Spis treści

Karta redakcyjna

Mapa świata z apokalipsą w tle

Od Perejasławia do muru berlińskiego

Kradzież Rusi Kijowskiej

Szewczenko czyta „Historię Rusów”

Ukraińska rewolucja

W uścisku sowieckiego imperium

Krótka historia ukraińskiego nacjonalizmu

Brataliśmy się z Polakami i żyli sobie najweselej

Trzy dekady niepodległości

Ciągłość dziejowa „niehistorycznego narodu”

„Największa tragedia geopolityczna XX wieku”

„A my naszą czerwoną kalinę – podniesiemy!”

Asertywna Ukraina – rozmowa z Oksaną Zabużko

Świat bez alternatywy

Podziękowania

Przypisy

Wydawnictwo Arbitror poleca

Copyright © Wydawnictwo Arbitror sp. z.o.o. 2022

Projekt okładki
Łukasz Stachniak

Adiustacja, skład
Witold Kowalczyk

Wydanie I

Seria #ArbitrorMyśli

ISBN 978-83-66095-38-0

Wydawnictwo Arbitror spółka z o.o.
www.arbitror.pl
e-mail: kontakt@arbitror.pl

E-book: eLitera

Mapa świata z apokalipsą w tle

Dyskusjom o wojnie Rosji z Ukrainą towarzyszy jak cień apokaliptyczny scenariusz wojny jądrowej.

Nawet optymiści i sympatycy Ukrainy mówią z niepokojem, że kiedy Rosja zacznie przegrywać, odwołać się może do ostatniego atutu – broni nuklearnej. Rosyjskie elity i samego Putina podejrzewa się o zdolność do takiego szaleństwa. Sytuacja wydaje się więc bez wyjścia. Zwycięstwo, którego życzy sobie cywilizowany świat Zachodu, skończyć się może apokaliptyczną katastrofą.

Tę niepewność i pełne niepokoju wahanie odnaleźć można zarówno w analizach najwybitniejszych ekspertów, jak i w codziennych rozmowach nas wszystkich, którzy czujemy zagrożenie wiszące nad naszym zbiorowym losem. Stabilizacja, będąca obietnicą przełomowych lat 1989–1991, ostatecznie się skończyła. Nawet ci, którzy kwestionowali proroctwo „końca historii”, jeszcze przed kilkoma miesiącami nie przewidywali, że „Wielka Historia” powróci z aż taką gwałtownością. Nikt nie jest w stanie powiedzieć, co się zdarzy w ciągu najbliższych tygodni, miesięcy, a tym bardziej lat. Jedno jednakże jest pewne – świat nie pozostanie taki, jaki był.

Wojna rosyjsko-ukraińska w zasadniczy sposób zmienia świat. Jakikolwiek będzie jej wynik, jego przyszła mapa polityczna nie będzie przypominała dzisiejszej.

Zwycięstwo Ukrainy jest też trudne do wyobrażenia nawet dla tych, którzy go pragną – czy można bowiem odnieść zwycięstwo nad mocarstwem jądrowym?

Dużo łatwiej natomiast wyobrazić sobie porażkę Ukrainy, i to mimo odwagi jej obrońców. Moskwa systematycznie niszczy ukraińskie miasta, nie zważając na ogromne straty własne („ludzi u nas mnogo”), zajmuje coraz większe terytorium, dokonuje ogromnych przesiedleń, dopuszcza się ludobójstwa. Na koniec ukraiński opór zostanie złamany.

To jednak byłby tylko pierwszy akt dramatu. Zgodnie z tym, co Kreml zapowiada, po takim sukcesie Rosja ruszy dalej. Na przykład na początek zażąda północnej części Estonii, regionu Narwy, której mieszkańcy to w większości Rosjanie. Skoro Zachód mógł oddać w ręce Putina Ukrainę, to czy zdobędzie się, aby ryzykować wojnę jądrową dla tak niewielkiego skrawka ziemi? To wyobrażenie pociągnąć można oczywiście dalej. Jak wiadomo, ambicją Kremla jest wycofanie się NATO z całego terenu byłego bloku sowieckiego. Pojawiła się nawet wypowiedź, że zjednoczenie Niemiec było historycznym błędem.

Gdy się wsłuchać w głosy propagandzistów Kremla, nie ma mowy o żadnym kompromisie i liczy się ostateczne zwycięstwo z „nazistowskim Zachodem”. „Będziemy miażdżyć machinę wojenną NATO! – wykrzykuje czołowy propagandzista Kremla Władimir Sołowjow – tak samo jak mieszkańców krajów NATO”.

NATO będzie musiało zadać sobie pytanie: „Czy mamy wystarczająco dużo broni, aby się bronić? Czy mamy wystarczająco dużo ludzi?”. A wtedy nie będzie litości, nie będzie litości. Nie tylko Ukraina zostanie poddana „denazyfikacji”. Wojna przeciwko Europie i światu przybiera teraz inny kierunek, a my będziemy musieli zachowywać się bardziej surowo[1].

Takie pokrzykiwania nie powinny skądinąd dziwić ani zaskakiwać. Nowy jest tylko skrajnie agresywny ton. Swój cel, czyli odzyskanie w pełni imperialnej pozycji i przywrócenie Rosji wszystkiego, co straciła po przegranej zimnej wojnie, formułowany był wielokrotnie.

Dążeniem wieloletnich rosyjskich działań było prowokowanie światowego chaosu. Służyła temu wojna informacyjna, weaponizacja internetu, budowanie narzędzi szantażu energetycznego, prowokowanie w całym świecie konfliktów społecznych, wspomaganie populizmu i populistycznych polityków. Były to działania w dużej części skryte – stąd też próba nazwania ich wojną hybrydową – maskowane niby to dogadywaniem się z Zachodem. Na ile ta polityka była skuteczna, można się spierać. Jest jednak wiele argumentów, że taka właśnie się okazała. W każdym razie wielu jest o tym przekonanych. O Putinie sądzi się powszechnie, że jest politykiem zdecydowanym i skutecznym.

Teraz przyszła faza jeszcze nie wojny światowej, ale już wojny gorącej. Niewykluczone, że brutalna napaść na Ukrainę miała być blitzkriegiem. Tak się nie stało, ale nie czyni to wielkiej różnicy. Kreml ma nie tyle plan B, ile realizuje swoje już dawno ułożone plany w nowych okolicznościach.

Również zachodni komentatorzy już od dawna ostrzegali przed tym, jakie plany rodzą się w głowie Putina. Opisywał je Edward Lucas[2], jeszcze przed rokiem 2014. Nie oni też jedyni. Nie wysłuchiwano jednak tego z należytą powagą.

Jak Moskwa wyobraża sobie przyszłość, odczytać można natomiast nie tylko z analiz Lucasa, ale także, a może przede wszystkim wprost z wypowiedzi Ławrowa, Pieskowa, Zacharowej i, rzecz jasna, samego Putina.

Z wydarzeń z 2014 roku i aneksji Krymu Putin mógł wyciągnąć wniosek, że Zachód, nawet głośno protestując i ogłaszając cząstkowe sankcje, dążyć będzie do ustabilizowania sytuacji i zawarcia kompromisu.

Okres po roku 2014 Rosja wykorzystała do reformy sił zbrojnych, zwiększając wydatki na cele wojskowe, reorientując po części swoją politykę ku Azji, budując blok w zasadzie antydemokratycznych państw BRICS, a także uzależniając państwa Unii Europejskiej od dostaw rosyjskich węglowodorów. Było to wszystko przygotowaniem do szeroko zakrojonej wojny, której pierwszym celem stała się Ukraina.

Zachód zareagował w sposób bez porównania bardziej skoordynowany i solidarny, niż działo się w roku 2014. Rosja, nawet jeśli nie była na to w pełni przygotowana, nie poddaje się presji i reaguje na napotykane trudności eskalacją. Liczy też, zgodnie z nieustannie głoszonym przekonaniem, na słabość Zachodu oraz na swoje zdolnościach propagandowe[3]. I że czas pracuje na jej rzecz.

Sankcje wymierzone w Rosję mają uderzyć rykoszetem w Zachód, co sprowokować ma tam niepokoje społeczne. Syte społeczeństwa będą miały dość wojny, która obniży ich poziom życia. Każdy dopowie już sobie sam, że jeśli w Rosji doszłoby nawet do jakichś niepokojów w związku z kosztami wojny, to zdusić je byłoby w miarę łatwo.

Fala głodu na świecie przez wstrzymanie eksportu zbóż ma odwrócić uwagę od wydarzeń w Ukrainie, a Kreml z pomocą armii trolli będzie głosił: „Cóż znaczy kilkuset martwych Ukraińców w porównaniu z milionami umarłych z głodu”.

Kalkulacje Putina mogą też być związane z migracjami. Pierwszą jej falą są uchodźcy z terenów dotkniętych wojną. Jeśli nawet przyjęto ich nadzwyczaj życzliwie, na dłuższą metę będzie się miało ich dosyć. A po tym napłynie nowa, jeszcze potężniejsza fala uchodźców z Afryki, wywołana głodem. O takim scenariuszu Kreml mówi otwarcie, wysyłając zarazem swoich najemników w newralgiczne miejsca Czarnego Lądu.

Obrazy wciąż mordowanych Ukraińców przy towarzyszącemu temu poczuciu bezsilności zdemoralizują zachodnią opinię publiczną, która uzna, że ciągłe dostarczanie broni przyczynia się tylko do zwiększenia liczby ofiar (zapominając przy tym, że większość z nich ginie w wyniku nie samej walki, lecz mordowania ludności cywilnej). Zachód trzymany w szachu ostatecznie biernie przyglądać się będzie okrucieństwu tuż za swoimi granicami, widząc, że nie może temu zapobiec.

Szantaż bronią jądrową wciąż będzie trwać. Rosyjska telewizja pokazywać będzie zmontowane filmiki, jak mogą wyglądać Nowy Jork, Londyn lub Warszawa po wybuchu bomby atomowej. Putin dzielić będzie Zachód wedle „strategii salami”, kawałek po kawałku.

Kalkulacje Kremla dotyczyć też mogą powrotu Trumpa do Białego Domu z hasłem America first i na wielu europejskich populistów takich jak Orbán, Salvini czy Le Pen, zainteresowanych zdobyciem lub utrzymaniem już sprawowanej władzy, a nie obroną wartości, które legły u podstaw Zachodu i Unii Europejskiej.

Może też liczyć na tych, którzy, nie wyobrażając sobie zwycięstwa nad Rosją, szukać będą jakiegoś pośredniego rozwiązania, głosząc, że warunkiem pokoju jest zachowanie twarzy przez Putina.

Dobrym przykładem takiej postawy są słowa byłego szefa dyplomacji USA, Henry’ego Kissingera. Idealnym rozwiązaniem byłby powrót do statusu sprzed 24 lutego. Dalsze prowadzenie wojny nie miałoby na celu wolności Ukrainy, lecz oznaczałoby raczej nową wojnę z Rosją. Zgromadzonej w Davos światowej elicie powiedział on, że dla Zachodu ignorowanie pozycji Rosji w Europie byłoby zabójcze. Jego zdaniem, Rosja od 400 lat była niezbędną częścią Europy i obecni przywódcy UE muszą o tym pamiętać. „Ukraińcy pokażą, mam nadzieję, że ich mądrość jest równa ich bohaterstwu”, podkreślił. Właściwą rolą dla Ukrainy ma być pozostanie neutralnym państwem buforowym, a nie granicą Europy[4].

Wydaje się, że Paryż Macrona i Berlin Scholza – mimo deklaracji solidarności z Kijowem – przynajmniej po części przekonania te podzielają.

Jak jednak z rad Kissingera skorzystać może Putin? Będzie dalej robił swoje, tak jak to czyni od dwóch dekad. Moskiewska dyplomacja służyła zawsze nie osiągnięciu trwałego kompromisu, ale jedynie zamaskowaniu ukrytych działań.

Ulegający wpływom myślenia geopolitycznego głoszonego przez Kreml oraz symetryści, usiłujący umiejscawiać się między Ameryką i Rosją, nie nazywają tego, do czego doszło, jednostronną napaścią i ludobójstwem, ale twierdzą, że to amerykańsko-rosyjska wojna zastępcza, proxy war, której Ameryka jest współwinna. Do tego papież lituje się nad Putinem, że został sprowokowany...

Rachuba Putina wciąż, jak się wydaje, polega na tym, że światowy ład się załamie, a na jego gruzach ocaleć miałaby dyktatorsko-oligarchiczna piramida władzy w Rosji wraz z sojuszem dyktatur antyzachodnich i antydemokratycznych.

Jak wyglądałaby mapa świata po zwycięstwie Putina? Byłby to świat, w którym panowałoby prawo brutalnej siły. Rządy demokratyczne w większości państw zastąpione by zostały rządami autorytarnymi. Populistyczni politycy zdobywaliby władzę, twierdząc, że w takim brutalnym świecie własnych interesów bronić można tylko rządami silnej ręki. Solidarność międzynarodowa zostałaby zastąpiona bezwzględną konkurencją, w wielu wypadkach prowadząca do kolejnych wojen. Hasła takie jak prawa człowieka stałyby się fikcją. Zachód, jaki znamy, przestałby istnieć.

I trzeba stwierdzić, że taka polityczna mapa świata jest możliwa. Upadek zaś Ukrainy oznaczałby, że stała się ona nie tylko możliwa, ale także bardzo prawdopodobna i realna.

Zadziwiające jest to, że przyszłość globu rozstrzyga się dziś na jej małym skrawku, jakim jest Ukraina. Tylko w obrębie jej granic toczy się wojna, która już jest światowa, a każdy jej wynik wywrze globalny efekt. Andrew Wilson, wybitny brytyjski badacz dziejów Ukrainy, zatytułował swoją książkę The Ukrainiens: Unexpeted nation (Ukraina: naród nieoczekiwany)[5] i istotnie – Ukraina jeszcze przed ćwierć wiekiem wydała się krajem niemal nierozpoznawalnym, który pozostawał w półcieniu rosyjskiej potęgi.

Jak to się więc stało, że losy świata i kształt jego politycznej mapy decydują się na froncie wojny rosyjsko-ukraińskiej, na paruset kilometrach ukraińskiej granicy? Aby to sobie wyjaśnić, nie wystarczy sięgnąć jedynie do analizy wydarzeń bieżących.

