzwi z napisem „Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Gabinet Dyrektora”. Instytucja ta została utworzona w roku 1994, kiedy Polska rozpoczęła negocjacje o wstąpieniu do Unii Europejskiej.

Zagadnienia, z których będę przepytywany, nie są trudne, ponieważ miałem je kiedyś na studiach. Gdy patrzę na te dwa pytania z zakresu administracji publicznej i ze znajomości spraw regulujących rolnictwo (mające pojawić się na rozmowie), to ostatecznie myślę, że nie będzie źle. Przekazano mi, że tego mam się właśnie nauczyć, więc się nauczyłem. Reszta będzie grą przypadku, a może żadnego przypadku nie będzie, skoro to ja mam wygrać ten konkurs.

Czekam chwilę i przekraczam próg gabinetu. Drzwi się zamykają i podaję rękę Zbyszkowi, który, będąc dyrektorem tej instytucji, jest zarazem moim partyjnym kolegą. Staramy się zachować jak najwięcej powagi w tej sytuacji, gdyż w tym miejscu jesteśmy w relacjach nie koleżeńskich, lecz zupełnie służbowych. Po przejściu do formalności i stworzeniu atmosfery konkursu (wydawać by się mogło, że głównie ze względu na siedzącą obok protokolantkę) padają znane mi wcześniej pytania, na które odpowiedzi udzielam niemal śpiewająco. Na koniec uśmiechamy się do siebie, ściskamy ręce na pożegnanie i wychodzę z pomieszczenia.

Wszystko przebiegło pomyślnie i jestem już pewien, że będzie zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami. Przebiegiem rozmowy jestem podekscytowany i jednoczenie zachwycony tym, że działalność partyjna przynosi realne korzyści.

Dociera do mnie także fakt, że przecież jeszcze niedawno przez ponad miesiąc gorączkowo sprawdzałem strony internetowe wszystkich rządowych agencji, siedząc przed komputerem niemal codziennie. Porównując ze sobą powołania nowych szefów i śledząc sytuacje w kierownictwach ministerstw, tworzyłem nawet zestawienia, aby wyrobić sobie realny pogląd na sprawę.

Gdy nasz polityczny konkurent – Platforma Obywatelska – wygrał wybory do parlamentu i utworzył rząd z Polskim Stronnictwem Ludowym, szybko zabrano się do czyszczenia instytucji z naszych ludzi, prawdopodobnie po to, żeby nie popełniać tych samych błędów co my. Błyskawiczne czystki ogarnęły więc w pierwszej kolejności resorty, a następnie przyszła pora na agencje rządowe. Sprawdzając tempo tego procesu, faktycznie zaczynałem wątpić, czy zdążę zostać przyjęty na to stanowisko.

Upływają trzy tygodnie i z początkiem roku 2008 pojawiam się w terenowym oddziale Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, gotowy do objęcia urzędniczych obowiązków po wygranej procedurze konkursowej. Pracę rozpoczynam w momencie, gdy dla działaczy partyjnych w całym kraju panująca już atmosfera powszechnych zwolnień jest absolutnym koszmarem. W partii panika, której nie da się uspokoić – jest dosłownie jak wielka kula śniegowa staczająca się po stromym zboczu. Wszyscy obawiają się o swoją przyszłość i widzą ją tylko w ciemnych barwach.

Na wojewódzkich zebraniach partyjnych widać nieuchronny postęp w zwalnianiu poszczególnych osób przez nowe władze z państwowych instytucji, spółek i urzędów. W kolejnych miesiącach za każdym razem kto inny informuje o tym, że został skądś zwolniony, i jednocześnie całe środowisko obiegają podobne informacje. Czystki mają naprawdę ogromną skalę, a rozczarowanie polityką naszej partii jest tak wielkie, że ludzie powoli zaczynają myśleć o odejściu.

Niektórzy wchodzą w lokalne i regionalne układy z nową władzą w celu zachowania stanowisk i wpływów, a w strukturach są wtedy określani mianem zdrajców i sprzedawczyków. Wielokrotnie słyszę w prywatnych rozmowach, że nadmierna ostrożność i niespotykana jak dotąd taktyka przy obejmowaniu przez nasze ugrupowanie władzy w ostatnich dwóch latach były zgubne. Prawie wszyscy mówią wprost, że błędem było poleganie na tak zwanej kulturze politycznej i działanie poprzez stwarzanie pozorów uczciwości zamiast stanowczego i bezwzględnego postępowania w stosunku do oponentów politycznych.

Na samym końcu fali tego powszechnego rozgoryczenia przychodzi też kolej na mnie. Wiosną dowiaduję się, że umowa o pracę nie zostanie mi przedłużona, ponieważ niestety nie pasuję już do tej instytucji. Nie szukam nigdzie pomocy, gdyż nikt mi już jej udzielić nie może – nawet Zbyszek, który z funkcji dyrektora został odwołany przed dwoma miesiącami.

*

Gdy wiosna rozpościera swe piękno po całym kraju, zamiast pogrążać się w codziennej rozpaczy, decyduję się na podróż w nieznany mi rejon świata zwany Norwegią. Od Bogusia, który jest moim dobrym znajomym, otrzymuję ciekawą propozycję, aby towarzyszyć mu w miesięcznym pobycie w Brandval w gminie Kongsvinger na południu tego kraju. Mam jednocześnie możliwość sobie dorobić i poznać inną kulturę. Wyjazd ten okazuje się strzałem w dziesiątkę, ponieważ zdejmuje ze mnie cały dotychczasowy stres i niepokój będący wynikiem partyjnych i urzędniczych doświadczeń.

Po przylocie na miejsce wydaje mi się, że trafiłem do jakiejś innej krainy, która nie rządzi się zwyczajnymi zasadami, jakie zna świat, ale funkcjonuje tak jakby w innym wymiarze. Widać to na każdym kroku, począwszy od nastawienia miejscowej ludności przez codzienne funkcjonowanie tego państwa w niemal każdym obszarze aż po przepiękne krajobrazy oraz przyrodę.

Spędzając miesiąc w tej innej rzeczywistości i wykonując sezonową pracę, mam okazję do przemyśleń i analiz oraz sposobność wyciągnięcia bardzo daleko idących wniosków. Maj w tym północnym kraju jest też miesiącem szczególnym, bo jego pięciomilionowa społeczność obchodzi swoje święto narodowe.

17 maja (dowiedziawszy się wcześniej, że jednak nie możemy tego dnia pracować), siedzimy przed telewizorem i podziwiamy niezwykłą uroczystość, podczas której rodzina królewska wychodzi na balkon pałacu w Oslo i stojąc przez długi czas, pozdrawia cały kraj. W tym samym czasie wszędzie widać udzielającą się wszystkim radosną atmosferę przenikającą wszystko dookoła – nawet tu, na wsi. To niesamowite – mówię do znajomego – a on, śmiejąc się, przewiduje, że w Polsce nigdy tak nie będzie.

Z Norwegii wracam z pięknymi wspomnieniami, a po tygodniu znów wkręcam się w partyjne tryby i dopasowuję do nowej roli. Roli opozycjonisty.

Jesień 2012 roku

„Małą Moskwę” odwiedzam kilka lat później. To niemal dwustutysięczne miasto na południowym zachodzie kraju swój przydomek zyskało jeszcze w czasach komunistycznych, w latach 60. i 70., ale nawet dziś pozostaje on aktualny i często można go usłyszeć. Dzieje się tak szczególnie teraz, gdy za sprawą melodramatu o tym samym tytule o mieście ponownie zrobiło się głośno.

Stworzony przez polskiego reżysera Waldemara Krzystka film pokazuje Legnicę, do której przyjeżdża młody żołnierz wraz ze swoją żoną, by trafić do największego sowieckiego garnizonu wojskowego we wschodniej Europie. Film ten bardzo dobrze oddaje tamte dawne czasy i jest przypomnieniem trudnej polsko-sowieckiej historii.

Legnica przez prawie pół wieku odgrywała znaczącą rolę w europejskiej przestrzeni politycznej i wojskowej. Wynikało to z faktu stacjonowania w mieście sztabu Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej, dowództwa 4 Armii Lotniczej i jednego z najliczniejszych w Polsce garnizonów, a w latach 1984–1990 Naczelnego Dowództwa Zachodniego Teatru Działań Strategicznych. Wojska radzieckie do swojej wyłącznej dyspozycji zajęły około tysiąca dwustu różnego rodzaju obiektów zlokalizowanych na terenie miasta, co stanowiło ponad 30 procent jego przedwojennej zabudowy. Ostatnia grupa wojsk opuściła Legnicę 16 września 1993 roku (4 lata po upadku żelaznej kurtyny).

Do zabytkowego pałacu zajętego kiedyś przez Rosjan wchodzę z kilkoma innymi samorządowcami spotkanymi przy wejściu. Ma się w nim odbyć bardzo ważne partyjne wydarzenie. Głośne rozmowy, które towarzyszą wszystkim przy okazji takich zjazdów, kreślą jak zwykle różne ciekawe scenariusze na przyszłość. Połowa drugiej kadencji wciąż rządzącego krajem naszego liberalnego wroga, Platformy Obywatelskiej, to czas, kiedy w naszych szeregach pozostali już tylko sami ideowi działacze, którzy potrafią czekać wiele lat, aż kiedyś przyjdzie przesilenie i moment na odzyskanie w Polsce władzy.

Wielu z nich działa politycznie w swoich gminach i miasteczkach, pracując w różnych instytucjach niezwiązanych z sektorem państwowym. Wszyscy cierpliwie czekają na decydujące potknięcie rządzącej ekipy, które może być wreszcie tym ostatecznym punktem zapalnym prowadzącym do przejęcia władzy.

Od jakiegoś czasu w strukturach widoczne jest pewne podekscytowanie, gdyż wciąż żywa jest sprawa ujawnienia przez gazetę „Puls Biznesu” tak zwanych list wstydu z udziałem polityków konkurencji. Na listach tych znajduje się około czterystu osób z całej Polski będących działaczami partii oraz członkami ich rodzin, które zajmują eksponowane państwowe posady w urzędach administracji publicznej, agencjach rządowych i państwowych spółkach. W ciągu kilku ostatnich lat do ich kieszeni trafiły grube miliony złotych, co bulwersuje opinię publiczną.

Po ujawnieniu przez gazetę tego skandalu przewodniczący naszego klubu parlamentarnego zapowiada walkę z tymi i podobnymi patologiami oraz ogłasza powstanie projektu partyjnego pod nazwą „Uczciwe zasady”, którego twarzą zostaje pretendujący już do objęcia w przyszłości funkcji ministra skarbu państwa nasz wrocławski poseł Dawid Jackiewicz.

W tym niezwykle ekscytującym spotkaniu uczestniczy kilkudziesięciu samorządowców z całego regionu. Spotkanie ma charakter zamknięty i przeznaczone jest tylko dla osób pełniących z rekomendacji partii funkcje publiczne. Są zatem burmistrzowie, prezydenci miast, szefowie różnych instytucji w samorządach oraz radni wszystkich szczebli samorządu – w tym ja jako radny rady powiatu. Przemieszczając się z dużego wysokiego holu o starej wzorzystej podłodze do pomieszczenia będącego kameralnym miejscem spotkań, myślę sobie, że rzeczywiście miejsce to zostało trafnie wybrane przez władze partii.

Ustawione w rzędach krzesła w złotym kolorze, o oparciach z czerwonego aksamitu, pasujące do dywanu i gustownie dobranych obrazów wiszących na ścianach, sprawiają wrażenie, jakby odbywały się tu niezwykle ważne posiedzenia.

Kilka minut po ustalonej godzinie rozpoczęcia spotkania z pomieszczenia obok wychodzi prezes partii Jarosław Kaczyński i szybkim krokiem podchodzi do mównicy. Wszyscy samorządowcy wstają i witają go gromkimi brawami, a niektórzy wręcz zapominają, że jest to spotkanie robocze, dlatego reagują jak na oficjalnym wiecu wyborczym. Prezes szybko daje zebranym wyraźne znaki, aby opanowali emocje i usiedli. Wcześniej nie był przez nikogo zapowiadany, gdyż jest tu dziś w całkiem innej roli, a zatem nie ma potrzeby, by go oklaskiwać. Zajmujemy szybko swe miejsca i słuchamy kilku-dziesięciominutowego przemówienia, które ma na celu uporządkowanie ważnych spraw partyjnych i omówienie planów politycznych.

Kaczyński jest całkowicie wyluzowany i widać wyraźnie jego całkiem inne nastawienie niż w wypadku ogólnopolskich konwencji, podczas których musi trochę robić za swoistego politycznego showmana. Jest doskonałym mówcą, więc daje szczegółowe instrukcje i pozwala sobie od czasu do czasu na niekonwencjonalne zachowania i sformułowania. Pod koniec przemówienia – w celu wyraźnego podkreślenia przekazu – odnosi się do sprawy zawładnięcia instytucji państwowych przez aktualnie rządzących krajem.

W kilkuminutowym wywodzie przestrzega nas przed taktyką, jaką stosuje nasz obecny wróg polityczny. Daje do zrozumienia, że my jako krystalicznie czysta prawica powinniśmy się wystrzegać poczynań, w których najpierw celowo tworzy się problem, a później w blasku fleszy się go rozwiązuje.

Aby konkretnie zobrazować sens swojego przekazu, Kaczyński opowiada dowcip:

„Przychodzi Żyd do Rabina i mówi:

– Rabinie, ratuj! Mieszkam w jednym, małym pomieszczeniu z żoną i ósemką dzieci. W tej małej izbie śpimy, gotujemy i załatwiamy swoje potrzeby. Jest nam bardzo ciężko. Co robić?

Rabin pomyślał i powiedział:

– Wstaw tam jeszcze kozę i przyjdź za dwa tygodnie.

Żyd posłuchał, przyprowadził kozę i zamieszkali z nią. Po dwóch tygodniach przychodzi i mówi:

– Rabinie, teraz to już jest tragedia! Nie dość, że nie ma miejsca, to jeszcze ta koza… Co robić?

– Wracaj do domu – mówi Rabin – wygoń z domu kozę i przyjdź za dwa tygodnie.

Żyd posłuchał, wygonił kozę i przychodzi po dwóch tygodniach. Rabin pyta:

– No i jak jest teraz, Żydzie?

– Nooo… teraz to jest wspaniale!”

Dowcip wywołuje salwę głośnego śmiechu odbijającego się od wszystkich ścian i krążącego przez kilka dobrych sekund po całym wysokim pomieszczeniu ze sklepieniami pokrytymi licznymi malowidłami. Gdy śmiech powoli ustaje i wszyscy zebrani milkną, poszczególni działacze uświadamiają sobie treść przekazu. Mamy być nie tyle czyści jak łza (gdyby przyszło nam kiedyś ponownie wygrać wybory), ile wręcz nieskazitelni.

Po zakończeniu przemówienia przychodzi czas na podejście do głównego gościa, uściśnięcie mu ręki, zrobienie sobie pamiątkowego zdjęcia i wymianę kilku zdań. Wieczorem w atmosferze ogromnej motywacji i podekscytowania wracam do domu, a po drodze jeszcze raz w głowie odtwarzam sobie usłyszaną anegdotę prezesa. Wygoń kozę…

Rozdział VI
Efekt chęci zawłaszczenia państwa

Klimat wsi południowej Norwegii w ten specyficzny dla niej wrześniowy czas daje możliwość odprężenia się i zrelaksowania podczas podziwiania widoków, nawet jadąc samochodem. Z uwagi na trwające wciąż żniwa, które w zależności od regionu zaczynają się o różnych porach, krajobraz wygląda naprawdę ciekawie. Przez długi odcinek trasy można zobaczyć złociste połacie świeżych ściernisk po skoszonym właśnie zbożu, podczas gdy dosłownie za moment łany zboża sprawiają wrażenie, jakby czekały na żniwa w nieskończoność. Można się więc tylko domyślać, że jest to spowodowane częstotliwością opadów oraz być może ukształtowaniem terenu, który wysycha przed żniwami z różnym natężeniem.

Właśnie to widzę, dojeżdżając do mostu Gulli, jadąc z Oslo trasą E16 w stronę Kongsvinger. Mijane po prawej stronie pola w dolinie rzeki Glomma, przywykły już chyba do tego, że bywają lata, kiedy nie zdążą być skoszone na czas. Chcę wcześniej zjechać przed mostem, aby dotrzeć do miasteczka lewą stroną rzeki, ale niestety przez nieuwagę o tym zapominam i zmuszony jestem podążać trasą dalej w tradycyjny sposób. Minąwszy serię rond, przejeżdżam obok dwóch miejskich mostów, a następnie, wyjechawszy z tunelu, kieruję się do trasy numer 2.

Opuszczając miasteczko, podziwiam z daleka twierdzę oświetloną jesiennym już słońcem, która góruje nad nim, pokazując wszystkim swe piękno. Po około 15 minutach, wyłaniając się z cienia przydrożnego lasku, moim oczom ukazuje się Brandval, gdzie miałem okazję pracować 8 lat temu – w tej pamiętnej epoce, kiedy niewiele poza partią mogło mnie zainteresować. Charakterystycznym elementem krajobrazu tej ciekawej miejscowości jest neogotycki biały kościół z XVII wieku z czerwoną wieżą. W końcu dojeżdżam do farmy Steinara i zastaję go przed domem.

Wizytę tę obiecałem sam sobie, gdy tylko zamieszkam w Oslo, uważając, że wtedy przyjdzie moment, aby go odwiedzić. Oczywiście nie przykładałem do tego zbyt wielkiej wagi, gdyż burzliwe początki pobytu w Oslo zdominowały wszystko inne, ale mimo to pamięć jest pamięcią, a o nią w Polsce nauczyłem się dbać szczególnie.

Ciekawa rozmowa schodzi wprawdzie niespodziewanie, ale jednak na różne kwestie polityczne i gospodarcze. Gdy porównuję ze sobą dwa kraje, różnice są dla mnie na tyle wyraźne, że trudno przymknąć na nie oko. Gdy statystyczny niezainteresowany tematyką obcokrajowiec sądzi, że kraj fiordów funkcjonuje tak dobrze tylko ze względu na zyski z ropy naftowej, na końcu i tak zawsze wychodzi na to, że dzieje się tak poprzez wypracowany przez dziesięciolecia model bazujący na ścisłej i stabilnej współpracy wielu sektorów państwa. To także (a może przede wszystkim) system oparty na trwałej umowie społecznej wielu stron, który utrwalił się w demokracji norweskiej na długo przed odkryciem złóż ropy naftowej.

Kończymy rozmowę i gdy Steinar wraca do swych obowiązków, ja pokonuję ponad 100-kilometrową drogę powrotną, przejeżdżając w pierwszej kolejności przez wiszący most w Brandval na drugą stronę Glommy. Gdy wieczorem docieram do Oslo, nie mogę się już doczekać, kiedy usiądę następnego dnia przed domem i zajrzę chociaż na godzinę do internetu, by poszerzyć wiedzę na tematy poruszane ze Steinarem.

Na drugi dzień, znalazłszy ciekawą literaturę, docieram do informacji, z których wynika, że jeżeli chodzi o norweskie spółki skarbu państwa, to kandydaci do ich zarządów dobierani są ze szczególną uwagą, gdyż działają one niezależnie od ministra skarbu. Niezwykle ważne jest zatem, aby na kierowniczych stanowiskach zasiadali prawdziwi eksperci, gdyż chętnych na takie intratne posady znaleźć da się zawsze, a tych właściwych jest niezwykle ciężko. Dowiaduję się ponadto, że bardzo ostrożnie postępuje się tu z prywatyzacją przedsiębiorstw państwowych, a decyzje w tej sprawie podejmowane są przezornie i wynikają z głębokiej analizy poszczególnych spółek. Zdarzyć się więc może, że niektóre spółki mogą zostać sprywatyzowane częściowo lub nawet w całości, jednak wynikać to musi przede wszystkim z ich sytuacji ekonomicznej.

Istnieją przykładowo przedsiębiorstwa państwowe takie jak Posten Norge, które mogłyby zacząć być częściowo prywatyzowane, gdyż ich cele biznesowe zaczynają dominować nad kwestiami państwowymi. Ale są też i takie, jak chociażby spółka energetyczna Statnett, gdzie robi się wszystko, aby utrzymać ją jako wyłączną własność państwa. W toku zgłębiania wiedzy na temat gospodarki Norwegii trafiam także na ciekawe informacje na temat norweskiego funduszu naftowego, będącego dziś przede wszystkim rezultatem wieloletniego doświadczenia finansowego i jego współpracy z budżetem państwa.

Dosłownie po kilku dniach, przygotowując się do tygodniowego pobytu w Polsce, akurat w czasie norweskich ferii jesiennych w roku 2016, sprawdzam w internecie informacje niezbędne przed wylotem. Zbieg okoliczności chce, że trafiam na artykuły opisujące ciekawą serię wydarzeń.

Otóż na konferencji prasowej w połowie tego samego miesiąca premier polskiego rządu Beata Szydło poinformowała opinię publiczną o tym, że „rząd realizuje od samego początku bardzo ambitny program gospodarczy, w którym niebagatelną rolę odgrywają zasoby spółek skarbu państwa”. Wobec tego, że potrzebna jest bardziej transparentna organizacja zapewniająca kontrolę nad spółkami – „na wniosek ministra skarbu państwa Dawida Jackiewicza został uchwalony harmonogram prac, aby ministerstwo do końca roku zostało zlikwidowane”.

Zastanawiam się, o co może chodzić w tej – było nie było – ciekawej argumentacji. Premier twierdzi, że część zadań w zakresie zarządzania spółkami została już wcześniej przeniesiona do kilku innych ministerstw, a obecnie będą trwały prace legislacyjne zmierzające do likwidacji ministerstwa skarbu. Jednocześnie przekaz konferencji jest taki, że minister wywiązał się ze swojego zadania i przedstawił koncepcję likwidacji resortu. Rzekomo odegrał swoją rolę i został odwołany z pełnionej funkcji. W tle tej decyzji pozostają jednak podejrzenia, jakoby minister dokonywał niewłaściwych nominacji na różne stanowiska w państwowych spółkach oraz działał na szkodę państwa.

Okazało się, że miesiąc wcześniej dziennikarskie śledztwo prowadził portal internetowy Onet.pl, który dotarł do wielu działaczy partyjnych twierdzących, że decyzje ministra Dawida Jackiewicza nie podobały się w szczególności prezesowi partii Jarosławowi Kaczyńskiemu. Niektórzy nieoficjalnie mówili, że minister miał odmawiać powoływania do spółek działaczy partii z Warszawy, a bardzo chętnie powoływał swoich z Wrocławia. Już na długo przed dymisją został on przez to nawet usunięty z kierownictwa partii po słowach Kaczyńskiego, który wezwał działaczy do oczyszczenia organizacji z niepożądanych ludzi.

Dymisja ministra była szeroko komentowana w całym kraju i stała się tematem numer jeden przez długi czas. Komentujący ją politycy opozycji szydzili z tego, że partia Prawo i Sprawiedliwość, która przez lata uchodziła za ugrupowanie zapowiadające zaprowadzenie porządku w spółkach skarbu państwa, tak naprawdę zrobiła tam największy bałagan w historii polskiej demokracji. Posłowie mówili o tym, że do sześćdziesięciu sześciu spółek weszli funkcjonariusze Centralnego Biura Antykorupcyjnego, a jedyna „zasługa” ministra to wstawienie do państwowych instytucji swoich kolegów.

Pojawiły się także doniesienia, jakoby skarb państwa poniósł stratę opiewającą na ogromną kwotę 7 miliardów złotych. Jeden z opozycyjnych polityków, Paweł Kukiz, szydził z tego słowami: „Jackiewicz był świetnym ministrem, 7 miliardów poszło w błoto”. Doniesienia te, jak się okazuje, potwierdza „Puls Biznesu”, a komentatorzy zauważają, że rządząca prawicowa partia takimi dymisjami rozwiązuje problemy, które sama wcześniej stworzyła.

Od razu przypominam sobie anegdotę Jarosława Kaczyńskiego z Legnicy z roku 2012, kiedy opowiadał nam o „wygonieniu kozy z domu”. Otóż strategii o tej samej nazwie nauczył się on prawdopodobnie jeszcze za czasów komunistycznych. Wtedy w Legnicy nie domyślałem się oczywiście, że to o nią chodzi. Strategia ta polega na tym, że gdy chce się zapanować nad jakimś obszarem działania, celowo najpierw pogarsza się sytuację. Następnie wprowadza się pozorne działania naprawcze, a mniej ważne dla siebie cele się odpuszcza. Ta strategia doskonale sprawdza się na przykład w negocjacjach i na ogół jest bardzo skuteczna.

W tym samym czasie pojawiły się również inne doniesienia medialne o tym, że skala nepotyzmu i patologii za rządów ministra jest rzeczywiście niespotykana. Wychodzi na to, że doskonale zadbał on o swoich ludzi, których poupychał, gdzie tylko się dało.

W pierwszej kolejności w KGHM Polska Miedź SA zatrudnienie otrzymał jego prywatny adwokat Dominik Hunek, a w radzie nadzorczej Grupy Azoty – wspólnik adwokata Przemysław Lis. Prezesem jednej z największych krajowych spółek energetycznych Tauron został kolega ministra Remigiusz Nowakowski, który był również członkiem rady nadzorczej Orlenu. W zarządzie PZU zasiadł kolejny znajomy ministra, Robert Pietryszyn, który po pewnym czasie zmienił spółkę i został szefem… Lotosu. Pozostałych kilku jego znajomych zasiadało w Totalizatorze Sportowym, spółkach zależnych od Giełdy Papierów Wartościowych, Polskiej Spółce Gazownictwa, Polskiej Grupie Energetycznej, jednej ze spółek zależnych od PGNiG oraz EuRoPol Gazie.

Doniesienia te czytam z zafrasowaną miną, która raz na jakiś czas wyraża dodatkowo ogromne zdziwienie w zależności od tego, jakie informacje przenikają aktualnie przez mój umysł. Na pewno jestem w szoku, i to nie dlatego, że nie spodziewałem się tak ogromnego nepotyzmu w państwowych przedsiębiorstwach ze strony mojego dawnego ugrupowania. Przestałem się łudzić już dawno temu. Szok wywołany jest tylko tym, że takiej skali negatywnych zjawisk nie spodziewałbym się po naszym liderze partii w regionie, Dawidzie Jackiewiczu, który na zebraniach zawsze mówił nam o przejrzystości, gdy dbał o politykę partii w zakresie skarbu państwa, i zawsze uchodził za wzór do naśladowania, gdy był promowany przez jej władze jako ten, który najlepiej zna się na tej specyficznej materii.

Myślami po chwili wracam do Brandval i mojej rozmowy ze Steinarem sprzed kilku dni. Wiem, że gdybym tylko powiedział mu o tym wszystkim, minę miałby podobną do mojej i całkiem możliwe, że tylko uśmiech byłby nieco szerszy. Nie dałby chyba rady przyjąć czegoś takiego bez uśmiechu, ale jednocześnie bez współczucia i pogratulowania mi, że zamknąłem tamten rozdział swojego życia.

*

Zainteresowany sytuacją w Polsce staram się lepiej poznać specyfikę myślenia obecnych polityków prawicy, porównując je do tego sprzed 5 czy 10 lat, kiedy sam stanowiłem pewien element tamtej układanki. Dostrzegany na różne sposoby kontrast w obecnej i dawnej mentalności próbuję zestawić z wieloma faktami dotyczącymi na przykład aktualnej legislacji lub też warunków, które być może partia zastała po poprzednikach. Nie do końca zrozumiałe jest dla mnie to, że tak ostrożny niegdyś czołowy polityk, będący niemal partyjnym zwierciadłem uczciwości, przez które patrzyli wszyscy po objęciu władzy, ma na koncie takie nieprawidłowości.

Przebywając podczas norweskich ferii jesiennych w roku 2016 nad polskim morzem, mam wyjątkową okazję do poczytania lokalnej prasy (szczególnie weekendowych długich felietonów), a także dorywczego oglądania wieczornej publicystyki – chociaż robię wszystko, by akurat telewizji unikać jak ognia. Któryś z kolei czytany tekst opisuje konferencję prasową w polskim parlamencie, zorganizowaną przez Ryszarda Petru – przewodniczącego partii o nazwie Nowoczesna.

Jej lider przedstawia najświeższe wyniki prowadzonej od kilku dni akcji mającej na celu ujawnienie nazwisk osób, które nie posiadając żadnych kompetencji i tylko w wyniku rekomendacji partii Prawo i Sprawiedliwość uzyskały intratne posady w państwowych spółkach oraz instytucjach.

W ciągu kilku dni ujawnionych zostaje prawie sześćset osób z całego kraju, a po szczegółowej weryfikacji ustala się, że dwieście dwadzieścia siedem z nich nie posiada żadnych kwalifikacji do tego, by zajmować swe stanowiska. Najwięcej takich osób uzyskało posady tylko w trzech województwach, a na liście znajduje się nasz partyjny kolega z Dolnego Śląska Krzysztof Skóra, prezes KGHM Polska Miedź SA.

Swoistym antybohaterem ujawniania nazwisk partyjnych działaczy jest dwudziestokilkuletni były szef gabinetu ministra obrony narodowej Bartłomiej Misiewicz, od którego nazwiska pochodzi nazwa całej akcji. Okazuje się bowiem, że wciąż jest on członkiem rady nadzorczej jednej z państwowych spółek, nie posiadając wymaganego prawem kursu dla kandydatów na członków rad nadzorczych, a także nie mając ukończonych studiów wyższych.

Funkcjonująca strona internetowa akcji „Misiewicze” ujawnia ogromną skalę nadużyć, kumoterstwa i nepotyzmu, jakie funkcjonują w instytucjach państwowych od niemal 10 miesięcy po przejęciu władzy przez PiS. Na stronie widnieją nazwiska znanych i mniej znanych osób związanych z rządzącą partią oraz opisane są różnego rodzaju koneksje polityczno--towarzyskie, dzięki którym osoby te w ostatnich miesiącach objęły posady. Są nimi byli posłowie, asystenci posłów, radni, członkowie rodzin oraz znajomi polityków. Media zaczynają wyszukiwać coraz więcej tego typu przypadków i publikują wypowiedzi różnych ekspertów.

Jednej z nich udziela były szef polskiego oddziału Transparency International, twierdząc, że od lat 90. rządzących nazywa się złośliwie urzędem pośrednictwa pracy i łowców posad, a znaczna część ludzi po to właśnie idzie do polityki, aby uzyskać intratną posadę: „Dzieje się tak, ponieważ państwo posiada tysiące kuszących spółek, dobrze opłacanych stanowisk, rad nadzorczych, a historia reform administracji pokazuje, że nikomu nie zależy na budowaniu wysokiej klasy niezależnych ekspertów”.

W październiku 2016 roku trudno już chyba oczekiwać od partii Prawo i Sprawiedliwość przedstawienia zmian w prawie, które zgodnie z zapowiedziami jej akcji „Uczciwe zasady” z przełomu roku 2012 ograniczyłyby patologię w spółkach skarbu państwa. Dziś każdy raczej wie, że po niespełna roku od przejęcia władzy w kraju partia przebiła swych poprzedników dwukrotnie. Ta sama gazeta „Puls Biznesu”, którą cytowali niegdyś politycy partii, odnajduje ponad tysiąc jej działaczy ulokowanych w różnego rodzaju instytucjach państwowych.

Patrząc na słabe systemy polityczne w innych krajach, mieszkaniec Skandynawii może się czuć komfortowo. Jednak nawet w kraju takim jak Norwegia zdarzają się czasem podobne nieprawidłowości, które należy wskazywać. Jedną z cech norweskiego modelu państwa jest neutralność polityczna służby cywilnej. Żeby zagwarantować brak udziału polityków w nominacjach przedstawicieli partii politycznych na wysokie stanowiska w służbie cywilnej, każdy rząd po roku 1909 tej zasady przestrzegał. Był to dobry niepisany zwyczaj. Niestety po ponad 100 latach zostało to złamane – i to aż trzykrotnie – za rządów Erny Solberg.