Od Perejasławia do muru berlińskiego

Aby zrozumieć konflikt zbrojny toczący się na naszych oczach, trzeba niekiedy zajrzeć do podręczników historii. Patrząc na zamiary Putina z historycznego punktu widzenia, chce on nie tyle zmienić mapę świata, ile powrócić do mapy, którą wszyscy w gruncie rzeczy dobrze znamy. To mapa, która dzieli świat na Wschód i Zachód. A Wschód na tej mapie należy do Rosji.

Choć jest to mapa z czasów zimnej wojny, to jednak sięga XIX wieku, a jej zasadnicze kontury zarysowane zostały jeszcze wcześniej, bo w drugiej połowie wieku XVII.

Powstanie Chmielnickiego na tle dziejów Europy uważa się za wydarzenie marginesowe. Żaden francuski, brytyjski czy niemiecki podręcznik dziejów kontynentu nie wspomni o nim jako jednym z kluczowych wydarzeń historycznych.

Dla polskich historyków, choć ważne, też nie ma ono jakiegoś przełomowego znaczenia. Uważa się, że powstanie przyczyniło się do poważnego osłabienia Rzeczpospolitej, jednak nie dostrzega się w nim przyczyny jej upadku. Z tarapatów, w jakie wpadła Rzeczpospolita z powodu tego powstania, w końcu się jakoś wydobyła i chwile słabości przykryła glorią wiedeńską. Umowę perejasławską od pierwszego rozbioru zdaje się oddzielać zbyt długi czas ponad 100 lat, aby wiązać jedno z drugim.

Na wydarzenia połowy XVII wieku spojrzeć jednak można z szerszej perspektywy. Powstanie Chmielnickiego, a przede wszystkim kończąca je ugoda perejasławska (1654) to początek przebudowy stosunków politycznych na kontynencie związanej z nadzwyczaj szybkim wzrostem potęgi Rosji[6]. Następnym etapem po Perejasławiu stanie się bitwa pod Połtawą (1709), która wyeliminuje Szwecję jako konkurenta Rosji. Finałem stanie się pierwszy rozbiór Rzeczpospolitej, który zapewni Rosji pozycję hegemona we wschodniej części kontynentu. Zwycięstwo nad Napoleonem dopełni dzieła. Kongres wiedeński ustali zachodnią granicę imperium, która przetrwa do pierwszej wojny. Po krótkim intermedium wraz z drugą wojną imperium dotrze do Łaby i odgrodzi się od Zachodu murem berlińskim. I to będzie apogeum.

Rosyjska ekspansja na Zachód trwała 336 lat (1653–1989) i jak dość niespodziewanie się zaczęła, tak też jeszcze szybciej się skończyła. W roku 1991 Rosja powróciła, gdy chodzi o zachodnią granicę, w przybliżeniu do czasów sprzed Perejasławia.

Putin nie może się z tym pogodzić. Otwierając wystawę poświęconą Piotrowi I, porównał się do władcy, który w rosyjskiej historiografii nazywany jest Piotrem Wielkim. I nie na darmo go się tak nazywa, to on bowiem położył podwaliny pod rosyjską potęgę. Stwierdził też, że Rosja musi odzyskać wszystko, co kiedykolwiek do niej należało. Brzmi to groźnie, a zarazem szaleńczo. Po czterech miesiącach rozpętanej przez siebie ludobójczej wojny Putin stwierdza złowrogo: „To się dopiero zaczęło”.

Bill Browder, który Putina zna osobiście i robił interesy w Rosji, zanim został jego wrogiem, twierdzi, że Putin nie tyle jest chory psychicznie, ile że psychopatą był od dzieciństwa, że brak mu empatii, sumienia, normalnych ludzkich emocji w kwestii życia innych ludzi[7]. To wszystko skutkuje kolejnymi zbrodniami[8]. Sposób prowadzenia obecnej wojny, jak się zdaje, w pełni to potwierdza. Putin nie liczy się chyba z niczyim życiem – ani własnych żołnierzy, ani ludności bombardowanych ukraińskich miast. Barbarzyńskie okrucieństwa dokonywane są za jego zgodą i na jego rozkaz. Putin dołącza w ten sposób do psychopatów, którzy zdołali dostać się na szczyt władzy, takich jak Hitler, Stalin, Kim Ir Sen czy Donald Trump.

Jak to się jednak stało, że gdy tak wielu przywódców zachodnich w taki czy inny sposób tak długo ulegała manipulacjom tego psychopaty, „nieoczekiwany naród”, jak pisze o Ukraińcach Andrew Wilson, stawia temu psychopacie tak nieoczekiwany i silny opór?

Kradzież Rusi Kijowskiej

Rosja dokonała jednak czegoś więcej niż tylko zaboru terytorium, które dziś jest niepodległą Ukrainą i które Putin – „Piotr Wielki” –chce odzyskać. Dokonała też „kradzieży historii” z tym terytorium związanej. Zdołała przekonać cały świat i samą siebie, że terytorialne zdobycze stanowią należne jej dziedzictwo, są początkiem jej historii. Tylko gdyby Wielkiej Brytanii udało się dowieść, że Indie i Australia to kraje, z których pochodzi brytyjska korona, Brytyjczycy mogliby konkurować z rosyjską operacją na historii.

Jak skuteczna to była operacja, decydowały przebieg XIX-wiecznych procesów narodotwórczych i rosyjska specyfika.

Reformy w Rosji początku lat 30. XIX wieku były odpowiedzią na wyzwania epoki, która odkrywała ideę narodu i etnosu wraz romantyczną filozofią i literaturą. Za podstawę państwa wskazano samodzierżawie, prawosławie i ludowość, co wiązało się z uznaniem języka rosyjskiego za państwowy[9]. Celem reform było kształtowanie narodowości rosyjskiej, co było zgodne z duchem czasu, na bardzo jednak specyficzny sposób. W wielu innych miejscach idea narodu pobudzała do zmian społecznych i dawała rewolucyjny impuls. Wiązała się z przemianami struktury społecznej i pozbywaniem się stanowego, feudalnego systemu. Idea nowoczesnego narodu niosła w sobie ducha wolności (dopóki nie skaziły jej nacjonalizmy). Rosyjski ruch narodotwórczy nie miał tego charakteru. Służył imperium i je podtrzymywał. Idea narodu i imperium stanowiła jeden zlepek. W wypadku rosyjskim miała umocnić i zakonserwować imperium.

Ważnym składnikiem ruchów narodotwórczych było też ujmowanie przeszłości w nowy sposób, czego ważnym tłem były narodziny nowoczesnych nauk historycznych. Głównym aktorem dziejowych zdarzeń stawała się zbiorowość połączona wspólną historią, dla której początków szukano w możliwie odległej przeszłości[10]. Rosyjski naród-imperium potrzebował więc historii napisanej zgodnie z tym nowym duchem.

Wyobrażenie, że to średniowieczna Ruś z Kijowem stanowiła początek państwowości rosyjskiej, pierwszy spośród historyków zarysował Nikołaj Karamzin. Stąd był tylko krok do stwierdzenia, że był to również początek narodu. Opowieść-narracja tworzona przez takich XIX-wiecznych historyków jak Michaił Pogodin czy wpływowych publicystów jak Mikołaj Katkow, wskazywały na ciągłość narodu-imperium od wczesnego średniowiecza. Włączano do tego dawniejsze „zbierania ziem ruskich”.

Średniowieczną Ruś nazwali ci historycy rosyjscy „kijowską” i wszystko wydawało się pasować, bowiem Kijów był jednym z ważniejszych miast imperium.

Ówczesne siła i wpływy polityczne Moskwy powodowały, że takie wyobrażenie dziejów Rosji, a tym samym Europy Wschodniej z Rosją utożsamianej, zostało przyjęte niemal powszechnie[11].

Była to historia napisana przez ówczesnych zwycięzców, którzy mogli dokonać takiej kradzieży „Rusi Kijowskiej”, o którą zbyt słaby w owym czasie ukraiński ruch narodowy nie mógł się w żaden sposób upomnieć.

A więc jak to się stało, że mimo ogromu zwycięstwa i zawładnięcia Europą wschodnią, zapanowawszy nie tylko nad jej terytorium, lecz także nad jej opowieścią o przeszłości, mógł się wyłonić naród ukraiński, którego ruch narodowy w XIX wieku był o wiele za słaby, aby upomnieć się nie tylko o niepodległe państwo, lecz także o skradzioną pamięć Rusi Kijowskiej. I czy rzeczywiście stało się to tak zupełnie niespodziewanie, jak o tym pisze Andrew Wilson?

Szewczenko czyta „Historię Rusów”

Niepokorni „kolaboranci” imperium

Historycy ukraińscy nazywają powstanie Chmielnickiego wojną narodowowyzwoleńczą, mimo że doznało ono katastrofalnej porażki, jeśli przyjąć, że jego celem było utworzenie niezależnego państwa. Skąd tak górnolotna ocena, można zrozumieć, analizując nie tylko samo powstanie, lecz także jego dalekosiężne skutki.

Wielki paradoks dziejów Ukrainy polega na tym, że choć umowa perejasławska była fatalna w skutkach dla niedawno zaledwie powstałego i krótko istniejącego państwa, to jednak wraz z powstaniem Chmielnickiego otwiera się okres, w którym wyłaniają się pierwsze kontury przednowoczesnej tożsamości ukraińskiej[12]. Broniąc się przed Polakami i katolicyzmem, Kozacy wybrali „wschodniego cara”[13]. Nie oznaczało to jednak, że utracili samodzielność.

Choć Hetmanat ulegał carowi, to jednak Moskwie zajęło prawie półtora wieku, zanim pozbawili go wszystkich objawów niezależności, zarówno w sferze politycznej, jak i religijnej. W tym jednak czasie społeczność kozacka kształtowała się jako społeczeństwo stanowe ze starszyzną kozacką, stającą się ziemiaństwem, i arystokracją, świadomą własnej odrębności kulturowej od Rosji, a także własnych interesów.

O tym poczuciu odrębności decydowała kultura kozacka przesiąknięta silnie ideami wolności, będąca zarówno wynikiem wzorców wyniesionych ze szlacheckiej Rzeczpospolitej, jak i ideami stepowej anarchistycznej wolności. W punkcie wyjścia Kozaczyzna była społeczeństwem wysoce egalitarnym, o czym świadczy sposób wyboru hetmanów, którzy mają za zadanie dowodzić wyprawami wojennymi, gdy pozostałe sfery życia pozostają poddane zwyczajom i nakazom religijnym. Społeczność kozacka dąży do jak najdalej posuniętej kontroli nad tymi, którym oddaje władzę, i ta władza dotyczyć ma przede wszystkim spraw wojskowych. Z czasem ta mało zhierarchizowana społeczność zaczyna się wewnętrznie różnicować, stając się społeczeństwem stanowym, w którym jednak dawne ideały wolności nie zanikają.

Ukraińscy Kozacy nie czuli się też w żadnym wypadku gorsi wobec rosyjskich poddanych cara. Wprost przeciwnie, mieli wszelkie przesłanki, by czuć swoją wyższość. Brali udział w budowie imperium. Świadczyli Moskwie usługi wojskowe, co czyniło ich odrębną kastą z wieloma przywilejami.

Istotny był czynnik religijny. Z Moskwą łączyło ich prawosławie, które jednak, między innymi dzięki Akademii Mohylańskiej w Kijowie, reprezentowało znacznie wyższy poziom nauczania i teologii. Chcąc reformować Cerkiew w Rosji, Piotr I korzystał z „kapitału intelektualnego” Akademii. W wieku XVII Ukraińcy-Kozacy, pobierający nauki w Mohylańskiej Akademii, mieli wszelkie powody, by czuć przewagę intelektualną nad carskimi dworakami z Kremla. I w tym wypadku nie mogło być mowy o poczuciu niższości.

Była jednak i druga strona medalu. Odnowę Cerkwi zapoczątkował jeszcze za czasów Rzeczpospolitej Piotr Mohyła. Był on pierwszym, który połączył ideę prawosławia z ideą słowiańszczyzny. Z czasem Moskwa przejęła i upaństwowiła tą ideę, łącząc ją w hybrydowy sposób z ideą Trzeciego Rzymu i zbierania ziem ruskich.

Starszyzna kozacka zaczyna coraz bardziej wrastać w imperium. Jak rody Wiśniowieckich, Czartoryskich czy Sanguszków w pierwszej połowie XVII wieku się spolonizowały, tak samo rody Skoropadskich czy Kociubejów ulegają całkowitej, a przynajmniej daleko idącej rusyfikacji. Dbali o swoją odrębność, nieustannie też podkreślali swoją lojalność wobec carskiego tronu.

Carski rząd nie wyrażał jakichkolwiek chęci, aby pójść na ustępstwa wobec ukraińskiego autonomizmu, nawet tego konserwatywnego i wiernopoddańczego, uparcie prowadząc politykę centralizacji i rusyfikacji. Szlachta z terytorium lewobrzeżnej Ukrainy coraz bardziej asymilowała się z imperialnym establishmentem, osłabiając tym samym swój związek z Ukrainą[14].

Tożsamość kozacką opartą na kulturze wojskowej Moskwa znakomicie umiała wykorzystywać najpierw w wojnie z Turkami, przy podboju Kaukazu i Syberii. Ludność ukraińska zasila osadnictwo carskie aż po Daleki Wschód (pozostałością tego jest tzw. ukraiński zielony trójkąt w regionie Chabarowska). Zarazem niższe warstwy społeczności kozackiej coraz bardziej popadają w poddaństwo. Zniewolenie warstwy ludowej następuje późno, gdy podległość Rosji w drugiej połowie XVIII wieku staje się zupełna. To wszystko w zasadniczy sposób odróżnia ukraińsko-kozackich poddanych cara od rosyjskich. Zmiana na gorsze nadaje ukraińskiej mówionej (a może lepiej powiedzieć śpiewanej) kulturze ludowej szczególne cechy, w które pamięć o dawnych, lepszych czasach i stepowej wolności wciąż jest obecna. Powstanie Chmielnickiego i postacie hetmanów żyją w tej kulturze na legendarny sposób w dumach przekazywanych z pokolenia na pokolenie (od czasu pozbawienia Hetmanatu jego niezależności do początków procesów narodotwórczych w XIX wieku nie mijają więcej niż dwa, trzy pokolenia)[15].

Dlatego też w pełni rację ma Andrew Wilson, gdy pisze:

Trudno przecenić wagę samego faktu powstania odrębnej państwowości kozackiej w 1648 roku. Wyjaśnia on zwłaszcza centralną rolę, jaka w świadomości społeczności rusińskiej zajęła zmitologizowana koncepcja „wolności”[16].