Pierwszy i drugi przypadek to nominowanie urzędujących ministrów Elisabeth Aspaker oraz Benta Høiego odpowiednio w latach 2014 oraz 2018 na urzędników państwowych. Natomiast trzeci przypadek to nominacja w roku 2020 urzędującego ministra obrony narodowej Franka Bakkego-Jensena na funkcję szefa dyrektoratu rybołówstwa. Ostatnia nominacja wywołała duże kontrowersje i przez polityków partii opozycyjnych była wręcz potępiana. Okazało się bowiem, że nominowany Bakke-Jensen na 10 dni przed złożeniem wniosku o pracę uzgadniał szczegóły swojej nominacji w ministerstwie gospodarki, a następnie kilkakrotnie odmawiał ujawnienia szczegółów sprawy opinii publicznej.

Komentatorzy w debacie publicznej otwarcie krytykowali tę sprawę. Nawiązywali jednocześnie do dwóch poprzednich – z lat 2014 i 2018 – i słusznie zauważyli, że twarde zasady w tej kwestii pod rządami Solberg umarły. Gdy w niektórych krajach europejskich populizm święci tryumfy, norweska demokracja nie może pokazywać słabości. W obecnym 10-leciu to właśnie kraje skandynawskie będą musiały dawać przykład światu, a Norwegia ze swym silnym modelem państwa powinna być przewodnikiem.

Przykład powinien brać przede wszystkim kraj oddalony o 1000 kilometrów na południe, gdzie po roku 2015 trwały działania w kierunku „dostosowania” lub przygotowania innych instytucji do tego, aby też mogły zostać przejęte przez działaczy partyjnych. Jakiś czas później polskie media opisywały schemat zmian dotyczących powoływania władz w Wojewódzkich Funduszach Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.

Partia Prawo i Sprawiedliwość przekonywała, że aby odpolitycznić ten fundusz i wprowadzić oszczędności budżetowe, należy zmienić zasady powoływania kierownictw, sposób wyłaniania rad nadzorczych oraz ograniczyć liczbę członków rad i zmienić system ich wynagradzania. Zmieniła zatem metodę wskazywania kandydatów do rad nadzorczych, tak aby mogły to czynić różne instytucje państwowe. Dzięki temu w rzeczywistości całkowicie podporządkowała sobie fundusze wojewódzkie i przejęła nad nimi kontrolę. W konsekwencji na stu sześciu członków rad nadzorczych i zarządów niemal połowa to członkowie partii związani z ministrem środowiska.

Spędzając jeden z późnych wieczorów na przeglądaniu informacji, dowiaduję się, że prezesem jednego z Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska został mój dawny kolega z młodzieżówki i partii sprzed ponad 10 lat. Miesięczna pensja Łukasza Kolińskiego wynosi około 20 tysięcy złotych. Łukasz znajduje się także wśród dwustu dwudziestu siedmiu młodych działaczy partyjnych, którzy znaleźli się na słynnej liście „Misiewicze”, zweryfikowanych jako nieposiadający kompetencji do zajmowania takich posad.

Dalej wertuję internet i odnajduję też kilku innych dawnych działaczy młodzieżówki z pierwszej dekady XXI wieku, znajdujących się na tej słynnej liście. Poznany na uniwersytecie Piotr Sobala, w którego wszyscy tak byliśmy wpatrzeni, uzyskuje intratne stanowisko prezesa największej państwowej spółki hotelarskiej w kraju – Interferie – a po trzech latach zostaje prezesem jednej z największych specjalnych stref ekonomicznych.

Przecierając oczy ze zdumienia, czytam także ciekawą historię dawnego szefa naszej młodzieżówki Młodzi Konserwatyści. W ostatnim czasie na tapet wzięła go nawet duża ogólnopolska gazeta, ponieważ po otrzymaniu posady w spółce Exatel jako jeden z rekordzistów na słynnej liście zweryfikowanych zarabia kilkadziesiąt tysięcy złotych za pełnienie niezbyt eksponowanej funkcji dyrektora.

Gazeta dotarła także do dokumentacji regulującej warunki zatrudnienia i ujawniła szczegóły jego współpracy ze spółką. Okazało się, że jest on zatrudniony na etat, ale przez to, że ma własną działalność gospodarczą, wszystko odbywa się na mocy umowy o współpracy i poza kodeksem pracy. Dzięki takiemu układowi spółka może mu przyznawać dodatkowe miesięczne wynagrodzenia jako premie. Dziennikarze docierają do jednej z faktur, która jest rozliczeniem takiego dodatkowego wynagrodzenia, i opiewa na kwotę 130 tysięcy złotych, które wypłacone zostają w ciągu zaledwie pół roku.

Kładąc się spać, utwierdzam się w przekonaniu, że państwo polskie w zasadzie nie jest w stanie funkcjonować przejrzyście i uczciwie, w sytuacji gdy istnieje realna możliwość zmiany jasnych od lat reguł tak, by państwową instytucję podporządkować konkretnej osobie mogącej następnie wyciągać z niej nieprzeciętne publiczne pieniądze. To nie może być uczciwe. Najsmutniejsze jest to, że ludzie, którzy w pierwszej kolejności powinni być zainteresowani tym, by wszystko działało sprawnie, wcale takiego zainteresowania nie wykazują.

Czymś niewiarygodnym jest także skala tego zjawiska za rządów mojej dawnej partii oraz podjęcie decyzji i zmian mających na celu błyskawiczne opanowanie instytucji państwowych.

*

Co się stało z PiS od czasu, kiedy uważało się za partię nieskazitelną?

W swej początkowej fazie – w latach 2001–2004 – charakterystyczne dla populistów partyjne hasła odnosiły się wyłącznie do kwestii historycznych. Zapowiedzi pierwszych programów wyborczych z tamtych lat zawierały typowe dla współczesnych autokratów sformułowania typu „odzyskamy państwo” czy „należy zerwać ze starym układem”. W tle tych haseł niemal zawsze kreowana była atmosfera rozliczenia procesów historycznych z przełomu lat 80. i mało kto wówczas myślał o przejęciu gospodarki oraz zastąpieniu jej utartych mechanizmów własnymi.

Wręcz przeciwnie – działacze przekonani byli o tym, że to właśnie ich partia będzie pierwszą jedynie uczciwą i nieskazitelną formacją, która, rozliczywszy przeszłość, wyleczy raz na zawsze cały ustrój. Świadczy o tym także postępowanie władz partii po wygranych wyborach w roku 2005 i jeszcze długo później. Sztandarowym przykładem jest chociażby odejście od zwykłej politycznej formy powoływania wojewodów i próba zastąpienia jej wprowadzeniem procedury konkursowej, trwającej kilka miesięcy.

Program ugrupowania, który przygotowywano przez kilka lat przed rokiem 2005 i na którym zbudowano całą narrację partii oraz jej struktury, zobowiązuje polityków i działaczy do tego, by być nieskazitelnie uczciwym. Jednak taka polityka ich zawiodła (jak się później okazało) i na pewnym etapie poświęcania się dla partii (czując, że ciężko w dalszym ciągu działać pro bono publico) działacze zaczynają oczekiwać w zamian dobrze opłacanych stanowisk.

Jednoczesny ogromny zawód po porażce z roku 2007 i zepchnięcie PiS na 8 lat do roli partii opozycyjnej powoduje, że po ponownym wygraniu wyborów w roku 2015 w partii do głosu doszedł przede wszystkim nurt rewanżyzmu. Zamiast odwołania się znów do starych, choć w rzeczywistości złudnych idei naprawy państwa i oczyszczenia go z nieuczciwości, wygrywają niestety najprostsze metody. Najłatwiej jest przecież przejąć państwowe instytucje, usunąć z nich dotychczasowe kierownictwo i wstawić swoje.

Dokładnie taki schemat działania stosowało Ministerstwo Skarbu Państwa pod kierownictwem ministra Dawida Jackiewicza pod koniec 2015 roku po wygranych przez partię wyborach parlamentarnych. Niemal codziennie na jego stronnie internetowej ukazywały się dziesiątki ogłoszeń w sprawie naboru nowych kandydatów do państwowych spółek. W kolejnych latach postępowanie partii w tym zakresie już tylko się intensyfikowało, a nagromadzenie negatywnych zjawisk nie powodowało chęci wykonania kroku w tył ani nie wywołało refleksji. Rewanż na sprawujących wcześniej przez 8 lat władzę liberalnych poprzednikach z Platformy Obywatelskiej umacniał w partii przekonanie, że teraz „podejmowane przez jej ludzi” tego typu działania są dokonywane w imieniu prawdziwego narodu.

Taka właśnie myśl bardzo długo przewodziła w wypadku jednej bardzo wyrazistej sprawy – wyboru nowego prezesa Najwyższej Izby Kontroli. W listopadzie 2018 roku w Ministerstwie Finansów pojawiły się pierwsze informacje o rzekomych nieprawidłowościach w oświadczeniach majątkowych kandydata partii na to stanowisko, Mariana Banasia, z czasów, gdy był szefem Krajowej Administracji Skarbowej.

W styczniu 2019 roku Centralne Biuro Antykorupcyjne oficjalnie poinformowało, że prowadzi już analizę przed wszczęciem ewentualnej kontroli dokumentacji w tej sprawie – dając do zrozumienia, że coś jest na rzeczy. W kwietniu ruszyła oficjalna kontrola oświadczeń majątkowych kandydata, a pod koniec sierpnia odbyła się w parlamencie debata nad jego wyborem na prezesa Najwyższej Izby Kontroli. Podczas debaty jeden z posłów partii opozycyjnej pytał z mównicy, czy CBA zakończyło już kontrolę, gdyż ta kwestia musi być jasna przed wyborem. W reakcji na to pytanie prowadząca obrady marszałek Sejmu Elżbieta Witek ostentacyjnie wyłączyła posłowi mikrofon i odebrała mu głos, natomiast jeden z posłów partii rządzącej odpowiedział, że wszystkie czynności w tym zakresie zostały już wykonane.

Miesiąc po wyborze Banasia telewizja TVN wyemitowała reportaż zatytułowany Pancerny Marian i pokoje na godziny, z którego opinia publiczna dowiedziała się, że nowy prezes Najwyższej Izby Kontroli jest właścicielem kamienicy, w której znajduje się agencja towarzyska, a on sam ma kontakty ze światem przestępczym.

Dopiero dwa miesiące po emisji reportażu i po roku od pojawienia się pierwszych sygnałów o niejasnościach wokół tej osoby partia przyznała, że jednak popełniła błąd. Kosztem całego zamieszania i w rzeczywistości ślepego uporu partii jest ogólnokrajowa kompromitacja, gdyż najważniejszą funkcję kontrolną w kraju otrzymał człowiek mający kontakty z kryminalistami. Kierownictwo partii żądało jego dymisji, ale na nic się to zdało, gdyż nowo wybrany prezes opublikował oświadczenie, że stał się obiektem rozgrywek politycznych i dlatego do dymisji się nie poda.

Kiedy, mieszkając w Norwegii, raz na jakiś czas przeglądam doniesienia z Polski, nadal chcę wierzyć, że po wielu latach nadejdzie kiedyś taki czas, gdy będzie tam normalnie. Chciałbym, aby powstała siła polityczna, która byłaby w stanie zmienić kondycję ustroju państwa. Ale wiem też, że ogromną przeszkodą w zapoczątkowaniu procesu zmian jest niestety polska mentalność, która, kształtując się w tle negatywnych wydarzeń historycznych, prawdopodobnie takie zmiany uniemożliwia.

Niestety, wraz z przejęciem steru władzy w 2015 roku przez partię Prawo i Sprawiedliwość mocniej ugruntowała się w polskiej mentalności pewna niepokojąca tendencja. Otóż statystyczny obywatel rzadko oddaje się głębszym rozważaniom na temat funkcjonowania państwa. Wszelka etyka czy moralność w tym zakresie niemalże nie istnieją. Powszechne stało się przekonanie, że skoro wszyscy wszystkich i tak na co dzień oszukują, to politycy z telewizji nie mogą być inni. Przeciętny Polak z reguły jest z tym pogodzony, a doszukiwanie się tu uczciwości jest nawet źle postrzegane. Wiadomo przecież, że do polityki nadają się tylko cwani ludzie.

Zjawisko to doskonale rozumie skrajna prawica. W tym kontekście należy się przyjrzeć politykowi, który dzięki niej robi zawrotną karierę. To Daniel Obajtek, który został zauważony w małej gminie Pcim koło Krakowa przez byłego rzecznika PiS Adama Hofmana i przedstawiony Jarosławowi Kaczyńskiemu. Obajtek rozpoczął swą drogę jako działacz lokalny i po niecałych 10 latach zdobył stanowisko prezesa spółki Orlen – jednego z największych państwowych koncernów naftowych w Europie Środkowo-Wschodniej.

Pod koniec stycznia 2021 roku, gdy koncern na polecenie partii przejął szereg regionalnych czasopism grupy medialnej Polska Press, Kaczyński mówił o nim w następujący sposób: „Ma ogromne możliwości, niezwykłą determinację i to coś takiego, co daje Pan Bóg, a co trudno zdefiniować. Aurę, którą wokół siebie tworzy, która pozwala mu ludzi jednoczyć wokół celu, mobilizować”.

Niecały miesiąc później „Gazeta Wyborcza” opublikowała dwugodzinne nagrania rozmów Obajtka z roku 2009, które wstrząsnęły opinią publiczną. Wynika z nich, że jako wójt gminy Obajtek złamał obowiązujący zakaz prowadzenia działalności gospodarczej, przekazywał informacje o przetargach, powoływał się na wpływy oraz brał udział w wykradaniu informacji od konkurencji. Ponadto godził się na wręczanie łapówek, działał na szkodę lokalnej firmy, a także pod przysięgą kłamał w sądzie. Większość z tych czynów spełnia wymogi zwykłych przestępstw, ale opanowana przez Prawo i Sprawiedliwość po roku 2015 prokuratura (mająca wcześniej dostęp do tych nagrań), nawet nie rozpoczęła śledztwa.

Tymczasem Obajtek umiejętnie i bardzo ostrożnie robił zawrotną karierę z poparciem Kaczyńskiego. Po wygranych przez partię wyborach został szefem Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Gdy zauważył, że może na niego spaść odpowiedzialność za wadliwy system informatyczny, przeszedł do spółki energetycznej Energa i naraził ją na wypłatę wielomilionowych odszkodowań. Wtedy wykorzystał zawirowania personalne w Orlenie i za zgodą Kaczyńskiego został jego prezesem.

Sam Jarosław Kaczyński nie oczekuje od Obajtka zbyt wiele i w rzeczywistości jest on mu potrzebny jedynie do uporządkowania kwestii personalnych oraz „przewietrzenia korytarzy spółki” – co podkreśla w rozmowach z politykami obozu władzy. Jednak Obajtek, biorąc na siebie kwestie marketingowe i promocję, w ciągu trzech lat wykreował się na jedną z czołowych postaci obozu władzy i zaczął być nawet wymieniany jako kandydat na premiera.

Od systemu, w którym w gruncie rzeczy bez odpowiedniego wykształcenia i specjalnych osiągnięć każdy może zrobić wielką karierę, aż ciężko oczekiwać uczciwości. Ważniejsza od niej jest bowiem łaska szefa partii rządzącej, który mianuje pojedyncze osoby i nadaje im najwyższą rangę. Wówczas uczciwość zastąpiona zostaje powszechną i bardzo dobrze funkcjonującą w Polsce po roku 2015 zasadą: „Może to i łajdak, ale za to nasz łajdak”.

CZĘŚĆ CZWARTA
Propaganda

Rozdział VII
Skutecznie manipulować

Polska, jesień 2008 roku

Do rynku dochodzę wolnym krokiem, słysząc stukot swoich butów rozchodzący się po fasadach okolicznych kamienic. Idąc wąską uliczką w stronę zabytkowej wieży obronnej wybudowanej w XV wieku, nie słyszę nic poza tym. Wieża, będąca do dziś naturalną wizytówką miasteczka, niegdyś stanowiła część Bramy Głogowskiej i zwana była „więżą kawek” z uwagi na liczne gniazda tych ptaków w otworach murów jej najwyższej części. Przechodzę ciemnym korytarzem pod wieżą, w którym znajdują się zamknięte stare drewniane drzwi, za którymi mieszczą się prowadzące na samą górę schody. Następnie podążam deptakiem do narożnika rynku, myśląc sobie, że o tej porze kilka wieków temu strażnik miejski zapewne wchodziłby już po schodach i przygotowywał do wybicia młotem sygnału pełnej godziny.

Zbliżając się do zachodniej pierzei rynku, ostatni raz poprawiam krawat. Ulice są dziś puste. Nie dlatego, że właśnie kończy się długi weekend, ale ponieważ nadszedł ten ważny dla wszystkich dzień, jakim jest święto odzyskania niepodległości – 11 listopada.

Dochodzę do grupki osób stojących z kwiatami i rzucając krótkie spojrzenie w ich stronę, kiwam głową. Przechodzę dalej obok pocztów sztandarowych i staję przy delegacjach partii politycznych. Podaję wszystkim rękę bez wyjątku, gdyż tego zawsze wymaga kultura polityczna – chociaż, jak widzę, jest tu dziś też kilka osób, które bardzo chętnie bym nawet ominął. Podając im rękę z wahaniem, widzę nieco złośliwe uśmiechy na twarzach. Za to duma bez wątpienia wypisana jest na twarzach moich partyjnych kolegów. Domyślam się już, co może być tego przyczyną, i rzucam cicho jedno pytanie w kierunku dwóch działaczy:

– I jak oceniacie nasz nowy produkt, panowie?

– Wiesz co, Marku? Odbiór jest niesamowity. Po prostu rewelacja – odpowiada jeden.

– Tak jest. Mało kto spodziewał się takiego efektu – przyznaje drugi, unosząc głowę. – Gazeta jest doskonała. O to właśnie chodziło.

W jednej chwili tryumf i zadowolenie spływają po mnie aż do samej ziemi. Wiem, że nie mogło być inaczej z gazetą, której wydanie planowałem przez ostatni rok. A przez ostatni miesiąc pracowałem nad zredagowaniem jej pierwszego numeru. Tworząc większość artykułów, robiąc niemal sam cały skład, korektę oraz odpowiadając za druk i kolportaż, wiedziałem, że efekt będzie zadowalający.

Wydrukowanych zostało prawie dwa tysiące egzemplarzy, które rozeszły się jak świeże bułeczki w piątek, sobotę i niedzielę. Już widzę mieszkańców miasteczka i okolicznych miejscowości siedzących dziś w domach i czytających wnikliwie artykuły ukazujące nasze „kochane lokalne władze” w krzywym zwierciadle.

Tak właśnie miało być. Własne partyjne medium będące kluczem (a nawet wytrychem) do wygrania kolejnych wyborów lokalnych. Jestem zachwycony tym, że odbiór jest prawidłowy, i chyba nawet to po mnie widać, gdyż spojrzenia niektórych osób z boku to zdradzają.

Gazeta opisująca w prześmiewczym i przeważnie negatywnym świetle wszystkie poczynania lokalnej klasy politycznej rzeczywiście planowana była bardzo długo. Jej wydanie skrzętnie dopracowałem, skupiając się na najdrobniejszych szczegółach. Premiera przypadająca na 11 listopada 2008 roku jest celowym związaniem daty święta narodowego z wydaniem partyjnej tuby propagandowej, aby pokazać wszystkim, że tylko my jesteśmy partią, której patriotyzm faktycznie nie jest obojętny. Wiemy przecież, że wszyscy inni – zarówno ci w centrum, jak i ci po lewej stronie politycznej – nie powinni mieć z tym świętem zbyt wiele wspólnego, gdyż nie są godni tego, aby zawłaszczać je dla siebie.

Tylko my – partia Prawo i Sprawiedliwość – mamy prawo nazywać się patriotami i widać to na pierwszy rzut oka. Prawdziwi polscy patrioci, chcący zmieniać ten kraj. Teraz, gdy związałem datę wydania prawicowej gazety ze świętem narodowym, wiem, że wszyscy odbiorą to w ten właśnie sposób.

Nowe numery gazety ukazują się regularnie na przestrzeni kolejnych miesięcy. Gazetę traktuję priorytetowo i siedzi mi ona w głowie bez przerwy. Funkcjonuję na co dzień tak, aby nieustannie planować kolejne artykuły oraz wciąż dopracowywać te już powstałe. Nadzoruję cały proces kreowania następnych numerów, współpracując z kilkoma innymi działaczami partyjnymi, którzy piszą artykuły z różną częstotliwością.

Gazeta ma oryginalną formę, a prosta szata graficzna powinna w pierwszej kolejności zachęcić małomiasteczkowe społeczeństwo do czytania ciekawostek. Styl pisania jest zaczepny i ma za zadanie prowokować. Przesłanie, które wypisane jest na samym dole strony tytułowej, daje do myślenia każdemu, kto weźmie gazetę do ręki. Brzmi ono: „U nas znajdziesz tyl-ko prawdę”.

Zadaniem hasła jest polaryzowanie opinii publicznej do tego stopnia, aby przeciętny czytelnik miał wrażenie, że wszystko to, co piszą tradycyjne media, nie jest do końca prawdziwe. Czytelnik ma być przekonany, że to, co rzeczywiście chce wiedzieć, znajdzie tylko w naszej partyjnej gazecie. Niekiedy nie jestem pewien, czy tak właśnie się dzieje, ponieważ informacje zwrotne docierają do mnie różne. Tak czy inaczej, gazeta za każdym razem schodzi dosłownie na pniu, a każde kolejne wydanie ma większy nakład.

Myślę więc często, że ludzie w takich małych miejscowościach chcą chyba czytać artykuły pisane w oryginalny i bezpośredni sposób na pograniczu prawdy. Wydaje mi się, że lubią plotki i niecodzienne doniesienia na temat okolicy, w której mieszkają, oraz odważne tytuły. Wiedzą przecież, że nie przeczytają tego nigdzie indziej, ponieważ znane od lat lokalne media nie piszą w ten sposób.

Gdy w jednym numerze piszę o „niepojętej arogancji burmistrza”, a w innym o „staroście, który wciąż wierzy w cuda”, dochodzące od ludzi pozytywne informacje tego właśnie dowodzą. Gdy w jednym z numerów gazety pojawia się krótki artykuł o Trybunale Konstytucyjnym rozpatrującym właśnie ważną dla kraju sprawę, jedna z takich informacji potwierdza, że tekst jest prawdopodobnie strzałem w dziesiątkę. Ludzie nie mają bowiem zaufania do państwa, a tym bardziej do sądów.

Odbiór społeczny jest pozytywny, ponieważ, jak wiadomo, w polskich sądach i trybunałach siedzą sędziowie z dawnej epoki, a więc działają wbrew polskiemu interesowi narodowemu. Podobnie pozytywnie odbierane są zresztą inne artykuły, w których piszę o różnych znanych politykach i ich partiach.

Na łamach gazety obrywa się obowiązkowo również głównemu konkurentowi naszej partii, czyli Platformie Obywatelskiej, która rządzi krajem od roku 2007. Ugrupowanie to jest krytykowane na wiele sposobów i często brakuje mi już nawet pomysłów, jak uderzyć w nie kolejnym razem. Krytyka płynie między innymi za bieżącą działalność polityczną, która jest ogromnie frustrująca dla klasycznego wyborcy naszej prawicowej partii, a także za umieszczenie na listach wyborczych polityków związanych z dawnym systemem komunistycznym. Platforma Obywatelska uznaje przecież rezultat negocjacji przy Okrągłym Stole za sukces, podczas gdy zwykły członek partii Prawo i Sprawiedliwość słusznie uważa je za największą polską porażkę.

W kilku numerach gazety zajmuję się także legendarnym przywódcą Solidarności Lechem Wałęsą, z którego szydzę w otwarty sposób, określając go „unikatem nie do podrobienia”, który występuje zawsze w podwójnej roli. Nie widzę powodu, żeby pisać o nim w inny sposób, ponieważ jako zdrajca narodu sam na to zasłużył.

Gdy określam go jako materialistę (sugerując, że zawsze chodziło mu tylko o pieniądze), dostaję pozytywne komentarze i nawet kilku sympatyków partii dzwoni do mnie z gratulacjami, gdyż podoba im się pokazanie słynnego powiedzenia Wałęsy „Jestem za, a nawet przeciw” w odniesieniu do jego chciwości. Niestety sam sobie na to zapracował, ponieważ jego znane powiedzenia zwane wałęsizmami, które przeniknęły do języka potocznego, stawiają go w negatywnym świetle.

Ale gdy siedzę wieczorami przed komputerem, czasem się zastanawiam, czy moje artykuły nie są może zbyt szkalujące.

Jesień 2009 roku

Prawie rok później gazeta jest już w okolicy na tyle popularna, że wywołuje niespotykane poruszenie wśród lokalnej społeczności. Wiele osób czeka na nią z niecierpliwością, a ich przyzwyczajenie do nowych numerów powoduje, że często jestem przez kogoś o to zagadywany. Są także opinie bardzo krytyczne, z tym że – jak mi się wydaje – nie ma ich dużo, a pojawiają się zwykle w sytuacjach, kiedy opisywany jest któryś z lokalnych polityków jakiegoś konkurencyjnego dla nas ugrupowania. Gazeta zdobywa też istotny poklask wśród działaczy wojewódzkich, którzy – wyraźnie zainteresowani inicjatywą – częściej zwracają uwagę na naszą lokalną strukturę.

We wrześniu przyjeżdżam do siedziby partii we Wrocławiu i w biurze poselskim potykam się z jego dyrektorem Krystianem. Jakiś czas temu zostałem asystentem społecznym posłanki do parlamentu Aleksandry Natalli-Świat, co jest dla mnie wręcz milowym krokiem w karierze politycznej.

Krystian tego dnia jest w dobrym humorze, co mnie niezwykle cieszy, gdyż omawiamy właśnie wydanie najnowszego numeru partyjnej gazety, który ukaże się za dwa tygodnie. Tym razem numer ma być jednym z najważniejszych jak dotąd i najobszerniejszym. Propozycja, żeby w ramach działalności biura wydać numer, który ogłosi przeprowadzenie konkursu dla dzieci z okazji kolejnego Narodowego Święta Niepodległości, jest bardzo rozsądna. Widząc popularność gazety na terenie miasteczka i tego, z jakim pozytywnym skutkiem został przyjęty numer premierowy w zeszłym roku, chcemy wpisać posłankę w tegoroczne obchody święta.

Konkurs ma być skierowany przede wszystkim do uczniów szkół podstawowych, którzy wykonają pracę plastyczną związaną z polskim patriotyzmem, a nagrody dla zwycięzców zostaną wręczone podczas oficjalnych obchodów. Oczywiście gościem honorowym będzie posłanka, a ja przy jej boku mam zostać wypromowany politycznie przed przyszłorocznymi lokalnymi wyborami i nieoficjalnie rozpocząć kampanię wyborczą na burmistrza.

Z treści ogłoszenia o konkursie oczywiście nie będzie to wynikało. Nie zostanie też zamieszczona informacja o tym w żadnym innym artykule tego numeru. Niemniej ludzie i tak sami się domyślą znaczenia tego przedsięwzięcia. Dla mnie istotne jest to, że posłanka od dłuższego czasu funkcjonuje już na scenie politycznej i przez to stała się w ostatnim czasie osobą bardzo rozpoznawalną. Robi się o niej z miesiąca na miesiąc coraz głośniej, a w zbliżających się wyborach prezydenckich posłanka ma się w znaczny sposób przyczynić do reelekcji prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego. Jest również wymieniana jako kandydat na przyszłego ministra finansów.

Rok 2009 jest więc tym, w którym już kształtuje się przyszły sztab wyborczy i posłanka jest jedną z najważniejszych w nim osób. Krystian jest z tego wyraźnie zadowolony i doskonale wie, że będąc dyrektorem jej biura, powoli i on zaczyna się pojawiać w centrum uwagi.

Gazeta ukazuje się na miesiąc przed Narodowym Świętem Niepodległości. Koncepcja konkursu plastycznego spotyka się z dość pozytywnym odzewem wśród dzieci, które do końca miesiąca nadsyłają prace plastyczne. Jednocześnie na stronie, obok ogłoszenia skierowanego do dzieci, zamieszczony jest przedruk artykułu skrajnie prawicowej „Gazety Polskiej” zatytułowany Jak przerwać rządy mafii?, opisujący obecny liberalny rząd.

Tuż po kolportażu gazety sam odnoszę wrażenie, że chyba trochę przesadziłem ze stronniczością w tym konkretnie przypadku i mogłoby to zostać uznane nawet za nietakt. Z pewnością niejedna osoba również to tak odebrała. Przez kilka dni rozmyślam na ten temat i jestem tym nieco zmartwiony, niemniej nie otrzymuję żadnej negatywnej uwagi z otoczenia i ostatecznie dochodzę do wniosku, że to nieistotny szczegół.

11 listopada miasteczko odwiedza posłanka Aleksandra Natalli-Świat. Zgromadzenie odbywa się przy pomniku ustawionym na dziedzińcu kościoła. Wszystko jest zaplanowane w najdrobniejszych szczegółach, łącznie z tym, kto ma najpierw przemawiać, w jakiej kolejności składać wiązanki kwiatów pod pomnikiem, a także kiedy i w jaki sposób mają być wręczone nagrody.

Obserwuję przybyłych ludzi i nie mogę mimo wszystko uniknąć wrażenia, że uroczystość jest odbierana czysto politycznie, a każdy z przybyłych wie, że będąca organizatorem gazeta partyjna w dużym stopniu jest stronnicza. Z pewnego względu tak właśnie ma być, ponieważ jest to zapoczątkowanie mojej kampanii wyborczej. Ale z drugiej strony odczuwam pewien psychiczny dyskomfort, gdyż w ewidentny sposób uwikłałem w to dzieci, które chyba raczej nieświadomie wzięły udział w konkursie będącym tylko sprytną zagrywką. Biorę się jednak w garść i przez całą uroczystość zachowuję powagę sytuacji, w żadnym momencie nie dając po sobie poznać zakłopotania.

Wiosna 2010 roku

Wiosną następnego roku posłanka Aleksandra Natalli-Świat zginęła w katastrofie lotniczej w Smoleńsku na terenie Rosji wraz z prezydentem Lechem Kaczyńskim i pozostałymi dziewięćdziesięcioma czterema osobami. Lider partii Jarosław Kaczyński, który stracił w niej swojego brata bliźniaka, po jakimś czasie wprost zaczął oskarżać konkurentów politycznych o doprowadzenie do zamachu. My natomiast, działacze partii, i tak dobrze wiedzieliśmy, że ręce maczał w tym nie tylko ówczesny liberalny premier Donald Tusk, ale także przywódca Rosji, Władimir Putin, z którym katastrofa ta została szczegółowo zaplanowana. W oczywisty sposób prezydent Lech Kaczyński zagrażał przecież strategicznym planom Putina we wschodniej Europie i po prostu trzeba było się go pozbyć.

To tragiczne wydarzenie zmieniło całkowicie PiS i cały kraj, a konflikt polityczny pomiędzy naszą partią a liberałami od tej pory mocno się zaostrzył. Toczył się głównie o tę katastrofę.

Nawet specjalnie się nie zastanawialiśmy, aby dojść do wniosku, że w Rosji wydarzyło się coś co najmniej podejrzanego. Mało kto z działaczy mówił o nieszczęśliwym wypadku. Kierowani emocjami podejrzewaliśmy celowe niedopełnienie obowiązków przez oponentów politycznych prezydenta i tym samym celowe działanie na szkodę państwa. Wszystko to prawdopodobnie mogło doprowadzić do katastrofy i wielu ludzi w to uwierzyło.

Jesień 2010 roku

W wyborczą niedzielę pogoda dopisuje, a ja jestem niemal przekonany, że to właśnie z powodu mojego startu w wyborach. Kilka lat ciężkiej pracy, a przede wszystkim ostatnie dwa lata prowadzenia własnego propagandowego medium spowodowało, że nawet natura zrozumiała potrzebę tego sukcesu. Przez cały dzień łagodna aura z nisko zawieszonym już słońcem sprzyja temu, aby ludzie tłumnie udawali się do lokali wyborczych.

Partyjna gazeta, która w ostatnim czasie stała się niezwykle popularna, dociera regularnie z jasnym i prostym przekazem do okolicznej ludności. Wszyscy dobrze wiedzą, że gdy biorą ją do ręki, mówię do nich ja – ich kandydat na burmistrza. To niezwykłe, że w stosunkowo krótkim jak na okres przedwyborczy czasie, udało się ukierunkować przekaz tak, aby znaczna liczba osób zrozumiała, o co w tym wszystkim chodzi.

Niedziela mija dość szybko. W ciągu dnia nasi przedstawiciele w komisjach wyborczych nieustannie nadsyłają wiadomości, w których informują o bieżącej frekwencji. Niektórzy piszą też o liczbie ludzi przychodzących do lokali wyborczych w tym samym czasie, zwłaszcza po odbywających się w okolicznych kościołach mszach świętych. Taki to już panuje w tym kraju zwyczaj, że po kościelnym, boskim natchnieniu trzeba iść zagłosować. Od lat wszelkie badania opinii publicznej pokazują, że w Polsce regularnie praktykuje około 40 procent wszystkich wierzących. Po Malcie jest to najwyższy wskaźnik w Europie, a jednocześnie 95 procent mieszkańców Polski w roku 2010 deklarowało się jako katolicy.

Wyborcy przychodzą dużymi falami i wyczekawszy się w kolejkach, oddają głosy. Nasi partyjni przedstawiciele w komisjach piszą mi nawet, że ponoć niektórzy szepczą im na ucho, na kogo zagłosują, i często pada moje nazwisko.

Po godzinie siódmej wieczorem (na godzinę przed zamknięciem lokali wyborczych) frekwencja jest już wysoka i sięga niemal 60 procent. Siedzę z innymi działaczami w naszym partyjnym i zarazem solidarnościowym biurze w byłej przychodni lekarskiej i przygotowuję się psychicznie na mające spływać pierwsze wyniki wyborcze. Omawiamy sytuację polityczną i planujemy powyborcze komentarze, których trzeba będzie udzielić mediom, prawdopodobnie jeszcze dziś wieczorem.

Wszyscy jesteśmy zgodni co do jednego. Wykonana w ostatnim czasie ciężka dziennikarska i partyjna praca na łamach gazety musi przynieść efekt. W pierwszej fazie skutecznie dokonano polaryzacji elektoratu, którego prawicowa część raczej trwale opowiada się po naszej stronie. Natomiast w drugiej fazie szeroko promowano moją osobę i dzięki temu jestem już dobrze znany w okolicy. Wychodzi więc na to, że mam duże szanse na uzyskanie dobrego wyniku wyborczego, czym powinno być przynajmniej wejście do drugiej tury wyborów na burmistrza. Wszyscy już wiedzą, że w tych wyborach tak naprawdę liczy się tylko dwóch kandydatów – obecny burmistrz i ja. Pozostałych kilku nie odegra znaczącej roli.

Mija godzina dwudziesta. Lokale wyborcze zostają zamknięte. Atmo-sfera w biurze robi się nerwowa. Pół godziny później przychodzi pierwsza wiadomość, z której dowiaduję się, że, tak jak przewidywaliśmy, będzie druga tura. Spotkam się w niej za dwa tygodnie z obecnie urzędującym burmistrzem, a pozostali kandydaci się nie liczą. Czuję się dosłownie tak, jakbym był w raju, z którego nie mam zamiaru wracać do rzeczywistości. Euforii nie ma końca, gdyż wiemy, że wykonana praca przyniosła znakomity rezultat. Dwa lata konsekwentnego wydawania gazety, ale też dwa lata jazdy na pograniczu wolności słowa. Był to strzał w dziesiątkę również z tego powodu, że w wyborach zdobywam niemal taką samą liczbę głosów jak mój konkurent i wiem dobrze, że bez własnego narzędzia propagandy nie udałoby się tego dokonać. Dla rządzącego miasteczkiem włodarza taki stan rzeczy jest zaskoczeniem.

Mój znakomity wynik wieczorem publikują wszystkie lokalne portale informacyjne, a internauci po raz pierwszy na tak szeroką skalę zalewają sieć morzem komentarzy, życząc mi powodzenia za dwa tygodnie w dogrywce. Radość jest jednak w gruncie rzeczy podwójna, gdyż okazuje się, że dodatkowo zostałem wybrany w skład Rady Powiatu i oficjalnie rozpoczynam aktywne życie samorządowe w naszym miasteczku na całe cztery lata.

Trudno mi uwierzyć, że będę teraz robił to samo co niegdyś mój ojczym. Będę pełnił niemal tę samą funkcję co on 10 lat temu, uczestnicząc w obradach tej samej rady, i możliwe, że za dwa tygodnie w dogrywce przypadnie mi ta sama funkcja burmistrza co kiedyś jemu. Niesamowite – myślę sobie – że taki sukces można uzyskać tylko dzięki wytrwałości w polityce, manipulacji i propagandzie.

Dwa tygodnie później wychodzi kolejny przedwyborczy numer gazety ze specjalnym dodatkiem dla moich wyborców. Kieruję do nich przekaz, który ma mi zagwarantować zwycięstwo w drugiej turze. Poświęcam sporo czasu na pojawianie się w ważnych miejscach i osobiście rozdaję ludziom egzemplarze gazety. Wszystko zapowiada się dobrze, ale widzę, że nie będzie łatwo. Obecny włodarz ma bardzo mocną pozycję w samorządzie i czyjeś zwycięstwo może zależeć od bardzo niewielkiej liczby głosów.

Niestety, moje obawy się potwierdzają i w drugiej turze przegrywam, a mój konkurent okazuje się zaskakująco mocny. Mimo to zostaję radnym i od tej pory mam poważną funkcję polityczną, przez co jestem odbierany jako lider opozycji.

Jesień 2011 roku

Rok po wyborach i półtora roku po katastrofie smoleńskiej – gdy emocje po tym smutnym wydarzeniu są nadal żywe – spotykamy się z działaczami partii w kameralnej sali jednej z naszych miejskich restauracji, ulokowanych w pięknym XIX-wiecznym dworku. Atmosfera w kraju, zamiast się uspokajać, przybiera nawet na sile, a negatywne emocje rozpalają ludzi i nie wiadomo, dokąd to wszystko zmierza. W partii jeszcze bardziej jesteśmy pewni, że wszystko to szyte jest tak grubymi nićmi, że każdy z daleka widzi nieprawidłowości.

W tym newralgicznym okresie podkręcam atmosferę w gazecie i próbuję mocno polaryzować na jej łamach lokalną opinię publiczną, publikując wiele stronniczych artykułów. W restauracji spotykamy się w kilkadziesiąt osób, które przyszły na prezentację filmu o katastrofie pod tytułem List z Polski w reżyserii Mariusza Pilisa. Duża, mogąca zmieścić ponad sto osób sala, idealnie nadaje się do tego typu wydarzeń. Zaciemnione i dobrze wygłuszone pomieszczenie jest sprytnie odizolowane od głównego ciągu komunikacyjnego restauracji oraz jej głównego baru, przy którym zawsze przebywają jakieś osoby.

Biały ekran ustawiony jest w narożniku pomieszczenia.

Premiera filmu odbyła się na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w ubiegłym roku i w związku z tym, że żadna polska telewizja (ze względu na jego kontrowersyjność) nie odważyła się jak dotąd na jego emisję, organizowane są publiczne pokazy takie jak dzisiejszy. Ich gośćmi są osoby wypowiadające się w filmie. Są to przede wszystkim członkowie rodzin posłów naszej partii, którzy zginęli w katastrofie, oraz sympatyzujący z nami prawicowi dziennikarze.

Film jest odważnym, prawie godzinnym materiałem ukazującym wpływy rosyjskiej polityki w Europie Środkowo-Wschodniej na tle katastrofy, a jego ogólne przesłanie sugeruje, że w Smoleńsku mogło dojść do zamachu. Promocję pokazu filmu szeroko nagłośniłem w naszym lokalnym środowisku oraz obowiązkowo w gazecie. W pokazie uczestniczy mąż zmarłej w katastrofie posłanki Jacek Świat, który jest też jednym z bohaterów filmu. Po prezentacji odpowiada na wiele pytań i promuje naszą gazetę, której propaganda na przestrzeni ostatniego roku jeszcze się zaostrzyła.

Musiało się tak stać ze względu na całą atmosferę oraz to, że propaganda jest stałym elementem politycznej narracji partii. Jednocześnie w związku z tym, że przyzwyczaiłem się już do roli propagandysty, publikowane artykuły bardzo często przekraczają granice kultury dziennikarskiej i spotykają się z ostrą krytyką. Mimo wszystko nakłady kolejnych numerów są coraz większe i niejednokrotnie trzeba robić dodruk, gdyż potrzeba stale sięga prawie pięciu tysięcy egzemplarzy. Polaryzacja i polityczna prowokacja trwają więc nieustannie, ale w tym samym czasie wszyscy działacze widzą, że wszystko to jest niezbędnym kluczem do przyszłych wyborczych sukcesów naszej formacji.

Zima 2011–2012

Działalność samorządowa daje mi wiele możliwości nie tylko na polu lokalnym, lecz także krajowym, gdzie czasem również mogę się realizować. Wciąż tworzę gazetę, która po wyborach służy mi w większości do wygłaszania własnych poglądów na różne kwestie.

W lutym 2012 roku uczestniczę w wielotysięcznej manifestacji w Warszawie.

W pochmurny i zimny dzień zbieramy się o pierwszej po południu przy Sejmie na marszu w obronie wolnych mediów, aby wyraźnie zaprotestować przeciwko rządzącym już drugą kadencję liberałom.

Marsze w obronie wolnych mediów to demonstracje środowisk skrajnej prawicy w okresie rządów liberalnej Platformy Obywatelskiej w latach 2007–2015. Nasiliły się po śmierci prezydenta Lecha Kaczyńskiego w katastrofie smoleńskiej. Uczestnicy marszów twierdzili, że rząd zawłaszczał media publiczne, manipulował opinią publiczną oraz inwigilował media prawicowe. Organizatorzy marszów wspierali również pozytywne ich zdaniem reformy Viktora Orbána na Węgrzech, który rządzi krajem już ponad rok.

Ludzie, trzymający różnorodne transparenty, krytykują rząd i obrażają wielu znanych polityków rządzącej konkurencyjnej partii. Za chwilę mają ruszyć spod parlamentu głównymi ulicami miasta na Krakowskie Przedmieście przed pałac prezydencki, gdzie ma się odbyć główna manifestacja. Organizatorami demonstracji są stowarzyszenie Solidarni 2010 powstałe w 2010 roku w wyniku licznych protestów po katastrofie lotniczej w Rosji oraz kluby zrzeszone wokół „Gazety Polskiej”. W tym czasie jestem również przewodniczącym jednego z klubów „Gazety Polskiej” w naszym miasteczku, którego działalność łączę z działaniami lokalnej struktury partyjnej.

Polska od dwóch lat jest podzielona jak nigdy dotąd. Dwa skłócone ze sobą środowiska nie widzą już żadnych szans na porozumienie. Wygląda na to, że polska scena polityczna długo się nie odbuduje i nie wiadomo za bardzo, jaki to wszystko będzie mieć finał.

Stoję wśród tłumu i wraz z jakimś obcym mi uczestnikiem zgromadzenia, który przyjechał z Pomorza, trzymam ogromny baner. Rozmawiamy krótko o sytuacji w kraju i wymieniamy się poglądami – z tym że on jest, jak widzę, nieco bardziej zradykalizowany ode mnie.

Na stronie internetowej organizatorów kilka dni wcześniej przeczytać można było następującą informację: „Polska przez wieki była przykładem tolerancji i wolności. Była ostoją i przedmurzem chrześcijaństwa. Naród Polski dzięki wierze w Boga i dążeniu do wolności przetrwał czasy rozbiorów […]. Od czasu objęcia rządów w 2007 roku przez Platformę Obywatelską mamy już do czynienia nie tylko z działaniami przeciw opozycji politycznej, ale przede wszystkim przeciwko polskiej racji stanu”. Jednocześnie organizatorzy twierdzą, że jedyną bronią na propagandę zwalczającą polskość są wolne media, a „rządząca dyktatura chce zabić prawdę”.

Emocje polityczne biorą w ostatnim czasie górę i jako redaktorowi naczelnemu partyjnej gazety nie wypada mi nie uczestniczyć w zgromadzeniu organizowanym przez środowiska, z którymi współpracujemy. Częściowo zgadzam się z ich postulatami, ale w tym konkretnym przypadku widzę też, że głoszone hasła trochę chyba mijają się z rzeczywistością. Liberalny rząd, mimo że jest wrogi wielu naszym prawicowym ideom, nie działa przecież w formie dyktatury, a propagandę częściej uprawiamy my, choćby na łamach gazet takich jak moja – których z tego, co zdążyłem się zorientować, powstało w ostatnim czasie całkiem sporo. Nazywamy się często wolnymi i niezależnymi mediami, ale mimo wszystko niekoniecznie jesteśmy obiektywni, gdyż prawie cały czas polaryzujemy scenę polityczną, manipulując informacjami.

Idę z tłumem ulicami Warszawy z moim towarzyszem u boku i krzycząc co jakiś czas, po raz pierwszy w życiu głęboko rozmyślam, czy faktycznie jestem we właściwym miejscu. Nigdy wcześniej nie miałem podobnych refleksji, ale i sytuacja w kraju nie była tak zaogniona, jak teraz. Całe wydarzenie trwa kilka godzin, a na koniec przy pałacu prezydenckim tłum skanduje wiele odważnych haseł, z których najbardziej zapada mi w pamięć to, które przez lata słyszałem w domu: „Raz sierpem, raz młotem czerwoną hołotę”****.

Rozdział VIII
Rezultat tłumienia wolności słowa

Latem 2018 roku polski problem z wolnością słowa i pluralizmem mediów był roztrząsany przez liczne ośrodki europejskie, żywo zainteresowane tą tematyką. Ponaddwuletnie rządy populistycznej prawicowej polskiej partii spowodowały trudno odwracalne zmiany i w sądownictwie, i w państwowym biznesie, i w mediach. W tym czasie niechlubną sławę zdobywają tak zwane paski Wiadomości – programu informacyjnego emitowanego w przejętej przez Prawo i Sprawiedliwość Telewizji Polskiej.

Paski wyświetlane na dole ekranu, które od lat towarzyszyły omawianym przez spikera tematom, stały się elementem rządowej propagandy. Redagowane przez specjalną ekipę zatrudnionych do tego dziennikarzy prezentowały przekaz bardzo stronniczy, często nawet szkalujący polityków opozycji. Zamieszanie wokół pasków wywołuje powstanie prześmiewczej strony internetowej – Narodowy generator pasków TVPiS – gdzie każdy użytkownik internetu może sobie wygenerować napis, jaki tylko chce, który zostanie pokazany na tle prezenterów Wiadomości – Danuty Holeckiej lub Michała Adamczyka. Popularność strony sprawia, że w krótkim czasie internet zalała fala takich napisów.

W marcu 2019 roku Rada Języka Polskiego sporządziła raport pod tytułem Sprawozdanie o stanie ochrony języka polskiego za lata 2016–2017. W raporcie tym można przeczytać między innymi o manipulacji TVP paskami na dole ekranu. Według Rady tylko 30 procent pasków zawiera informacje niezależne od ich autora, a 70 procent to treści mające wpływać na odbiorcę. Najważniejsza opinia Rady Języka Polskiego w tej kwestii mówi, że zdecydowana większość tekstów pasków Wiadomości TVP z lat 2016–2017 pełni funkcje nieinformacyjne – głównie perswazyjną (wpływanie na odbiorcę), magiczną (kreacja rzeczywistości) i ekspresywną (wyrażenie emocji i ocen nadawcy). Język zaś jest traktowany nie jako dobro społeczne, lecz jako instrument w walce politycznej służący jednemu z podmiotów politycznych w celu kreacji własnej wizji świata i narzucania jej obywatelom.

Zrozumienie prawdziwej przyczyny przekraczania wolności słowa w Polsce przychodzi mi z łatwością. Robię wszystko, aby jednocześnie odsuwać od siebie wszelkie oznaki akceptacji tego stanu. Znając dokładnie logikę działania mojego dawnego środowiska politycznego, wiem, że dość skuteczne próby podporządkowania sobie całego aparatu państwa sprawiają, że teraz partia jest zmuszona przejąć także media. Widzę bowiem szerokie podcinanie wszystkich podstaw rozwijającej się demokracji. Zatem przekształcenie mediów w taki sposób, by głosiły partyjną propagandę usprawiedliwiającą taki stan rzeczy, jest już niestety partii niezbędne.

To w gruncie rzeczy smutne, jednak ten dość prosty schemat działania trafia w całym kraju na podatny grunt i większość społeczeństwa poddawana codziennej manipulacji to akceptuje. Naród doświadcza tego co najmniej od 30 grudnia 2015 roku.

Tego dnia odbyło się w polskim parlamencie głosowanie nad nowelizacją ustawy medialnej, które przebiegło w niespokojnej atmosferze. Wielokrotnie dochodziło do ostrych spięć i potyczek słownych pomiędzy politykami różnych partii. Posłowie opozycji starali się uzyskać jak najwięcej informacji na temat daleko idących nowych zmian zarówno w sposobie wyłaniania władz w mediach publicznych, jak i ich finansowania.

Jednym z kluczowych zapisów nowej ustawy (zwanej małą ustawą medialną) jest to, że prezes oraz członkowie zarządu Telewizji Polskiej oraz Polskiego Radia mają być powoływani i odwoływani przez ministra skarbu państwa. Jednocześnie to minister ma decydować, kiedy kierownictwo mediów odwołać. Ta znacząca zmiana budzi oburzenie wszystkich, ponieważ dotychczas władze mediów wybierane były w drodze konkursu i powoływane przez Krajową Radę Radiofonii i Telewizji, która teraz może już nie mieć wpływu na kontrolowanie spółek medialnych. Jej prezes wystosował oświadczenie, w którym skrytykował daleko idące zmiany, twierdząc, że „większość parlamentarna zmierza do wprowadzenia znanego z przeszłości modelu mediów państwowych zależnych od rządu” – mając na myśli lata komunizmu.

W wyniku wprowadzonych zmian prezesem Telewizji Polskiej został Jacek Kurski – polityk partii, uważany dotąd zawsze za „partyjnego bulteriera”. To jedna z najbardziej kontrowersyjnych postaci na polskiej scenie politycznej po roku 1989. Bliski zaufany prezesa Prawa i Sprawiedliwości Jarosława Kaczyńskiego oraz twórca głośnego i kontrowersyjnego filmu z roku 1994 – Nocna zmiana – który pokazuje przebiegły spisek Lecha Wałęsy przeciwko Polsce. W rzeczywistości tezy stawiane w filmie mijały się z faktami.

Decyzja ta spotkała się z szeroką krytyką wszystkich środowisk politycznych. Padły poważne zarzuty o to, że media publiczne mogą zostać wykorzystane do głoszenia politycznie nacechowanego przekazu i z czasem zatracić swoją rolę oraz zostać pozbawione rzeczywistej misji.

Przez kolejne lata media publiczne zostały całkowicie podporządkowane partii Prawo i Sprawiedliwość. Programy telewizyjne nacechowane są widoczną stronniczością i manipulują opinią publiczną, a cenione jak dotąd Wiadomości stały się typową tubą propagandową rządu. Szybko również pojawiły się podejrzenia, że partia rządząca stosuje instrumenty represji w stosunku do niezależnych dziennikarzy.

W grudniu 2018 roku Towarzystwo Dziennikarskie opublikowało apel, w którym zwróciło się między innymi do światowej i europejskiej federacji dziennikarskiej oraz do innych organizacji broniących wolności mediów. Napisano w nim wprost, że wolność słowa w kraju jest poważnie zagrożona, i stwierdzono: „jesteśmy […] świadkami potężnego ataku władz państwowych i rządzącej partii na niezależne media. Dochodzi do zastraszania i nękania dziennikarzy wielu redakcji przez służby, policję, prokuraturę i kluczowe instytucje publiczne”.

Zdaniem Towarzystwa Dziennikarskiego media, które ujawniają ważne problemy społeczne, patologie czy przestępczość, doświadczają różnego rodzaju szykan. Jako przykłady wymieniane są pozwy sądowe, wezwania do prokuratury czy nawet próby cenzurowania publikacji, a „Gazeta Wyborcza” miała w tym czasie już dwadzieścia spraw w sądzie wytoczonych na przykład przez spółki skarbu państwa i organy państwowe.

Coraz poważniejsza sytuacja, jeżeli chodzi o wolność słowa, powodowała, że w połowie 2019 roku Ośrodek Badań Opinii Publicznej opublikował wyniki sondażu pokazującego, że pomimo rosnącej roli internetu dla największej grupy Polaków wciąż istotne znaczenie ma telewizja. Jednak niemal wszyscy ankietowani uważali, że aby wyrobić sobie zdanie na temat aktualnych wydarzeń w kraju, trzeba oglądać wszystkie telewizje jednocześnie, ponieważ różnice w przekazie są tak duże, że nie wiadomo, gdzie jest podawana prawda.

Badanie pokazało też, że w ciągu ostatnich dwóch lat zmniejszył się o 5 punktów procentowych odsetek osób przekonanych o bezstronności mediów. Analitycy zwrócili uwagę na to, że Telewizja Polska postrzegana jest najczęściej jako ta, która sprzyja rządowi i rządzącej partii.

Kilka miesięcy później w jednym z tygodników ukazał się wywiad z prezesem Telewizji Polskiej Jackiem Kurskim, który odniósł się do zarzutów, jakoby „Wiadomości” miały być stronnicze i nadawać propagandę. W dwuznaczny sposób stwierdził on, że „gdyby tak było, to nikt by tego nie oglądał”, ponieważ „w warunkach tak dużego pluralizmu mediów społecznościowych i krytycyzmu widzów zostałoby to dostrzeżone i odrzucone”. Podkreślił także (poniekąd zaprzeczając samemu sobie), że obecna Telewizja Polska jest jedynym medium realnie broniącym wartości, które stały się podstawą programu wyborczego partii Prawo i Sprawiedliwość.

Daję sobie trochę czasu podczas wakacji na analizę światowego wskaźnika demokracji (Democracy Index), publikowanego od lat przez Economist Intelligence Unit, związanego z tygodnikiem „The Economist”. Ten rzetelny i mający swą renomę ranking bada poziom zaawansowania demokracji w stu sześćdziesięciu siedmiu krajach na całym świecie. Na tapet branych jest zawsze kilka głównych czynników, między innymi: kultura polityczna, swobody obywatelskie, partycypacja polityczna, funkcjonowanie administracji publicznej, proces wyborczy i właśnie pluralizm, którego analizowaniem często wypełniam sobie czas. Okazuje się, że uwzględniając wieloletnie dane tego indeksu, krajami o najsilniejszych demokracjach na świecie wciąż pozostają państwa skandynawskie, a Norwegia od kilku lat plasuje się na czele.

Polska natomiast, będąc demokracją wadliwą, uzyskuje przeważnie 6–7 punktów na 10 możliwych. W roku 2014 było to 7,47 punktu, co akurat było wynikiem dość dobrym. Uplasowała się na czterdziestej pozycji na sto sześćdziesiąt siedem krajów. Niestety jednak od momentu, kiedy władzę w kraju objęła skrajna prawica, wartość indeksu regularnie spada. W roku 2016 Polska zajęła miejsce pięćdziesiąte drugie, rok później – pięćdziesiąte trzecie, a w roku 2018 – już pięćdziesiąte czwarte.

Gdy pół roku później trafiam przypadkowo na kolejny, najnowszy, ranking, widzę spadek kraju na miejsce pięćdziesiąte siódme. Wiem już, że proces ten postępuje. 6,62 punktu daje Polsce po raz pierwszy w historii pozycję niższą niż Węgry, a lepszymi demokracjami od polskiej są już ustroje takich krajów jak Estonia, Czechy, Słowacja, a nawet Bułgaria. W rankingu najgorzej oceniona jest polska kultura polityczna – ze wskaźnikiem 4,83 punktu – której poziom często można oglądać w publicystyce Telewizji Polskiej.

Podobny trend – tylko bardziej wyrazisty – widoczny jest w rankingu wolności prasy (World Press Freedom Index), publikowanym przez organizację Reporterzy bez Granic (RSF). W roku 2015 Polska znajdowała się na miejscu osiemnastym i wraz z zawłaszczaniem mediów państwowych przez partię Prawo i Sprawiedliwość oraz rozprzestrzenianiem się niszczących wpływów władzy na pozostałe media wskaźnik ten drastycznie spadał. W roku 2021 było to już miejsce sześćdziesiąte czwarte – tuż przed Bhutanem (Azja) i Wybrzeżem Kości Słoniowej (Afryka) oraz daleko nawet za afrykańskimi krajami takimi jak Ghana czy Burkina Faso. W roku 2022 Polska spada o dodatkowe dwa miejsca – na sześćdziesiątą szóstą pozycję. Autorzy raportu stwierdzają w uzasadnieniu: „Choć Polska ma zróżnicowany krajobraz medialny, świadomość społeczna w zakresie wolności prasy pozostaje słaba”.

*

Przejęcie mediów narodowych z jednoczesnym zapoczątkowaniem propagandowych zmian w przekazie informacyjnym, nie jest oczywiście jedyną formą wpływania na wolność słowa w Polsce po roku 2015. Gdy zdamy sobie sprawę z tego, że działania te oprócz godzenia na przykład w Europejską konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (a dokładnie w jej artykuł 10 zabezpieczający niezbywalną zasadę wolności wyrażania opinii), naruszają też inne demokratycznie gwarantowane reguły, uzyskamy wówczas pełny obraz sytuacji.

Niestety, wieloletnie proste partyjne myślenie nakazuje nieustanną walkę z postkomunizmem. Następuje więc indoktrynowanie w tym celu zwolenników partii oraz przyzwolenie na niszczenie inaczej myślących. Efekt tego można wyraźnie dostrzec w wielu jej działaniach.

W połowie 2019 roku wyszła na jaw sprawa byłego dziennikarza Telewizji Polskiej Ziemowita Kossakowskiego, który zeznał w toczącej się sprawie sądowej, że przełożeni ze stacji nakłaniali go do stworzenia materiału mającego pomawiać strajkujących lekarzy rezydentów. Materiał zatytułowany był Kontrowersje wokół rezydentów. Narzekają na zarobki, jedzą kanapki z kawiorem.

W sądzie dziennikarz zeznał jako świadek, a zaraz po tym przepraszał lekarkę rezydentkę, która była przez niego szkalowana na polecenie przełożonych z telewizji: „Przyszedłem do pracy i dostałem polecenie, by szybko napisać coś na rezydentów. To wydawca portalu zlecił mi napisanie tego tekstu. Podesłał wszystkie potrzebne materiały, linki. Twierdził, że są zweryfikowane. Zgłaszałem wątpliwości w newsroomie, ale dostałem odpowiedź, że materiał jest wiarygodny”.

Redaktor naczelny TVP Info Samuel Pereira stanowczo zaprzeczył tej wersji i twierdził, że dziennikarz obciąża winą wydawcę, którego wtedy nawet nie było w pracy. Jest to pierwszy tego typu przypadek w Polsce, w którym dziennikarz na sali sądowej zdecydował się na jawną i otwartą krytykę władz zmienionej przez partię rządzącą telewizji publicznej. Sprawa ta wyszła na jaw kilka miesięcy po zdarzeniu na forum Komisji Petycji Parlamentu Europejskiego, gdzie wystąpił inny były dziennikarz tej telewizji – Piotr Owczarski. Został zaproszony na posiedzenie komisji po tym, gdy skierował list do organów unijnych, informując, że publiczna Telewizja Polska to instytucja, w której aktualnie brakuje niezależności. Przyznał, że ponadto dochodzi w niej do inwigilowania dziennikarzy, którym sprawdza się facebookowe konta, a osoby mające inne poglądy oraz będące orientacji homoseksualnej są dyskryminowane i zwalniane z pracy.

Zdaniem dziennikarza: „tam nie ma już wymiany poglądów, a każdy dzień to brutalny atak na opozycję i język nienawiści”. Owczarski zdradził też szczegóły tego, kto i w jaki sposób decydował o tym, jaki materiał szedł na wizję. Mówił, że główne źródła informacji to redaktor naczelny telewizji i wydawca programu Minęła 20, którzy często bywają w siedzibie telewizji, dokąd przywożą materiały – „Skąd – można się tylko domyślać”. Po tym wystąpieniu na forum komisji Parlamentu Europejskiego Telewizja Polska zarzuciła byłemu dziennikarzowi mówienie nieprawdy i zapowiedziała, że wszystko zostanie przeanalizowane „pod kątem ewentualnych kroków prawnych”.

W trakcie trwania procesów z byłymi dziennikarzami Telewizji Polskiej partia ujawniła swe zamiary odnośnie do uchwalenia ustawy o statusie zawodowym dziennikarza, która zakładałaby między innymi utworzenie samorządu dziennikarskiego. Po ujawnieniu tego pomysłu opinii publicznej redakcje różnych mediów zaczęły się obawiać, że może to oznaczać po prostu koniec dziennikarskiej wolności. Osoby związane ze światem dziennikarskim podejrzewały, że projekt ustawy oprócz wprowadzenia rozwiązania podobnego do tych, jakie mają inne zawody zaufania publicznego (takie jak na przykład prawnicy czy lekarze), może zakładać wymóg posiadania przez dziennikarza wyższego wykształcenia.

Pomysł ten skomentował redaktor naczelny portalu internetowego Onet.pl Bartosz Węglarczyk, który stwierdził: „jeśli ustawa ma regulować, kogo jako redaktor naczelny mogę zatrudnić, a kogo nie, to będzie to koniec wolności dziennikarskiej”. Dodaje też, że tak już było w ustroju komunistycznym.

Doniesienia te skomentował także zastępca redaktora naczelnego „Rzeczpospolitej” Michał Szułdrzyński, mówiąc: „problem polega na tym, że PiS najpierw doprowadził do głębokiego sporu wewnątrz środowiska dziennikarskiego, a teraz mówi mu: »powinniście mieć samorząd i sami pilnować standardów«. Rządy PiS doprowadziły do tak głębokiej polaryzacji wśród dziennikarzy, że nie widzę żadnej możliwości współpracy dziennikarzy z różnych obozów”. Dodaje jednocześnie, że to, jak wygląda reformowanie czegokolwiek przez partię Prawo i Sprawiedliwość, wszyscy zobaczyli przy okazji reformy sądownictwa.

*

Przejęcie przez PiS mediów publicznych, zmiany w polskim prawie medialnym, a następnie atak na środowiska dziennikarskie – wszystko to musiało spowodować negatywne konsekwencje dla treści emitowanych przez państwowe media. Ten kilkuletni proces mocno zniekształcił w Polsce wolność słowa.

Zarówno charakterystyka nadawanych w Telewizji Polskiej programów, jak i ich widoczna stronniczość nie pozostawiają żadnych złudzeń co do ich obiektywizmu. Ten negatywny trend się utrzymuje i widać coraz wyraźniej, że bardzo trudno będzie go odwrócić.

Gdy na początku grudnia 2019 roku magazyn „Time” przyznał szwedzkiej aktywistce klimatycznej Grecie Thunberg tytuł „Człowieka Roku” za osiągnięcia w kwestiach klimatycznych, program Telewizji Polskiej W tyle wizji w tym samym czasie porównał ją między innymi do Hitlera, Stalina i Mao Tse-tunga. Przewodnim argumentem telewizji było to, że zbrodniarze, do których została porównana aktywistka, również swego czasu otrzymali ten tytuł. Zestawienie to kontynuowane jest przez cały dzień i pojawiło się jeszcze w innym programie zatytułowanym #Jedziemy, a jego prowadzący, Michał Rachoń, mówił, że Greta Thunberg powinna się niepokoić, gdyż „na okładkach »Time’a« mieliśmy różne postacie na przestrzeni lat, od połowy XX wieku do naszych czasów”. Po emisji tego materiału głos zabrał rzecznik Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, który przyznał, że nadawca materiału zostanie poproszony o wyjaśnienia w tej sprawie.