Paradoks okresu drugiej połowy XVII wieku i pierwszej XVIII w dziejach Ukrainy polega na tym, że naród kozacki (podobny pod pewnym względem do polskiego narodu szlacheckiego), świadomy swojej odrębności, którym była starszyzna kozacka, coraz bardziej się rusyfikował, jednak poczucie samodzielnej tożsamości dotrwało do czasu rozpoczęcia procesu narodowotwórczego w wieku XIX. W procesie tym, w związku z przemianami cywilizacyjnymi i kultem ludowości, który niosła ze sobą epoka romantyzmu, warstwy ludowe zaczęły odgrywać coraz bardziej znaczącą rolę.

Rosja zdawała się wchłaniać to, co ukraińskie, a jednak resztki tożsamości kozackiej przechowywanej we dworach starszyzny i pamięć zaklęta w kozackich dumkach śpiewanych po wsiach uruchomiły proces, którego, jak się okazało, Moskwa nie umiała zahamować.

Całą dwuznaczność tożsamości kozacko-ukraińskiej, która dotrwała do XIX wieku, zawieszonej między daleko idącą lojalnością wobec cara (należy podkreślić, że właśnie cara, a niekoniecznie samej Rosji) a poczuciem odrębności, w szczególny sposób oddaje postać Nikołaja Gogola. Pochodzi on z kozackiej rodziny i uznaje ukraiński za swój rodzimy język, opisuje ukraińską wieś (Wieczory na Chutorze niedaleko Dikańki). Pisze jednak po rosyjsku i deklaruje się jako poddany i obywatel imperium. Pytanie, czy opis piekła rosyjskiej prowincji w Martwych duszach jest wynikiem jego ukraińskiego pochodzenia, musi pozostać bez odpowiedzi[17].

W długim okresie, gdy to, co należące do imperium, zdawało się coraz bardziej dominować nad tym, co ukraińsko-kozackie, warto odnotować dwie postacie, które w walny sposób przyczyniły się do tego, że proces jednak został odwrócony.

Biografia i twórczość Hryhorija Skoworody (1722–1794) jest niezwykła. Był wychowankiem Akademii Mohylańskiej, nie zrobił jednak ani kariery kościelnej, ani wojskowej, jak wielu absolwentów tej uczelni, lecz został wędrownym filozofem[18]. Filozofia Skoworody ma głęboki wymiar psychologiczny i mówi o potrzebie samorealizacji jednostki[19]. Jako niemal przesłanie jego nauczania służyć mogą strofy z jego Ogrodu pieśni nabożnych (mimo że pieśni miały być tak nabożne, jego religijność bliska była oświeceniowemu deizmowi):

Własnym pomysłem żyje każda głowa

I każde serce inszą znosi próbę,

Bo żyjącego myśl niejednakowa.

A mnie swoboda nade wszystko nęci.

I prosta droga przy bezpiecznej myśli.

Dziś pisma Skoworody należą do obowiązkowych lektur każdego ukraińskiego ucznia szkoły średniej. Choć posługiwał się językiem nieco archaicznym, bazującym na staro-cerkiewno-słowiańskim, czerpał obficie także z mowy codziennej.

Hryhorij Skoworoda skonfliktował się z ówczesnym systemem akademickim. Wykładał między innymi w Kolegium w Charkowie utworzonym na wzór Akademii w Kijowie, ale został stamtąd usunięty. Nauczał po dworach starszyzny kozackiej, obracał się również w futorach – środowisku wiejskim. Trasy jego wędrówek nie są bez znaczenia. Poruszał się bowiem w obrębie zarówno Ukrainy Słobodzkiej, jak i Hetmanatu. Dzieliły je granice administracyjne i państwowe, był to jednak obszar jednej kozackiej kultury.

Ukraina Słobodzka leżała na północny wschód od Hetmanatu. Był to teren zajmowany przez pułki kozackie będące w tamtym czasie już w służbie cara, zachowujące daleko idącą samodzielność, jeśli chodzi o wewnętrzną organizację. Słowo „pułk” jest zresztą mylące, ponieważ oznaczało nie tylko jednostkę wojskową, lecz także administracyjną, obdarzoną pewną autonomią: miała swoje centrum-stolicę i własne szkoły[20].

Ustrój społeczny Ukrainy Słobodzkiej różnił się w istotnym punkcie od ustroju Rosji czy Rzeczpospolitej. Sama jej nazwa na to wskazywała. Słoboda oznacza wolność. Nie było tam poddaństwa ani pańszczyzny. Ludność w większości stanowili wolni Kozacy, choć była wśród nich wyraźna hierarchia ze starszyną na górze drabiny społecznej, władającą dużymi majątkami ziemskimi. Wprowadzenie pańszczyzny na tych terenach nastąpiło dopiero w roku 1783 po likwidacji struktury pułkowej.

Ukraina, po której wędrował Skoworoda, była więc obszarem wyjątkowo podatnym na jego „filozofię wolności”. A jego twórczość podtrzymywała ideę swobody mieszkańcom zarówno dworu, jak i wiejskiego futoru w przededniu XIX-wiecznych procesów narodotwórczych.

Muzeum Skoworody w Perejasławiu zostało zbombardowane w drugim miesiącu obecnej wojny.

Nie mniej ważnym zjawiskiem w przededniu procesu narodotwórczego był obok Hryhorija Skoworody Iwan Kotlarewski, żyjący już na przełomie XVIII i XIX wieku. Organizował między innymi pułk kozacki, który walczył z Napoleonem, z pewnością był więc w pełni lojalny wobec cara. Jego kariera wojskowa, krótka zresztą, jest bez znaczenia. Wielką natomiast rolę odegrał poemat jego autorstwa, będący trawestacją Eneidy Wergiliusza. Jego bohaterem jest młody Kozak. Pierwsze słowa tego satyrycznego w zamyśle utworu brzmią:

Enei chłopcem był ruchliwym.

Najważniejsze było jednak to, że poemat napisano w ukraińskim dialekcie okolic Charkowa. Utwór, który ukazał się w roku 1794, zdobył od razu dużą popularność z uwagi na żartobliwy ton, świetne rymy i niezwykły pomysł uczynienia mitologicznego herosa Kozakiem, który zamiast na podbój Troi udaje się z wyprawą na podbój Bizancjum. I trzeba dodać, że jak grecki oryginał, tak jego ukraiński naśladowca był wcieleniem odwagi i uwielbieniem swobody. Utwór czytany był na dworze w Petersburgu nie bez związku z rodzącą się modą na ludowość. Uznano, że dialekt, nazwany małorosyjskim, świetnie się nadaje do utworów satyrycznych i lekkich, jakim był utwór Kotlarewskiego.

U obu twórców przesłanie wolności było wyraziste i czytelne. Z nim kultura ukraińska przetrwała najbardziej może trudny i skomplikowany okres swoich dziejów.

Poetycki mit i mit poety

Czego w Petersburgu się nie domyślano, nie wiedział o tym sam Kotlarewski, poemat o Kozaku-Eneaszu był jednym z sygnałów nowej epoki – narodzin nowoczesnych narodów europejskich.

Pół wieku później, w roku 1851, carska tajna policja zlikwidowała groźny spisek – byli wśród spiskowców również ludzie pióra – który zdaniem caratu zagnieździł się w kijowskim Bractwie Cyryla i Metodego. Główne podejrzenia i zarzuty dotyczyły planów odrębności Ukrainy i sprzeciwu wobec narastającej rusyfikacji. Wśród aresztowanych wówczas młodych ludzi byli tacy, którzy zaważyli później na rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego: Mykoła Kostomarow (historyk i filolog, autor Księgi rodzaju narodu ukraińskiego[21]), Pantełejmon Kulisz (historyk, autor pierwszej powieści historycznej we współczesnym tego słowa znaczeniu, Czarna rada) i poeta Taras Szewczenko. Ten ostatni uważany był już za narodowego wieszcza dzięki zbiorowi poezji Kobziarz i miał odegrać w ukraińskim ruchu narodowym wyjątkową i niezwykłą rolę. Na razie członków bractwa aresztowano, a Szewczenko wkrótce miał zostać skazany na zesłanie.

Istnienie osobnego narodu ukraińskiego kwestionowały władze carskie, nazywając Ukraińców Małorusinami. Czyniło tak również polskie ziemiaństwo, a wraz z nim większość ówczesnej polskiej opinii publicznej, nazywając ich w Galicji Rusinami. W zachodniej części kontynentu mało kto był świadomy istnienia kwestii ukraińskiej, tak jak powszechnie dostrzegano „kwestię polską”. Przez długi czas głos ukraińskiego ruchu narodowego, pozbawiony politycznego przywództwa, był ledwie słyszalny.

Nie brakło jednak czynników sprzyjających ukraińskiemu ruchowi. Należał do nich podział ziem ukraińskich. Ruch ukraiński represjonowany w Rosji mógł w miarę swobodnie rozwijać się w Galicji, ciesząc się nawet pewnym poparciem Wiednia (co miało zarówno antyrosyjską, jak i antypolską wymowę). To właśnie w Galicji Kościół greckokatolicki, z którym tak zawzięcie walczyło ukraińskie prawosławie w wieku XVII, wyrósł na niemal narodowy Kościół ukraiński, a greckokatolicki zakon bazylianów odegrał w drugiej połowie XIX wieku znaczącą rolę w krzewieniu ukraińskości.

Sprzyjały też Ukraińcom, tak jak większości ruchów narodotwórczych w Europie, wielkie procesy społeczne związane z urbanizacją i industrializacją, migracją ze wsi do miast i kształtowaniem się miejskiej inteligencji stającej się w wielu wypadkach nośnikiem i szermierzem idei narodowej. Ta miejska inteligencja niosła owe idee w lud, który w epoce romantyzmu rozpoznano jako sprawczy element dziejów. Dlatego też, jak zauważa Andrew Wilson: „ukraiński ruch narodowy od lat 60. XIX wieku nabrał wyraźnie ludowego charakteru”.

Głębokie procesy społeczne biegną własnym torem, często w kierunku przeciwnym, niż chcą tego nawet, zdawałoby się, niemal wszechmocne polityczne rządy. Dlatego też carska Rosja, mogąca uchodzić za wszechwładną, nie umiała powstrzymać ukraińskiego ruchu narodowego.

Jakkolwiek jednak wielki wpływ przypisać tym procesom w wypadku ukraińskim, to rola, jaka przypadła Szewczence, jest nie do pominięcia. Z co najmniej kilku powodów zbiór ludowych ballad Tarasa Szewczenki Kobziarz, opublikowany w roku 1840, potraktowany został niemal od razu jako manifest ukraińskiej tożsamości[22]. Szewczenko stał się narodowym wieszczem. Żartobliwie stwierdzić można coś więcej. Jak w kanonie polskiej kultury jest trzech wieszczów, Mickiewicz, Słowacki i Krasiński, oraz dwóch narodowych malarzy – Matejko i Grottger – Szewczenko łączył to wszystko w jednym, będąc i poetą, i malarzem.

Szewczenko uczynił Kozaczyznę wielkim mitem narodotwórczym. Sam był wyzwoleńcem, chłopem, którego wykupiono z niewoli, co zawdzięczał talentowi malarza i rysownika. Nigdy nie wyrzekł się pochodzenia z gminu, zarazem powiązał ukraińską ludowość z walkami Kozaków o wolność, z postacią Bohdana Chmielnickiego i pamięcią o Hetmanacie. Jako malarz i rysownik szkicował Baturyn (siedziba Mazepy) i Czehryń (siedziba Chmielnickiego), które w jego twórczości urastały do miejsc symboli.

Mimo dużych szans na karierę w artystycznych kręgach Petersburga nigdy z tej możliwości nie skorzystał. Szybko naraził się władzy twórczością bezkompromisowo krytykującą zniewolenie i samodzierżawie.

Lekturą dla Szewczenki istotną, z której czerpał inspirację, była Historia Rusów – dzieło anonimowe, napisane w kręgu kozackiego ziemiaństwa i arystokracji najprawdopodobniej z okolic Starodubów na przełomie XVIII i XIX wieku. Do dziś nie ma pewności, kto był jej autorem, wiadomo jednak, jaki kontekst towarzyszył jej powstaniu[23]. W związku z wprowadzeniem urzędniczych rang w carskim imperium kozackie ziemiaństwo musiało dowodzić swego szlacheckiego pochodzenia. Czyniono to poprzez poszukiwania, które dzisiaj nazwalibyśmy studiami historycznymi. Zapisanych przez Kozaków kronik było wiele, ale Historię Rusów cechowały wysoki poziom literacki, silne poczucie kozackiej tożsamości i w przeciwieństwie do wielu tego typu utworów niechęć do caratu.

Wyczytać w niej można było więcej niż tylko dzieje kozackich rodów ziemiańskich. Centralną postacią jest Chmielnicki, a ideałem – wolna Kozaczyzna i władza hetmańska. Termin Ruś użyty został w tytule już w znaczeniu Ruś-Ukraina, odnosząc się też do średniowiecznej Rusi, której kontynuacją miał być Hetmanat. Książka napisana przez kozackich ziemian stała się ulubioną lekturą wyzwolonego z niewoli chłopa Szewczenki. Pomogła mu ona stworzyć syntezę ludowości z tradycją, w której naczelną wartością stawała się wolność, a jej głównym wrogiem był carat.

Opis dziejów Ukrainy w poezji Szewczenki okazał się pokrewny temu, co Kostomarow zawarł już w Księdze rodzaju narodu ukraińskiego, to jednak niebywały talent poetycki i rozpisanie tej historii w wielu utworach uczyniły obrazy ukraińskiego wieszcza niezwykle sugestywnymi.

Dodać trzeba w tym miejscu, że Szewczenko wyznaczał też kanon współczesnego ukraińskiego języka literackiego. Wiek XVII zna już jego dojrzałe formy, czego świadectwem była literatura polemiczna okresu unii brzeskiej. Pisma Hryhorija Skoworody to dziś obowiązkowa lektura dla każdego, kto chce choćby pobieżnie poznać historię ukraińskiej literatury. Był to jednak wciąż język „wysoki”, związany silnie ze staro-cerkiewno-słowiańskim, który tylko w ograniczonym zakresie sięgał do mowy potocznej. Następnego przełomu dokonał, o czym była już mowa, Iwan Kotlarewski, sięgając w swojej wersji Eneidy do języka ludowego. Dopiero jednak Taras Szewczenko dokonał syntezy, łącząc tradycję z językowym bogactwem dialektów centralnej i północno-wschodniej Ukrainy (Słobodzkiej). Oryginalność jego poezji, jej niezwykła rytmika zachwycają do dzisiaj. Mimo zaawansowanej formy artystycznej jest to poezja o walorach, które należałoby nazwać publicystycznymi.