Negatywna tendencja w stronniczym przekazie dotyczy także wszelkich produkcji, które tworzy Telewizja Polska. Klasycznym tego typu przykładem może być chociażby film Inwazja wyemitowany w październiku 2019 roku w tak zwanym piku oglądalności, czyli w czasie antenowym chwilę następującym po głównym wydaniu Wiadomości. Film ten to dokument o społeczności LGBT w Polsce oraz o kulisach organizowania marszów równości. Jest on skrajnie homofobiczny i złożony z ujęć nagrywanych ukrytą kamerą przez jedną z podstawionych wolontariuszek. Film zawiera też archiwalne zdjęcia i nagrania z parad równości w Polsce i Niemczech, a wszystko zmontowane jest w sensacyjnym tonie.

Głównym przekazem tej produkcji jest to, że osoby i organizacje LGBT podejmują się zorganizowanego ataku na Kościół katolicki oraz polską rodzinę, a kolejnym krokiem tak zwanego „lobby LGBT” będzie legalizacja pedofilii. Jeszcze przed emisją tego homofobicznego filmu portal OKO.press ustalił, w jaki sposób Telewizja Polska zbierała do niego materiały. Stwierdzono między innymi, że wolontariuszka o imieniu Kasia nagrywała przebieg wewnętrznych spotkań Kampanii Przeciw Homofobii, wypytując jej pracowników o różne sprawy i prowokując ich do obraźliwych wypowiedzi.

Kiedy została zidentyfikowana i namierzona, szybko usunęła swoje profile w mediach społecznościowych. Gdy po kilku dniach przyszła pod siedzibę Telewizji Polskiej w asyście trzech mężczyzn, portal OKO.press ustalił, że mężczyźni ci pracowali w telewizji od kilku lat i zajmowali się przygotowywaniem między innymi materiałów do Wiadomości.

Podobną stronniczość obserwować można w różnorodnych programach publicystycznych. Jednym z nich jest Strefa starcia, który swój czas antenowy ma zawsze po wieczornych programach informacyjnych. Nie obiektywizm tego programu powinien być stale monitorowany przez odpowiednie instytucje, a wszelkiego rodzaju stosowane w nim techniki manipulacji nadają się do głębokiej analizy choćby na studiach dziennikarskich.

W jednym z odcinków Strefy starcia, wyemitowanym 10 lutego 2020 roku, w długim fragmencie telewizja pokazała czerwony szeroki pasek u dołu ekranu z napisem „Wyprzedaż majątku narodowego za rządów PO-PSL” (gdy ta koalicja rządziła krajem w latach 2007–2015). W studiu było kilku gości – między innymi europoseł partii Prawo i Sprawiedliwość Zbigniew Kuźmiuk – a dziennikarz prowadzący nieustannie atakował polityka opozycji, zadając mu serię nieprzerwanych pytań i nie dopuszczając go do głosu.

Gdy ten zaczynał odpowiadać, dziennikarz od razu mu przerywał, zadając kolejne pytanie. Siedzący w studiu goście cały czas zakrzykiwali polityka opozycji i dosłownie go wyśmiewali, a kamerzyści celowo dokonywali zbliżeń na twarze tych, którzy śmieją się najintensywniej. Jednym z nich był europoseł Zbigniew Kuźmiuk, który swym śmiechem i mową ciała dał jasny przekaz, jakoby poseł opozycji był obłąkany.

Krótko po emisji na antenie program ukazał się także na oficjalnym kanale Telewizji Polskiej w serwisie YouTube, a komentarze internautów pod materiałem dawały do myślenia: „Złodziejskie lewackie ścierwa”, „Takie kurwy nami przez 8 lat rządziły”, „Jednym słowem debil”, „Platforma Obywatelska to najgorsi partacze”, „Kłamliwy skurwysyn… kula w łeb i do piachu”.

Tego typu tendencje w przekazie medialnym Telewizji Polskiej coraz bardziej się pogłębiały. Polska państwowa telewizja stosowała szkodliwą propagandę, tak jak to można obserwować w wielu krajach przejętych przez partię autorytarną. Techniki propagandy TVP można zakwalifikować też do klasycznych tego typu metod stosowanych przez reżim komunistyczny przed rokiem 1989 czy choćby przez dzisiejszą Rosję lub Koreę Północną.

Aby móc skutecznie bronić się przed propagandą, warto znać kilka technik manipulacji, które stosuje Telewizja Polska. Pierwsza z nich to „robienie ekspertów ze zwykłych ludzi”. Już dawno udowodniono, że człowiek da się porazić prądem, jeżeli tylko zaproponuje mu to ktoś w fartuchu lekarskim. Technikę tę TVP wykorzystuje w taki sposób, że na przykład tajniki polityki tłumaczy widzom aktor Jarosław Jakimowicz czy postać internetowa tzw. Wujek Samo Zło, a kwestie związane z prawem unijnym i mechanizmem unijnego weta bokser Marcin Najman. Do tej kategorii możemy zawrzeć również robienie przez TVP sond ulicznych i pytanie w nich o zdanie starszych ludzi, którzy w społeczeństwie uchodzą za doświadczone, a więc mające rację.

Inną formą propagandy jest „polityka strachu”. Społeczeństwo o wiele bardziej reaguje na zagrożenie lub perspektywę utraty czegoś niż na informacje pozytywne. W tym celu TVP wciąż tworzy wrogów i gra nimi za pomocą technik manipulacji. Najbardziej klasycznym tego przykładem jest kreowanie Donalda Tuska na wroga Polski w związku z jego powrotem do polityki w roku 2021. To sugerowanie w licznych programach, że został on wysłany do Polski przez władze Unii Europejskiej, a gdy wygra wybory, to de facto krajem nad Wisłą będą rządziły Niemcy.

Innym bardzo wyraźnym przykładem tworzenia wroga jest wykorzystanie kryzysu na granicy polsko-białoruskiej jesienią 2021 roku. Wtedy to technika straszenia muzułmańskimi uchodźcami pojawiała się w TVP kilkadziesiąt razy dziennie. Paski na dole ekranu informowały: „Imigranci nakręcają spiralę agresji” lub „Wojsko Polskie zabezpieczyło wschodnią granicę”.

Jeszcze inną formą manipulacji jest „whataboutism”, który Telewizja Polska stosuje na bardzo zaawansowanym poziomie, przy okazji budując odpowiednią narrację przed wyemitowaniem kolejnego materiału. Technika ta polega na odwróceniu uwagi widza od głównego problemu i skierowaniu jej na podobny problem, najlepiej u oponenta politycznego (np. Platformy Obywatelskiej) lub medialnego (np. stacji TVN). W whataboutismie chodzi o to, aby zarzut pierwotny odwrócić w taki sposób, żeby przekierować go na zupełnie co innego i wzmocnić przekaz tak, żeby widz zapomniał, o czym na początku była mowa. Końcowym etapem stosowania tej techniki w wykonaniu TVP jest to, że następujący po whataboutismie materiał łatwo nawiązuje do wzmocnionej kwestii, na którą wcześniej przekierowano uwagę. „What-aboutism” bardzo często stosowany był również przez TVP za czasów komunistycznych. Niemniej dopiero za rządów PiS Telewizja Polska uczyniła z tej techniki doskonałą broń propagandową.

Jaka zatem powinna być polska droga do wolności słowa? Do wolności prasy? Do niezależności i całkowitej apolityczności mediów? Te i podobnie brzmiące pytania z pewnością można, a nawet trzeba dziś zadawać nieustannie. Otóż bez żadnych wątpliwości należałoby najpierw zejść z wytyczonego przez rząd kierunku dewastacji polskiej wolności słowa, a następnie być może spojrzeć w świat i poszukać odpowiednich wzorców do naśladowania.

Według rankingu wolności prasy Reporterów bez Granic z kwietnia 2022 roku przykład należy brać przede wszystkim z krajów nordyckich – a w szczególności z Norwegii – która od prawie 20 lat zajmuje w nim pierwsze miejsce, wymieniając się w pojedynczych latach miejscami drugim lub trzecim z Finlandią.

Jednak trzeba zauważyć, że Norwegię zmienia nieco kryzys związany z pandemią koronawirusa. W ciągu pierwszego 1,5 roku pandemii przekaz medialny niezależnych norweskich mediów wiele osób odbierało momentami jako propagandę strachu. Ludzie rozumieli kryzys, ale mieli wrażenie, że media często przesadzają. W tym zakresie bardzo zmieniała się podczas pandemii jakość przekazu w mediach społecznościowych, na przykład na Face-booku. Zmieniający się trend widać z miesiąca na miesiąc.

Wszystko to wpływa niekorzystnie na ludzką reakcję i zachowania. W internecie wzmaga się hejt, który w pandemii narasta. Negatywne komentarze użytkowników, które rzadko można było przeczytać w latach 2018 czy 2019, w połowie roku 2021 stanowiły duży odsetek. Stało się to problemem na tyle realnym, że niekiedy sami politycy spotykali się z groźbami. Jednocześnie niektórzy przedstawiciele mediów i świata prawniczego byli zaniepokojeni tym, że walka z hejtem w internecie może się przyczynić do poważnego zatarcia granic pomiędzy tym, co jest legalne, a co nie.

W pandemii szybko dali o sobie znać ekstremiści i zwolennicy teorii spiskowych. Pod koniec 2020 roku kilka skrajnych ruchów społecznych organizowało regularne wydarzenia na Eidsvolls Plass przy Stortinget (norweski parlament). Pojawiali się na nich szkodliwi dla demokracji faszyści, rasiści czy antysemici. Byli wśród nich również zwolennicy ruchu QAnon (związanego z Donaldem Trumpem) oraz radykalnego norweskiego ruchu Røde Luer. To antysystemowi Norwedzy oraz przedstawiciele innych narodowości, szczególnie tych podatnych na wstępowanie do ruchów ekstremistycznych. Protestowali oficjalnie przeciw restrykcjom pandemicznym. Widać jednak było ich generalny sprzeciw wobec mechanizmów demokratycznych oraz chęć wprowadzenia szkodliwych poglądów do debaty publicznej.

Z tego właśnie względu norweska demokracja powinna wzmacniać granice wolności słowa. W obecnym trudnym dla świata dziesięcioleciu wolność słowa musi stanowić jedno z narzędzi do przetrwania demokracji jako takiej. Norwegia jako silne państwo powinna z kolei być krajem, który będzie wyznaczał tego kierunek.

Jednym z pierwszych krajów, które muszą brać przykład z tego kierunku, jest Polska. Rządząca w niej skrajna prawica próbuje często naginać demokratyczne wartości i wykorzystywać je dla własnych celów politycznych.

Gdy w styczniu 2021 roku zwolennicy Donalda Trumpa dokonali ataku na Kapitol w Waszyngtonie, a sam Trump był cenzurowany i blokowany przez portale społecznościowe za to, że nawoływał do nienawiści, polski minister sprawiedliwości Zbigniew Ziobro zamierzał niebezpiecznie wyznaczyć nowe granice wolności słowa. Na konferencji prasowej zapowiedział utworzenie „polskiej Rady Wolności Słowa”, która badałaby między innymi polskiego Facebooka. Celem miało być to, aby amerykański właściciel portalu bez powodu nie dokonywał podobnej cenzury na polskich użytkownikach.

Tego typu absurdalna interpretacja pojęcia „wolności słowa” oraz jego przekłamanie i wykorzystywanie do radykalnej prawicowej polityki powinno martwić. Polskie ministerstwo celowo nie dostrzega, że cenzura Trumpa w gruncie rzeczy była słuszna. Była przecież konsekwencją nawoływania przez niego do przemocy i w dużej mierze została zastosowana w granicach wolności słowa. Oczywiście sprawa nie pozostaje bez dalszego biegu i wywołuje szeroką dyskusję na temat granic władzy gigantów technologicznych oraz możliwości wprowadzenia mechanizmów większej nad nimi kontroli. Nie ulega jednak wątpliwości, że sprawa blokady Trumpa to działanie w zasadzie pozytywne.

Działania polskiej prawicy powinny też być przestrogą przed tym, co może się stać, jeżeli prawidłowo nie zadbamy o wolność słowa czy wolność mediów.

Na początku grudnia 2020 roku największy państwowy koncern paliwowy Orlen (wcześniej obsadzony ludźmi partii Prawo i Sprawiedliwość) przejął wydawnictwo Polska Press i zyskał dostęp do 17,4 miliona użytkowników. Wydawnictwo jest bowiem właścicielem dwudziestu czterech lokalnych i opiniotwórczych polskich dzienników, ponad stu tygodników, setki portali internetowych i kilku drukarni.

Głównym oficjalnym argumentem przejęcia Polska Press jest wspieranie sprzedaży koncernu i rozwój sieci detalicznej. Wszyscy jednak dokładnie wiedzą, że to kolejny etap ataku na wolne i niezależne media, a całe wydawnictwo będzie skutecznie wspierać rządową skrajnie prawicową propagandę.

Z kolei 10 lutego 2021 roku polskie media protestowały przeciw zapowiadanemu przez obóz władzy wprowadzeniu podatku od reklam, który poważnie dotknąłby ogromną większość podmiotów. Przez 24 godziny prywatni nadawcy telewizyjni emitowali czarne ekrany z napisem „Tu miał być Twój ulubiony program”, symbolizując to, co by się stało po nałożeniu na nich podatku. W podobny sposób protestowały gazety, które zamieściły taki komunikat na pierwszych stronach.

Nowa i jeszcze groźniejsza odsłona walki polskiego prawicowego rządu z mediami i wolnością słowa nastąpiła w połowie roku 2021. Wtedy to grupa parlamentarzystów PiS złożyła w Sejmie wniosek o wykluczenie z polskiego rynku mediów zagranicznych koncernów medialnych. Propozycja ta ewidentnie wymierzona była w największą krytykującą rząd telewizję TVN, której większościowym właścicielem jest amerykańska firma Discovery. Całe zamieszanie wyraźnie pogarszało polsko-amerykańskie relacje dyplomatyczne, a sytuacja walki państwa z mediami do złudzenia przypomina to, co już się stało na Węgrzech.

CZĘŚĆ PIĄTA
Kościół i polityka

Rozdział IX
Zostać świętym

Polska, lato 2005 roku

– Dziś już raczej nic tu nie grają, prawda? – pytam z przekąsem mojego wzrostu mężczyznę, który jak ja właśnie oddaje letnią kurtkę szatniarzowi.

– No, dzisiaj już raczej nie – mówi i śmiejąc się głośno, odwraca głowę w moją stronę.

– Na dziś jest tu zaplanowany o wiele lepszy spektakl… – dodaję.

– O tak. Ten najważniejszy ze wszystkich, które tu były grane.

Kurtkę kładę na stół i czekam cierpliwie, aż szatniarz powróci z numerkiem dla mojego właśnie poznanego współtowarzysza. Po chwili zabiera i moje okrycie. Stoimy chwilę i nie wiedząc, w którym kierunku najpierw ruszyć, poprawiamy marynarki, uważając, aby nie zostawić choć pyłku na klapach. Kolega wyciąga mały czarny grzebień i przeczesuje włosy, a następnie poprawia jasnozielony krawat.

– Ty też kandydujesz? – pyta, rzucając okiem najpierw na swoje buty, a następnie patrząc mi w oczy.

– Tak, z dziewiętnastego miejsca – odpowiadam.

– To dalekie ci dali. Ja z trzynastki, ale i tak nie mam szans – wyjaśnia.

– Z tym że ja nie startuję po to, aby wejść… rozumiesz.

– No, domyślam się. Każdy tu ma swoją indywidualną rolę. Wszyscy o tym wiemy – odpowiada z uśmiechem, jak gdyby nie spodziewał się, że zareaguję inaczej.

– Oczywiście, że tak – mówię i kieruję wzrok w głąb holu w stronę otwartych w oddali drzwi, za którymi widać oświetlone jasnym światłem rzędy miękkich czerwonych foteli.

Teatr Współczesny we Wrocławiu faktycznie nic dzisiaj nie wystawia. Wszelkie spektakle, które grane są w tym tygodniu, zostały najprawdopodobniej zaplanowane tak, by mogło się odbyć dzisiejsze wydarzenie. Do teatru zaczyna się schodzić coraz więcej osób i nie mam najmniejszej wątpliwości, że ci, którzy w tym momencie wchodzą głównym wejściem, przybyli w tym samym celu co my obaj. Jest połowa sierpnia i odbywa się regionalna konwencja naszej partii oraz prezentacja listy kandydatów do parlamentu.

Wrocławskie wydarzenie jest wyjątkowe i obok czterdziestu jeden pozostałych określi przyszłość partii już za nieco ponad miesiąc. Po niemal wszystkich osobach widać, że działają dość prężnie, i to od momentu, w którym zaprezentowano Lecha Kaczyńskiego jako kandydata na prezydenta kraju. Wszyscy byliśmy wówczas w Warszawie, gdzie w słynnej Sali Kongresowej w Pałacu Kultury i Nauki odbyła się konwencja prezydencka w bardzo nowoczesnym stylu, na wzór eventów zaprzyjaźnionej z naszą partią amerykańskiej Partii Republikańskiej. Przez to, że konwencja ta została uznana za niebywały polityczny i PR-owy sukces, każdy kandydat jest dziś uśmiechnięty, sprawiając wrażenie, jakby radośnie płynął na fali tamtej wiosennej energii. Przyjaźń partii Prawo i Sprawiedliwość z amerykańskimi republikanami trwa niemal od samego początku. Zbieżność poglądów dotyczy między innymi społecznego konserwatyzmu.

Wraz z nowo poznanym współtowarzyszem kieruję się w stronę widowni teatru.

Zauważamy, że coraz więcej osób gromadzi się w holu, a miejsca między szatnią a wejściem na widownię zaczyna brakować. Jednocześnie dostrzegam coraz więcej znajomych twarzy. Jedną z nich jest Beata Kempa, młoda kandydatka z Sycowa, o dłuższych blond włosach, która ma szóste miejsce na liście wyborczej. Pamiętam ją dokładnie, gdy jako debiutantka dobrze zaprezentowała się na pierwszym zebraniu kandydatów, wypowiadając się w obronie polskiej rodziny i przeciw osobom homoseksualnym.

Inna znajoma twarz to niski kandydat o szpakowatych włosach w beżowej marynarce, który ma ciekawą, od razu rzucającą się w oczy cechę. Potrafi skupić wokół siebie uwagę, gdy porusza się wśród tłumu. Stojąc blisko wejścia na widownię, pytam swojego towarzysza, czy go zna. W tym momencie podchodzi do nas inny działacz:

– To Wiesiek. Bardzo operatywny człowiek. Wszędzie go pełno, co zresztą widać – śmieje się kolega.

– Tak. Przyciąga do siebie ludzi i zawsze robi zamieszanie – mówi drugi.

– Z którego miejsca startuje? – pytam.

– Chyba z dziewiątki, ale nie jestem pewien. – Mój towarzysz zamyśla się i próbuje sobie przypomnieć. – Wiesz co, nie wiem, ale ciekawe opowieści o nim krążą.

– Jakie? – pytam i wytężam słuch.

– Ty też o tym słyszałeś, Sławku? – zwraca się do kolegi. – Ponoć objeżdża wszystkie parafie i robi kampanię wyborczą u księży…

Księża kościoła katolickiego w Polsce przeważnie sympatyzują w swych parafiach z politykami partii Prawo i Sprawiedliwość. Zdarzają się jednak wyjątki, w zależności od tego, jak wyglądają lokalne układy polityczne. Duża część księży stara się być neutralna.

Koledzy przekazują mi o Wieśku ciekawe informacje. Nie wiadomo skąd ma jakieś niesłychane znajomości dosłownie u wszystkich proboszczów w okolicy. Te nieprawdopodobne relacje powodują, że nie wydając dużo na kampanię wyborczą, ma ogromne poparcie wśród katolickich wyborców w sporej liczbie parafii. Mój towarzysz opowiada, że zobaczył Wieśka w jedną z ostatnich niedziel, gdy stał wraz z księdzem przed kościołem w jego rodzinnej miejscowości i witał się niemal z każdym, kto wchodził do środka. Gdy podszedł do nich bliżej, ksiądz powiedział:

– Dzień dobry, panie Janie. Zna pan pana Wiesława? Będzie naszym kandydatem w wyborach.

Widzę, że, mówiąc to, Jan (którego imię właśnie poznałem) ma taką minę, jakby ktoś podczas trwającej ulewy wszedł prosto z dworu bez pytania do jego sypialni w zabłoconych butach i zaczął skakać po łóżku.

– Ja wiem od kilku innych osób – wtrąca Sławek – że to wszystko jest ustalone z archidiecezją i zaangażowanych jest w to przynajmniej dwóch biskupów. Widzieliście, jak posłowie z nim rozmawiają?

Sławek, kończąc zdanie, lekkim ruchem głowy wskazuje na hol, gdzie Wiesiek rozmawia akurat z jednym z posłów.

– Jakieś to dziwne – przyznaje Jan – ale co my możemy z tym zrobić dzisiaj, na miesiąc przed wyborami? – wzrusza bezradnie ramionami. Zadając to pytanie, patrzy raz na mnie, raz na Sławka z widoczną dezorientacją.

– Nic nie zrobimy – rzuca Sławek. – Biskupi wybiorą nam posłów, a my mamy tylko dać te brakujące głosy. Na tym to polega w tej naszej partii. Jesteśmy tu tylko mięsem armatnim. Najważniejsze sprawy zostały już ustalone gdzieś tam na górze poza nami. Wszystko na ten temat. Chodźcie do środka, bo zaraz wszyscy zaczną wchodzić i zrobi się tu tłok.

Konwencja przebiega w dynamicznym tempie i w ciekawej oprawie. Prowadzi ją inny ambitny wrocławski kandydat na posła Adam Hofman, który w ostatnim czasie wynegocjował sobie u prezesa Kaczyńskiego pierwsze miejsce na liście kaliskiej. Fotoreporterzy biegają przy scenie, robiąc dziesiątki zdjęć. Z pierwszego rzędu siedzeń wstaje kolejno pierwsza piątka wywoływanych przez Hofmana kandydatów i wychodząc na scenę, wita się z prezesem partii Jarosławem Kaczyńskim. Atmosfera przypomina tę na konwencjach ogólnopolskich, jednak jej regionalne zabarwienie jest łatwo dostrzegalne. Wszystko kończy się po godzinie, po przemówieniach i wspólnej fotografii kandydatów na scenie. Następnie trwają jeszcze kuluarowe rozmowy i prywatne spotkania kandydatów ustalających szczegóły rozkręcającej się kampanii wyborczej. Po mniej więcej dwóch godzinach hol teatru zaczyna się wyludniać i wszyscy rozjeżdżają się do domów.

Wyczekiwane wybory parlamentarne odbywają się 25 września 2005 roku. Podczas wieczoru wyborczego okazuje się, że lista kandydatów, na której na dziewiętnastym miejscu widnieje też moje nazwisko, wprowadza do parlamentu pięciu posłów. Czterech z nich – czego raczej każdy się spodziewał – to osoby z czołówki listy, na których promocję specjalne pieniądze przeznaczyła także partia.

Piątym posłem zostaje osoba z miejsca dziewiątego, którą jest właśnie Wiesiek. Wiadomość ta nie wywołuje w strukturach partyjnych dużego zaskoczenia, gdyż wiele osób wiedziało o jego dobrych relacjach z hierarchami kościelnymi. Większe zdziwienie wywołuje jednak niewielka liczba jego materiałów wyborczych w terenie (plakatów, bannerów, billboardów) i to, że na swoją promocję przeznaczył w porównaniu z innymi kandydatami niewielki budżet.

Okazuje się, że całą kampanię wyborczą rzeczywiście robią mu struktury kościelne w niemal całej archidiecezji, które zostały w to przedsięwzięcie bardzo aktywnie zaangażowane. Jeżdżąc do różnych kościołów na terenie okręgu wyborczego, Wiesiek nie tylko spotyka się z proboszczami parafii, ale również przemawia w salkach katechetycznych przy plebaniach z okazji wielu różnych spotkań organizowanych przez związki katolickie, wszelkiego rodzaju koła parafialne czy Caritas. Z powodu dominującej roli Kościoła katolickiego w Polsce Caritas – od 1990 roku charytatywna instytucja Konferencji Episkopatu Polski – w wielu nieformalnych i nieoficjalnych sytuacjach używany bywa przez hierarchów kościelnych jako obszar aktywności na styku Kościoła i polityki.

Wiemy o tym wszyscy, że w takich spotkaniach zawsze uczestniczy najwierniejszy elektorat partii, który w dniu wyborów głosuje tak, jak powie miejscowy ksiądz.

Wiesiek uzyskuje zatem bez dużego wkładu finansowego ponad 7,5 tysiąca głosów, co jest trzecim najlepszym wynikiem na liście. Nikt z pozostałych osób nawet w najmniejszym stopniu nie zbliża się do jego wyniku. Ciekawostką wśród kandydatów jest natomiast wrocławski przedsiębiorca, który, widząc potencjał w swoim atrakcyjnym piątym miejscu, zadłużył się, inwestując w kampanię wyborczą wartość dużego domu, i przepadł z kretesem, zdobywając ponad dwa razy mniej głosów niż Wiesiek.

Wiosna 2007 roku

Na dwóch ciemnoszarych betonowych niskich słupach spływająca od lat woda deszczowa spowodowała poważne pęknięcia. Pokrywający je gruby, chropowaty tynk, miejscami jest już tak wypukły, że ktoś, kto tamtędy przechodzi, za każdym razem spekuluje, w którą kolejną niedzielę tynk odpadnie. Masywne słupy podtrzymujące bramę wyznaczają wjazd na dziedziniec kościoła górującego na wzgórzu ponad miastem. Kościół, będący w gruncie rzeczy najważniejszym tutaj zabytkiem, nadaje miasteczku tożsamość, a jego lokalizacja prawdopodobnie nadała mu nazwę. Do bramy prowadzi wąska, podziurawiona ulica przez mniej więcej 200 metrów biegnąca lekko pod górę i często zastawiona samochodami. Dziś jest jednak pusta, gdyż parkujący tu okoliczni mieszkańcy starają się zwykle usuwać swoje samochody przed zbliżającym się świętem.

Tak jest i dzisiaj, w Święto Narodowe Trzeciego Maja. Upamiętnia ono konstytucję uchwaloną 3 maja 1791 roku. Przyjmuje się, że ów tekst był pierwszą nowoczesną konstytucją w nowożytnej Europie oraz drugą na świecie – zaraz po amerykańskiej z roku 1787. Wyprzedził tym samym konstytucję francuską. Ustanowił ustrój prawny Rzeczpospolitej Obojga Narodów (Polski i Litwy). Warto wspomnieć, że od 2007 roku dzień 3 maja jest również świętem na Litwie.

Ulicą w górę zaczyna iść coraz więcej osób, aż na kilkanaście minut przed rozpoczęciem mszy jest ich tak dużo, że kościół z pewnością będzie pełny. Stoimy grupką działaczy na dziedzińcu nieopodal otwartej bramy wjazdowej, ustalając wstępne szczegóły przebiegu mszy.

Najważniejsze, co w tej chwili nas cieszy, to słoneczna pogoda, która przy tego typu wydarzeniach jest niezwykle ważna i pożądana. Gwarantuje dużą frekwencję i sprawia, że dalsza działalność we wspólnym celu przebiega w przyjemnej atmosferze. Rozmawiamy na ogólne tematy związane z krajową polityką i każdy, czując lekki stres, na razie bez słowa pozostawia losowi to, co będzie się działo za chwilę w środku.

Gdy kościelny zegar pokazuje kwadrans do pełnej godziny, wchodzimy wszyscy po schodach do wejścia i przemieszczamy się chłodnym przedsionkiem w kierunku kropielnicy. Każdy odruchowo wykonuje gest krzyża zanurzoną wcześniej w święconej wodzie ręką i klęka na środku głównego ciągu komunikacyjnego kościoła. Przechodzimy następnie w lewo i boczną nawą idziemy w kierunku zakrystii, mijając pojedyncze osoby siadające właśnie w ławkach. Po przekroczeniu małego wejścia z boku ołtarza schodzimy trzema schodkami w dół i w środku widzimy proboszcza, który wkłada z pomocą dwóch ministrantów szaty liturgiczne.

Przy drzwiach po lewej stronie na małej komodzie leży duża srebrna taca, na której znajdują się bochen chleba, duży kielich oraz mniejsza tacka z dwoma małymi naczynkami przypominającymi solniczki. Na wprost drzwi ustawiony jest krzyż niesiony zwykle przez ministranta, włożony do specjalnego stojaka. Ksiądz, ubierając się w ciemnym końcu pomieszczenia obok dużej brunatnej szafy, odwraca się i witając nas, podchodzi bliżej. Jedna z działaczek – Danuta – po raz ostatni ustala z nim tekst modlitw w trakcie mszy, nad którymi przez kilka dni intensywnie pracowała. Ksiądz rzuca przez chwilę okiem na kilka stron i akceptuje je skinieniem głowy. Chwilę później Danuta dopina formalności, zwracając się w naszym kierunku:

– Wszystko jest już ustalone. Będzie, jak wcześniej się umawialiśmy. Ty, Marku, masz fragment „Módlmy się za rządzących naszym krajem” – zwraca się do mnie niemal szeptem. – Tobie, Kaziku, przypadło „Módlmy się za papieża Benedykta”. Grzesiek ma to następne, niedługie, a Diana to ostatnie, zaraz po Grześku. Tak jak wcześniej ustaliliśmy, ja biorę to główne plus początek. Zgadza się?

Wszyscy potwierdzają i ostatni raz patrzą na układ tekstów na kartce. Każdy sięga też odruchowo do swojej kieszeni, gdzie na małych karteczkach mamy zapisane te same wersy modlitwy. Spoglądam na wszystkich po kolei i wyobrażam ich sobie, jak jeszcze rano ćwiczyli swoje kwestie, stojąc przed łazienkowymi lustrami.

– Tylko się nie stresować – mówi Danuta, wiedząc, że i tak nie jest już w stanie dodać nam otuchy. – Wszystko na spokojnie, dobrze? Aha… i jeszcze jedno. Gdzie są dary? – pyta stanowczo.

– Tutaj – pokazuję ręką na stojącą obok komodę.

– Janusz miał kupić winogrona. Gdzie on jest?

– Miał być najpóźniej za piętnaście dwunasta, ale go nie ma – odpowiadam i w momencie, w którym kończę wypowiadać to zdanie, do zakrystii wpada zdyszany Janusz.

– Gdzie byłeś, człowieku? Kupiłeś winogrona? – rzuca z boku Diana, po której najbardziej widać stres.

– Kupiłem, kupiłem… nie denerwuj się, dziewczyno! – odpowiada Janusz z dziwną miną na twarzy.

– Dobra, to kładź tu na tacę, bo nie ma czasu. – Zdenerwowana Diana patrzy w stronę Danuty, przewracając oczami.

Msza podczas tego ważnego święta odbywa się w intencji ojczyzny. Zamówiona u proboszcza oficjalnie przez związek zawodowy Solidarność ma stwarzać pozory niełączenia polityki z działalnością Kościoła. Jednak ten swoisty dla nas i parafii komfort uzyskujemy zawsze poprzez symbiozę struktur Solidarności z partią. Po prostu, gdy trzeba ustalić z proboszczem mszę (który wiadomo, że nie chce jej wprost upartyjniać), godzi się ją odprawić tylko w takiej sytuacji, kiedy jest ona zamówiona przez Solidarność.

Wszyscy i tak wspólnie wiemy (z proboszczem na czele), że jest to msza polityczna. Z tym że formalnie nie rzuca się to w oczy i wobec tego dla wszystkich tak jest bezpieczniej. My zbijamy kapitał polityczny, a proboszcz, kasując partyjne pieniądze za mszę, oficjalnie ma zapisane w dokumentach, że odprawił mszę dla Solidarności. Każdy jest więc z takiego układu zadowolony, a nad nim oczywiście unosi się wspólna idea krzewienia myśli prawicowo-katolickiej.

Na minutę przed dwunastą ogarnia nas największy stres, który wzmożony jest dziesiątkami ludzkich spojrzeń z pierwszych rzędów ław kościelnych w stronę zakrystii. Na polecenie Danuty podchodzimy do komody, bierzemy dary z tacy i ustawiamy się we wcześniej ustalonej kolejności.

Na przedzie stoi ksiądz, który po chwili daje znak jednemu z ministrantów. Gdy ksiądz rusza z miejsca, ministrant pociąga za szarfę z dzwonem przy wejściu, dając sygnał do rozpoczęcia mszy świętej. Ludzie siedzący w ławkach wstają, a z organów wydobywają się pierwsze dźwięki, które w ułamku sekundy wypełniają całą przestrzeń kościoła.

Podążając za księdzem, wychodzimy z zakrystii i idziemy wzdłuż nawy, dochodząc do głównej arterii w niemal samym centrum świątyni. Przechodząc powoli obok małego stolika, każdy z nas ostrożnie umieszcza na nim dary. Teraz następuje dla każdego z nas pierwsza ważna chwila, kiedy to zostajemy dostrzeżeni przez większość zgromadzonych na mszy wiernych. Przemieszczając się wolnym krokiem, idziemy za kapłanem, dochodzimy do ołtarza i prezbiterium. Przed nami przeszły właśnie poczty sztandarowe wielu związków, instytucji i organizacji, które pojawiły się w środku na chwilę przed nami. Poczty ustawiają się po bokach ołtarza, a my po uklęknięciu zajmujemy kilka wolnych miejsc w pierwszych rzędach.

Właśnie poszedł już najważniejszy przekaz tej mszy świętej. Każdy tu obecny już wie, że to uroczystość partii Prawo i Sprawiedliwość i nikt nie jest w stanie temu zaprzeczyć. Tylko my jako najczystsza polska prawica reprezentujemy te najwłaściwsze katolickie wartości i tylko my oraz nasi zwolennicy mamy do tego prawo. W takie ważne państwowe święto musi być widać, kto ma wyłączność na modlenie się za naszą ojczyznę.

Oczywiście robią to też działacze związani z innymi partiami i nawet bezczelnie uznają się oni za prawdziwych katolików. Ale wiadomo przecież, że to zwykły blef, gdyż tylko my jesteśmy partią zbudowaną na prawdziwym katolickim fundamencie. A tego typu uroczystości kościelne mają sprawić, żeby wszyscy to zrozumieli. Żadne inne ugrupowanie polityczne nie ma prawa się tej wyłączności domagać.

Proboszcz, reprezentując te same szlachetne wartości, z pewnością temu przyklaskuje, pokazując jednoznacznie, kogo ma obok siebie. 3 maja 2007 roku żaden przedstawiciel władzy państwowej czy samorządu lokalnego nie może się nazywać katolikiem, jeżeli z nami nie sympatyzuje.

Przećwiczony wiele razy scenariusz mszy wymusza konkretne zacho-wania. Każdy z nas wie, kiedy ma wstać i wejść na mównicę w celu przeczytania swojej części, jednak ksiądz za każdym razem ułatwia nam to zadanie, dając wyraźne znaki. W odpowiednich więc momentach wychodzimy z ławek i przemieszczamy się w kierunku ołtarza. Gdy ta część uroczystości jest za nami, do mikrofonu podchodzi Danuta i w trwającym co najmniej kilka minut czytaniu powoli i z wyraźnym spokojem wygłasza biblijny psalm 33, kończąc go słowami:

„Słowo Pana jest prawe,

A każde Jego dzieło godne zaufania.

On miłuje prawo i sprawiedliwość,

Ziemia jest pełna Jego łaski”.

W tym momencie, gdyby wypadało się odwrócić, na pewno zrobiłbym to, aby spojrzeć na miny wszystkich naszych politycznych oponentów siedzących w dalszych rzędach. Zachowując jak największą kulturę, jednak tego nie robię i mogę sobie tylko wyobrazić, co teraz myślą i jak na nas patrzą. Instynktownie zdaję sobie sprawę, że wyczuwają tryumf, który bije nie tylko ode mnie, ale także od każdego działacza siedzącego obok.

Janusz, Diana, Kazik i Grzesiek po usłyszeniu ostatniego fragmentu psalmu są bardzo dumni. Czuję, że Janusz szturcha mnie nawet łokciem, ale sprytnie staram się ignorować ten niezbyt kulturalny odruch. Danuta zna się doskonale na rzeczy i zawsze na takie jak ta kościelne uroczystości perfekcyjnie wybiera czytania. Słowa „prawo i sprawiedliwość” w przedostatnim wersie nie są przecież przypadkowe i mają się wprost kojarzyć z jednym – z naszą partią.

Gdy kończy czytać, spoglądam na siedzącego obok ołtarza proboszcza, który – też mając prawicowe poglądy – patrzy dyplomatycznie przed siebie, nie dając tego po sobie poznać.

W środku mszy następuje kolejny ważny dla nas moment. Na wyraźny znak księdza wychodzimy z ławek i przemieszczając się boczną nawą kościoła, podchodzimy do stolika z darami, podnosimy je i wolnym krokiem niesiemy w kierunku ołtarza. Złożenie darów to obrzęd w liturgii eucharystycznej symbolizujący tak zwaną dziesięcinę z czasów Nowego Testamentu. Współcześnie stosowany jest w szczególnie uroczystych i podniosłych mszach świętych.

Zgromadzeni na mszy ludzie (a przede wszystkim nasi oponenci polityczni) po raz kolejny mają okazję nas obserwować i długo się zastanawiać, jakie trzeba mieć szczęście, aby być tak bardzo uprzywilejowanym środowiskiem politycznym. Dary składamy kolejno na ręce proboszcza, który podaje je dwóm ministrantom stojącym po bokach. Po kolei wracamy na swoje miejsca i czekamy na ponowne podejście do ołtarza, kiedy ksiądz wyjdzie już z kielichem, aby udzielać komunii świętej. Gdy to następuje, wówczas my przyjmujemy ją jako pierwsi.

Msza święta się kończy i ostatnia pieśń grana przez organistę zwyczajowo daje sygnał, by ostatni raz uklęknąć i pomodlić się przed wyjściem. Czynimy to wszyscy i w wolnym tempie wychodzimy z kościoła razem ze wszystkimi wiernymi. Idąc ku wyjściu, dostrzegam twarze politycznych konkurentów, które wyrażają zarówno zazdrość, jak i pewien rodzaj słabo widocznej pogardy. Widzę w tym samym momencie, że dostrzegają to również Grzesiek i Diana, jednak tak jak i ja starają się tym nie przejmować.

Na zewnątrz spotykamy znajome osoby będące od dawna sympatykami partii. Podchodzą do nas i gratulują. Inne przypatrują się z boku i też są zadowolone z jej przebiegu. W ciągu kilkunastu minut rozmawiamy na dziedzińcu kościoła z wieloma osobami, które pytają, kiedy i gdzie odbędzie się jakieś otwarte polityczne spotkanie, gdyż chętnie przyszliby porozmawiać. Bez wątpienia takie wydarzenia jak partyjna msza w intencji ojczyzny niesłychanie mobilizują wszystkich, którzy wyznają tak jak my te same katolickie i prawicowe wartości. Rozmową na dziedzińcu kościoła dodatkowo motywujemy ludzi i zapewniamy ich o zapoczątkowaniu starań w celu zaproszenia do miasteczka jakiegoś znanego przedstawiciela naszej formacji.

Po chwili ludzie się rozchodzą i zostajemy pod kościołem znów jako garstka działaczy. Drzwiami w bocznej nawie wychodzi do nas proboszcz, który z zadowoleniem przyznaje, że wszyscy wypadli perfekcyjnie i każdy prawidłowo odegrał swoją rolę. Stoimy z nim przez kilka minut i rozmawiamy o bieżących wydarzeniach. Żegnając się, po chwili opuszczamy dziedziniec i idąc ulicą w dół, rozmawiamy ze sobą zadowoleni z całokształtu dzisiejszego wydarzenia.

Zima 2008–2009

W lutym 2009 roku, który tym razem jest wyjątkowo chłodny, odbywa się jedno z zebrań partyjnych. Należy ono do kategorii tych, kiedy zastanawiamy się wspólnie, jak zwiększyć zasięg rozpoznawalności partii w terenie. Oprócz tego, że kontynuuję swoją działalność redakcyjną i organizuję spotkania ze znanymi w kraju posłami, chcę jeszcze bardziej promować partię i rozpowszechnić jej program. Jesteśmy przecież jedyną prawdziwie katolicką partią i warto ten nurt promować.

To jasne, że wszędzie zdarzają się judasze (wszelkie inne wrogie nam organizacje polityczne) i na siłę próbują wpisywać się w to samo tło. Niemniej tylko my jesteśmy tą wyjątkową formacją, którą cenią hierarchowie Kościoła. Skoro zatem mamy już to niezwykłe szczęście, musimy koniecznie iść tą drogą, by ten szczególny przywilej umiejętnie pielęgnować, ponieważ ma on politycznie bardzo wiele zalet.

Zebranie lokalnego komitetu partii zobowiązuje mnie więc do tego, abym spróbował nawiązać w jakiś sposób kontakt z księdzem z mojej osiedlowej parafii. Pretekst do rozmowy ma być w sumie błahy, gdyż osobiście znamy się od niedawna, ale za to korzyścią z wejścia w tę relację będzie pozyskanie go jako naszego stałego kapelana na różnego rodzaju kościelno-partyjne uroczystości. Niestety, zostaliśmy do tego zmuszeni, gdyż po ostatnim niespodziewanym zarządzeniu biskupa o przeniesieniu naszego zaprzyjaźnionego proboszcza do innej parafii powstał duży problem i borykamy się z brakiem kościelnego wsparcia.

Zaaranżowane wcześniej spotkanie przypada na niedzielę, która od samego rana sprawia wrażenie wyjątkowej. Czuję wewnętrznie, że to ten właśnie dzień będzie jednym z radośniejszych w tym zimowym okresie. Postanawiam więc udać się na plebanię, by spotkać się z księdzem Michałem.

Bardzo często widuję go w okolicy, mijając gdzieś na terenie miasteczka albo dosłownie wręcz wpadając na niego w którymś z osiedlowych sklepów. Przystajemy wtedy na chwilę i przez pewien czas rozmawiamy. Ksiądz Michał, mając niezwykle pożądaną dla tej katolickiej posługi cechę, szczerą otwartość na drugiego człowieka – sprawia wrażenie osoby zupełnie bezproblemowej i chętnej do każdej współpracy. Gdy się spotykamy, za każdym razem ksiądz pyta: „Co tam słychać w polityce, panie Marku?”.

Nigdy nie mam odwagi, aby zapytać go wprost o poglądy polityczne, gdyż mam wrażenie, że obowiązuje od lat jakiś niepisany zwyczaj niepytania o to księży. Dzisiejsza niedziela będzie więc tym dniem, który powinien zmienić to raz na zawsze i ksiądz będzie musiał się w końcu określić. Koniec udawania, czuję, że powinienem wykorzystać tę jedyną okazję.

Umówieni jesteśmy na dwudziestą, już po wieczornej mszy i kolacji. Odważyłem się w tygodniu zaproponować mu to spotkanie, przechodząc nieopodal kościoła, kiedy stał przy tablicy ogłoszeń. Długo trwało wymyślenie sensownego powodu i do końca nie wiedziałem, jak mam do spotkania doprowadzić. W końcu wymyśliłem banalny powód dotyczący jednej ze spraw parafii, jednak nie mam pewności, czy ksiądz nie podejrzewa, co może być rzeczywistym pretekstem. Tak czy inaczej, „niech się dzieje wola nieba, z nią się zawsze zgadzać trzeba” – jak wszyscy mówimy. Jeżeli misja się nie uda, to przynajmniej będziemy wiedzieć, na czym stoimy, a moje relacje z księdzem będą precyzyjniej określone.

Nadchodzi wieczór i godzina ósma zbliża się nieuchronnie. Z domu do widocznego przez okno kościoła nie mam daleko, więc ubieram się i spokojnym krokiem idę chodnikiem. Śnieg, który spadł w ostatnich dniach, zalega wszędzie i skrzypi pod nogami. Idąc, układam w głowie kilka finezyjnych zdań, którymi zacznę rozmowę. Po kilku minutach dochodzę do drzwi plebanii i wciskam przycisk domofonu. Odzywa się jakiś głos, któremu wyjaśniam, że jestem umówiony z księdzem Michałem.

Drzwi się odblokowują i popchnąwszy je, wchodzę do środka. Stoję chwilę na korytarzu, a po schodach schodzi ksiądz i witając się, zaprasza do małej salki katechetycznej.

Siadamy naprzeciw siebie i w pierwszych minutach spotkania rozmawiamy dosłownie o wszystkim. Ani razu nie zostaję zapytany o rzeczywisty powód wizyty, gdyż rozmowa przebiega w tak przyjemnej atmosferze, że ciężko się z niej wyrwać zarówno mnie, jak i jemu. W końcu nadchodzi ten jedyny moment, którego umiejętne wybranie stanowi nie lada wyzwanie. Zastanawiam się jedną sekundę i wypalam:

– Przyszedłem tu dzisiaj, proszę księdza, żeby zapytać o jedną ważną rzecz – mówię i dokładnie obserwuję mimikę jego twarzy.

– Domyślam się, panie Marku, że będziemy rozmawiać o polityce – odpowiada.

A jednak. Wiedziałem, że się domyślał. Dlaczego więc nie do końca w to wierzyłem? Nie ma już teraz czasu na bicie się ze swoimi myślami. Uderza mnie raczej własna nieporadność.

– Poniekąd tak – odpowiadam z wyraźną nieśmiałością – z tym że nie chciałbym, żeby źle to ksiądz odebrał.

– Spokojnie – mówi i trochę mnie tym uspokaja. – O co chodzi, panie Marku?

– Ksiądz dobrze wie, z jaką partią jestem związany.

– Tak, wiem doskonale. Z tą jedyną szlachetną. I tak trzymać. Ale jaka jest moja w tym rola?

– W partii oczywiście żadna – odpowiadam nieco śmielej – ponieważ kapłani nie uczestniczą w polityce.

– Tak… i nawet gdybym chciał, to jednak jest to niemożliwe – stwierdza dość oczywistą rzecz.

– Zgadza się. Jednak, gdyby tylko ksiądz wyraził chęć… mógłby objąć takim umownym patronatem związek zawodowy Solidarność, który też z nami współpracuje. Byłoby nam miło mieć kapelana. To byłaby forma kontynuowania tej związkowej tradycji – pada w końcu z moich ust ta najważniejsza kwestia.

– Panie Marku… – zawiesza głos i robi pauzę, a mnie ogarniają mieszane uczucia, ponieważ wypowiada to niższym tonem i z lekko pochyloną głową. – To jest trudniejsze, niż się panu wydaje. Ja po prostu nie mogę. Wy nie znacie prawdziwych powodów, dla których zostałem przydzielony do tej parafii trzy lata temu. Jest pewna sprawa… która… w tej chwili bardzo na mnie ciąży. Ciągnie się to już sześć lat. Biskup… zdegradował mnie z funkcji proboszcza dużej parafii pod Wrocławiem do zwykłego wikarego i przydzielił tutaj. Cała droga kapłańska posypała się jednego dnia.

Siedzę spokojnie i słucham czegoś, co wbija mnie w krzesło. Nie wiem, jak się to wszystko zakończy, i coraz bardziej jestem sceptyczny co do pozytywnego finału rozmowy. Czuję, że tracę grunt pod nogami i wszystko za chwilę posypie się jak karciany domek.

– Ja mam… wyrok sądowy… za molestowanie, panie Marku. – Robi głęboki wdech, dając do zrozumienia, że ciężko mu o tym mówić. – Jestem niewinny, ale… była taka jedna rodzina, która miała małego chłopca. On bardzo się na mnie uwziął i zaczął opowiadać rodzicom różne historie… że go dotykam na lekcjach religii… i różne inne rzeczy. Rodzice mu uwierzyli i zawiadomili prokuraturę. Później to już poszła lawina. W sądzie jedynym dowodem były zeznania dziecka, a mnie nie dopuszczono nawet do złożenia wyjaśnień… jakaś ukartowana sprawa. Po moim odwołaniu od wyroku przegrałem też w wyższej instancji i… zostałem skazany. Nie mogę o tym mówić, panie Marku… przepraszam. – Przez chwilę się nie odzywa, a później łamiącym się głosem kończy: – Nie mogę się też w nic angażować jako kapłan… mam tylko czekać… aż sprawa ucichnie, a wyrok się zatrze. Po to tu zostałem przydzielony… przepraszam jeszcze raz.

Nie jestem w stanie nic z siebie wydusić i myślę, że każdy doświadczyłby takiego stanu na moim miejscu. Czuję się, jakbym został zmieciony bardzo silnym podmuchem wiatru po wyjściu zza rogu budynku podczas wichury. Ciężko mi nawet nabrać powietrza, gdy patrzę na jego spuszczony ze wstydu wzrok. Robi mi się go niezmiernie żal i jednocześnie jest mi niesamowicie głupio, że do tego doprowadziłem. Co ja tu robię? Dlaczego nie zorientowałem się wcześniej, kim jest ksiądz Michał? Dlaczego nie zrobiłem konkretnego rozeznania? Nie wiem sam, czy mam wierzyć w tę historię, czy też nie, ale nie jest to też w tym momencie istotne. Nie zamierzam jej nawet badać, gdyż sedno sprawy w tej chwili tkwi gdzieś indziej.

Po prostu nie powinienem był się angażować w zacieśnienie tej relacji. Dlaczego tak bardzo się na to nastawiłem? Czy nie wystarczyłoby to, co do tej pory? Bez wątpienia w głupi sposób przekroczyłem pewną granicę. To zarówno osobista porażka, jak i narażenie księdza na dyskomfort.

Do domu wracam przybity. Już nawet nie pamiętam, w jaki sposób się pożegnaliśmy. Wydaje mi się, że po prostu wstałem i wyszedłem. Po usłyszeniu takiej informacji trudno zachować trzeźwość umysłu. Cokolwiek by człowiek zrobił, i tak nie jest w stanie naprawić sytuacji, a w wielu przypadkach tylko pogarsza sprawę. Idę pomiędzy blokami i czuję, jak chłodny wiatr przenika cały mój tułów, opływając go z każdej strony pod płaszczem i marynarką. W pośpiechu i szoku nie pomyślałem nawet o zapięciu guzików.

Wchodzę do domu, rozbieram się i po chwili siadam w fotelu z kubkiem herbaty w ręce. Patrzę na czarny krzyż umieszczony od lat nad wejściem do pokoju. Po długim zamyśleniu zdaję sobie ostatecznie sprawę z tego, że ten klerykalny polski świat rzeczywiście może nie być tak idealny, jak mi się dotychczas wydawało. Dziś otrzymałem tego pierwszy poważny dowód.

Rozdział X
Wynik związania polityki z Kościołem

Trasa w kierunku Otta jest spokojna. Po przejechaniu mostem nad fragmentem jeziora Mjøsa, wcinającego się długim ramieniem aż do samego Lillehammer i krótkim postoju na stacji benzynowej przy Strandtorget, kontynuuję podróż. Po opuszczeniu tego pięknego olimpijskiego miasteczka i utracie z pola widzenia kompleksu skoczni narciarskich, na którym w roku 1994 odbyły się zimowe igrzyska olimpijskie, zaczynają się przede mną roztaczać coraz bardziej urocze widoki.

Gdy dojeżdżam do Fåvang, urok górzystej Norwegii sprawia, że staram się być bardziej uważny na drodze, ponieważ podziwianie krajobrazów rozprasza na tyle skutecznie, że człowiek jest w stanie stracić nad sobą kontrolę. Jeszcze przed opuszczeniem Oslo zastanawiałem się nad tym, czy w ogóle dam radę bezpiecznie kontynuować jazdę z tego powodu, ale w końcu doszedłem do wniosku, że nie powinno być chyba aż tak źle.

Pierwszy w życiu norweski wypad urlopowy wiosną 2017 roku do Parku Narodowego Rondane to dla mnie oczywiście ważne wydarzenie. Widoki skutecznie rozpraszają, więc decyduję się na krótkie postoje, aby zrobić parę zdjęć.

Dojeżdżając do Ringebu, parkuję przy Ringebu Stavkirke, by zrobić kilka ujęć tego pięknego kościoła z charakterystyczną bordową więżą. Stojąc przy kościele przypominam sobie dawne czasy, gdy wiele razy odwiedzałem podobny zabytek w polskim Karpaczu. Nie miałem wówczas pojęcia, że tamten kościół jest jednym z czterech tego typu norweskich zabytków poza Norwegią i jednym z około trzydziestu pozostałych w ogóle. Takie ciekawostki na każdym etapie poznawania Norwegii są jak objawienia, które w cudowny sposób pobudzają połączenia między synapsami.

W Ringebu zjeżdżam z trasy E6 i przemieszczając się powoli pod górę w długim korku, po godzinie jestem przy Venabu Fjellhotell. Zatrzymuję się na parkingu sklepu KIWI, w którym dokupuję kilka ostatnich rzeczy przed tym pięciodniowym pobytem. O godzinie drugiej po południu bardzo ciężko tu znaleźć miejsce, a tłoczący się wszędzie turyści w strojach narciarskich i okularach przeciwsłonecznych sprawiają, że zaparkowanie trwa kilka dobrych minut.

Pogoda jest dokładnie taka, jak prognozowano jeszcze dwa dni temu. Gruba pokrywa śniegu, doskonała temperatura i rozlewające się po całej okolicy na tej wysokości promienie słoneczne rzeczywiście zachęcają do szybkiego zdjęcia nart z dachu samochodu. To aż dziwne, że do pierwszego takiego wyjazdu w norweskie góry przygotowałem się tak długo. Najprawdopodobniej nie będę odstawał standardem wyposażenia od reszty. Nie mam wątpliwości, że te ferie podczas Wielkanocy w roku 2017 będą doskonałe pod każdym względem. Moja pierwsza w życiu Wielkanoc w typowo norweskim stylu.

Po około pół godzinie ruszam i przejeżdżając na wysokości ponad 1000 metrów nad poziomem morza wśród bajkowych śnieżnych krajobrazów docieram do miejsca przeznaczenia. Jest nim kompleks domków z doskonałym zapleczem turystycznym, gdzie wynająłem hyttę (norweski domek letniskowy). Załatwiam formalności, rozpakowuję się i późnym popołudniem przychodzę do centralnego miejsca tego pięknego ośrodka, w którym znajdują się pomieszczenia gospodarcze oraz mały sklepik.

Choć to nic pilnego, przychodzę tu głównie po to, by w pierwszej kolejności spotkać kogoś, kto zarządza całym tym kompleksem lub może pełni tu jakiś dyżur. Mam nadzieję, że dane mi będzie przynajmniej zetknąć się z innym dialektem i może przez chwilę nawet porozmawiać po norwesku. A że coraz lepiej znam ten język, warto wykorzystywać takie okazje. Przecież gdy sytuacja jednak mnie przerośnie, zawsze mogę przejść na komunikowanie się po angielsku.

Schodzę z łagodnej górki, na której stoi mój domek, i idąc śladami opon samochodów dochodzę do czerwonego budynku usadowionego w centralnym miejscu ośrodka. Śnieg pokrywający ponadmetrowymi zaspami całą okolicę nadaje temu miejscu o tej porze roku niesamowitego uroku. Do wejścia prowadzą wyraźne ślady butów na śniegu, a zatem naturalnie traktuję je jako punkt nawigacyjny i wchodzę do środka.

W sklepiku rozlega się odgłos dzwonka wiszącego tuż nad moją głową. Gdy zamykam drzwi, z pomieszczenia służbowego wychodzi gruby mężczyzna o długich i częściowo siwych włosach, mający około 60 lat, ubrany w dżinsy i flanelową koszulę w biało-czarną kratę. Zamieniamy na początku kilka zdań odnośnie do kwestii organizacyjnych pobytu na tym terenie, ale że człowiek wydaje mi się bardzo przyjazny, krótka rozmowa szybko schodzi na inne tematy. Niestety dialekt, którym on się posługuje, zmusza mnie szybko do przejścia na angielski, jednak mimo wszystko nie wyczuwam z jego strony żadnego dystansu. Raczej otwartość, chęć rozmowy, choćby i po angielsku, oraz sympatię.

– Po raz pierwszy w życiu spędzasz wielkanocną przerwę świąteczną w całkiem inny sposób, powiadasz? Czy w Polsce nadal te święta są typowo katolickie? – pyta mnie z wyraźną ciekawością, opierając swe duże dłonie na wytartej ladzie.

Odnoszę wrażenie, że może być odrobinę zorientowany w kwestiach związanych z Polską. Robię, co mogę, aby dialog przebiegał naturalnie, ale jednocześnie jestem z nim zupełnie szczery.

– O tak… w Polsce jest szaleństwo… – Uśmiecham się. – Wszyscy obowiązkowo idą do kościoła, żeby poświęcić jajka, kiełbasę i chleb. Następnie czekają jeden dzień, żeby wcześnie rano znów pójść do kościoła, a później to już przez dwa dni tylko siedzą, jedzą i piją wódkę.

– Wiem. Słyszałem o tym. Byliśmy kiedyś z żoną w Gdańsku i w hotelu nam opowiadali. Ponoć też Kościół bardzo się wtrąca do polityki i narzuca ludziom swe przekonania religijne. Szczególnie podczas świąt – stwierdza oczywistą rzecz, próbując wydobyć ode mnie potwierdzenie.

– Zgadza się. Nie tylko się wtrąca, ale do niej wyraźnie wchodzi. Ułatwiają to prawicowi politycy, którzy z Kościołem są związani od lat.

– W jaki sposób?

Przy pierwszym kontakcie z moim towarzyszem (którego znam raptem od kilku minut) miałem wrażenie, że wszedł ze mną w ten dialog ze zwyklej grzeczności. Teraz z kolei wyczuwam w nim chęć rzeczowego porozmawiania na temat kraju, z którego pochodzę. To ciekawe – myślę sobie – gdyż do tej pory szczerze rozmawiałem tylko z jednym Norwegiem – mianowicie z Steinarem z Brandval, którego znam od kilku lat. Jestem wręcz przekonany, że w tym kraju nie sposób wejść od razu w otwartą dyskusję z przypadkowo poznaną osobą. Brak widocznej otwartości i asertywność wydają się cechami nadrzędnymi skandynawskiej mentalności. Jednak w tym wypadku trafiam chyba na swoisty wyjątek od reguły i gdzieś podświadomie rozsądek pcha mnie w kierunku kontynuowania rozmowy.

Wyjaśniam krótko, że to temat na dłuższą dyskusję i zależy od tego, co chciałby wiedzieć. Daję mu do zrozumienia, że nie da się nawet krótko streścić tego zagadnienia, ponieważ za dużo jest różnego rodzaju istotnych szczegółów. W odpowiedzi otrzymuję zaproszenie na małą kawę następnego dnia po śniadaniu oraz wyjaśnienie, że od tygodnia jest tu sam i miło mu będzie z kimś porozmawiać. Jestem pozytywnie zaskoczony, chętnie przyjmuję zaproszenie i nazajutrz po godzinie dziewiątej pojawiam się w sklepiku ponownie.

Zaczynamy ciekawą konwersację, którą prowadzimy przez ponad pół godziny. Opowiadam o wpływie Kościoła na politykę i nieodległych czasach – roku 2013 – kiedy to Polskę ogarnęła fobia przed tak zwaną ideologią gender.

Na przełomie roku 2013 w opinii publicznej to pojęcie funkcjonowało już bardzo wyraźnie. Ideologia gender podzieliła Polaków i bardzo szybko stała się narzędziem walki politycznej, wykorzystywanym przede wszystkim przez środowiska skrajnie prawicowe.

Polacy są straszeni tym, że ideologia ta, dotarłszy tu z Zachodu, już zaczęła wchodzić do szkół i przedszkoli, a za chwilę będzie demoralizować dzieci i młodzież. Mają za tym stać rzekomo wszelkiego rodzaju międzynarodowe organizacje działające w szczególności na rzecz ruchów spod znaku LGBT, które z wykorzystaniem powszechnego przyzwolenia organów unijnych dokonają w Polsce niebezpiecznego przeobrażenia tradycyjnego modelu rodziny.

Prawicowe organizacje i partie polityczne (głównie Prawo i Sprawiedliwość) budują w kraju narrację, że wszystko to ułatwiać ma członkostwo Polski w Unii Europejskiej. Dzięki temu ruchy promujące tę ideologię w sposób praktycznie niedostrzegalny wejdą do placówek oświatowych z wykorzystaniem programów unijnych. W Polsce wśród osób o poglądach skrajnie prawicowych narasta prawdziwa obsesja, a pojęcie „gender” niemal zrównywane jest z jakąś zaraźliwą chorobą.

W Sejmie 8 stycznia 2014 roku posłanka Beata Kempa, odpowiedzialna za inicjatywę walki z „gender”, zorganizowała konferencję prasową z udziałem powstałego właśnie zespołu parlamentarnego pod nazwą „Stop ideologii gender”. Głównym przesłaniem tego zespołu jest „zwalczanie negatywnego wpływu ideologii gender na polską rodzinę i wychowanie najmłodszych”.

Dzień później pod patronatem posłów partii Prawo i Sprawiedliwość na konferencji prasowej przemawiał ksiądz Dariusz Oko, uchodzący za swoistego antygenderystę. Został on zaproszony przez Akcję Katolicką, sympatyków Ruchu Światło-Życie, a także Stowarzyszenie Rodzin Katolickich. Są to organizacje katolickie współpracujące na różnych płaszczyznach z instytucjami Kościoła katolickiego. Stanowią bardzo dobrze zorganizowane zaplecze do aktywności wiernych poza uczestniczeniem w nabożeństwach. Konferencję prasową współorganizował również zespół parlamentarny do spraw przeciwdziałania ateizacji Polski.

Ksiądz Oko w swym wykładzie rozprawił się z „ideologią gender”, przedstawiając ją jako zgorszenie szerzące się w Europie. Porównał „genderyzm” między innymi do ideologii totalitarnych, a także stwierdził, że aktywiści tej ideologii propagują kazirodztwo, pedofilię i homoseksualizm. Mówił, że niebezpiecznym zjawiskiem staje się masturbowanie niemowląt czy rozpustny seks „z baranem, kozą lub szafą”.

Głównym przesłaniem księdza podczas konferencji było natomiast to, że niekontrolowanym efektem tego wszystkiego jest eksplozja prostytucji na Zachodzie, gdyż aktualnie zamykane są tam kościoły, a otwierane burdele. Ksiądz twierdzi, że stałą praktyką jest seksualizacja dzieci, które są uzależniane od masturbacji i masturbują się nawet przy posiłku. Dokonał również opisu seksu gejowskiego. W tym celu użył porównania do tłoku, który „zamiast w cylindrze porusza się w rurze wydechowej”.

Mój rozmówca słucha i niedowierza. Co chwilę łapie się za głowę, bo, jak szczerze przyznaje, nie miał pojęcia, że coś takiego dzieje się w Polsce. Był dotąd przekonany, że struktury Kościoła, współpracując z administracją państwową, są jedynie chrześcijańskim dodatkiem do sprawowania władzy. Fakty, o których usłyszał ode mnie, go zszokowały. Stwierdza, że na takie zachowania w normalnie funkcjonującej demokracji nie ma miejsca.

Krótka wymiana zdań prowadzi nas do wniosku, że ścisłe powiązanie Kościoła z państwem staje się w Polsce na tyle niebezpieczne, że może być nawet wykorzystywane przez wybrane grupy do zbijania kapitału politycznego. Ewidentne nadużywanie fałszywego przekazu o nieistniejącym w rzeczywistości zagrożeniu jakąś ideologią jest oczywistym narzędziem do polaryzowania społeczeństwa i skupiania wokół siebie tego skrajnie prawicowego odłamu.

To łatwa manipulacja będąca poważnym nadużyciem z punktu widzenia nawet samej definicji pojęcia „gender”. Samo to pojęcie oznacza przecież nic innego jak płeć kulturowo-społeczną, zespół zjawisk i zachowań nadanych płci przez kulturę. Każda zatem osoba na świecie ma nadane przez kulturę, w której funkcjonuje, cechy własnej płci (co jest niepodważalnym faktem). Doszukiwanie się przez prawicową partię takich celowych nadużyć jest skutkiem zawłaszczania dla siebie latami wyłącznego prawa do reprezentowania wartości chrześcijańskich w polityce. Współpracując blisko z hierarchami kościelnymi, partia ma nadzieję, że otrzyma możliwość kreowania poglądów religijnych Polaków.