Szewczenko postępował podobnie jak inni wielcy twórcy XIX-wiecznych narodotwórczych literatur i historiografii: szukał początków swoich narodów. Jego towarzysz z Bractwa Cyryla i Metodego, Mykoła Kostomarow, pionier już naukowej ukraińskiej historiografii, w artykule wymownie zatytułowanym Dwie ruskie narodowości sięgnął do średniowiecza, widząc w nim źródło wartości, które przejęła Kozaczyzna.

Podejście poety w żadnym wypadku nie było kronikarskie, a jego poezja absolutnie nie jest próbą „ilustrowania” przeszłości. Podejście Szewczenki Oksana Zabużko nazywa ponadczasowym albo też metahistorycznym[24]. Dlatego Ukraina staje się w jego utworach mityczną krainą wolności i swobody.

I to on stworzył wizję dziejów Ukrainy jako nowoczesnego narodu, a nie Kostomarow uznawany za fundatora początków współczesnej historiografii ukraińskiej. Naczelną wartością i celem zaprojektowanej przez niego narodowej wspólnoty była nawet nie tyle państwowa niepodległość, ile wolność. Sporadycznie sięgał do dawnej średniowiecznej Rusi, obecnej w tradycji Kozaczyzny, ale jego koncepcja narodu powoływała się na racje nie tyle historyczne, ile moralne.

Zarazem podejście Szewczenki przeciwne jest jakiejkolwiek gloryfikacji czy też „pocieszaniu serc”. Ukraina jest krainą ruin i zniszczenia, a także upadku i zagubienia duchowego. Przejmujące są słowa w wierszu Rozkopana mogiła:

Cichy świecie, kraju miły,

Moja Ukraino!

Za co ciebie zrujnowano,

Za co matko, giniesz?

Czy się rano nie modliłaś,

Kiedy słońce wstaje?[25]

I jeszcze silniej brzmi to w wierszu zaczynającym się od niemal kultowego w literaturze ukraińskiej incipitu „Czehrynie, Czehrynie”.

A ja, jak szalenie, na twoich ruinach.

Próżno płaczę; martwym snem śpi Ukraina.

Obrosła kąkolem, spowita w burzan

I serce zbrukała w błotnistej kałuży,

Do wyziębłej dziupli powpuszczała żmije.

A jej dziatwa w stepie czczą nadzieją żyje.

Poeta jest bezlitosny wobec narodowych bohaterów, i to tych największych, takich jak Bohdan Chmielnicki. Matka Ukraina tak się zwraca do Chmielnickiego w cytowanym już wierszu Rozkopana mogiła:

Oj, Bohdanie, gdybym czuła,

Że zgubisz nas wszystkich,

Udusiłabym cię w łonie,

Zabiła w kołysce.

Taras Szewczenko nie odwoływał się do przeszłości potężnego państwa i sławy jego władców, jaką była dawna Ruś. Dla niego średniowieczne eposy, takie jak Powieść minionych lat lub Słowo o wyprawie Igora, były nie tyle pomnikami monumentalnej przeszłości, ile przede wszystkim moralnymi traktatami o kruchości władzy i zmiennych ludzkich losach[26]. Takie podejście do historii widać zarówno w jego twórczości malarskiej, jak i poetyckiej.

Ta gorzka, ale wyrazista wizja ponadczasowej, a przez to i mitycznej Ukrainy zaczynała w drugiej połowie wieku promieniować coraz silniej. Należy przy tym zaznaczyć, że Szewczenko przeniósł Ukrainę nie tyle w mityczną przeszłość, ile w uniwersalny mityczny czas. Oksana Zabużko swoją książkę o Szewczenkowskim micie Ukrainy zaopatruje w podtytuł „próba filozoficznej analizy”. Dowodzi, że twórczość Szewczenki jest nie tylko kreacją artystyczną, ale w pełni świadomym projektem nowoczesnej już narodowej tożsamości[27].

Sam zresztą stał się też postacią mityczną. Jego wizja cierpiącej Ukrainy (Matki Ukrainy) miała odpowiednik w jego własnym życiu, w którym doświadczył długoletniej zsyłki, prześladowań, zakazu pisania i druku. Uczestnicy ukraińskiego ruchu narodowego mogli nie tylko czerpać natchnienie z jego poezji, lecz także dostrzegać w nim wzorzec postępowania, „przeglądać się jak w lustrze w jego biografii”[28].

Władze carskie, traktując ukraiński ruch narodowy jako coraz groźniejszy, sięgały po coraz dalej idące represje (jak ukaz emski z 1876 roku, zakazujący używania w druku języka ukraińskiego). Wizjonerstwo i talent Szewczenki potrafiły to jednak przezwyciężyć. Oddziaływał coraz silniej zarówno w Ukrainie, w obrębie carskiego imperium, jak i poza jego granicami w imperium Habsburgów.

Mit kozacki w drugiej połowie XIX wieku przenika do regionów, które w zasadzie kozaczyzny nie znały – do Galicji i do Bukowiny (stąd oddziały Ukraińskiej Armii Halickiej przybiorą nazwę Strzelców Siczowych). Również tam Szewczenkowski mit zaczął silnie oddziaływać[29], zastępując wpływy rosyjskie, które w pierwszej połowie wieku był tam jeszcze niemałe (były związane z poczuciem jedności ziem ukraińskich, ale z czasem słabły z uwagi na nieprzejednany stosunek caratu do ukraińskości i Kościoła unickiego). Gdy pod koniec XIX wieku nasilały się carskie represje, a wraz z nimi postępowała rusyfikacja, ukraiński ruch narodowy mógł się rozwijać właśnie na tych ziemiach, mając tam znacznie więcej swobody. Ukraińcom w Galicji sprzyjało to, że Wiedeń kierował się zasadą divide et impera i widział w Ukraińcach przeciwwagę dla dominującego polskiego ziemiaństwa i dworu. Za paradoks uznać też można, że unia brzeska, która powołała Kościół greckokatolicki w celu scaleniu ziem ruskich z Koroną, stała się ostoją tożsamości ukraińskiej, a księża uniccy zostali orędownikami ukraińskiego ruchu narodowego.

Coraz szersza warstwa ukraińskiej inteligencji tworzyła silne ośrodki w miastach takich jak Lwów, Stanisławów czy Przemyśl[30]. W jej kręgach mit Szewczenkowski oddziaływał w oczywisty sposób najsilniej.

Wyobrażenie ponadczasowej Ukrainy przybierało też w Galicji konkretny historyczny kształt. Galicja – czyli Haliczyna – była spadkobierczynią dawnego Księstwa Halickiego. Na daleką przeszłość z XIV wieku powoływali się już Habsburgowie, przywołując przynależność tych ziem do korony węgierskiej św. Jerzego i Andegawenów. Ukraińcy zaś mogli twierdzić, że byli tu od zawsze, przed Węgrami, Habsburgami i przed Polakami od czasów średniowiecznej Rusi[31]. Taki obraz rysował Mykoła Kostmarow na przełomie XIX i XX wieku i przejął go Iwan Franko, najwybitniejsza postać ruchu narodowego w Galicji. Połączył on Szewczenkowski mit Kozaczyzny z całkiem nowoczesnym wyobrażeniem warstw ludowych, zarówno wsi, jak i proletariatu miejskiego. Wraz z Mychajłą Drahomanowem, jednym z najważniejszych twórców ukraińskiej myśli politycznej, wywarł decydujący wpływ na rozwój ukraińskiego ruchu narodowego w kierunku lewicowym[32].

Pozwalało to działaczom z Galicji czuć się częścią znacznie szerszego, ogólnoukraińskiego nurtu. Jego ukraińscy czytelnicy zyskiwali poczucie, że mogą być również Kozakami[33]. Na wschodnich terenach zaboru austriackiego do Kozaczyzny można było nawiązać poprzez tradycję hajdamacką, w podobny sposób jak w Polsce można było zrobić bohatera narodowego z Janosika. Nie na darmo wojskowe formacje ukraińskie powstające w Galicji przybierały nazwę Strzelców Siczowych, chociaż żadnej siczy na tych ternach nigdy nie było.

Inteligencja ukraińska, której przedstawicielem był Franko, świadomie pobudzała i aktywizowała wieś, co owocowało szerokim ruchem spółdzielczym i samokształceniowym, a jego istotnym elementem było kształtowanie obrazu przeszłości. Ruch ukraiński w Galicji czerpał ze swobód, jakie dawał Wiedeń w drugiej połowie XIX wieku (z czego korzystali też Polacy, mający nad Ukraińcami przewagę administracyjną i majątkową). Z czasem ukraińska Galicja, tworząc silne ośrodki intelektualne, zaczęła wywierać wpływ na tereny naddnieprzańskie w zaborze rosyjskim, zwracając jakby dług, który stamtąd zaciągnęła.

Mychajło Hruszewski, uważany za ojca nowoczesnej ukraińskiej historiografii, uczynił średniowieczną Ruś początkiem ukraińskich dziejów. Opowieść Hruszewskiego w pełni odpowiadała sposobowi, w jaki europejskie XIX-wieczne historiografie, związane z ruchami narodotwórczymi, tworzyły obraz narodowych przeszłości (w podobny sposób jak Polska Piastów stawała się początkiem współczesnej Polski lub królestwo Franków początkiem Francji). W samym jednak centrum tej narracji pozostała opowieść o kozaczyźnie i miłujących wolność Kozakach. A tę historię, zanim Hruszewski zaopatrzył ją w naukowe argumenty i źródłowe przypisy, narodowym mitem uczynił Taras Szewczenko, przypieczętowując to swoim niezwykłym życiem, które uczyniło jego postać mitem niemal tak silnym, jak jego twórczość.

Sen i Bal u Senatora

Procesy narodotwórcze ogarniają w XIX wieku całą Europę i mają wspólne kulturowe, gospodarcze i społeczne przyczyny. Wśród tych podobieństw kryją się też znaczące różnice. Porównując je, tym bardziej uzmysłowić możemy sobie ich znaczenie i zdać sobie sprawę ze specyfiki poszczególnych kultur narodowych. Niemiecki historyk Klaus Zernack głosił potrzebę historiografii „relacyjnej” (czy też porównawczej)[34]. Uzasadniał to tym, że żadna z historii narodowych nie daje się, jego zdaniem, wyodrębnić z szerszego kontekstu krajów sąsiednich i całego kontynentu. Refleksja Zernacka nasuwa pytanie o różnice oraz podobieństwa ukraińskiego i polskiego procesu narodotwórczego.

Zestawienie fragmentów twórczości Adama Mickiewicza i Tarasa Szewczenki może być do tego pierwszym krokiem. Należy jednak pamiętać o tym, że ten, kto chciałby porównać te procesy w pełniejszym zakresie, postawiłby sobie zadanie wymierzone na lata pracy. Poemat Sen oraz Dziady Mickiewicza z Balem u Senatora i scenami, w których centralną postacią jest Nowosilcow, szczególnie się do tego nadają.

Przede wszystkim uderzają podobieństwa. W obu wypadkach obecna jest podobna nienawiść do caratu, służalczości i zniewolenia.

Sen był przyczyną długoletniego zesłania ukraińskiego wieszcza. Autor odmalował w nim carycę jako chudą pokraczną czaplę. Podobno tego właśnie car Mikołaj nie mógł mu darować. W istocie jednak najgroźniejszy dla carskiego reżymu był obraz społeczeństwa poddanego bezdusznej hierarchii i upokarzającej podległości, w którym sygnał dany z góry wywołuje lawinę ciosów wymierzonych w tych na dole, poprzez wszystkie szczeble drabiny poniżenia.

Najwyższego dostojnika

W gębę! Biedak sprytnie

Oblizał się i mniejszego

Buch w brzuch

[...]

A mali malutkich

Marny drobiazg okładali

Pięściami...

...

Sąsiedni mniejszego

Niźli sam był, a ten małych

A mali malutkich...

Jest to mroczny obraz, który oddaje, jak może się zdawać, rosyjskie realia aż po dzień dzisiejszy. Podobnie Mickiewiczowski Senator zachowuje się służalczo wobec cara, zarazem prześladując wszystkich, którzy stoją poniżej niego.

Mickiewicz pokazuje też samowolę władzy i aparat sprawiedliwości, który jest jedynie jego pozorem:

Któż tu mówi o winach; – są inne przyczyny –

Kto długo był w więzieniu, widział, słyszał wiele –

A rząd ma swe widoki, ma głębokie cele,

Które musi ukrywać. – To jest rzecz rządowa –

Tajniki polityczne – myśl gabinetowa.

To się tak wszędzie dzieje – są tajniki stanu –

Mickiewicz ukazuje też cyniczne kłamstwo carskiego czynownika, który, udając niewiedzę o losie politycznego więźnia, oferuje pomoc jego matce. Mickiewiczowski senator mógłby być dzisiaj Ławrowem lub rzecznikiem Kremla.

Jak Szewczenko nie oszczędza ukraińskiego społeczeństwa, podobnie czyni autor Dziadów. Sceny w salonie pokazują obraz konformizmu, zdrady i podłości.

Obrazy Rosji i reżymu są u Szewczenki i Mickiewicza przede wszystkim bardzo podobne.

Tym ciekawsze może się wydać szukanie różnic.

Poemat Sen rysuje cały przekrój społeczeństwa ukraińskiego. Jego pierwsza część mówi o nędzy, cierpieniu i biedzie zwykłych ludzi. Miejscem, w którym rozpoczyna się narracja, jest zwykła wiejska chata. U Mickiewicza miejscem akcji jest salon, zarówno ten z Balu u Senatora, jak i „salon warszawski”. Nie należy oczywiście zapominać o pierwszej części Dziadów, gdzie dominuje sprawa ludu i ludowości, jednak podejście Mickiewicza nie przypomina i nie mogło przypominać podejścia Szewczenki. Polski wieszcz pochyla się nad sprawą chłopskiej krzywdy, zarazem wpisując się w romantyczny nurt chłopomanii. Szewczenko opisuje lud od wewnątrz i byłoby niedorzecznością przypisywanie wykupionemu z pańszczyzny chłopomanii. U Mickiewicza polityka zjawia się w salonie, u Szewczenki jest buntem chłopskim, nawet jeśli bunt ten jest ślepy i destruktywny.