Proceder ten widoczny jest w Polsce od wielu lat, a jego wyraźnym przykładem jest walka Kościoła i prawicowych polityków z LGBT. Zarówno Kościół, jak i politycy doskonale się uzupełniają. Gdy jedni grają tym hasłem w polityce, ci drudzy nawołują do nienawiści w świątyniach.

Przykładem działalności hierarchów Kościoła katolickiego w tej materii był chociażby List pasterski na Niedzielę Świętej Rodziny 2013, wystosowany do wiernych przez Episkopat. Hierarchowie, popełniając ten sam błąd w interpretacji co politycy, również przestrzegają przed „ideologią gender”. Takie konsekwentne działania skutkują tym, że wykreowana na siłę fobia wdziera się później na przykład do samorządów podejmujących uchwały o wspomnianych wcześniej „strefach wolnych od LGBT”.

Aktywność Kościoła w tej materii może też mieć w Polsce inne dno, polegające na odpychaniu od siebie realnego problemu, jaki dotyka hierarchów. Mianowicie kwestii pedofilii wśród księży czy nawet niechcianego, wszechobecnego wśród nich homoseksualizmu… Niemniej, jakkolwiek by to interpretować, działania Kościoła są niemoralne, gdyż świadomie indoktrynują społeczeństwo oraz tworzą fałszywy wizerunek spraw, które poruszają.

Do jednego z takich działań bez wątpienia zaliczyć można wypowiedź arcybiskupa Marka Jędraszewskiego, który w roku 2019 w ramach obchodów siedemdziesiątej piątej rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego porównał środowiska LGBT do komunistów i nazwał je „tęczową zarazą”.

*

„Za tydzień wybory. Głosujmy zgodnie z sumieniem. Jednak popieranie wrogów Ojczyzny i Kościoła jest poważnym nieporządkiem moralnym” – taki komunikat został wydany wiernym przez proboszcza jednej z parafii dużego miasta na południu Polski podczas kampanii wyborczej w wyborach samorządowych w 2018 roku.

Proboszcz z kościelnej ambony wprost zachęcał do głosowania na kandydata partii Prawo i Sprawiedliwość w wyborach na prezydenta miasta. Wielu parafian uczestniczących w mszy świętej było tym oburzonych, a do sprawy odniosła się miejscowa kuria, która stwierdziła, że „wskazywanie przez duchownych konkretnych nazwisk kandydatów to pójście o krok za daleko”.

W kontekście całej sprawy wyszły na jaw również inne podobne przypadki z całego województwa, w których kandydaci partii wykorzystywali instytucje kościelne do promocji siebie w wyborach. Jedną z takich osób była znana posłanka i kandydatka ugrupowania na prezydenta Krakowa Małgorzata Wassermann, organizująca jedno ze swych spotkań wyborczych w kaplicy kościelnej. W Zakopanem zaś plakat wyborczy kandydata do Rady Miasta wisiał w witrynie ogłoszeniowej jednej z parafii.

Podobne przypadki powtórzyły się w wyborach parlamentarnych w roku 2019, z tym że odbyło się to na jeszcze większą skalę. Wielu kandydatów partii promowanych jest w trakcie kampanii wyborczej prowadzonej w kościołach lub ich otoczeniu, za powszechnym przyzwoleniem duchownych i po uzgodnieniu z nimi wszelkich szczegółów. Skala kościelnej pomocy w agitacji wyborczej jest dla zwykłego obywatela oszałamiająca.

Przykłady tego zjawiska obserwuje się regularnie w całym kraju. W jednej z parafii w Rzeszowie na ogrodzeniu domu zakonnego wiszą bannery wyborcze posłów partii, w tym wiceministra sprawiedliwości. W Białymstoku na dużym rynku przy kościele umieszczony został banner innego znanego posła, a w Trójmieście proboszcz parafii wydał zgodę na wywieszenie bannera kandydata partii na ogrodzeniu dużego kościoła.

Kolejne sytuacje mnożą się w wielu polskich miejscowościach. W Radomiu, w trakcie dożynek powiatowych, na mównicę kościelną za przyzwoleniem księdza wyszedł poseł Marek Suski, by odczytać list od premiera kraju Mateusza Morawieckiego. Gest ten wywołał zarówno zdziwienie, jak i oburzenie zaproszonych na uroczystość posłów partii opozycyjnych także w niej uczestniczących, którzy na znak protestu wyszli z kościoła.

Z kolei europoseł Ryszard Czarnecki, który objeżdżając kraj, wspomagał w wyborach kolegów do polskiego parlamentu, umieścił na Twitterze wpis, w którym chwalił się, że był obecny w gminach w okolicach Wrocławia i przemawiał z mównicy ołtarza na dożynkach parafialnych.

Do trwającej intensywnej kampanii wyborczej zaangażowana została także strona internetowa kontrowersyjnego katolickiego Radia Maryja, gdzie podawane są informacje o spotkaniach z kandydatami PiS do parlamentu, odbywające się z inicjatywy ruchu „SOS dla polskiej rodziny”, broniącego dzieci przed „ideologią gender”. Jednak do zupełnie wyjątkowej sytuacji doszło w Lublinie.

Otóż w jedną z przedwyborczych niedziel w tamtejszej parafii proboszcz w widoczny sposób agitował na mszy, mówiąc: „Jedyną realną siłą, która w swoim programie w dużej mierze uwzględnia katolicką naukę społeczną i historię naszego narodu, jest Prawo i Sprawiedliwość. Czy wszystko tam jest doskonałe? Na pewno nie, bo to jest wpisane w naszą ludzką naturę, osłabioną skutkami grzechu pierworodnego. Ale jest tam bardzo dużo wspaniałych, ideowych ludzi, dla przykładu choćby z naszego podwórka można by wymienić pana wojewodę, profesora Przemysława Czarnka, czy naszego gorliwego parafianina pana Tomasza Pituchę, którzy kandydują do Sejmu z lubelskiej listy”.

Minął kolejny rok i mające się odbyć w Polsce wybory prezydenckie zbiegły się niestety z pandemią koronawirusa. W wyniku narastających obaw partii rządzącej o los swojego kandydata (urzędującego prezydenta Andrzeja Dudy) politycy zrobili wszystko, aby wybory odbyły się w realiach pandemii. Nikt nawet nie myślał o ich przełożeniu, rozważano tylko różnego rodzaju sposoby na ich przeprowadzenie. W konsekwencji kombinacji politycznych wybory ostatecznie odbyły się pod koniec czerwca 2020 roku, a do drugiej tury doszło w środku wakacji – 12 lipca.

Podobnie jak w wielu wcześniejszych wyborach do kampanii wyborczej z całą mocą zaangażowany został również Kościół katolicki z wysokimi hierarchami kościelnymi i proboszczami parafii. I także w tym niezwykłym, pandemicznym czasie doszło do licznych przypadków wpływania na decyzje wyborców poprzez użycie do tego wiary katolickiej. Jedno z takich wydarzeń odbyło się podczas Dnia Przedsiębiorcy, kiedy to na Jasnej Górze odprawiono z tej okazji mszę świętą.

O zabranie głosu poproszona została wówczas wicepremier rządu Jadwiga Emilewicz, a sama msza transmitowana była w przejętej przez partię prorządowej Telewizji Polskiej. Minister w swej wypowiedzi prosto z ambony nawiązała do wartości katolickich tak ważnych dla każdego człowieka, ale jednocześnie wygłosiła najzupełniej polityczne przemówienie. Minister mówiła: „W tak trudnym czasie ważne jest to, by przedsiębiorca stawiał pracę przed kapitałem. Warto o tym pamiętać i uważam, że właśnie na to zwracamy uwagę, starając się wesprzeć państwa poprzez oferowanie pomocy publicznej. Utrzymanie miejsc pracy jest naszym wspólnym celem”.

Fala krytycznych komentarzy po tym religijno-politycznym wystąpieniu była tak wielka, że po kilku dniach głos zabrał nawet rzecznik Konferencji Episkopatu Polski. Jednak wcześniej padła jedna z bardziej trafnych wypowiedzi jednego polityka partii opozycyjnej: „Moja mama ogląda mszę w TV, bo pandemia. Wtem Jadwiga Emilewicz! I w zasadzie trudno powiedzieć, czy to dalej msza, czy już konwencja wyborcza w asyście hierarchów kościelnych. Polski sojusz tronu i ołtarza idzie w coraz dziwniejsze formaty”.

Rzecznik Konferencji Episkopatu Polski co prawda podkreślił później w swym komunikacie, że Kościół katolicki nie angażuje się w kampanię wyborczą i nie udziela poparcia żadnemu z kandydatów na urząd prezydenta, ale nietrudno ulec wrażeniu, że w praktyce jest zupełnie odwrotnie.

Dokładnie w tej samej kampanii wyborczej ogarniętej tą samą nieszczęsną pandemią koronawirusa doszło do innego charakterystycznego wydarzenia w ramach współpracy partyjno-kościelnej. Tym razem stało się ono dodatkowo hitem internetu, a nagranie z niego udostępniane było tysiące razy. W tym samym miejscu – na Jasnej Górze – jeden z biskupów podczas specjalnej modlitwy hierarchów kościelnych porównał premiera polskiego rządu oraz ministra zdrowia do dwóch biblijnych ewangelistów, którzy dbają o polski naród: „Obecnie dwaj przedstawiciele naszej władzy, wybranej przez większość Polaków, uosabiają charyzmat dwóch ewangelistów piszących słowami i czynami Ewangelię Twojego Syna. Ewangelista Mateusz, premier Morawiecki, pochyla się nad egzystencją naszego narodu, by żyło się lepiej. Z kolei ewangelista Łukasz, profesor Szumowski, jest przedłużeniem czynów Jezusa, troszcząc się o nasze życie i zdrowie. Dziękujemy, Boża Matko, za ich posługę”.

Słowa te oprócz tego, że stały się doskonałym obiektem drwin w internecie, zostały też bardzo krytycznie ocenione przez jednego z ojców dominikanów, którego o zdanie w tej sprawie poprosił portal internetowy OKO.press. Duchowny bezwzględnie przyznał: „To nawet nie jest herezja. To jest zbyt nieudolne na herezję, zbyt ubogie. To bardzo przykry przykład degradacji urzędu biskupa, który nie radzi sobie z wyzwaniami tego stanowiska i snuje takie opowieści, podszyte średniowiecznym przekonaniem o boskości władzy”.

Scementowanie instytucji Kościoła z prawicowo-populistyczną partią jest tak silne, że zarówno politycy, jak i sami księża zapominają o tym, że w Polsce de facto istnieje prawny rozdział Kościoła od państwa. Jest on określony w polskiej konstytucji, w której jasno napisano, że stosunki między państwem a Kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie. Jednocześnie przepis konstytucji, konkretnie to określający, został zinterpretowany w 2009 roku przez polski Trybunał Konstytucyjny, który orzekł, że każdy z podmiotów (państwo i Kościół) ma własną sferę działania, przy czym organy władzy publicznej nie ingerują w sprawy wewnętrzne wspólnot kościelnych, a organy władzy kościelnej nie ingerują w sprawowanie władzy państwowej.

Mimo wszystko, jak widać, od lat interpretacja ta nie jest honorowana i zarówno politycy partii, jak i jej kościelni sprzymierzeńcy wzajemnie się uzupełniają. W tej atmosferze wzajemnej politycznej współpracy zapominają także o tym, że hierarchowie Kościoła tym samym łamią również postanowienia konkordatu, czyli umowy pomiędzy Polską a Watykanem z 1993 roku na temat uregulowań stosunków państwo–Kościół. Jego główne zapisy dotyczą nieuczestniczenia instytucjonalnego Kościoła w sprawowaniu władzy publicznej. Jednak mimo to Kościół (oprócz podanych przykładów z kampanii wyborczej) zabiera też często głos w bieżących sporach politycznych lub wpływa na inicjatywy prawne, wywierając presję na rządzących.

Działo się tak choćby jesienią 2020 roku w wypadku zaostrzenia prawa aborcyjnego. Kościół katolicki we współpracy z partią Prawo i Sprawiedliwość po roku 2015 robił wszystko, aby przepisy te jeszcze bardziej zaostrzyć. Efektem tego jest wydanie 22 października przez Trybunał Konstytucyjny bezprecedensowego wyroku. Istniejące od roku 1993 prawo o aborcji, choć już mocno restrykcyjne, zostało jeszcze zaostrzone.

Należy przypomnieć, że na mocy prawa z lat 90. ciążę w Polsce można było usunąć w trzech przypadkach: gdy zagrażała ona życiu matki, gdy pochodziła z przestępstwa, gdy wystąpiła ciężka wada płodu. I właśnie ta trzecia możliwość została z tego prawa wykreślona wyrokiem TK. Ten kuriozalny wyrok Trybunał Konstytucyjny argumentował tak zwaną ochroną życia poczętego opierającą się na wierze katolickiej, a nie aktualnej wiedzy medycznej. Jaki jest tego rezultat?

W połowie października 2020 roku Inga mieszkająca w Warszawie dowiedziała się, że jest w ósmym tygodniu ciąży. Inga to 45-letnia pracowniczka agencji reklamowej i bohaterka filmu Konrada Szołajskiego Abtreibungsverbot in Polen. Frauen fordern Selbstbestimmung (Zakaz aborcji w Polsce. Kobiety żądają decydowania o sobie). Razem ze swym partnerem od dawna mieli tylko jedno marzenie – mieć dziecko. Przez dwa tygodnie nie posiadali się ze szczęścia i zaczęli planować przyszłość.

Inga otrzymała skierowanie na badania prenatalne. Podczas wizyty u ginekologa cieszyła się, że na ekranie widzi bijące serduszko. Chwilę później zauważyła jednak, że obraz płodu nie przypomina dziecka. Nieuformowany prawidłowo płód okazał się tylko dziwnym zlepkiem komórek z pojedynczym okiem i bijącym w środku serduszkiem. Lekarz od razu informuje, że ciąża jest do usunięcia ze względu na poważną wadę letalną, ale procedura w Polsce jest taka, że najpierw trzeba zrobić badania genetyczne. Jednak na nie było już za późno. Życie Ingi było więc zagrożone.

Razem ze swym partnerem kobieta jeździła od przychodni do przychodni i szukała pomocy. Okazało się, że w Polsce po otrzymaniu diagnozy o potrzebie usunięcia ciąży wykonanie tego zalecenia jest prawie niemożliwe. Ostatecznie Inga zdecydowała się na wykonanie zabiegu w Berlinie, korzystając z pomocy organizacji Ciocia Basia, która skierowała ją do profesjonalnej kliniki. Tam Inga dowiedziała się, że terminacja ciąży może być zabiegiem leczniczym. A kobieta podczas całej tej procedury nauczy się, jak zwalczyć stres, rozczarowanie i smutek po nieprawidłowo rozwijającej się ciąży. Niestety w Polsce państwo nie myśli w taki sposób, ponieważ najważniejsza jest wiara katolicka, która aborcji zabrania.

Myślenie, którym kierują się katolicy, jest zarówno proste, jak i kompletnie nieracjonalne. Podczas gdy kobiety takie jak Inga muszą cierpieć i same narażać się na śmierć, katolik uważa, że tylko Bóg ma prawo decydować o życiu. Zatem żaden człowiek nie może przerwać życia drugiego człowieka, nawet jeżeli tym drugim człowiekiem jest wadliwie uformowany płód, który naraża życie matki.

Ta nieracjonalność doprowadziła do tego, że w roku 2006 powstały w Polsce tak zwane okna życia. To miejsca najczęściej przy klasztorach, gdzie istnieje możliwość anonimowego oddania nowo narodzonego i niechcianego dziecka. Niestety miejsca te w praktyce nie spełniają swojej funkcji, gdyż – opierając się na prawie aborcyjnym z roku 1993 – 97 procent wszystkich legalnych aborcji dokonywanych było ze względów medycznych. W roku 2020 było tysiąc siedemdziesiąt sześć takich przypadków.

Jak zrozumieć ideologię katolicką w kwestii zaostrzenia aborcji? Gdzie tu logika i rozsądek? Paweł to programista IT z Lodzi i zaciekły zwolennik zakazu aborcji. To drugi bohater filmu Konrada Szołajskiego. Paweł jest aktywistą organizacji Pro-Life, która działa na rzecz ochrony życia poczętego. Wraz z żoną wychowują w duchu katolickim piątkę dzieci. Paweł twierdzi, że aborcja to ograniczenie wolności wyznawania religii katolickiej. Jego zdaniem kraje zachodnie ewoluują w państwa totalne, gdzie to urzędnik decyduje, co wolno obywatelowi. Mówi, że aborcja nie jest prawem wyboru tylko świadomym decydowaniem o zabiciu płodu, a lekarz nie ma prawa decydować o zlikwidowaniu innego życia. Zdaniem Pawła aborcja jest formą ludobójstwa. Ma nadzieję, że jeszcze za jego życia ludzkość dojdzie do momentu, kiedy się ocknie i przestanie zabijać swoje dzieci.

Oczywiście tego typu argumenty bardzo ciężko zrozumieć w sytuacji, w jakiej znalazła się Inga, kiedy jej życie było zagrożone, a płód, który nosiła w sobie, i tak nie przeżyłby po porodzie.

W styczniu 2021 roku Inga wraz z partnerem uczestniczyła w protestach na ulicach Warszawy, które odbyły się po opublikowaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z października 2020 roku. Demonstracje dowodzone przez Martę Lempart wyciągnęły na ulice polskich miast setki tysięcy ludzi i były w tamtym czasie największym ruchem opozycyjnym w stosunku do polskiego rządu. Po miesiącu rządząca partia Prawo i Sprawiedliwość traciła w sondażach 10 punktów procentowych i nie byłaby w stanie samodzielnie rządzić, gdyby wówczas odbyły się wybory.

Konsekwencją opublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego są sukcesywne odmowy wykonywania aborcji w polskich szpitalach. Lekarze boją się po prostu oskarżenia o popełnienie przestępstwa, ponieważ osoba przeprowadzająca taki zabieg lub pomagająca w nim w roku 2021 mogła być skazana na 3 lata więzienia. Kara ta dotyczy także nakłaniania kobiety do aborcji. Jednocześnie usunięcie zdrowej ciąży zagrożone jest karą więzienia do 6 lat. Tym samym w rankingu Europejskiego Forum Parlamentarnego na rzecz Praw Seksualnych i Reprodukcyjnych z września 2021 roku Polska spada na sam dół, jeżeli chodzi o możliwość wykonania aborcji. Jest daleko w tyle nawet za Turcją, Rosją czy państwami bałkańskimi.

Ranking ten został opublikowany we wrześniu 2021 roku, a w tym czasie w szpitalu powiatowym w Pszczynie, w wyniku wstrząsu septycznego zmarła 30-letnia Izabela. Jej historia wstrząsnęła całym krajem, a sprawa przez długi czas nie schodziła z pierwszych stron gazet. Izabela była w dwudziestym drugim tygodniu ciąży i trafiła do szpitala z powodu odpłynięcia płynu owodniowego. Lekarze dostrzegli konieczność wykonania aborcji, ale czekali z decyzją do czasu obumarcia płodu.

Na jaw wyszła rozmowa szwagierki Izabeli z jednym z lekarzy. Na nagraniu słychać, jak lekarz mówi: „Jest ustawa aborcyjna, która nie daje możliwości interwencji czy usunięcia ciąży. Indukowanie poronienia, czyli doprowadzenie do poronienia, jest obarczone karą. Nie wolno tego robić. Czyli aborcja jest karą”.

Pomimo najostrzejszego prawa aborcyjnego w Europie myślenie samych Polaków się zmienia i wciąż ewoluuje w kierunku przyznania kobiecie prawa wyboru. W roku 2021 ponad 70 procent populacji nie popierało zaostrzenia prawa aborcyjnego. Wiele osób było nawet za liberalizacją tego prawa. To myślenie podobne do społeczeństw z innych krajów Unii Europejskiej.

Jednak w odpowiedzi na te statystyki wspomniana wcześniej antyaborcyjna organizacja Pro-Life wzmocniła swoją kampanię antyaborcyjną. Po ulicach dużych miast zaczęły się poruszać furgonetki z plakatami antyaborcyjnymi, a z głośników słychać było intensywną agitację.

Wspominam czasem swoją rozmowę z grubym mężczyzną o długich, siwiejących włosach z kompleksu domków w Parku Narodowym Rondane. Jego zdziwione spojrzenie. Gdy później rozmyślam o latach własnej aktywności politycznej, kiedy to sam próbowałem zostać „typem ewangelisty”, wykorzystując Kościół do własnej polityki, często muszę chować twarz w dłoniach.

Dwa miesiące po powrocie z nart w Rondane, przy okazji jednej z wizyt u Gunnara w centrum Oslo, poruszamy w konwersacjach nurtującą mnie wciąż kwestię organizacji Kościoła norweskiego. Dopytując o to Gunnara, dowiaduję się ciekawych rzeczy.

Tutejszą instytucję Kościoła ukształtował ponaddwustuletni proces. Po historycznym odłączeniu się Norwegii od unii kalmarskiej i przyłączeniu w 1814 roku do Szwecji najważniejszą kwestią w norweskim Kościele stała się wolność słowa i możliwość głoszenia przez osoby świeckie.

Gdy po kilkudziesięciu latach wyraźnie uwidocznił się ruch osób świeckich domagający się szerszego uczestniczenia w formalnych kościelnych strukturach, zawiązały się dobrowolne spotkania diecezjalne, które aż do roku 1982 wysyłały swych przedstawicieli na spotkania kościelne. Proces ten przez długi czas ugruntował myślenie pod kątem trwałych reform w Kościele i uksztaltowania go tak, aby działał całkowicie na własny rachunek.

W końcu historyczna zmiana w tej kwestii nastąpiła wiosną 2012 roku, kiedy parlament norweski przyjął poprawki do konstytucji w tym zakresie. Utworzona została krajowa osoba prawna w norweskim Kościele, dająca mu większą autonomię wewnętrzną, która rozpoczęła samodzielne działanie od roku 2017. W roku 2020 zaś parlament uchwalił wspólne prawo o wierze i poglądach społecznych, które wspiera prawo kościelne i zatwierdza umowę kościelną zawartą na spotkaniu władz Kościoła w roku 2019. Kościół norweski stał się więc wspólnotą wielu religii, a nie tylko chrześcijan.

Dodatkowo wieloletni proces sekularyzacji wpłynął na to, że dziś religia nie odgrywa istotnej roli w życiu statystycznego mieszkańca kraju fiordów. Tym samym hierarchia kościelna nie wywiera na ludziach żadnej presji i daleka jest od narzucania przekonań. Ta sytuacja dotyczy przede wszystkim szkół publicznych, w których dzieci i młodzież uczą się na jednych zajęciach o wszystkich religiach świata, etyce i zrównoważonym podejściu do życia.

Mimo że do protestanckiego kościoła norweskiego swoją przynależność deklaruje mniej więcej 80 procent społeczeństwa, to tylko około 5 procent stale uczestniczy w nabożeństwach, a 22 procent otwarcie przyznaje, że wierzy w istnienie Boga. Dla 44 procent Norwegów ważna jest bowiem pewnego rodzaju siła życiowa, która za wszystko odpowiada i skłania ich do prowadzenia życia zgodnego z naturą i własnymi przekonaniami.

To dlatego właśnie o wiele istotniejsza od niedzielnej obecności w kościele jest wpisana w norweską mentalność aktywność na świeżym powietrzu i odpoczynek we własnym domku letniskowym, który podświadomie uznawany jest za swoisty kościół. Kiedy jednak Norweg znajdzie w swym życiu moment na odwiedzenie prawdziwego kościoła, najprawdopodobniej zobaczy w nim nabożeństwo odprawiane przez kobietę i ołtarz często przyozdobiony tęczowymi kolorami – na znak solidarności z osobami LGBT.

Podobną liberalizację widać w kwestii podejścia do aborcji. W Norwegii prawo do aborcji jest stawiane na równi z prawem do decydowania o swoim ciele, a więc jest podstawowym prawem człowieka. Jakakolwiek religia nie odgrywa tu żadnej roli, a założenie jest takie, że wiara kogokolwiek nie ma prawa kształtować rzeczywistości pozostałych. Aborcja jest zatem całkowicie legalna do dwunastego tygodnia ciąży (bez podawania przyczyny) i obowiązuje od prawie 50 lat. Pierwsza ustawa w takim kształcie weszła w życie 1 stycznia 1976 roku. Usunięcie ciąży pomiędzy tygodniami dwunastym a dwudziestym drugim możliwe jest pod określonymi warunkami i może być dokonane za zgodą sądu.

Obecnie trwa społeczna debata w kwestii nowelizacji norweskiego prawa aborcyjnego. Skoro ponad 90 procent aborcji dokonuje się poprzez zażycie środków farmakologicznych, jednym z tematów, o których się dyskutuje, jest rozszerzenie dostępu do tabletek aborcyjnych. Po uzyskaniu decyzji sądu po dwunastym tygodniu ciąży mogłyby być dostępne powszechnie na przykład w aptekach po skierowaniu od lekarza rodzinnego, a nie tylko w wyniku procedury przyjęcia do szpitala (jak obecnie). Taka procedura jest bowiem problematyczna dla wielu kobiet – szczególnie tych z prowincji. Skutek liberalizacji prawa widać wyraźnie w statystykach. Poziom umieralności kobiet w ciąży jest w Norwegii jednym z najniższych na świecie.

Jak zatem, widząc ten kontrast, rozumieć polski problem? Aktualnie tym, co spaja rządzących krajem z instytucją Kościoła, nie są tylko sama wiara w Boga czy jakiekolwiek wartości. Są za to różne interesy Kościoła i rządzących, które dziś stanowią wspólny mianownik ich funkcjonowania. Niestety przez to, że historycznie nie ukształtował się żaden skuteczny model trwale oddzielający polski Kościół od państwa, dziś instytucja ta nie jest niezależna.

Negatywny tego skutek widać zapewne w kwestii odchodzenia wiernych od Kościoła katolickiego. Poważny spadek zaufania do Kościoła eksperci nazywają wręcz krachem i kryzysem wiary. Jednak obok utraty wiary przyczyniły się do tego również liczne afery pedofilskie księży, postawa instytucji kościelnych w stosunku do wyroku Trybunału Konstytucyjnego odnośnie do zakazu aborcji czy też niepłacenie przez Kościół podatków. Sprawy te nieuchronnie nawarstwiają się na przestrzeni wielu lat, a emocje wokół nich w okresie pandemii tylko się zaogniły.

Ponadto wiernych zniechęca również nieograniczony przepych i bogactwo w Kościele oraz nieustanne dotowanie Kościoła przez polskie państwo – w skali roku to 2–3 miliardy złotych.

W odpowiedzi na pogłębiające się zjawisko oddalania się obywateli od Kościoła w roku 2021 minister edukacji i nauki Przemysław Czarnek zapowiedział zmianę zasad uczęszczania na lekcje religii i etyki w szkołach publicznych. Resort planuje wprowadzenie obowiązkowości wyboru religii lub etyki, na co zdecydowaną krytyką odpowiada nowo powołany rzecznik praw obywatelskich Marcin Wiącek. Twierdzi on, że sytuacja taka „może budzić wątpliwości pod kątem możliwie najpełniejszego poszanowania praw obywatelskich” i w związku z tym propozycję tę należałoby poddać konsultacjom społecznym.

Inicjatywa ministra Czarnka, będąca niewątpliwie oznaką trwałego scementowania partii Prawo i Sprawiedliwość z Kościołem katolickim, na tyle twardo idzie pod prąd woli młodych ludzi, że w oczywisty sposób zaczynają oni szukać sposobów ominięcia kontrowersyjnej propozycji. Jak bowiem donosi Ośrodek Monitorowania Zachowań Rasistowskich i Ksenofobicznych, młodzież pod koniec roku 2021 (mimo że propozycja ministra ma wejść w życie dopiero w roku 2023) chętniej zapisuje się do udziału w lekcjach religii innej niż katolicka i wybiera zajęcia przykładowo z buddyzmu. Dla polskiej szkoły wybór ten jest zobowiązujący i również powinna zapewnić uczniom tego typu zajęcia.

Problemy polskiego Kościoła katolickiego powstały po prostu przez jego własną niefrasobliwość. Faktem jest to, że po podpisaniu konkordatu ze Stolicą Apostolską w roku 1993 praktycznie każda polska władza zawsze szła Kościołowi na rękę, wspierając go finansowo. Nikt raczej nie próbował z Kościołem walczyć. Jednak po przejęciu władzy przez skrajną prawicę w roku 2015 polski Kościół po raz pierwszy w historii sam postawił się na miejscu przyjaznym rządzącym. Bardzo szybko bowiem hierarchowie kościelni dostrzegli, że otwarte popieranie tej akurat władzy jest bardzo opłacalne.

Zarówno ideologicznie, jak i finansowo cała instytucja kościelna ma przez to zapewnione bezpieczeństwo oraz przede wszystkim święty spokój w wielu moralnie niewygodnych dla niej sprawach. Partia Prawo i Sprawiedliwość z kolei spłaca dziś wobec Kościoła prawie 20-letni dług za nieustanną możliwość promowania się u boku kościelnych hierarchów. Odwdzięcza się także za nieprzerwane korzystanie na potrzeby bieżącej polityki z najlepiej w Polsce zorganizowanej do tego struktury.

Wymownym symbolem trwałego związku polskiego Kościoła katolickiego z partią Prawo i Sprawiedliwość są słowa wypowiedziane w czerwcu 2021 roku przez arcybiskupa Marka Jędraszewskiego. Ten sam hierarcha, który dwa lata wcześniej mówił o „tęczowej zarazie”, podczas jednej z uroczystości na Wawelu w Krakowie stwierdził: „Ale my wszyscy jako wspólnota, wspólnota Kościoła, żyjąca nauką Chrystusa, mamy prawo, by dziękować za to życie świętej pamięci pana prezydenta Lecha Kaczyńskiego i pana prezesa w kategoriach ludu Bożego, który cieszy się, że w nim od tylu lat są, żyją takie osoby. To nasz obowiązek dziękować Panu Bogu za nich”.

CZĘŚĆ SZÓSTA
Demagogia

Rozdział XI
Konsekwentnie indoktrynować

Polska, jesień 2013 roku

Pomieszczenie na pierwszym piętrze Miejskiego Domu Kultury pęka w szwach. Pracownicy bez wyjątku donoszą krzesła z wszystkich możliwych zakątków budynku. Najwięcej krzeseł jest na parterze, tak więc każdy, biorąc do rąk po dwa lub cztery, wykazuje nadzwyczajny pośpiech i energicznym krokiem podąża do góry po schodach.

Jadąc ulicami miasteczka, dzwonię do organizatora i w krótkiej rozmowie dowiaduję się, że nikt nie spodziewał się takiej liczby osób. Tydzień temu uznano, że skoro w naszej 12-tysięcznej miejscowości zwykle niewiele ludzi uczestniczy w zebraniach politycznych, to przyjść ich może dosłownie garstka. Objeżdżając właśnie centrum miasteczka, w słuchawce słyszę lekkie zakłopotanie i po chwili zapewnienie, że jednak logistycznie wszystko zostanie opanowane.

Korytarz na pierwszym piętrze zapełniony jest stojącymi przy ścianach tablicami, na których widnieją archiwalne zdjęcia przedstawiające historię regionu. Umieszczone pod nimi opisy szczegółowo objaśniają każ-de zdjęcie.

Podjeżdżam przed budynek i parkuję samochód przy chodniku. Zamykam drzwi i wbiegam głównym wejściem do środka. Idąc schodami na górę, mijam osoby schodzące po kolejne krzesła. Gdy jestem na piętrze, moim oczom ukazuje się tłum ludzi, którzy, tłocząc się przy wejściu, czekają na mające się za kilka minut rozpocząć zebranie. Kieruję się lekko na prawo od schodów i dochodzę do drzwi sekretariatu, przy których stoją pielęgniarki w służbowych białych strojach.

– Dzień dobry. I jak tam samopoczucie, drogie panie?

– Nie jest dobrze. Sam pan widzi, co się dzieje. Oni zrobią, co tylko chcą – mówi jedna z wyraźnie zmartwioną miną.