To zestawienie – chaty i salonu – dobrze oddaje kontrast między polską kultury „szlachecką” a podejściem „narodnickim”, dominującym w ukraińskim ruchu narodowym aż do pierwszej wojny światowej. Można by to nazwać kontrastem kontusza i wyszywanki, co po polskiej stronie ujawniło się jako stereotyp Ukraińca jako mieszkańca wsi.

Polski proces narodotwórczy rodzi się w salonie i więzieniu, w którym siedzą spiskowcy, wedle poetyckich wersów wieszcza:

Bo teraz Polska żyje, kwitnie w ziemi cieniach,

Jej dzieje na Sybirze, w twierdzach i więzieniach.

Dlatego martyrologia przeobraża się w bohaterstwo i staje źródłem religijno-mistycznych uniesień, gdy tymczasem martyrologia w poezji Szewczenki jest opisem codziennych cierpień ludu, poniżenia i biedy. Przywołuje od samego początku ludowość. Jest związana nie z walką o niepodległość, lecz z sytuacją społeczną.

Polsko-ukraińskie różnice w sposobie wzajemnego postrzegania

To, że Mickiewicz, Litwin, nie zajmuje się Ukrainą w swojej twórczości poetyckiej, nie powinno dziwić. Niemniej podejmuje temat w wykładach paryskich. Stepy ukraińskie są dla niego krainą poezji lirycznej, nacechowanej smutkiem i tęsknotą. Wyróżnia też obok litewskiej ukraińską szkołę polskiego romantyzmu[35]. Pisze:

[...] nie szuka swych bohaterów pomiędzy mężami politycznymi, sławi niektórych wodzów ludu. Po raz pierwszy rozgłasza imiona nieznane w świecie literackim; jest to literatura wybitnie ludowa.

Miał zresztą powody tak twierdzić. Większość polskich romantyków z ukraińskiej szkoły widziała w Ukrainie historyczną krainę i bajkowy krajobraz, jak to się dzieje u Antoniego Malczewskiego, Seweryna Goszczyńskiego czy Józefa Bohdana Zaleskiego. W twórczości Zaleskiego, w tamtej epoce cieszącej się dużą popularnością, Ukraina pozostaje odległą sentymentalną krainą dzieciństwa[36].

U jednego chyba Słowackiego wśród romantyków obraz Ukrainy i stosunków polsko-ukraińskich jest konkretny, w żadnym wypadku bajkowy, a opis wzajemnych stosunków jest brutalny (o czym później).

Dla polskich romantyków Ukraina była jedynie historyczną krainą, a Ukraińcy nie byli narodem. „Nie szukano tam bohaterów pomiędzy mężami politycznymi”. Mickiewicz pisze wiersz Do przyjaciół Moskali, ale w żadnym utworze ani on, ani nikt z polskich romantyków nie zwraca się w podobny sposób do Ukraińców z tego prostego powodu, że nie postrzega się ich jako upodmiotowionych politycznie.

Szewczenko był zaś autorem znaczącego wiersza-przesłania Do Polaków:

Kiedyśmy byli Kozakami

I nic o unii nie słyszeli,

Na wolnych stepach, wolni sami,

Brataliśmy się z Polakami

I żyli sobie najweselej!

Wątek polski pojawia się w utworach ukraińskiego wieszcza wielokrotnie i dzieje Polski są przez niego nie tylko wspominane, lecz także interpretowane. Szczególnie wyrazisty poetycko-publicystyczny obraz dziejów Polski zawiera poemat Hajdamacy, będący zarazem wielkim eposem również ukraińskiej historii.

Była niegdyś szlachetczyzna,

Wszystko butne pany,

Wojowała Moskwę, Niemce,

Ordę i Sułtany...

...

Hula w dzień i w nocy,

I królami poniewiera...

Nie mówię Stefanem:

Bo ci obaj niezwyczajni

Ze zwycięskim Janem, –

A innymi. Nieboracy

Milczkiem panowali,

Wrzały sejmy i sejmiki

Sąsiedzi czekali,

Spoglądając, jak królowie

Z Polski uciekają,

I słuchając, jak panowie

Szalenie hukają:

„Nie pozwalam! nie pozwalam!”

...

A magnaty palą chaty,

Szablice hartują.

Długo, długo tak się działo,

Aż na tron Piastowski

Skoczył figlem ponad Lachy

Żwawy Poniatowski.

Zapanowawszy, myślał szlachtę

Przydusić trochę... Nic z tego!

Pragnął ich dobra po ojcowsku,

A może jeszcze chciał czego.

Jedyne słowo nie pozwalam

Myślał, że wydrzeć im zdoła,

A potem... Polska wybuchnęła,

Szlachta zawzięła się... woła:

„Słowo honoru! Próżna praca!

Pohaniec! Moskiewski sługa!”[37]

Wiele też mówią o spojrzeniu Szewczenki na Polskę frazy z wiersza Trzy wrony, w którym jedna z owych wron, podmiot liryczny, czyni taką oto uwagę odnoszącą się do polskiego stanu ducha widzianego przez ukraińskiego poetę:

Ja w Paryżu byłam

I trzy złote z Radziwiłłem

I z Potockim przepiła

...

Ucztujecie wciąż w Paryżu

Łotry obrzydliwe

Żeście rzekę krwi wylali

Że w Sybirze tłumy

Szlachty waszej, to i zaraz

Cię rozpiera duma!

A chodzi o polskich magnatów, którzy po powstaniu listopadowym prowadzili na emigracji we Francji hulaszczy tryb życia.

Wszystkie te uwagi poetyckie w formie, jednak z publicystycznym zacięciem, świadczą nie tylko o krytycznym dystansie Szewczenki do Polski, lecz także o jego na swój sposób dobrym zorientowaniu w polskich sprawach.

Jestem przekonany, że temat historii Polski widzianej oczyma ukraińskiego wieszcza jest wart osobnego, pogłębionego studium.

Porównanie kanonicznych utworów narodowych literatur może być dobrym kluczem do zrozumienia podobieństw i różnic XIX-wiecznych procesów narodowotwórczych. Czołowi twórcy, dzięki sile artystycznego talentu, potrafią oddać koloryt epoki i niuanse ludzkich postaw oraz emocji. Naukowa historiografia, choć niezbędna dla krytycznego rozrachunku z przeszłością, bywa w porównaniu z dziełem literackim blada i zbyt sucha.

Zrozumienie oryginalności ukraińskiego procesu narodotwórczego na tle podobnego, lecz przecież odmiennego procesu w Polsce, jest potrzebne i niezbędne w dialogu obu kultur. Do tego też trzeba zrozumieć wielkość i oryginalność twórczości Tarasa Szewczenki, który Ukrainę uczynił ponadczasowym mitem[38].

Rzeczpospolickie dziedzictwo

Nie sposób wykreślać ogromnych terenów dzisiejszej Ukrainy z historii Polski ani też nie sposób dawnej Rzeczpospolitej wykreślać z ukraińskich dziejów. Kijowska historyk Natalia Jakowenko postuluje, by używać przymiotnika „rzeczpospolicki” dla podkreślenia, że obie historie nakładają się na siebie. Nie chodziłoby o zacieranie różnic w spojrzeniu na dawną Rzeczpospolitą. Ta „rzeczpospolicka” wspólna w dużej części przeszłość miałaby swoją polską i ukraińską interpretację. Trzeba też od razu powiedzieć, że interpretacje są i będą w wielu wypadkach skrajnie odmienne[39].

Zacząć trzeba od dość powszechnego w Polsce wyobrażenia, że zaczynają się one na dobre od unii lubelskiej (1569), jeśli pominąć epizod z legendarnym Szczerbcem i Złotą Bramą. Dla Ukraińców zaczynają się dużo wcześniej i w niekorzystny sposób, od przejęcia przez polską koronę Rusi Halicko-Włodzimierskiej. Wedle strony polskiej było to zdarzenie pokojowe, wedle ukraińskiej – podbój. Dotyczy to oczywiście epoki, w której z narodowymi podziałami należy się obchodzić co najmniej ostrożnie.

Unię horodelską (1413), rozpoczynającą polityczny proces prowadzący do unii lubelskiej, postrzega się z polskiego punktu widzenia jako zdarzenie ze wszech miar pozytywne[40]. Widzi się je jako wynik sojuszu litewsko-polskiego z pominięciem jednak wpływu na Ruś-Ukrainę.

W ujęciu ojca nowoczesnej historiografii ukraińskiej Mychajła Hruszewskiego[41] unia horodelska to akt, który zapoczątkował marginalizację żywiołu ruskiego i ekspansję katolicyzmu jeszcze w ramach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Współcześni ukraińscy historycy dostrzegają to w podobny sposób[42].

Następne okresy wspólnej do pewnego stopnia historii oceniane są po obu stronach odmiennie. Nazwa Rzeczpospolita Obojga (a nie Trojga) Narodów nie bierze pod uwagę Ukraińców. Unia brzeska (1596), traktowana po stronie polskiej jako próba uregulowania stosunków wyznaniowych, w odbiorze ukraińskim to początek ostrej fazy konfliktu katolicyzmu z prawosławiem. Odmienne są oceny dotyczące powstania Chmielnickiego. Nazwanie go wojną narodowowyzwoleńczą budzi u polskiego odbiorcy zdziwienie.

Rok 1648 wyznacza datę rozchodzenia się dróg polskich i ukraińskich, jak twierdzi Jarosław Hrycak, w dwa całkowicie już przeciwstawne kierunki. Wraz z tym rośnie też rozbieżność ocen.

Chmielnicki w oczach polskiego stereotypu jest przynajmniej przywódcą powstania, ale Żeleźniak i Gonty to jedynie przywódcy okrutnej i zatrważającej rzezi[43]. Dla Ukraińców koliszczyzna (1768) z postaciami Maksyma Żeleźniaka i Iwana Gonty to bunty społeczne uzasadnione sytuacją ludności wiejskiej, a hajdamacy cieszą się w wyobrażeniach historycznych Ukraińców sympatią co najmniej taką, jak wśród Polaków Janosik, choć zajmują miejsce bez porównania ważniejsze.

Po rozbiorach dawna Rzeczpospolita trwała w pamięci społecznej jako epoka „złotego wieku” i wspaniała przeszłość, którą pielęgnowano w imię walki o niepodległość, dzieło narodu szlacheckiego, w którym jednak nie było miejsca na chłopa Ukraińca.

Tam, gdzie po stronie polskiej były duma i opowieść o wielokulturowości i tolerancji, po stronie ukraińskiej trwała świadomość braku równouprawnienia, a często ucisku.

Zarazem ukraiński obraz dawnej Rzeczpospolitej wcale nie jest jednoznacznie negatywny. Dawna Rzeczpospolita w oczach Ukraińców była miejscem przekazu wartości zachodnich do Ukrainy. Stwierdzenie to trzeba doprecyzować. Nie chodzi o przekaz z „polskiej” Rzeczpospolitej, wyżej stojącej kulturowo, do jakiejś na wschód niższej kulturowo Ukrainy. Ten przekaz dokonuje się na terenie Rzeczpospolitej, ponieważ jest ona w części terenem ukraińskim. Od roku 1569 zachodzą procesy polonizacji wyższych warstw, jednak dużej części szlachty one nie dotyczą. Kościół greckokatolicki, mimo że miał ujednolicać stosunki wyznaniowe, pozwala na zachowanie odrębności od tego, co rzymskokatolickie.

Jak starszyzna kozacka służy carowi, ale zachowuje poczucie odrębności, tak żywioł ukraińsko-ruski jest częścią Rzeczpospolitej, pozbawiony w dużym stopniu, poprzez polonizację, warstwy wyższej i przywódczej, trwa jednak jako odrębna kultura.

Sprawy są zresztą skomplikowane i złożone. Nie należy zarazem zapominać, że ów straszny Gonta był polskim szlachcicem i miał polską żonę (i wcale ani jej, ani swoich dzieci nie zamordował, jak dla literackiej dramaturgii napisał Szewczenko w Hajdamakach)[44]. Natalia Jakowenko we wspaniałym studium Druga strona lustra[45] pokazuje, jak niebywale skomplikowane były kwestie tożsamości w Rzeczpospolitej XVI–XVII wieku.

Ukraińcy nie chcą wcale Rzeczpospolitej wykreślać ze swoich dziejów. Czynią raczej znaczną część historii dawnej Rzeczpospolitej własną. I jest to bynajmniej część istotna i ważna, decydująca o tym, że kultura ukraińska ciąży ku Zachodowi. Spór prawosławia z katolicyzmem, którego tak ważnym miejscem stanie się Akademia Mohylańska, to świat dysput religijnych, które toczą się z pomocą podobnych narzędzi intelektualnych w całej Europie (nie było ich w tamtym czasie w Rosji, gdzie prawosławie zastygło w antykwarycznej, średniowiecznej formie).

Kultura Hetmanatu w okresie rządów Mazepy miała wszelkie rysy kultury zachodniej wraz z barokowym stylem wznoszonych wówczas cerkwi. Mazepa też zrobił niebywałą karierę jako bohater literacki dzięki Byronowi i Słowackiemu, i w żadnym wypadku nie był traktowany jako postać egzotyczna, przypominał raczej Casanovę, miał jedynie znacznie mniej szczęścia.

Dawna Rzeczpospolita wedle Ukraińców nie ma być w żadnym wypadku polska. Jest w oczach ukraińskich „rzeczpospolicka”, co nie powinno ani nadmiernie dziwić, ani tym bardziej budzić sprzeciwu.

W oczywisty sposób Polacy rozpoznają poważną część swego dziedzictwa kulturowego na terenach dzisiejszej Ukrainy. To dziedzictwo można sobie nawzajem wydzierać, co nieraz już się zdarzało. Podróżując po Ukrainie, pokazywać palcem: „To jest polskie i tamto jest polskie”. Zabieg tym bardziej absurdalny, że jest to dziedzictwo przynależne nie tylko czasowi historycznemu, lecz także terytorium, które dzisiaj jest ukraińskie. Nadanie temu miana wspólnego dziedzictwa jest w bardzo europejskim duchu, zdaje się jednak zbyt ogólnikowe i może prowadzić do nadmiernych uproszczeń. Nazwanie go „rzeczpospolickim” lepiej oddaje istotę rzeczy i niepowtarzalną złożoność tego zjawiska, co czyni je tym ciekawszym i cenniejszym.