– My już nie wiemy, jak tego naszego szpitala bronić – dodaje druga. – Zrobiłyśmy już wszystko, co tylko było można. Nic nie daje efektu. To już chyba koniec.

– Spokojnie. Możliwe, że jeszcze coś jesteśmy w stanie zdziałać jako radni – stwierdzam i zauważam, że to zdanie porusza pielęgniarki.

– A co? Macie coś w zanadrzu? Co jeszcze zostało? – dopytują wszystkie po kolei.

– Nie wiem, czy to będzie skuteczne, ale jest coś, czego oni się nie spodziewają. O wszystkim dowiecie się na zebraniu. Mam nadzieje, że się uda – rzucam na koniec i odchodzę szybkim krokiem w celu uniknięcia kolejnych pytań.

W listopadzie 2013 roku miejscowy szpital wybudowany zaraz po drugiej wojnie światowej był praktycznie ostatnim z pozostałych na tym terenie tak dużych działających jeszcze obiektów użyteczności publicznej. Pełnił już funkcję nie tylko placówki medycznej, ale też jednego z ostatnich większych zakładów pracy. Lata swej świetności, które przypadają na cały niemal okres komunizmu oraz ostatnią dekadę XX wieku, już dawno ma za sobą. Stanowi także dla niemal każdego mieszkańca miasteczka i jego okolic nierozerwalną część lokalnej historii. Urodziło się w nim (a także przez lata leczyło) kilka pokoleń tutejszej ludności. To dlatego decyzja o jego likwidacji przez lokalne władze wywołuje w ostatnim czasie tak gorące emocje.

Transformacja ustrojowa w Polsce, polegająca na wspieraniu wolnego rynku oraz demokratyzacji państwa, wywołała po roku 1989 szereg systemowych problemów. W następstwie zmian wiele instytucji publicznych i prywatnych poddanych zostało likwidacji bądź przekształceniu. Szpital miał zostać przekazany prywatnemu koncernowi medycznemu i nie było wiadomo, czy zostanie utrzymany w dotychczasowej formie.

Fakt pozbycia się szpitala budził sprzeciw dużej liczby ludzi, a przede wszystkim niektórych lekarzy, pielęgniarek i całego niższego personelu, którzy obawiali się przede wszystkim utraty pracy. Podjęta w ostatnim czasie przez Radę Powiatu uchwała o wyrażeniu zgody na sprzedaż placówki spotkała się także ze stanowczym oporem lokalnej społeczności. Rozwiązanie to wydawało się jednak z prawnego punktu widzenia jedyną możliwością uniknięcia bankructwa jednostki samorządu, która nią zarządzała. Kwestią sporną pozostały jedynie sposób jej przekazania i… późniejsze losy.

Jako radny widzę to od dawna i zdaję sobie sprawę, że w rzeczywistości wszyscy znajdujemy się pomiędzy młotem a kowadłem. Z jednej strony wieloletnie zaniedbania doprowadziły szpital niemalże do bankructwa, a upływ czasu znacznie pogorszył jego kondycję techniczną. Zatem prywatyzacja wydaje się jedynym racjonalnym rozwiązaniem, gdyż władz nie stać na dalsze finansowanie szpitala. Z drugiej jednak strony odbywa się gra polityczna, w której nie wypada stać z boku i się przyglądać.

Jestem więc otwartym przeciwnikiem pozbycia się szpitala. Uchodzę w związku z tym wraz z kilkoma innymi radnymi za obrońcę szpitala, a cały jego personel pokłada w naszych działaniach wielkie nadzieje. Stałem się w ostatnim czasie wraz z innym kolegą radnym swoistym rzecznikiem tej sprawy i wiem, że aby płynąć wciąż na politycznej fali i zdobywać dalszą popularność, muszę odgrywać tę rolę nawet wbrew logice. Kolega radny oczywiście nie ma świadomości moich zamiarów.

– Dużo ludzi dziś przyszło prawda? – zagaduję go.

– Tak. To już chyba ostatnie tego typu spotkanie w historii tego miasteczka. Te sprawę ciężko już będzie odkręcić. Nie wiem, czy już nie jest za późno. Uchwała została podjęta. Jest wyznaczony termin sprzedaży – przyznaje radny z widoczną rezygnacją.

– Tak wypadałoby myśleć. Jednak uważam, że piłka jest jeszcze w grze. Spróbuję dzisiaj zagrać va banque. Może to jeszcze pomoże…

– Co pan zamierza? – pyta z zaciekawieniem, otwierając szeroko oczy.

– Możliwe, że całą tę procedurę jest w stanie zablokować referendum lokalne.

Mojemu rozmówcy wyjaśniam, że takie referenda odbywały się już w innych częściach kraju, ponieważ tematyka nie jest nowa. Wyjaśniam, że konsultowałem tę kwestię ze swoją partią Prawo i Sprawiedliwość na szczeblu wojewódzkim i przygotowałem się pod kątem merytorycznym. Opowiadam, że dotarłem do różnych dokumentów, znam całą ścieżkę prawną przeprowadzenia czegoś takiego i że trzeba tylko w bardzo krótkim czasie zebrać podpisy. Bacznie obserwuję jego reakcję i po chwili pytam go o zdanie.

– Jeżeli jest w tym sens, to oczywiście trzeba działać – odpowiada.

Przeciskając się pomiędzy ludźmi, wchodzimy do pomieszczenia, na którego końcu stoi stół, przy którym siedzą prowadzący zebranie. Obchodząc go, zajmujemy przeznaczone dla nas miejsca obok lokalnych władz i dyrektora szpitala uchodzącego od lat za miejscowy autorytet. Spoglądam na zgromadzony tłum ludzi i w tym samym momencie rozpoczyna się zebranie. Sala wypełniona jest szczelnie. Doniesione krzesła nie rozwiązują do końca problemu, gdyż ludzie stoją oparci o ściany. Prowadzący zebranie dyrektor szpitala przekazuje najistotniejsze w sprawie fakty, mówiąc dość dramatycznym tonem i mocno wytężając głos. Od razu dostrzegam, że użycie mikrofonu byłoby najlepszym w tej chwili rozwiązaniem, jednak i o tym nikt wcześniej nie pomyślał.

W momencie, w którym mają zostać przedstawione możliwe scenariusze w związku z trwającą procedurą prywatyzacyjną, zgłaszam się i zabieram głos:

– Szanowni państwo! W szczególności zwracam się do obecnego tu personelu szpitala. Proponuję zorganizowanie referendum lokalnego. Obecna tu władza może zrobić wszystko, ale zawsze musi się liczyć ze zdaniem społeczeństwa. – Wskazuję gestem ręki na włodarzy. – Jeżeli zostanie to prawnie uregulowane, to zwiążecie władzy ręce obowiązującym w tym kraju prawem. Wtedy nie będą mieli innego wyjścia niż odstąpienie od procedury sprzedaży. Funkcjonuje przecież ustawa o referendum lokalnym, która o tym stanowi. Zwołajcie referendum!

Rzucona po raz pierwszy i dodatkowo publicznie propozycja wywołuje ironiczny uśmiech na twarzach włodarzy i cieszącą mnie reakcję publiczności. Tego właśnie oczekiwałem. Większość zgromadzonych jest poruszona i widzę po twarzach, że tchnąłem w nich pewną nadzieję. Pomysł najbardziej podoba się pielęgniarkom, które w liczbie około dwudziestu siedzą w pierwszych rzędach. Na koniec zebrania podchodzą do mnie w celu ustalenia szczegółów akcji referendalnej, którą są żywo zainteresowane.

W kolejnych dniach moją propozycję podchwytuje lokalny bloger i kilka osób z personelu szpitala. Powołują do życia komitet w sprawie zwołania referendum oraz wykonują bardzo dużą część pracy administracyjnej. Następnie doprowadzają do zbiórki ponad czterech tysięcy podpisów na terenie miasteczka, co okazuje się bardzo poważnym wyczynem. Akcja nabiera rozmachu i wydaje się nie do zatrzymania. Komitet planuje w końcu złożenie wniosku o zwołanie referendum i wydaje się, że przed nami ostatnia prosta.

Sprawa żyje w przestrzeni medialnej przez prawie dwa miesiące. Staram się wizerunkowo stać gdzieś obok. Nie chcę być bezpośrednio wiązany z całą inicjatywą, ponieważ jednocześnie nie zamierzam brać na siebie wszelkich jej negatywnych konsekwencji – gdyby coś poszło nie tak. Zależy mi wyłącznie na wymiarze politycznym i szumie medialnym, jaki niewątpliwie wywołałem. Celem jest umiejętne powiązanie pozytywnej akcji referendalnej z partią Prawo i Sprawiedliwość, i do tego staram się zmierzać w trakcie całego procesu.

Gdy często komentuję sprawę w lokalnych mediach, mam wrażenie, że coraz bardziej jestem przyciskany przez dziennikarzy, którzy zaczynają mnie uważać za organizatora całego procesu. Ciężar tego przedsięwzięcia zaczyna mnie przytłaczać. Udzielając wywiadów, zaczynam więc odpowiedzialność przerzucać na komitet referendalny. Niestety na sam koniec całej akcji nie wszystko idzie po mojej myśli. Media oraz opinia publiczna przypisują wszystko mnie i w dużej części staję się niemalże jedyną twarzą tego przedsięwzięcia. Na łamach gazet i portali internetowych odbywa się żywa dyskusja, a inicjatywa komentowana jest na bieżąco przez lokalne władze, które nieustannie próbują mnie wszystkim obarczyć. W końcu w jednym z artykułów ukazuje się trafne stwierdzenie starosty: „Rzecz w tym, że taka inicjatywa nie pojawiła się wcześniej, gdy było wiadomo, że są plany sprzedaży szpitala. Pojawia się teraz, za pięć dwunasta. Z całym szacunkiem dla zasad demokracji, ale należy to uznać tylko za próbę zahamowania całego procesu i zbicia na tym politycznego kapitału”.

Dostrzegam wyraźnie, że zostałem częściowo zdyskredytowany, i raczej nie da się już dalej prowadzić tej gry. Całkowita porażka przychodzi nieco później. Gdy widzę, że zbliżają się terminy, których należy dotrzymać, aby proces referendalny w ogóle ruszył, dowiaduję się, że w rzeczywistości wcale nie wiadomo, czy komitet złoży odpowiedni wniosek. Okazuje się, że ktoś, kto był za to odpowiedzialny, zawiódł na całej linii, a cała inicjatywa referendum stoi pod znakiem zapytania.

Niestety, podczas kolejnej sesji Rady Powiatu przy wejściu na salę obrad dopadają mnie dziennikarze, a ja czuję się jak foka na tafli lodu osaczona przez orki i niemająca już żadnej drogi ucieczki. Za wszelką cenę chcą uzyskać ode mnie informacje na temat stanu sprawy, a tak naprawdę to chyba przyznania się do porażki. Wniosek referendalny nie wpłynął do sekretariatu starostwa i sprawa przepadła.

Po raz pierwszy w życiu czuję się aż tak zawiedziony polityką i nie udaje mi się ukryć tego przed dziennikarzami lokalnych mediów. Robię, co mogę, aby od sprawy się odciąć i wywołać wrażenie, że nie miałem z nią nic wspólnego, ale oczywiście nie daje to żadnego efektu. Dociera do mnie, że wyjście z propozycją tego referendum było z mojej strony ogromnym błędem.

Błędem był też partyjny egoizm polityczny, oparty tylko na chęci wywołania szumu wokół sprawy, od samego początku niedającej żadnej gwarancji wyjścia z sytuacji. Przecież było wiadomo, że temat obrony szpitala jest bardzo trudny. Z tego zaułka po prostu nie było już żadnej możliwości ucieczki i tylko głupiec mógł sobie wymyślić, że jeszcze zbije na tym jakiś kapitał polityczny. Wychodzi więc na to, że jestem zwykłym politykierem i krzykaczem, a nie prawdziwym obrońcą słusznych spraw.

Na koniec lokalne władze winą za całe zamieszanie publicznie obarczają opozycję i spada na mnie społeczna odpowiedzialność za niedoprowadzenie sprawy do końca. Polityczna porażka jest bolesna. Po krótkim czasie zdaję sobie sprawę, że uchodzę za tego, który celowo rozniecił ogień, a później stracił nad nim kontrolę.

Od tej pory zaczynam już rozumieć, że polityczny szlak, którym podążam, prawdopodobnie prowadzi donikąd. Wydawać by się mogło, że to tylko jedno małe potknięcie i być może wydarzenie nic nieznaczące. Niemniej wyraźnie dokłada ono kolejną cegiełkę do wielu wcześniejszych.

Ta konstrukcja z cegieł jest już na tyle niestabilna, że kolejnej cegiełki, choćby niewielkiej, już nie wytrzyma. Niewątpliwie ulegam partyjnej indoktrynacji i kształtowany tak wiele lat to samo próbuję robić ze społeczeństwem. Cynicznie gram w różne gierki, które mają na celu budowanie sztucznie wykreowanego wizerunku, jakoby tylko partia i jej działacze byli jedynymi zbawcami w tym kraju.

Często myślę o tym, że to w istocie niebezpieczne. Nie chcę się nawet zastanawiać, w którym kierunku ta partyjna ideologia może zmierzać i co w przyszłości spowodować. W kolejnych miesiącach przechodzę rodzaj wyciszenia. Mentalnie odpuszczam sobie większość inicjatyw politycznych, a moja aktywność ogranicza się tylko do uczestniczenia w kolejnej kampanii wyborczej.

Wiosna–lato 2014 roku

Spotkania działaczy odbywają się cyklicznie na przestrzeni wielu lat. Uczestniczę w nich regularnie, od kiedy tylko stałem się członkiem partii. Obowiązkowo – mniej więcej od kwietnia, a może maja 2003 roku. W pierwszych latach jeszcze jako student i przynależąc do wielkomiejskiej struktury, później jako działacz lokalnego komitetu partyjnego.

Jeśli chodzi o rodzaje spotkań, to w zależności od wymiaru i znaczenia omawianej podczas nich problematyki mógłbym wyodrębnić co najmniej trzy. Często odbywają się spotkania statutowe, kiedy trzeba podjąć konkretne decyzje polityczne. Innym razem to spotkania luźniejsze, które służą tylko omówieniu jakiejś sytuacji i nie zapadają na nich wiążące decyzje. Najciekawszy jest jednak trzeci typ spotkań. To tak zwane „spotkania frustracyjne”. Ich termin wyznaczony był jeszcze na poprzednim spotkaniu. Działacze przychodzą na nie po prostu po to, by ponarzekać i poudawać, że nad czymś debatują. Wielu z nich przychodzi po prostu dla rozrywki. Inni (szczególnie funkcyjni w partii) po to, aby sporządzić z tego protokoły i listy obecności, tak aby po spotkaniach został jednak jakiś ślad.

Nie da się natomiast ukryć, że im mniejsza struktura partii, tym takie „frustracyjne spotkania” przypominają bardziej narady pokrzywdzonych przez los nieudaczników niż obrady jakiejś organizacji. To odczucie towarzyszy mi niemal od początku.

Są od lat ludzie w widoczny sposób negatywnie nastawieni do całego świata, wszędzie widzący podstępy oraz spiski. Nie ufają nowym, którzy pojawiają się przy partii, widzą w nich agentów, a na pewno kogoś mającego złe intencje.

Rozprawiają więc o wszystkim tym, do czego łatwo przykleić niezbyt skomplikowaną spiskową teorię, będącą głównym źródłem zła całego narodu. Przede wszystkim poruszają te zagadnienia polityczne, które prostym ciągiem myślowym można powiązać z przemianami Okrągłego Stołu w Polsce na przełomie lat 80. Uproszczenie to jest stałą obowiązkową częścią każdego spotkania. To wtedy właśnie narodził się „układ”, który w późniejszych latach się rozwinął, umocnił i usadowił w strukturach państwa.

„Układ” ten jest dziś tak silny, że ma wpływ na cały kraj, co do tego działacze nie mają żadnej wątpliwości. To zdrajcy pierwszej Solidarności na czele z Lechem Wałęsą zawiązali go razem z komunistami, dając im tym samym przepustkę do funkcjonowania w demokracji i nie dopuszczając do jakichkolwiek rozliczeń poprzedniej epoki. Od lat taką teorię skutecznie podkręca partia Prawo i Sprawiedliwość, uwiarygadniając ją nieustannie w kolejnych programach, deklaracjach politycznych i manifestach.

Działacze wierzą w to, że w 1989 roku użyte przez pierwszego demokratycznego premiera Tadeusza Mazowieckiego w exposé sformułowanie „przeszłość odkreślamy grubą linią”, w rzeczywistości było kłamstwem. Mówią, że tak naprawdę była to swoista „gruba kreska”, a więc Mazowiecki wcale nie miał zamiaru odciąć się od przeszłości, ponieważ komuniści przeszli swobodnie „wokół kreski” z komunizmu do demokracji. Rozdrapują te sprawy za każdym razem i omawiają w różnych kontekstach z najdrobniejszymi szczegółami. Wszystko to krwawi nieustannie od lat. Negatywne emocje podsycane są każdym bieżącym wydarzeniem politycznym w kraju. Cokolwiek się wydarzy, natychmiast przypisywane jest „układowi” i niecnym interesom przy Okrągłym Stole.

Najpierw ów układ obalił przyjazny braciom Kaczyńskim rząd Jana Olszewskiego w roku 1992, później – w latach 1997–2001 – rozsadził wielki ruch polityczny Akcja Wyborcza Solidarność, następnie wepchnął Polskę do Unii Europejskiej w 2004 roku, a na końcu w roku 2010 doprowadził do zamachu na prezydenta Lecha Kaczyńskiego poprzez katastrofę samolotu w Smoleńsku. Przed Okrągłym Stołem służył Moskwie. Po Okrągłym Stole służy Brukseli. Wieczny spisek. Wieczna walka. Wszystko to czyści umysł każdego działacza z rozsądku i każe myśleć tak, jak chce partia.

Siedząc na wszystkich tych partyjnych spotkaniach, często myślę o tym, że przecież wiem, skąd się biorą te spiski. Osobą, która je stworzyła, jest lider partii Jarosław Kaczyński. To on w roku 1990 na potrzeby prowadzenia własnej gry politycznej ułożył teorię o współpracującym z komunistami pierwszym demokratycznym premierze Tadeuszu Mazowieckim. Spisek powstał na podstawie tego, że wszystkimi resortami siłowymi oraz wojskiem w dalszym ciągu zarządzali przedstawiciele dawnego systemu, a nie jak w innych krajach bloku wschodniego – antykomuniści. Jednak ta sytuacja, przeciągająca się w pierwszym roku rządów, spowodowana była przecież raczej charakterem premiera Mazowieckiego, a nie zamierzonym z góry działaniem.

Wiedzą to polscy historycy i zapewne wiedzieli to też wówczas twórcy telewizyjnej serii Polskie ZOO z tamtych lat, którzy premiera przedstawili jako powolnego żółwia. Niemniej wykreowana celowo spiskowa teoria jest w kolejnych latach podsycana na tyle skutecznie, że staje się podstawą do wzniecania przez Kaczyńskiego konfliktów politycznych i tworzenia podwalin pod przyszłą partię.

W roku 2014 często się zastanawiam, jak to się dzieje, że statystyczny członek partii jest wręcz przekonany o istnieniu „układu”. Dlaczego wierzy w mafię, która gdzieś tam na górze pociąga za sznurki? Dlaczego w końcu dzieci działaczy, które bardzo często nie pamiętają nawet lat 90., również w to wszystko wierzą? Co sprawia, że spisek jest tak silny i nawet młodym ludziom pustoszy umysły? Czy oni też nie potrafią myśleć, obserwować, doświadczać i analizować? Z pewnością odpowiedzi nie są aż tak proste. Możliwe też, że potrzeba czasu na dokładne rozłożenie wszystkiego na czynniki pierwsze. Jednak faktem jest to, że partyjna ideologia na przestrzeni lat skupia się na podstawowej, powtarzającej się zależności.

Otóż im mniej Kaczyński może wpływać na politykę, tym bardziej partia wzmacnia przekaz o wszechobecnym spisku. Kaczyński opisuje kolejne rządy swych politycznych konkurentów jako te prowadzące Polskę na skraj przepaści. Każdy myślący inaczej niż jego formacja jest wrogiem Polski i zapewne stoi po stronie „układu”. Takie bezwzględne i wręcz ciężkie do udowodnienia scenariusze polityczne dla wielu okazują się ciekawe i popularne.

Ich uwiarygodnieniem jest oczywiście sama osoba Jarosława Kaczyńskiego, który na przestrzeni lat okazuje się świetnym graczem politycznym i objawia swój niezwykły talent. Będąc obecnym w polityce od początku lat 90., z pewnością jest ze wszystkich solidarnościowych polityków najlepiej przygotowany merytorycznie. W roku 1989 już od 13 lat posiadał tytuł doktora, który uzyskał na wydziale prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Ponadto miał już doświadczenie w pracy naukowej, będąc m.in. adiunktem, a także doświadczenie redakcyjne oraz prawnicze.

Dodatkowo w momencie, gdy wielu działaczy na początku lat 90. decyduje się na uczestniczenie w powolnym procesie kształtowania polskiej demokracji (czemu patronuje Lech Wałęsa), Kaczyński szybko się z tego nurtu wyłamuje i bardzo wcześnie dostrzega, że to nie jest jego droga polityczna. Zaczyna więc tworzyć swój spisek i korzystać ze swej ulubionej strategii – mianowicie atakowania najsilniejszego lidera politycznego. Z czasem poprzez taką taktykę zaczyna uchodzić za jedyną alternatywę dla „układu” i na tych fundamentach tworzy swe środowisko partyjne.

Wiele tego typu zachowań członków partii, zmierzających do stworzenia, a potem wykrycia „spisku”, można zaobserwować po katastrofie prezydenckiego samolotu w Rosji. Największa tragedia narodowa od czasów drugiej wojny światowej podzieliła Polaków. Los w kwietniu 2010 roku prawdopodobnie chciał, aby zwalczające się od lat dwa obozy polityczne (Prawo i Sprawiedliwość oraz Platforma Obywatelska), nie mając wystarczająco wielu powodów do kłótni, pokłóciły się na dobre.

Czas po katastrofie spowodował bowiem nowe odrodzenie się partyjnych działaczy. Przeciętny członek partii znalazł w nim doskonałe narzędzie, które wzmocniło w nim ducha walki. Początkowo, o dziwo, prawie nikt nie wierzył w zamach. Do końca kwietnia trwały uroczystości żałobne po śmierci prezydenta Lecha Kaczyńskiego i pozostałych ofiar, a w maju i czerwcu trwała przyspieszona kampania przed wyborami prezydenckimi, które ostatecznie brat byłego prezydenta Jarosław Kaczyński przegrał ze swym konkurentem Bronisławem Komorowskim.

W wyniku sprytnych kalkulacji politycznych 9 maja (w rosyjski Dzień Zwycięstwa) Jarosław Kaczyński wygłosił orędzie „do przyjaciół Rosjan”. Oświadczył, że gdyby żył Lech – jego brat – byłby on teraz na placu Czerwonym w Moskwie, patrząc na defilujących polskich żołnierzy i myśląc o milionach rosyjskich żołnierzy poległych w walce z Trzecią Rzeszą. Podziękował im również za słowa wsparcia po katastrofie i zasugerował pojednanie, mówiąc: „Są w historii takie momenty, które potrafią zmienić wszystko. Mam nadzieję – i taką nadzieję mają też miliony Polaków, w tym także i ci, którzy popierają Lecha Kaczyńskiego – że taki moment nadchodzi. Że dojdzie do tej wielkiej, potrzebnej zmiany”.

Spiskowa teoria dziejów ruszyła dopiero później. W pierwszą rocznicę katastrofy smoleńskiej Kaczyński nawiązał do Herbertowskiej figury retorycznej i mówił o „zdradzonych o świcie”. Nie był jeszcze do końca przekonany, ale uruchomił tymi słowami nową machinę polityczną i stworzył podwaliny religii smoleńskiej.

Koncepcja zamachu zrodziła się w ciągu następnych miesięcy, głównie za sprawą posła Antoniego Macierewicza, zajmującego się na polecenie partii badaniem alternatywnej teorii o katastrofie samolotu. Działacze podła-pali ją automatycznie. Szybko nabrali przekonania, że zamach został uknuty i przygotowany gdzieś na górze, a za sznurki pociągał głównie premier Donald Tusk, działający w porozumieniu z Władimirem Putinem. Macierewicz, którego komisja wnikliwie drążyła problematykę katastrofy, dostarczał kolejnych sensacyjnych argumentów, twierdząc przez całe lata, że już niebawem wszystko zostanie wyjaśnione i uda się wskazać winnych.

Po działaczach widziałem, że bardzo im to odpowiadało. Lubili po prostu przychodzić na partyjne spotkania i debatować, obarczać winą za katastrofę „układ” oraz wszystko to, czego wprost nie da się udowodnić. Rozprawiać o tajemniczych rozmowach Tuska i Putina na molo w Sopocie przed katastrofą i o tym, że celowo rozdzielono wizyty w Rosji, tak aby podczas tej drugiej zginął prezydent. Mówią o rozproszeniu przez Rosjan sztucznej mgły przed lądowaniem za pomocą urządzeń wojskowych TMC-65 oraz o wadzie samolotu serwisowanego w Samarze przez firmę Olega Deripaski, byłego agenta KGB współpracującego z Kremlem. Na końcu oczywiście byli pewni tego, że wieża kontroli lotów celowo zniżyła samolot na tyle, aby mógł on uderzyć w brzozę, a trzy osoby, które przeżyły katastrofę, zostały dobite na miejscu przez rosyjskich żołnierzy.

Po roku 2010 i ja w dużej mierze uległem tej zbiorowej schizofrenii. Temu stadnemu przekonaniu, że „układ” w porozumieniu z Moskwą zamordował najlepszego jak dotychczas polskiego prezydenta. Wiadomo przecież było, że prezydent Lech Kaczyński chciał umocnić państwa dawnego bloku wschodniego i nieustannie dawał temu wyraz. To z jego inicjatywy w 2008 roku odbył się słynny wiec poparcia dla Gruzji na placu w Tbilisi, gdzie przybyli prezydenci i premierzy Litwy, Estonii, Łotwy i Ukrainy. Wetował też ustawy, będąc swoistą zaporą dla ewoluowania polskiego „układu”. Był niewygodny, więc go nieustannie niszczyli – a w końcu zamordowali.

Powtarzam te teorie oraz spiski i skutecznie je powielam, zgodnie z myślą i narracją partyjną. Tak trzeba twierdzić, należąc do partii, i ja to robię. Uczestniczę w wielu spotkaniach z posłami, seminariach, prezentacjach, odczytach. Zabieram głos na konwencjach programowych partii i spotkaniach roboczych w różnych lokalnych strukturach. Jestem przez nie zapraszany jako redaktor naczelny partyjnej prawicowej gazety, gdyż bardzo efektywnie na jej łamach pokazuję spisek wokół śmierci prezydenta. Wszystkie te działania są podejmowane w jedynej słusznej sprawie.

Ale przecież ja też mam swój rozum… Nie jest on przecież jakimś ułomnym wytworem natury, tylko zdrowym, inteligentnym narzędziem stworzonym do funkcjonowania w świecie. Potrafię myśleć, i to całkiem logicznie, a wykształcenie, jakie dane mi było zdobyć, przeogromnie mi w tym pomaga. Widzę zatem jednocześnie, że wszystkie te spiskowe teorie dziejów, gdyby tylko się uprzeć, można spokojnie włożyć między bajki.

Wystarczy przecież tylko choćby pobieżnie przeanalizować dostępne już kilka miesięcy po katastrofie fakty, aby móc wyciągnąć prosty wniosek, że do żadnego zamachu dojść nie mogło. Jesteśmy niestety tylko Polakami, a więc popełniamy bardzo dużo błędów, które zakorzeniły się w naszej mentalności.

Dlaczego więc partia nie przyzna tego wprost, zamiast manipulować opinią publiczną i indoktrynować działaczy? Przecież katastrofa pokazała niesamowity wręcz bałagan na szczytach władzy i w funkcjonowaniu państwa. Chaos w przygotowaniu samego lotu, w zabezpieczeniu lotnisk awaryjnych, całym systemie szkoleń pilotów, sformowaniu tego dnia załogi czy chociażby w kwestiach tak oczywistych, jak zadbanie o możliwość skutecznego porozumienia się pilotów z wieżą kontroli lotów na lotnisku w Rosji.

Widać czarno na białym, że to nie był żaden zamach! Faktów to potwierdzających jest mnóstwo. Wystarczy wymienić na przykład to, że kapitan samolotu, wciskając czerwony przycisk na wolancie (komenda „odejścia na drugi krąg”), był przekonany, że samolot się poderwie. Wciśnięcie tego przycisku przez pilota świadczy po prostu o jego pewności, że mechanizm zadziała.

Niestety przycisk ten nie mógł zadziałać, ponieważ rosyjskie lotnisko nie posiadało odpowiedniego systemu, który uruchamiałby ten mechanizm w samolocie. O czym coś takiego może świadczyć? Czy sprawdzono wcześniej warunki rosyjskiego lotniska? Czy poinformowano pilotów, na jakim lotnisku będą lądować?

Takich przykładów w tej smutnej sprawie jest mnóstwo i jako działacz partii dostrzegam je wszystkie już w pierwszych miesiącach po katastrofie. Już wtedy, gdy partia dopiero się rozkręca z teoriami o zamachu.

Jestem już zmęczony. Czuję niesamowity ciężar tego szaleństwa, które tak pokochałem przez te wszystkie lata. Jego dźwiganie zniszczyło mnie okrutnie i niemal zupełnie przygniotło. Nie chcę już w tym uczestniczyć. Proces wtłaczania przez lata do mej głowy ideologii w którymś momencie szczęśliwie został zatrzymany, a uruchomił się proces całkowicie odwrotny. Czy jest to w jakiś sposób wytłumaczalne naukowo? Tego nie wiem. Rozumiem jednak, że nawet będąc uwikłanym w skrajność, w którymś momencie trzeba zacząć się odchylać w przeciwnym kierunku (jak wahadło).

Mogę zatem dziękować własnemu rozsądkowi, że w porę zaczął mnie wyrywać z tych sideł. Nie chcę już firmować swoim nazwiskiem czegoś, co wszyscy dookoła wyśmiewają. Nie chcę być częścią organizacji, na której nazwę każdy reaguje dziwacznie. Pukających się w czoła ludzi widzę ostatnio dość często.

To już wszak ponad 11 lat członkostwa w partii, a 13 bliskiego związku z tym środowiskiem i jeszcze więcej obcowania z polityką. To już chyba za wiele. Czuję się wyeksploatowany, a ponadto w ostatnim czasie często myślę o tym, do czego może Polskę doprowadzić ta indoktrynacja i całe to polityczne prawicowe szaleństwo…

*

Gdy kilka lat później, w roku 2019, PiS po raz drugi wygrał wybory parlamentarne i utrzymał swoją władzę na drugą kadencję, ujawniły się następstwa partyjnej indoktrynacji. W październiku 2020 roku ministrem edukacji został wspomniany wcześniej Przemysław Czarnek – 43-letni polityk o homo-fobicznych i rasistowskich poglądach. Wówczas zjawisko indoktrynacji stawało się powszechne, a próby jej przeprowadzenia bezpośrednio w szkołach stały się dla partii jednym z najwyższych priorytetów.

Pod koniec roku 2021 do laski marszałkowskiej wpłynęła nowelizacja prawa oświatowego i natychmiast została skierowana do prac w komisjach. Jednym z jej punktów jest wprowadzenie nowej podstawy programowej z historii. Zaproponowany został nowy przedmiot – historia i teraźniejszość – przesycony egocentrycznym pojmowaniem świata i budowania nacjonalistycznego wizerunku Polski i Polaków jako czystego i nieskazitelnego narodu.