Jeśli wierzyć Tarasowi Szewczence, stosunki polsko-ukraińskie układały się na samym początku idealnie. Jak przedstawia to ukraiński bard w wierszu Do Polaków:

Kiedyśmy byli Kozakami

I nic o unii nie słyszeli,

Na wolnych stepach, wolni sami,

Brataliśmy się z Polakami

I żyli sobie najweselej!

„Rzeczpospolicka” przeszłość z pewnością nie była aż tak baśniowo-utopijna. Wątpliwe też, aby stosunki polsko-ukraińskie mogły kiedykolwiek układać się aż tak idealnie, jeśli opowieściami o przeszłości się dzieli, a nie je dla siebie zawłaszcza, będziemy mogli żyć razem „weselej”, niż to w rzeczywistości i często w stosunkach polsko-ukraińskich bywało.

Hajdamacy i Sen srebrny Salomei

Juliusz Słowacki, Antoni Malczewski czy Seweryn Goszczyński (krótko mówiąc: ukraińska szkoła polskiego romantyzmu[46]) w utworach takich jak Sen srebrny Salomei, Maria, Zamek kaniowski dają bardziej wnikliwy obraz stosunków polsko-ukraińskich na wschodnich ziemiach dawnej Rzeczpospolitej niż niejedno opracowanie historyczne.

W Śnie srebrnym Salomei romans, a właściwie mezalians Kozaka ze szlachcianką uruchamia pełną tragicznych wydarzeń, a nawet okrucieństwa fabułę. Wyraźnie można tu rozpoznać liczne toposy literackie, które w ponad wiek później przenikną do opisów rzezi wołyńskiej, takie jak chrzczenie noży czy rozpruwanie brzuchów ciężarnych kobiet. Nie jest to jednak okrucieństwo tylko jednej strony. To w dużej mierze tragiczne zawirowania historii uruchamiają wydarzenia na szlacheckim dworze, na zamku czy na ukraińskiej wsi. Najlepiej chyba ilustruje to Sen srebrny Salomei. Między bohaterami tego utworu rozgrywa się dramat nie tylko miłości i zdrady, dla którego stosunki społeczne są istotnym tłem i do pewnego stopnia jego źródłem i przyczyną. Słowacki nie pomija też złożonej sytuacji politycznej, gdy polskiemu dowódcy każe się sprzymierzyć z Moskwą przeciw ukraińskiemu chłopstwu:

Rozkazują byś rozesłał wici

Po Podolu, jako Regimentarz,

I z Grzywołem się łączył moskalem

Przeciw chłopstwu.

Słowacki mówił o Ukrainie w okresie, gdy nie do końca ukształtowane było pojęcie nowoczesnego narodu, określał więc tym pojęciem historyczną krainę raczej niż terytorium o konkretnych granicach i politycznej podmiotowości. Ukraina u Słowackiego niczym nie przypomina kresów (takie pojęcie wydałoby mu się najpewniej niedorzecznością), jak w Mohorcie Wincentego Pola[47], lecz raczej bezkres romantycznej przestrzeni.

Słowacki to jeszcze mentalnie obywatel narodu politycznego dawnej Rzeczpospolitej, który znakomicie rozumiał jej wielorakość etniczną, wyznaniową i społeczną. Wydawał mi się zawsze o wiele bardziej przenikliwy pod tym względem od Adama Mickiewicza z jego sentymentalno-ironicznym (w każdym razie w filmowej interpretacji Andrzeja Wajdy) Panem Tadeuszem.

„Romans dramatyczny” dziejący się we wschodnich przestrzeniach dawnej Rzeczpospolitej jest u wieszcza z Krzemieńca miejscem dramatu i tragedii, nie zaś jakiejkolwiek rycerskiej epopei. Zawierał też diagnozę zarówno upadku Rzeczpospolitej, jak i stosunków polsko-ukraińskich.

„Słowacki – jako jeden z pierwszych – dostrzegł polski kolonializm w stosunku do Ukrainy i wyraził swoje rozpoznanie symbolicznym językiem poezji” – zauważa badacz jego twórczości[48].

Równoległa lektura Hajdamaków może być bardzo użyteczna dla rozumienia dramatu polskiego wieszcza, podobnie i Sen srebrny Salomei może być wysoce przydatny przy lekturze narodowego ukraińskiego eposu. Oba utwory opisują to samo wydarzenie historyczne, jakim było chłopskie powstanie z 1768 roku, koliszczyznę[49].

Z uwagi na niebywałe wprost nagromadzenie nieporozumień po stronie polskiej co do jego wymowy i zawartości wypada je na początku przede wszystkim streścić.

Jego bohaterem jest Jarema Hałajda, któremu konfederaci barscy mordują ojca, służącego w cerkwi, oraz narzeczoną Oksanę (ostatecznie okazuje się, że została ona tylko porwana). Szukając zemsty, Jarema, postać z warstw ludowych, przystępuje do hajdamaków i bierze udział w powstaniu Żeleźniaka i Gonty (to Gonta nadaje mu imię Hałajda). Mszcząc się za doznaną krzywdę, dopuszcza się rozlicznych okrucieństw, by na koniec znaleźć się w Humaniu podczas dokonywanej tam rzezi. Poemat kończą dwie sceny – biesiady hajdamaków w płonącym Humaniu oraz mord na własnych dzieciach dokonany przez Gontę.

Wbrew naiwnym, a często ukrainofobicznym interpretacjom Hajdmaków jako pochwały okrucieństwa, jak poemat Szewczenki nie jest w żadnym wypadku eposem bohaterskim, tak i utwór Słowackiego nie jest eposem rycerskim. Jest to natomiast niezwykle gorzka i bezlitosna krytyka stanu społeczeństwa ukraińskiego. Wedle Oksany Zabużko – „opis ukraińskiego piekła”[50], a także opis głębokiej dezintegracji i zacofania społeczeństwa ukraińskiego oraz upadku ukraińskiej tradycji.

Po Kozactwie, po Hetmaństwie

Mogiły wysokie,

Nic się więcej nie zostało

pisze Szewczenko we wstępie do poematu z roku 1845. (Utwór Słowackiego został napisany w roku 1843). Hajdamacy Szewczenki to ludzie prości, bez wykształcenia, którzy, mszcząc się za doznane zło, popadają w zło, które już sami czynią.

Ot, takie to było licho

Po wszej Ukrainie!

W piekle gorzej być nie może.

Poniżani i doznający krzywdy chłopi-kozacy wspominają lepsze czasy. Niezbędne jest pamiętać, że pańszczyzna była na tamtych ziemiach czymś nowym i od kozaczyzny odległa jest tylko o dwa, trzy pokolenia. Ślepy bunt i pragnienie zemsty jest zarazem próbą przywrócenia pozycji społecznej, co Szewczenko oddaje w groteskowej scenie biesiady:

W bok się wziąwszy, na przysiadki

Parobcy z dziadami:

„Ot tak, chłopcy, dobrze, dziatki!

Będziecie panami!”

Dokonywane okrucieństwo pozbawia hajdamaków zasad moralnych, degraduje też współżycie wewnątrz ukraińskiej społeczności.

Trzeba krwi braterskiej... za co?

Za to, że u brata

Jest w komorze i we dworze

I wesoła chata!

„Zduśmy brata! spalmy chatę!”

Tym łatwiej też znaleźć przyczyny własnych nieszczęść nie tyle w stanie własnego społeczeństwa, lecz winić i usprawiedliwiać tym własne okrucieństwo.

Krwią się spili, a kto winien?

Księża, Jezuici.

Przyczyna to zacofanie. Szewczenko na swój sposób spostrzega już nadchodzącą z zewnątrz nowoczesność, zarazem widząc prowincjonalizm społeczeństwa ukraińskiego.

Poczekajcie, świat nie chata,

A wy – małe dzieci,

Głupie jeszcze... Któż na czele

W świat was poprowadzi?

Gdzie watażka? Kto obroni?

...

W świat idziecie, a tam każdy

Na książkach zjadł zęby.

Z gorzką ironią zwraca się Szewczenko do swoich rodaków:

Syny moje niedorosłe,

Nierozumne dzieci,

Kto was szczerze, sierot biednych,

Przygarnie na świecie?...

Syny moje! orły moje!

Opis nierówności społecznych i okrucieństw jest w obu utworach podobny. W dramacie Słowackiego uderza trzeźwość spojrzenia na stan stosunków społecznych, które zapowiadają i wyjaśniają późniejszy upadek Rzeczpospolitej. Jednak dominuje w nim aura tajemnicy, obecnej jako element konwencji literackiej doby romantyzmu[51]. Utwór Szewczenki to przede wszystkim dramat polityczny, jakim był upadek dawnej Rzeczpospolitej. Stosunek autora do niej nie był jednoznaczny, ale jeśli prześledzić inne jego utwory, Polska pozostawała dla niego symbolicznym terytorium dawnej kozackiej ojczyzny, w której można było czuć się wolnym.

Słowacki i Szewczenko nigdy się nie spotkali i nic nie wiadomo o tym, aby czytali się nawzajem. Niemniej równoległa lektura ich twórczości – obaj są dziedzicami dawnej Rzeczpospolitej (co w wypadku Słowackiego jest oczywiste, a w wypadku Szewczenki wymaga zastanowienia), to przysłuchiwanie się dialogowi dwóch pokrewnych kultur, które można wyłącznie wtedy dobrze zrozumieć, gdy każdą z nich widzi się w lustrze tej drugiej.

Ukraińska rewolucja

Jak w Polsce, tak i w Ukrainie pierwsza wojna światowa stwarzała nadzieję na poprawę własnego losu. Dla Ukraińców była to przede wszystkim perspektywa możliwych zmian w carskiej Rosji.

Rewolucja lutowa z 1917 roku nadzieje te ukonkretniła. Powstała w Kijowie Rada usiłowała porozumieć się z Rządem Tymczasowym, chcąc negocjować kwestię autonomii i deklarując współpracę. Moskwa Kiereńskiego była na to głucha. Gdy demokratyczna rewolucja upadła i zastąpiła ją bolszewicka, Kijów wciąż szukał kompromisu. Rosja w nowej szacie nadal pozostała nieustępliwa. Niepodległość w końcu ogłoszono 20 listopada 1917 roku, proklamując powstanie Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL).

Bolszewicka już Moskwa, nie godząc się na to, powołała w Charkowie sowiecką republikę ukraińską. Rozpoczęło to wojnę bolszewicko-ukraińską (choć równie dobrze można by ją nazwać rosyjsko-ukraińską), w której Ukraińcy okazali się stroną słabszą. Do legendy przeszła bitwa pod Krutami w styczniu 1918 roku, w której Kijowa przed bolszewikami broniła patriotycznie nastawiona studencka młodzież. Ratunkiem stał się sojusz z Niemcami, które w tym czasie przeważały na froncie wschodnim.

Ratując zagrożoną, ledwie co ogłoszoną niepodległość, zawarto umowę ukraińsko-niemiecką w Brześciu. Delegacja Ukraińskiej Republiki Ludowej przybyła tam 3 stycznia 1918 roku, a więc zanim przyjechała delegacja sowiecka. Wobec ciągłego postępu bolszewików w zmaganiach wojennych strona ukraińska wyraziła zgodę na wkroczenie wojsk niemieckich. Umowę w tej sprawie podpisano 9 lutego. Kijów zajęty przez bolszewików odzyskano 2 kwietnia. Ta wojskowa pomoc miała jednak swoją cenę, m.in. zobowiązanie do dostarczania nowym sojusznikom żywności.

Tuż przed tym do Kijowa jako stolicy Ukraińskiej Republiki Ludowej – państwa, które potraktowano jako członka ententy – przybyli oficjalni przedstawiciele Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch, Serbii i Belgii. Rozpoczęcie rozmów w Brześciu i pertraktacje z Niemcami spowodowały jednak wyjazd zachodnich dyplomatów i w konsekwencji brak uznania URL przez państwa ententy.

Umowy zawarte w Brześciu mogły się dyplomatom URL wydawać sukcesem. Państwa centralne, których porażka w wojnie nie była jeszcze przesądzona, uznały bowiem nowo powstałe państwo ukraińskie. Okazało się jednak, że był to dla Ukrainy sukces tymczasowy, a akceptacja URL i jej władz okazała się pozorna. Już 29 kwietnia 1918 roku Pawło Skoropadski (były generał armii carskiej) usunął jej władze i – obwoławszy się hetmanem – objął przy aprobacie wojsk niemieckich rządy w Kijowie. Wiązało się to z przywracaniem przedrewolucyjnego z punktu widzenia wsi porządku i tłumieniem buntów chłopskich

Czy kierownictwo nowo powstałej republiki mogło nie podjąć rozmów z Niemcami w Brześciu? Z jednej strony oznaczałoby to utratę nie tylko Kijowa. Z drugiej strony Ukraińska Republika Ludowa pozostałaby formalnie sojusznikiem Zachodu.

Klęska państw centralnych przesądziła o losie Skoropadskiego. Pozbawiony niemieckiego wsparcia nie mógł się długo utrzymać przy władzy. Nie potrafił też oddać władzy swoim konkurentom. Między czołowymi osobistościami ukraińskiej polityki nie było gotowości do współdziałania. Lewicowo nastawieni przywódcy, tacy jak Wołodymyr Wynnyczenko, nie chcieli ugody z hetmanem Skoropadskim ani też Skoropadski nie dążył do kompromisu. W grudniu 1918 roku w Kijowie doszło do ponownego zamachu stanu, tym razem jego ofiarą padł Skoropadski i do władzy powrócili działacze URL, tym razem tworząc tak zwany dyrektoriat, na którego czele stanął Symon Petlura.

22 stycznia 1919 roku nastąpiło w Kijowie połączenie obu państw ukraińskich: Ukraińskiej Republiki Ludowej z Zachodnioukraińską Republiką Ludową. Był to podniosły moment, budzący wśród Ukraińców wielkie nadzieje. Aktowi zjednoczenia na placu Sofijskim towarzyszyły tłumy (ten dzień jest dziś świętem narodowym niepodległej Ukrainy, ustanowionym po uzyskaniu niepodległości w roku 1991).

Sytuacja powstałego państwa była w istocie dramatyczna. Wojna z bolszewikami została wznowiona. Republika zagrożona była na trzech frontach. Na zachodzie wciąż prowadziła wojnę z Polakami, na południu z białymi generała Antona Denikina. Wojna na kilku frontach przerastała siły młodego państwa. I tym razem zmagania ukraińsko-bolszewickie zakończyły się porażką. Pierwsza przegrana została wojna z Polakami.

W tej sytuacji Symon Petlura zdecydował się na sojusz z Józefem Piłsudskim, co dało początek tak zwanej wyprawie kijowskiej. Zakończyła się ona Bitwą Warszawską, w której Ukraińcy odegrali znaczącą rolę, broniąc frontu pod Zamościem, a ich dowódcą był generał Marko Bezruczko. Choć zwycięska dla Polski, nie ocaliła Ukrainy. Osamotnieni Ukraińcy podejmowali jeszcze próby walki (działania te nazwano „drugim pochodem zimowym), jednak bez szans na powodzenie. Prowadzono też przez pewien czas walki partyzanckie przeciw bolszewikom, między innymi w legendarnym Chołodnym Jarze, co dzisiaj jest tematem popularnych powieści ukraińskich i służy podtrzymywaniu legendy antybolszewickiej[52].

Jedno z zasadniczych pytań, jakie stawia sobie współczesna ukraińska historiografia, dotyczy przyczyn porażki ukraińskiej rewolucji 1917–1920. Dlaczego najliczniejszy naród tej części kontynentu nie stworzył własnego samodzielnego państwa, gdy tymczasem narody tak nieliczne jak Łotysze, Litwini czy Czesi cel ten osiągnęli? I dlaczego rewolucja ukraińska przegrała z bolszewicką?

Odpowiedź wiąże się na pierwszym miejscu ze złożoną sytuacją na froncie wschodnim podczas pierwszej wojny światowej. O ile front zachodni szybko stał się linią okopów, a walka przybrała tam charakter pozycyjny, o tyle front wschodni ulegał nieustannym zmianom, przetaczając się przez znaczne obszary, między innymi przez ziemie ukraińskie. Bez tych zmian linii frontu nie sposób zrozumieć historii tego okresu. Ukraińcy mieli do czynienia nie z jednym mocarstwem zaborczym, lecz z wciąż odmieniającą się sytuacją polityczną.

Wśród przyczyn porażki wymienia się też postawę ukraińskiej inteligencji o przeważająco lewicowym nastawieniu. Priorytetem była dla niej rewolucja socjalna, a nie niepodległa państwowość. Ukrainę widziała w Federacji z Rosją na równych prawach, nie jako odrębny organizm państwowy. Ta postawa była wynikiem nie rusyfikacji, lecz myślenia utopijnego. Dopiero otwarcie wroga postawa bolszewików odwiodła część ukraińskich elit od takiego myślenia.

Nastawienie na rewolucję socjalną opóźniło też zorganizowanie regularnej armii – zamiast niej chciano początkowo na wzór rewolucyjny tworzyć ludową milicję. Dopiero doświadczenie nauczyło, że jeśli chce się mieć własne państwo, trzeba mieć armię.

Pierwszym przywódcom – takim jak Hruszewski czy Wynnyczenko – zarzuca się brak politycznego doświadczenia i popełnienie związanych z tym elementarnych błędów. Między nimi a Skoropadskim nie było możliwości porozumienia.

Wybitny amerykańsko-ukraiński historyk Orest Subtelny[53], podobnie jak Jarosław Hrycak[54], pisze o braku dostatecznej świadomości narodowej wsi, stanowiącej zasadniczą część społeczeństwa. Wieś wychodziła walczyć jedynie w obronie własnego podwórka, po czym wracała do domu. Hrycak wskazuje jednak, że lata 1917–1920 przyczyniały się mimo to do zasadniczego wzrostu świadomości narodowej. Następowało to z opóźnieniem i powoli, co nie pozwoliło na dostateczną ogólnospołeczną mobilizację.

Zarazem ukraińska rewolucja lat 1917–1920, chociaż poniosła porażkę, nie była bezowocna. Jej wysiłek zmusił bolszewicką Rosję do poważnych ustępstw wobec Ukrainy i ukraińskiego poczucia narodowego. W przewrotnym sensie Ukraińska Socjalistyczna Republika Sowiecka była też skutkiem tej rewolucji, a nazwa Ukraina, której nie dopuszczała na politycznej mapie Rosja carska, nie pojawiła się na niej bardzo długo.

W debacie o latach 1917–1920, toczonej już w niepodległej Ukrainie, dominuje krytycyzm. Mowa jest przede wszystkim o niewykorzystanych szansach. Oczywiście sympatie i antypatie wobec aktorów tamtych wydarzeń nie są równo rozłożone. Jedni bardziej cenią sobie Petlurę, inni Skoropadskiego, nie jest to jednak wyrazem podziałów politycznych, tak jak w Polsce w wypadku Piłsudskiego i Dmowskiego.

Na kijowskim Majdanie otwarto w 2017 roku rocznicową wystawę poświęconą ukraińskiej rewolucji. Autorzy wszystkich wybitniejszych przywódców rewolucji – Hruszewskiego, Wynnyczenkę, Petlurę, Skoropadskiego – uczynili bez rozróżnień jej bohaterami.

W uścisku sowieckiego imperium

Charków, stolica rozstrzelanego odrodzenia

Będąc w Charkowie, koniecznie trzeba obejrzeć Derżprom, niezwykły zabytek architektury lat 20. ubiegłego wieku godny Le Corbusiera. Konstruktywistyczny wieżowiec zwiedza się, docierając na wysokie piętra zabytkową windą (wówczas najpewniej jedną z pierwszych tego typu w Europie). Dom Przemysłu Krajowego (tak należy rozwinąć skrótowiec Derżprom) znakomicie ilustruje ambicje przywództwa sowieckiej republiki, gdy nie wygasły jeszcze nadzieje na socjalizm z ukraińską i ludzką twarzą, a także nadzieje na modernizację i nowoczesność. Budowę rozpoczęto w 1925 roku. Ukończono 3 lata później.

Moi gospodarze w Charkowie znakomicie wiedzieli, jak nadzieje te były płonne. Dlatego pokazali mi także bez porównania skromniejszy, choć wcale nie mniejszej rangi, budynek Słowo, również ukończony w 1928 roku[55]. Na ścianie była tablica w kształcie księgi z nazwiskami tych, którzy tu mieszkali – czołówki ówczesnej literatury ukraińskiej z tak głośnymi nazwiskami jak Wołodymyr Sosiura czy Pawło Tyczyna. Budynek ten w początkach lat 30. zyskał dodatkową nazwę: „dom tymczasowego aresztu”. Do 1938 roku represjonowano lokatorów czterdziestu spośród sześćdziesięciu sześciu mieszkań. Wielu z nich rozstrzelano.

Historia sowieckiej Ukrainy, choć na koniec stała się koszmarem, nie jest też jednoznaczna. Zaczęło się od tego, że bolszewicy, aby zwyciężyć w wojnie domowej, zmuszeni byli czynić wobec narodów byłego imperium znaczące ustępstwa. Propagatorem takiej polityki był Włodzimierz Lenin[56].

Duża część ukraińskich elit potraktowała utworzenie ukraińskiej sowieckiej republiki jako szansę, mając nadzieję, że Moskwa będzie respektowała jej odrębność. Nie miała zresztą innego wyjścia wobec upadku niepodległej Ukraińskiej Republiki Ludowej, a jej na ogół lewicowe nastawienie ułatwiało taką decyzję[57].

Posiadanie własnego państwa, nawet jeśli o ograniczonej suwerenności, i tak było czymś o wiele lepszym niż egzystencja w carskim imperium. Cennymi zdobyczami okazały się uznanie ukraińskiego za język oficjalny, ukraińskojęzyczne szkolnictwo, powstanie Ukraińskiej Akademii Nauk, swoboda działalności kulturalnej[58]. Po traktacie ryskim stosunki polsko-ukraińskie nie obiecywały tak wiele.

Życie artystyczne Charkowa było barwne i wielonurtowe: od awangardy z futurystami po symbolizm i klasycyzm. Wybitną postacią był Łeś Kurbas, twórca ukraińskiego teatru awangardowego.

Bolszewicy, wygrywając wojnę z Ukraińską Republiką Ludową, ulokowali stolicę Ukrainy w Charkowie. Kijów był dla nich zagrożeniem – symbolizował ideę niezależności. Ale to właśnie Charków w latach 20. stał się miejscem nad wyraz różnorodnej aktywności kulturalnej. Wiązały się z nią nazwiska wielu twórców, a jednym z najgłośniejszych był Mykoła Chwylowy. Postulował on zbliżenie kultury ukraińskiej do zachodniej i głosił hasło „Jak najdalej od Moskwy”.

W latach 30. czas swobód się skończył. Od 1933 roku represje osiągnęły już masową skalę. Uderzyły w elity kulturalne. Od roku 1937 wraz z nadejściem Berii i „beriowszczyzny” nasiliły się jeszcze bardziej. Najczęstszy zarzut brzmiał: nacjonalizm. Mykoła Chwylowy popełnił samobójstwo w oczekiwaniu na aresztowanie. Jego nazwisko też umieszczono na tablicy na ścianie domu Słowa.

Do epoki, w której kultura ukraińska na chwilę się odrodziła, by znów znaleźć się w obliczu zagrożenia, przylgnęła złowieszcza nazwa „rozstrzelane odrodzenie”. Jednym z wybitnych przedstawicieli tego pokolenia był Mykoła Zerow. Po latach Wasyl Stus poświęcił mu niezwykły wiersz o zsyłce, z której poeta już nie powrócił. Pisząc ten wiersz w latach 70., Stus nie mógł wiedzieć, że Zerow został w 1937 roku rozstrzelany i pochowany na uroczysku Sandarmoch w Karelii wraz z około 50 tysiącami innych więźniów (wśród nich było wielu twórców ukraińskiej kultury). Ich groby odkryto dopiero w 1997 roku, 20 lat po śmierci Stusa, który tak samo jak Zerow zmarł w łagrze.

W 1935 roku Stalin, przekonany, że duch niezależnego ukraińskiego państwa – Ukraińskiej Republiki Ludowej – nie będzie go już straszył, przeniósł stolicę Ukrainy do Kijowa.

Ciekawe były w tym kontekście losy tamtejszego pomnika Bohdana Chmielnickiego, pochodzącego jeszcze z czasów carskich. Przeznaczono go do rozbiórki, bo hetman jako polski szlachcic był postacią niemile widzianą. Jednak w 1935 roku uznano go za przywódcę ludowego, a zawartą przez niego z carem ugodę perejasławską – za akt zjednoczenia Kozaczyzny z Rosją. I tak pomnik ocalał.

Po wielkiej czystce wśród ukraińskiej inteligencji ruch narodowy wydawał się unicestwiony. Jedynym śladem po krótkotrwałej, porewolucyjnej polityce narodowościowej pozostał wyraz „ukraińska” w nazwie sowieckiej republiki. Oraz zapis w paszporcie w rubryce narodowość. Poza tym Ukraina była postrzegana jako część imperium ubranego w komunistyczny kostium.

Okazało się jednak, że Ukraińcy mają niezwykłą siłę przetrwania.

Lenin, Stalin, Putin i Ukraina

Trudno pisać o dziejach Ukrainy, nie przywołując paradoksów. Jeden z nich został tu już opisany: Perejasław był wielką porażką, otworzył jednak drogę do kształtowania się ukraińskiej odrębności, a w konsekwencji i tożsamości. Są też kolejne i wcale nie mniej ważne.

W XIX wieku podział Ukrainy między imperium Habsburgów i Romanowych sprzyjał w jednoznaczny sposób rozwojowi ukraińskiego ruchu narodowego – represjonowany w carskiej Rosji, mógł się rozwijać w Galicji. I dokładnie na odwrót. Po drugiej wojnie światowej zjednoczenie ziem ukraińskich również było czynnikiem sprzyjającym, choć w całkowicie innych okolicznościach i, zdawałoby się, zgoła tragicznych.

Przez wieki podzielony, przez wieki podzielony sztucznymi granicami, wielki naród ukraiński dziś na wieki łączy się w jednej ukraińskiej republice.

To fragment listu Rady Najwyższej USRS do Józefa Stalina z 15 listopada 1939 roku (można z dużym prawdopodobieństwem podejrzewać, że przez niego podyktowany). Celem Stalina było powiększenie imperium i zgodnie z treścią listu „na wieki połączenie Ukrainy z Rosją”. Ukraińska Republika Sowiecka została powiększona o byłe już ziemie wschodnie Drugiej Rzeczpospolitej wraz ze Lwowem, Stanisławowem (wkrótce Iwano-Frankiwskiem), z Tarnopolem. Ogromne straty, jakie zadała Ukrainie czystka tamtejszej inteligencji po roku 1927 oraz ludobójstwo Wielkiego Głodu, mogło dawać krwawemu satrapie i Moskwie nadzieję na rusyfikację teraz już całej Ukrainy.

Historyk amator Włodzimierz Putin twierdził, że Ukraina miała być tworem Lenina i jego polityki narodowościowej. Putin, uznający się już obecnie niemal za cara, uważa Leninowską politykę za fatalną pomyłkę. Biorąc jednak pod uwagę rozmach ukraińskiej rewolucji z lat 1917–1920, Putin najwyraźniej się mylił. Bez poważnych ustępstw wobec ruchów narodowych w imperium, bolszewicy nie odnieśliby zwycięstwa.

Poważny błąd, z punktu widzenia sowiecko-rosyjskich interesów imperialnych, popełnił natomiast Stalin. Zajęte tereny zachodniej Ukrainy cechowała wysoka świadomość narodowa, zachodnie terytoria dysponowały doświadczeniem i pamięcią historyczną z czasów, kiedy pozostawały poza granicami imperium. Ich przyłączenie było „przekroczeniem masy krytycznej”, pisze obrazowo wybitny historyk Roman Szporluk. Rosja stała się niezdolna, by „strawić” tak wielki zasób społeczny, kulturowy i historyczny związany z poczuciem ukraińskości[59].

Można tylko spekulować, co by się stało, gdyby nie stalinowskie zjednoczenie Ukrainy. Proces rusyfikacji wzmagany represjami mógłby na Wschodzie postąpić znacznie dalej. Zarazem nie sposób sobie wyobrazić, aby Galicja w granicach Polski pod komunistyczną – a więc i sowiecką – władzą mogła odegrać podobną rolę, jak to było w czasach Habsburgów. Byłaby to najpewniej okazja dla Stalina, by rozgrywać polsko-ukraińskie podziały, a komunistyczne państwo dążyłoby do polonizacji Ukraińców, tak jak Stalin dążył do ich rusyfikacji. Stalin wolał jednak mieć całą Ukrainę w swoich rękach.