Przedmiot ten zakłada edukację w kierunku poznania „prawdy historycznej”, a nie historii. Sformułowanie takie pojawia się w projekcie nowego prawa oświatowego i świadczy o tym, że sama wiedza historyczna i znajomość faktów z nią związanych nie są wystarczające… że młodzież musi poznać nową, „prawdziwą” wersję historii. Jednym z kontrowersyjnych pod tym względem zapisów jest ten o „pogłębianiu wiedzy o ważnych wydarzeniach z dziejów narodu i państwa polskiego oraz dziejów powszechnych, by móc oceniać przeszłość zgodnie z prawdą o niej (nawet gdy jest trudna), odróżniając to, co godne szacunku, oraz lepiej rozumieć teraźniejszość i odpowiedzialnie budować przyszłość”. Zapis ten świadczy o chęci narzucenia młodzieży przez władze własnej wizji przeszłości.

Tego typu kierunek państwowej polityki w szkołach jest odwzorowaniem linii politycznej PiS od wielu lat. Wybrzmiewa to w wypowiedziach niektórych wpływowych posłów. Autorem jednej z nich jest wicemarszałek Sejmu Ryszard Terlecki, a przytoczone słowa padły 3 stycznia 2022 roku: „Edukacja powinna prowadzić do tego, by młodzi Polacy byli patriotami. A jak będą patriotami, to z pewnością będą głosować. Oczywiście mogą głosować na inne partie, ale jeżeli naprawdę chcą pomyślności dla Polski, to powinni głosować na Prawo i Sprawiedliwość”.

Wiosna–lato 2015 roku

Czekam na ważny list i korzystam z życia. Trochę podróżuję i próbuję zacząć myśleć o realizowaniu niespełnionych dotąd marzeń. Do tej pory partia zabierała wszystko – nawet to. Dla kogoś zmanipulowanego jej ideologią jest ona zawsze najważniejsza w życiu. Dopiero gdy człowiek zaczyna się uwalniać z tych więzów, dostrzega inne ważne rzeczy.

W poczuciu wyzwolenia po raz pierwszy od prawie 10 lat wracam nawet w nieodległe Karkonosze. Aż trudno mi sobie wyobrazić, że to mój pierwszy wypad w góry od tak długiego czasu.

W marcu 2015 roku daję sobie spokój z polityką.

Nie pozostaje to oczywiście bez konsekwencji dla moich relacji ze środowiskiem. Partia zaczyna to dostrzegać i moja postawa wszystkim wydaje się bardzo podejrzana. Delektuję się teraz tym, na czym mi kiedyś nie zależało, z uwagi na różne osobiste zobowiązania wobec partii. Wtedy chciałem być przykładem – dzisiaj chcę być wolny.

Kiedy tę wieloletnią epokę zostawiam z boku, odpływam w inny świat i kreślę przyszłe plany. Nie interesują mnie więcej polityczna wiosna, lato czy późniejsza jesień, gdyż priorytety mam już całkiem inne. Działacze szybko to zauważają i starają się wpłynąć na mnie różnymi sposobami, aby nie dopuścić do mojego odejścia z partii.

Słyszę od nich coraz częściej, że po ośmiu latach rządzenia krajem przez liberałów z Platformy Obywatelskiej idzie przesilenie polityczne. Mówią, że na jesieni 2015 roku bardzo prawdopodobna jest nasza wygrana. Wtedy to dopiero otworzy się wachlarz możliwości, a ugrupowanie po swych doświadczeniach sprzed prawie 10 lat nie zamierza popełniać już tych samych błędów. Może zatem dojść do szybkiego przejmowania różnych sektorów i dlatego zrobi się miejsce dla działaczy.

Kuszony więc jestem obietnicami dobrej posady w administracji państwowej lub nawet w jakiejś spółce skarbu państwa. Najbardziej jednak możliwe byłoby zarządzanie przeze mnie terenową placówką Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, do której niegdyś zostałem przyjęty z rekomendacji partii. Ten argument słyszę najczęściej i zaczynam czuć coraz bardziej intensywne naciski ze strony środowiska.

Równocześnie widzę, że niektóre osoby już zaczynają się dopasowywać do swych przyszłych posad i wykazują w związku z tym niespotykaną dotąd aktywność. Cała ta atmosfera coraz bardziej mnie śmieszy, gdyż ludzie ci jednak nie rozumieją podstawowej rzeczy. Oni nie widzą tego, że mnie nie interesują już ani polityka, ani partia, ani jej przyszłe posady czy jakiekolwiek związane z tym kwestie materialne. Nie interesuje mnie też towarzyszący temu lokalny czy regionalny prestiż.

Chcę już zaznać spokoju i się wyciszyć. Wiem, że dzięki temu będę mógł poczuć się wolny i sam decydować o swojej przyszłości. Dosyć mam tego ucisku, który tłamsi kreatywność i podporządkowuje sobie człowieka tylko dlatego, że pełni on jakąś funkcję publiczną z rekomendacji partii. Nie chcę doświadczać tego ponownie. To już nie jest mój świat.

List otrzymuję w kwietniu. Powoli otwieram kopertę, wyciągam pojedynczą kartkę i biorę głęboki wdech:

„Na mocy niniejszego pisma komisarz wyborczy przyjął Pana rezygnację z pełnienia funkcji radnego. Wakat w radzie, zgodnie z ordynacją wyborczą, obejmie kolejna osoba na liście, która uzyskała w wyborach największą liczbę głosów”.

Chwila, w której zawieszam dłużej wzrok na tym zdaniu, przynosi ogromną ulgę, a całe ciało przechodzi delikatny dreszcz. Koniec pewnej przygody następuje właśnie w tej chwili. Przemyślana decyzja, do której powoli dojrzewałem przez co najmniej trzy lata, właśnie przynosi skutek. Uczucie to jest bardzo przyjemne i tylko przez swój sentymentalizm przelatuję pamięcią cały ten czas. Zaczynam od czasów dzieciństwa (gdy nie rozumiałem polityki obecnej w domu), przechodzę do okresu nastoletniego (gdy się wobec niej buntowałem), by przemknąć przez kilkanaście lat w partii, aż do dziś. To krótka historia skomplikowanych dziejów tego kraju i większa część mojego życia. Dziś nawet nie jestem w stanie określić tego czasu jednym przymiotnikiem. Był to czas ciekawy i niepokojący, wymagający i straszny, niepewny i bezwzględny.

Ostatnie tygodnie w Polsce są dla mnie newralgiczne. Świat, który dotychczas doskonale znałem, zostawiam za sobą po to, by odnaleźć się w całkowicie nowym i – jak mam nadzieję – bardziej mi przyjaznym. Wewnętrzna ucieczka od znanych i utartych schematów, które przez wiele ostatnich lat działały na mnie niekorzystnie, w końcu daje mnóstwo powodów do satysfakcji i niesamowicie mnie motywuje. Lato w Skandynawii nie jest wcale aż tak zimne, jak się zawsze słyszało – myślę sobie – i widzę, że chyba pogoda też będzie motywować do układania sobie nowego życia.

Do Oslo przyjeżdżam w połowie sierpnia 2015 roku i przez to, że zorganizowanie wszystkiego od podstaw wymaga czasu, zabieram się również do poznawania miasta…

Epilog

Pod koniec lat 80. XX wieku – tuż przed upadkiem żelaznej kurtyny w Europie oraz po rozpoczęciu pierestrojki przez Michaiła Gorbaczowa – wybitny polski reportażysta Ryszard Kapuściński rozpoczyna pisanie swego wielkiego dzieła pod tytułem Imperium. W książce tej (ukazującej upadek Związku Radzieckiego) zawiera słynną tezę przestrzegającą przed tym, co może nadejść. Wymienia w niej trzy plagi zagrażające światu: nacjonalizm, rasizm i religijny fundamentalizm. Każda z nich jest agresywna, wszechwładna i totalnie irracjonalna.

Kapuściński już wtedy wiedział, że w narodach długo podporządkowanych systemowi totalitarnemu owe plagi łatwo mogą się rozprzestrzenić. Wyrwane z niewolniczych objęć ludzkie umysły podatne są na wszelkiego rodzaju niepożądane zjawiska społeczne.

Równie dobitnie problem ten pokazuje bałkański pisarz Ivan Čolović, który w książce Bałkany – terror kultury zauważa, że to właśnie fundamentalizm religijny „wykazuje żywotność większą niż jej niegdysiejszy rywal, komunizm”. Zastanawia się także nad kwestią najważniejszą z punktu widzenia państw bałkańskich – również dotkniętych komunizmem oraz rozpadem Jugosławii – „w jakiej mierze religia narodu zagraża systemowi wartości, na którym oparte jest społeczeństwo demokratyczne”.

Problemy dostrzeżone niegdyś przez Kapuścińskiego czy Čolovicia widać dzisiaj wyraźnie w Polsce, na Bałkanach czy choćby na Węgrzech. Regiony te, wyzwolone z niegdysiejszej opresji komunizmu, dziś są kolebkami współczesnego prawicowego ekstremizmu. Na Węgrzech narodził się on w roku 2010 wraz z dojściem do władzy Viktora Orbána, w Polsce w roku 2015, wraz z nastaniem rządów Jarosława Kaczyńskiego, a na Bałkanach zaczyna się odradzać po 30 latach od rozpadu Jugosławii.

Jednak radykalizm i ekstremizm dotykają również silnych krajów tak zwanego Zachodu. W pierwszej kolejności to problem USA, gdzie ekstremizm bardzo się rozwinął w czasie kadencji Donalda Trumpa. Kulminację tego, do czego może on doprowadzić, widać było 6 stycznia 2021 roku na Kapitolu. Kadencja jego następcy, Joego Bidena, tego oczywiście nie kończy. Jeszcze dynamiczniejszy rozwój tych negatywnych zjawisk oraz postępująca radykalizacja Partii Republikańskiej mogą być widoczne w kolejnych latach. Kto wie, czy konsekwencją nie będzie ponowna wygrana Donalda Trumpa w roku 2024 i, co najgorsze, przeobrażenie się silnej amerykańskiej demokracji w rodzaj dyktatury.

Radykalizacja dotyczy też krajów zachodnioeuropejskich. We Włoszech odradzają się ruchy faszystowskie takie jak Forza Nuova czy nacjonalistyczne jak Lega Nord, które wkraczają do krajowej polityki. W Hiszpanii organizacje nacjonalistyczne wygrywają wybory do autonomicznego parlamentu Katalonii, a skrajnie prawicowa partia VOX jest już trzecią siłą w parlamencie krajowym. We Francji dawny Front Narodowy ma szansę stać się jeszcze silniejszym ugrupowaniem. Na początku lipca 2021 roku wszystkie europejskie partie ekstremistycznej prawicy z szesnastu krajów podpisują porozumienie w celu wzmocnienia swej radykalnej polityki w Europie.

Żyjemy w czasach gniewu, w których armaty niezadowolenia skierowane są w liberalną demokrację, wspierane przez globalne teorie spiskowe i złość. Wszystko to jest filtrowane przez populistyczne narracje, w których liberalne centrum polityczne jest przedstawiane jako skrajne, a autorytaryzm – jako lek i antidotum.

Ruchy autorytarne toczą dziś swego rodzaju walkę kulturową o utracone lub nigdy niezdobyte dawne bastiony władzy. To moment, w którym promują one autorytet państwa, patriotyzm i jedyny prawdziwy naród przeciwko „zdegenerowanej demokracji”, „patologicznemu liberalizmowi”, „duchowemu lenistwu”, nihilizmowi, islamizacji, globalizacji i różnym „niebezpiecznym kulturowym ideologiom”.

Chociaż świat posunął się do przodu, wciąż istnieje w nim więcej podległych niż wolnych krajów. W pełnej demokracji żyje dziś nieco ponad 8 procent ludzkości, a jedna trzecia żyje w dyktaturach. Nieufność wobec elit wciąż się pogłębia i jest ona odziedziczona przede wszystkim po czasach komunistycznych. Dzisiejsze ruchy autorytarne sytuujące się „pomiędzy ludźmi a elitą” napotykają więc bardzo dobre warunki do rozwoju.

Jarosław Kaczyński nie ma żadnych zahamowań, gdy przedstawia opozycję demokratyczną jako zdrajców narodu polskiego, jako wspólnika i kontynuatora dawnej władzy komunistycznej. Według niego wszyscy oprócz polityków skupionych w PiS uczestniczyli w tej zdradzie i tylko jego partia jest rzecznikiem prawdziwych Polaków. Tym samym wszyscy mu przeciwni są wrogami narodu.

Dla skrajnej prawicy najważniejsze jest sprawowanie kontroli nad tymi, którzy dbają o nienadużywanie władzy. W zdrowych i silnych demokracjach badaniem nieprawidłowości zajmują się niezależne instytucje i niezawisłe sądy. Wszyscy są równi wobec prawa, nawet głowy państw. Gdy władze, a nawet rząd zrobią coś budzącego wątpliwości, zostanie to zbadane, najlepiej poprzez przesłuchania w parlamentach pod auspicjami mniejszości parlamentarnej. Aby przejąć nad tym kontrolę, skrajna prawica tłumi więc opozycję polityczną i niezależne instytucje. I robi to całkowicie legalnie, ponieważ została wybrana przez naród.

Współczesny autorytaryzm nie przypomina dawnego autorytaryzmu. Prezydent Andrzej Duda czy premier Węgier Viktor Orbán nie jeżdżą dziś konno ani nie noszą wojskowych mundurów i szabli. Mogą mieć na sobie garnitur Armaniego i przed kamerami być uosobieniem łagodności.

Współczesne państwa autorytarne naśladują demokrację, dlatego ich obywatelom może być trudno dostrzec, w jakim systemie tak naprawdę funkcjonują. W naukach politycznych termin „reżimy hybrydowe” jest używany dla form rządów, które są mieszanką demokracji i dyktatury. Receptą na rządzenie, w miejsce podziału władzy, stała się kontrola nad sądownictwem, systemami wyborczymi i mediami oraz polityczna kontrola nad instytucjami. Niezawiśli sędziowie sądów oraz trybunałów są stopniowo zastępowani przez tych reżimowych. W ten sposób mogą interpretować ustawodawstwo tak, aby zawsze było dostosowane do życzeń autorytarnego reżimu. Oto, jak dziś upadają demokracje. Nie z hukiem, lecz ze skomleniem. Albo jak ta wrzucona do zimnej wody i gotowana powoli żaba, która niczego nie zauważy, aż będzie za późno.

Analiza tego negatywnego zjawiska jest dziś niezwykle istotna w kontekście ataku Rosji na Ukrainę i wybuchu wojny 24 lutego 2022 roku. Po raz pierwszy od zakończenia zimnej wojny negocjacji przy Okrągłym Stole w Polsce i upadku muru berlińskiego wyznaczona została tak wyraźna linia podziału pomiędzy Wschodem i Zachodem. Co ważne – podział ten nie jest tylko geograficzny. Dotyczy on bowiem granicy pomiędzy Wschodem rozumianym jako ośrodek autorytarnych zapędów władzy, niszczących mechanizmy demokratyczne, oraz Zachodem, czyli państwami, którym zależy na tym, aby takie zapędy ograniczać i demokrację wzmacniać. Wschód robi wszystko, by przejmować instytucje, indoktrynować, burzyć wspólnotę i atakować. Zachód dba o to, aby wspólnotę poszerzać, naprawiać dotychczasowe błędy, wzmacniać instytucje i szerzyć wolność.

Granica podziału jest tu wyraźna. Nie ma też alternatywy. Niemniej to, co robi skrajna prawica w Polsce czy na Węgrzech, w rezultacie jest niczym innym jak wspieraniem Wschodu. Prawo i Sprawiedliwość atakuje wspólnotę europejską, wchodzi z nią w otwarte konflikty i podważa mechanizmy demokratyczne. Mimo że krytykuje Rosję, jest to tylko wynikiem wieloletniej polityki partii oraz okoliczności historycznych i specyficznego położenia Polski w Europie. Węgierski Fidesz również atakuje Unię Europejską, ale jednocześnie otwarcie przyjaźni się z Putinem.

Podobnie działają pozostałe z szesnastu skrajnie prawicowych europejskich ruchów wymienionych wcześniej. Razem próbują przekonać swych zwolenników, że należy przemodelować UE lub utworzyć całkiem inną wspólnotę, gdzieś obok UE – pomiędzy Wschodem i Zachodem. Uważają, że obecna wspólnota się nie sprawdziła.

To mimo wszystko utopia! To bardzo niebezpieczne zjawisko, ponieważ obecnie nie ma (nigdy nie było i nie będzie) innego podziału niż ten na demokrację i autorytaryzm. W dzisiejszych czasach nie należy na siłę szukać innych rozwiązań, tylko naprawiać i wzmacniać mechanizmy demokratyczne oraz poszerzać wspólnotę. Tylko to bowiem zagwarantuje pokój, wolność i godność życia. Ci, którzy idą w poprzek, w ostateczności wzmacniają Wschód.

Żydowski pisarz Primo Levi stwierdził kiedyś, że każda epoka ma swój faszyzm. Skrajną prawicę można określić mianem ekstremistów, populistów, rewolucjonistów lub nacjonalistów. Jednak w zasadzie wszystko sprowadza się do faktu, że część tego ruchu reprezentuje rodzaj neofaszyzmu. Doskonale zdiagnozował to amerykański filozof Jason Stanley, którego zdaniem nie ma dużej różnicy pomiędzy faszyzmem Orbána, Trumpa, Kaczyńskiego czy Hitlera. Faszyzm ten polega bowiem na gloryfikowaniu patriarchatu z tradycyjnym modelem rodziny oraz naczelną rolą mężczyzny. To właśnie stąd biorą się wszelkie fobie i negatywne zjawiska społeczne takie jak: religijny fundamentalizm nieszanujący praw kobiet, nacjonalizm, rasizm, ksenofobia, homofobia czy antysemityzm.

Głównym zagrożeniem dla współczesnej demokracji jest przede wszystkim radykalizm tworzący się w długim procesie społeczno-politycznym. Z tego względu silne demokracje (takie jak norweska), ugruntowane przez dziesięciolecia i niedotknięte komunizmem, są naturalnie mniej podatne na to zjawisko. Cechując się takimi wartościami jak wysokie zaufanie społeczne, wykształcone społeczeństwo, silny system prawa, niewielkie różnice społeczne czy niezależne media – na pewno potrafią się obronić. Wyzwaniem pozostaje jedynie ciągłe ulepszanie takiego systemu, aby te wartości cały czas były wystarczające.

Niestety, krajowi takiemu jak Polska pozostaje dziś już tylko powrót do dziedzictwa pierwszej Solidarności z sierpnia roku 1980, kiedy to Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Stoczni Gdańskiej (pod przywództwem Lecha Wałęsy) w swych historycznych dwudziestu jeden postulatach domagał się od totalitarnej władzy komunistycznej zagwarantowania podstawowych praw zawartych w konstytucji. To również droga dla innych słabych państw, które aktualnie tracą swe demokracje, oraz dla tych, które mogą je stracić w przyszłości.

Najgorsze jest to, że najbliższe 10-lecie będzie dla wartości demokratycznych niezmiernie trudne.

Wybrana bibliografia

Applebaum Anne, Zmierzch demokracji: Zwodniczy powab autorytaryzmu, przeł. P. Tarczyński, Warszawa 2020.

Applebaum Anne, Za żelazną kurtyną: ujarzmienie Europy Wschodniej 1944––1956, przeł. B. Gadomska, Warszawa 2013.

Austveg Berit, Kvinners helse på spill, Oslo 2006.

Bikont Anna, My z Jedwabnego, Warszawa 2012.

Bodnar Adam, Bartosik Bartosz, Obywatel PL, Warszawa 2021.

Brekke Ingrid, Polen. Aske og diamenter, Oslo 2019.

Bungum Brita, Forseth Ulla, Kvande Elin, Den norske modellen internasjonalisering som utfordring og vitalisering, Oslo 2015.

Butler Judith, Uwikłani w płeć: feminizm i polityka tożsamości, przeł. K. Krasuska, Warszawa 2008.

Candiard Adrien, Zrozumieć islam?, przeł. M. Romanek, Poznań 2017.

Čolović Ivan, Bałkany – terror kultury, przeł. M. Petryńska, Wołowiec 2014.

Czarnecki Maciej, Skandynawia halal: islam w krainie białych nocy, Warszawa 2019.

Dawkins Richard, Bóg urojony, przeł. P.J. Szwajcer, Warszawa 2011.

Diduszko-Zyglewska Agata, Krucjata polska, Warszawa 2019.

Dmowski Roman, Myśli nowoczesnego Polaka, Wrocław 2020.

Gdula Maciej, Nowy autorytaryzm, Warszawa 2018.

Grabowski Marian, Norwegia: zarys systemu ustrojowego, Kraków 2015.

Kapuściński Ryszard, Imperium, Warszawa 2020.

Krasowski Robert, Czas Kaczyńskiego. Polityka jako wieczny konflikt, Warszawa 2016.

Krasowski Robert, Po południu: upadek elit solidarnościowych po zdobyciu władzy, Warszawa 2012.

Kuszyk Karolina, Poniemieckie, Wołowiec 2019.

Langerbein Helmut, Szwadrony śmierci Hitlera: Einsatzgruppen i logika masowej zbrodni, przeł. A. Wingert, Zakrzewo 2017.

Larsen Bård, Pass på. Om liberalt demokrati og dets fiender, Oslo 2021.

Lie Einar, Myklebust Egil, Norvik Harald, Staten som kapitalist, Oslo 2014.

Macht Christopher, Spowiedź Hitlera: szczera rozmowa z Żydem, Warszawa 2018.

Manvell Roger, Fraenkell Heinrich, Goebbels, przeł. M. Kompanowski, Warszawa 2021.

Martel Frédéric, Sodoma: hipokryzja i władza w Watykanie, Warszawa 2019.

Müller Jan-Werner, Co to jest populizm?, przeł. M. Sutowski, Warszawa 2017.

Navarro Joe, Poynter Toni Sciarra, Niebezpieczne osobowości, przeł. M. Hesko-Kołodzińska, Warszawa 2015.

Ram Malin Noem, Kristensen Guro Korsnes, Sørensen Siri Øyslebø, Reproduksjon, kjønn og likestilling i dagens Norge, Oslo 2016.

Reszka Piotr, Czarni, Warszawa 2019.

Seierstad Åsne, Jeden z nas, opowieść o Norwegii, przeł. I. Zimnicka, Warszawa 2016.

Skribekk Helge, Grimen Harald, Tillit i Norge, Oslo 2012.

Stærk Bjørn, Ytringsfrihet, Oslo 2014.

Stankiewicz Piotr, 21 polskich grzechów głównych, Warszawa 2018.

Stanley Jason, Jak działa faszyzm. My kontra oni, przeł. A. Gustowski, A. Stelmach, Warszawa 2021.

Szelągowska Grażyna, Szelągowska Krystyna, Historia Norwegii XIX i XX wieku, Warszawa 2019.

Topolski Jerzy, Historia Polski, Poznań 2012.

Wężyk Katarzyna, Aborcja jest, Warszawa 2021.

Witoszek Nina, Najlepszy kraj na świecie, Wołowiec 2017.

Woś Rafał, To nie jest kraj dla pracowników, Warszawa 2017.

Wyllie James, Żony nazistów: kobiety kochające zbrodniarzy, przeł. J. Ochab, Warszawa 2020.

Zaremba Piotr, O jednym takim: biografia Jarosława Kaczyńskiego, Warszawa 2010.

* Antysemityzm w Polsce bierze się z poglądu, że Żydzi nie są lojalni w stosunku do narodu polskiego. To typowy argument w kraju, który ponad 100 lat, aż do roku 1918, był podzielony pomiędzy Prusy, Rosję i Austrię. Choć wielu żydowskich żołnierzy odegrało ważną rolę w walce o polską niepodległość podczas pierwszej wojny światowej, wielu innych było obojętnych w stosunku do polskiego państwa. Liczne grono Polaków zobaczyło, że Żydzi wspierali bolszewicką Rosję – co kończyło się atakami na Żydów zarówno podczas wojny polsko-ukraińskiej, jak i polsko-sowieckiej. W Drugiej Rzeczpospolitej, po roku 1920, Żydzi byli wykluczani na przykład z możliwości zaciągania kredytów bankowych, nie mogli pracować na państwowych stanowiskach, w branży telefonicznej, kolejowej, administracyjnej czy w służbach państwowych. Byli też spychani poza sferę ekonomiczną kontrolowaną przez państwo. Doprowadziło to w ostateczności do eskalacji polskiego antysemityzmu, co między innymi poskutkowało zabiciem przez Polaków ponad trzystu Żydów w polskiej wsi Jedwabne 10 lipca 1941 roku, podczas niemieckiej operacji Barbarossa. Pogląd o nielojalnych Żydach powrócił pod koniec lat 60., kiedy Żydzi, którzy pozostali w Polsce po wojnie, byli prześladowani przez władze komunistyczne. Byli oni łączeni z syjonizmem i znów zarzucano im brak lojalności w stosunku do socjalistycznej Polski. Symboliczny pod tym względem stał się marzec roku 1968, kiedy wielu Żydów zostało zmuszonych do opuszczenia Polski. W roku 1939 w Polsce żyło 3,2 miliona Żydów. Do roku 1945 pozostało ich tylko 300 tysięcy. Większość z nich do roku 1989 opuściła kraj. W roku 2010 mieszkało ich w Polsce tylko 7,2 tysiąca.

** Ideologia PiS – Nie jest prosto wyjaśnić, na czym polega ideologia PiS. Jeśli chodzi o politykę ekonomiczną, partia jest socjaldemokratyczna. Wierzy w państwo, które reguluje ekonomię i jest sceptyczne wobec prywatyzacji. Niektórzy mogą być zdziwieni, że skrajnie prawicowo-populistyczna partia kładzie nacisk na politykę socjaldemokratyczną tworzącą państwo dobrobytu, ale i wśród narodowych konserwatystów w innych krajach Europy nie jest to zjawisko niespotykane. Z drugiej strony PiS jest arcykonserwatywny. Trzeba mimo wszystko przyznać, że przedstawia polski nacjonalizm w populistycznych odsłonach. Szczególnie wyraźna jest nowoczesna krytyka liberalnej Europy, która przedstawiana jest jako zagrożenie dla prawdziwej polskiej nacji. To pogląd, który był bardzo widoczny w głębokich ruchach konserwatywnych w XVIII wieku. W późniejszych latach zarówno Polska, jak i Węgry odgrywały szczególną rolę w tworzeniu się narodowo-konserwatywnego populizmu na zachodzie. Nie ma wątpliwości, że prawicowi populiści identyfikują się z niechęcią do liberalizmu i wielokulturowości, a także ze strachem przed utratą ducha narodu.

*** IPN (Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu) – Założona w 1999 roku instytucja państwowa z uprawnieniami do prowadzenia badań, szkoleń, archiwizacji i śledztw. W latach 2016–2021 szefem IPN był Jarosław Szarek, a instytucja często była oskarżana o fałszowanie historii i wprowadzanie własnej jej wersji, która jest wygodna dla partii Prawo i Sprawiedliwość. Szarek między innymi oskarżył Niemców o zabicie ponad trzystu polskich Żydów w Jedwabnem 10 lipca 1941 roku, mimo że IPN w 2003 roku potwierdził tę zbrodnię jako zbrodnię polską. Określił również obrady Okrągłego Stołu jako druga konferencja w Jałcie, która oszukała Polaków.

IPN pracuje nad tym, aby przedstawić narodową i patriotyczną wersję polskiej historii. Instytucja jest ukierunkowana na stworzenie wersji o dumnym i czystym narodzie, któremu zadawano cierpienia z zewnątrz. Mało tu miejsca na ciemne strony historii i niewygodne fakty – jak na przykład to, że antysemityzm istniał w Polsce długo przed tym, zanim naziści zaatakowali Polskę w roku 1939. Albo że Żydzi byli prześladowani już o wiele wcześniej, i to z inicjatywy zwykłych Polaków. Podczas gdy wiele krajów uznaje takie ciemne niuanse historii za fakt, Polska pod rządami PiS idzie w przeciwnym kierunku i przedstawia tylko czystą narrację.

To normalne, że Centrum Holocaustu na Bygdøy w Oslo poświęca dużo czasu norweskiemu udziałowi w ludobójstwie Żydów, podczas gdy PiS i IPN robią wszystko, aby swoje ciemne fakty historyczne zamieść pod dywan.

Przesłanie IPN jest jasne: stworzyć narodową wersję wydarzeń, z którą PiS będzie utożsamiał swoją politykę. Jeżeli naród jest wszystkim, musi być krystaliczny. Na stronie internetowej IPN możemy przeczytać, że to młodzież jest priorytetową grupą Polaków. Trzeba zatem o młodych zadbać, aby stali się dobrymi polskimi patriotami.

**** „Raz sierpem, raz młotem czerwoną hołotę” – tu: sugestia, że polski liberalny rząd Platformy Obywatelskiej jest szkodliwy jak kiedyś komuniści oraz sowiecka Rosja i trzeba go zwalczyć sierpem i młotem, czyli symbolami sowieckimi. Hasło to jest współcześnie używane przez środowiska prawicowo-nacjonalistyczne również w stosunku do środowisk liberalnych, demokratycznych i proeuropejskich. Sugeruje ono ich związek z Europą w takim samym stopniu jak dawniej komunistów z ZSRR.

Wydawnictwo Arbitror poleca

Tomasz Piątek

Rydzyk i przyjaciele Tom pierwszy: Kręte ścieżki

Seria #ArbitrorFakty

Tomasz Piątek

Rydzyk i przyjaciele Tom drugi: Wielkie żniwo

Seria #ArbitrorFakty

Tomasz Piątek

Macierewicz. Jak to się stało

Seria #ArbitrorFakty

Tomasz Piątek, Marcin Celiński

Duda i jego tajemnice

Seria #ArbitrorFakty

Tomasz Piątek

Morawiecki i jego tajemnice

Seria #ArbitrorFakty

Grzegorz Rzeczkowski

Obcym alfabetem. Jak ludzie Kremla i PiS zagrali podsłuchami

Seria #ArbitrorFakty

Mariusz Kowalewski

TV Propaganda. Za kulisami TVP

Seria #ArbitrorFakty

Jakub Dymek

Nowi barbarzyńcy

Seria #ArbitrorFakty

Reset Obywatelski to miejsce swobodnej myśli i wolnego słowa.

Bez kompromisów i bez cenzury. Tworzone tak przez dziennikarzy, jak i odbiorców, bo medium obywatelskie, w którym dochodzi do wymiany myśli, poglądów, musi być interaktywne. Burzenie czterech ścian między dziennikarzami a odbiorcami daje nową jakość tak przekazu, jak i odbioru. Słuchamy innych i zapraszamy do rozmowy. Słowem – obywatelujemy razem.

Przyświeca nam jeden z podstawowych celów zawodu dziennikarskiego – służenie społeczeństwu.

Nie jesteśmy platformą informacyjną, nie bawimy się w infotainment. Dziennikarstwo informacyjne daje nam jednak podstawy, by wymieniać myśli z różnymi specjalistami, ekspertami i naukowcami w danej dziedzinie, tłumaczyć rzeczy niezrozumiałe, zawiłe lub te, których w mediach głównego nurtu tylko się dotyka.

Tworzymy medium,

w którym chcemy podawać w wątpliwość problemy otaczającego świata, chcemy otwarcie rozmawiać o trudnych tematach i nie zamykać się na jedną stronę. Poruszamy tematy, których próżno szukać w innych miejscach.

Chcemy łączyć narzędzia, jakie daje nam technologia, z naszym zawodowym doświadczeniem.

Reset Obywatelski to medium, które ma połączyć zalety telewizji, radia i internetu, unikając ich wad. W każdym tygodniu tworzymy 36 godzin programów na żywo.

Gdzie nas znaleźć?

www.resetobywatelski.pl

Na YouTube

http://www.youtube.com/c/ResetObywatelski

Radio Reset

https://resetobywatelski.pl/sluchaj-online/

Reset jest medium obywatelskim, wolnym od wpływów biznesowych czy politycznych sponsorów. Naszą działalność finansują odbiorcy. Chcesz wesprzeć wolne medium?

Zrzutka: https://zrzutka.pl/z/resetobywatelski

Patronite: https://patronite.pl/resetobywatelski/

Przez www: https://resetobywatelski.pl/

Fundacja Arbitror: 04 1870 1045 2078 1068 4966 0001 (W tytule wpłaty: Darowizna na cele statutowe Reset Obywatelski).