Był też tak pewny siebie, że przydał Ukrainie dodatkowe atrybuty pozornej niezależności. USRS zajęła miejsce w ONZ-ecie, co wymógł Stalin (było mu to politycznie przydatne), powołując się na jej zasługi wojenne. Wprowadziwszy sowiecką republikę do międzynarodowej organizacji, nie można też było likwidować nominalnych oznak jej tożsamości. USRS miała własny hymn i własną flagę, a jej obywatele wciąż mieli paszport sowiecki, to prawda, ale teraz wpis brzmiał: „Ukrainiec”.

Integracja ziem ukraińskich i białoruskich – poprzez aneksję zachodnich terytoriów w 1939 roku – realizowała w gruncie rzeczy dawny postulat „zbierania ziem ruskich”. W sowieckiej nowomowie nazywało się to tylko trochę inaczej. Rosjanie, Białorusini i Ukraińcy mieli być „bratnimi narodami”.

Historia nie zawsze toczy się zgodnie z projektami zrodzonymi w głowach dyktatorów, a często ich działania wywołują skutki całkowicie sprzeczne z zamierzeniami. Stalin nie przewidywał, że „zjednoczenie” ziem ukraińskich, będących w jego wyobrażeniu jedynie rosyjską zdobyczą terytorialną, umocni tożsamość Ukrainy, co stanie się jednym z najpoważniejszych wyzwań dla sowieckiego imperium i ostatecznie przyczyni się do rozpadu ZSRS w latach 1989–1991[60]. Podobnie zresztą jak nie przewidywał, że oddanie Polsce wschodnich Niemiec z czasem przyczyni się do zbliżenia polsko-niemieckiego i uczyni Polskę krajem bardziej wychylonym ku Zachodowi.

Ukraiński historyk Sierhij Jekelczyk poświęcił paradoksom sowiecko-rosyjskiej polityki względem Ukrainy przenikliwe studium, w którym twierdzi, że była ona dalece kontrproduktywna[61]. Moskwa bolszewicka, tak jak Rosja carska, starała się Ukrainą zawładnąć poprzez zniszczenie jej tożsamości i kulturowej odrębności. Wysiłki te wspomagać miały represje. Chciano kształtować człowieka sowieckiego, ale ten wpis milionom ludzi przypominał na co dzień, kim są. Narody niby miały być bratnie, ale jednak bracia się jakoś odróżniają. Perejasław był czczony jako przyłączenie Ukrainy do Rosji, ale trzeba było przy tym coś opowiedzieć o Chmielnickim i Kozakach. I był jeszcze Szewczenko, z którego robiono chłopskiego poetę, wciąż jednak pozostawał on największym poetą ukraińskim i nie było go kim zastąpić. W Galicji zaś przechowywano milczącą pamięć o partyzantach walczących z NKWD do początku lat 60., a Lwów na każdym kroku miał tak zachodni wygląd, jak żadne miasto pobudowane przez sowietów, i starczyło przyjechać ze wschodniej Ukrainy do Lwowa, Stanisławowa czy Tarnopola, aby się o tym przekonać.

Już w lat 60. środowisko Lwowa staje się głównym partnerem opozycyjnych środowisk w Kijowie. Również w ten sposób masa krytyczna, o której pisał Szporluk, została przekroczona.

Szistdesiatnyky i Wasyl Stus

Okazało się, że represje stalinowskie nie złamały ukraińskiej tożsamości i nie pozbawiły żywotności jej kultury. Jednym z pierwszych objawów aktywności okresu Chruszczowowskiej „odwilży” z 1956 roku było odrzucenie estetycznych norm socrealizmu, co zapoczątkowała poetka Lina Kostenko, jedna z czołowych postaci kształtującego się ruchu dysydenckiego. Kładziono w nim ogromny nacisk na obronę języka ukraińskiego. Jednym z najważniejszych świadectw tamtego czasu stał się esej Iwana Dziuby Internacjonalizm czy rusyfikacja?[62].

Okres odwilży zawdzięcza Ukraina w pewnej części postawie pierwszego sekretarza Komunistycznej Partii Ukrainy Petra Szełesta. Temu partyjnemu przywódcy trzeba oddać, że na swój sposób identyfikował się z Ukrainą i w wielu sprawach potrafił zająć stanowisko przeciwstawne Moskwie. Dzisiaj trwa ciekawa dyskusja, jak oceniać takie osoby[63].

Wielkim wydarzeniem dla ruchu dysydenckiego lat 60. (szistdesiatnyków) był pokaz filmu Siergieja Paradżanowa Cienie zapomnianych przodków (1964). Reżyser zakwestionował typowe dla polityki komunistycznych władz podejście do kultury ludowej, sprowadzające ją do apolitycznego folkloru, mającego ilustrować różnobarwność imperium. Towarzyszące pokazowi filmu wystąpienia Iwana Dziuby, Wasyla Stusa, Wiaczesława Czornowiła stały się wielką demonstracją ukraińskich dysydentów.

Wszyscy oni świadomi byli czystek lat 30. i zadawali sobie pytanie, jak można się przeciwstawić represjom. Dochodzili do wniosku, że możliwe jest to jedynie dzięki całkowitej determinacji i nieustępliwości. Zarazem wiedzieli, że i ich spotkać może podobny los. Wiersz Wasyla Stusa z tomu Wesoły cmentarz, z roku 1970, dedykowany pamięci Mykoły Zerowa, poety zamordowanego w 1937 roku już podczas zesłania w Karelii[64], dobrze oddaje tę nacechowaną poczuciem tragiczności samowiedzę.

Głuche kół stukanie

Jak fale o prom,

Spotkaj mnie, mój Charonie,

Z całym dobrem i złem.

Klekocą koła, terkocą,

Prowadzą, prowadzą nocą,

do domu – już nie zawrócą.

Rok 1965 wyznaczał koniec odwilży, co wiązało się z odejściem od władzy Nikity Chruszczowa i początkiem rządów Leonida Breżniewa. Szełest utrzymał się przy władzy w Ukrainie do 1972 roku. Po jego odejściu działanie w opozycji stało się trudniejsze, zaczęły się mnożyć represje. Zarazem coraz większego znaczenia nabierał niezależny ruch wydawniczy. Wiersz Wasyla Hołoborodki Poszukiwacze mogił, dedykowany Ihorowi Kałyneciowi[65], oddaje atmosferę tamtego okresu, gdy sowiecki reżym powrócił do represji i prześladowań inteligencji ukraińskiej.

Stoimy przed oknami więziennych bram

W olejkach bez końca, błagając o widzenie,

Podanie wiadomości, ale nam mówią,

Że tych, których szukamy, tutaj nie ma:

Gdzie nasi poeci?

Międzynarodowa konferencja w Helsinkach w 1975 roku, dotycząca bezpieczeństwa i współpracy w Europie, dała opozycji okazję do nowych wystąpień. Jedną z najważniejszych inicjatyw było powstanie Ukraińskiej Grupy Helsińskiej (ze Stusem i Czornowiłem obok takich osób jak Jurij Szuchewycz, syn przywódcy UPA Romana Szuchewycza, czy Josyf Zisels, jedna z czołowych postaci diaspory żydowskiej w Ukrainie), która do pewnego stopnia wyznaczała ciągłość działań ukraińskiej opozycji od epoki szistdesiatnyków do lat 80., poprzedzających uzyskanie niepodległości.

Ukraiński ruch dysydencki współpracował z rosyjską opozycją. Poza granicami Związku Sowieckiego nie dostrzegano jednak często ich odrębności i najczęściej oba te środowiska określano jako dysydentów rosyjskich. Najbardziej wyrazistym tego przejawem było przyjęcie dla niezależnych wydawnictw rosyjskiej nazwy „samizdat” (w Polsce „drugi obieg” lub „bibuła”), gdy tymczasem to ważne w reżymie totalitarnym zjawisko miało od samego początku ukraińską nazwę „samwidaw”.

Upadek komunizmu i rozpad Związku Sowieckiego miał wiele przyczyn. Złożyły się na niego kryzys gospodarczy, Gorbaczowowskie próby reform zmurszałego systemu władzy, twarda polityka Waszyngtonu, niepokoje społeczne w całym bloku wschodnim, ruch Solidarności w Polsce, jak też tragiczne wydarzenie, które w samej Ukrainie miało szczególne znaczenie – awaria elektrowni atomowej w Czarnobylu.

Z pewnością w poważny sposób przyczynił się do tego również ukraiński ruch opozycyjny, co nie zawsze jest w należyty sposób doceniane. Na ponowną odwilż, tym razem Gorbaczowowską, ukraińskie kręgi opozycyjne zareagowały wzmożoną aktywnością i jeszcze przed upadkiem bloku sowieckiego oraz rozpadem ZSRR przygotowywały się do niepodległości.

Wśród wielu niezwykłych postaci ukraińskiego ruchu dysydenckiego wybija się sylwetka Wasyla Stusa. Trudno wprost uwierzyć, że człowiek, który większość życia przesiedział w więzieniach i łagrach, ma na koncie tak ogromny dorobek poetycki i translatorski, m.in. niemieckiej klasyki. Był refleksyjnie nastawionym myślicielem, zdolnym do krytycznego, pełnego dystansu oglądu rzeczywistości, bez śladu zaciętości, zabarwionego pogodą ducha i poczuciem humoru, a zarazem głęboko świadomy własnego przeznaczenia.

Ani się spodziewasz już, ani czekasz.

Nareszcie jesteś wolny, wolny, wolny.

Wygnaniec z własnej woli, czemu zwlekasz?

Niech listy spłoną w ogniu, w ogniu, w ogniu.

Niech wiersze spłoną, spal je bez litości,

niech się spopieli górny duch zuchwały.

A teraz – ruszaj. Kurzem bezdomności

wędrówka twoje przyprószy sandały.

Co jutro? Jakiś dzień i strawa jakaś.

A co, jeśli nie będzie dnia i strawy?

Zginiesz, wygnańcze, na swych krętych szlakach,

do śmierci włócząc się na chybił trafił.

Wysunięto nawet jego kandydaturę do Literackiej Nagrody Nobla, którą najpewniej by otrzymał, gdyby nie śmierć w łagrze podczas strajku głodowego. Byłby w tym wypadku z pewnością bardziej znany na arenie międzynarodowej i jeszcze poczytniejszy, na co w najwyższym stopniu zasługuje. Lektura Stusa daje niezwykły klucz do zrozumienia ukraińskiej kultury i reprezentowanych przez nią uniwersalnych wartości, a także wskazuje, jak silny może być człowiek, który tym uniwersalnym wartościom chce i potrafi być wierny.

Nasuwa się refleksja, że dzisiejszy opór wobec bezwzględnej i brutalnej agresji ma oparcie w biografiach takich twórców ukraińskiej kultury jak Wasyl Stus[66].

Ukraińska Pieta

Baturyn to dzisiaj niewielka miejscowość leżąca nieco na uboczu. Trafić tam warto z uwagi na muzeum będące rekonstrukcją kozackiej twierdzy – stolicy Hetmanatu Iwana Mazepy. Stojący obok twierdzy muzeum wysoki krzyż upamiętnia dokonaną rzeź mieszkańców Baturyna, także kobiet i dzieci.

Tragedia wydarzyła się po bitwie pod Połtawą. Jej data, rok 1708, to punkt zwrotny w dziejach wojny północnej. Wygrana Piotra I nad wojskami szwedzkimi Karola XII wyznacza początek długotrwałej rosyjskiej hegemonii w tej części kontynentu. Głównym przegranym tej bitwy był jednak nie szwedzki monarcha, lecz hetman Iwan Mazepa. Bitwa ostatecznie położyła kres ukraińskim wysiłkom ukonstytuowania samodzielnej państwowości, zapoczątkowanym powstaniem Chmielnickiego.

Masakra w Baturynie to pierwsza rosyjska próba opanowania Ukrainy poprzez nie tyle podbój, ile fizyczne wyniszczenie[67].

Nie potrafiąc ani Ukrainy zrusyfikować, ani, panując nad nią, poddać się jej kulturowemu wpływowi (w wiekach XVII i XVIII to Moskwa ulegała oddziaływaniu cywilizacyjnemu Kijowa), agresor posuwał się wielokrotnie do masowych mordów, aby ją unicestwić. Ukraina ma poczucie przynależności do kręgu kultury zachodniej, jest dumna z własnych osiągnięć i pod tym względem przejawia poczucie wyższości wobec wschodniego sąsiada. Ten zaś za wszelką cenę chce ją przy sobie zatrzymać, co wyzwala tkwiące w nim pokłady barbarzyństwa.

Sytuacja taka powtarzała się wielokrotnie, powtarza się również w roku 2022, kiedy to Rosja na oczach całego świata dopuszcza się zbrodni ludobójstwa na ukraińskiej ludności cywilnej.

W wyniku Wielkiego Głodu (Hołodomoru) – świadomie zaplanowanego ludobójstwa – w latach 30. XX wieku zmarły miliony.

Maria stoi nad dzieckiem i myśli:

Umrzesz, dzieciątko.

Na całym szerokim świecie

nie ma dla ciebie odrobiny chleba

Ani odrobiny chleba.

To ostatnie wersy powieści Ułasa Samczuka Maria, jedynego chyba utworu literackiego, który usiłował się skonfrontować z tragedią Hołodomoru.

Według przyjmowanej coraz częściej interpretacji Hołodomor wymierzony był przede wszystkim w ludność ukraińską na wschodzie kraju, co mogło być częścią planu przesunięcia granicy etnicznej między Rosją a Ukrainą. W wypadku Ukrainy Słobodzkiej, mimo ogromnej liczby ofiar na tym terenie, plan powiódł się częściowo. Inaczej jednak potoczyło się to w Kubaniu, gdzie Wielki Głód przyczynił się do usunięcia z tego terenu ludności ukraińskojęzycznej.

Eksterminację zgotowano też ukraińskiej inteligencji – nazwanej trafnie „rozstrzelanym odrodzeniem” – być może również w tym celu, aby Hołodomor nie miał więcej świadków, którzy zdolni by byli tragedię tę opisać.

Druga wojna światowa otworzyła następny rozdział ukraińskiej gehenny. Jedno spojrzenie na mapę wystarczy jednak, by zdać sobie sprawę, że wojna na wschodzie toczyła się głównie na terytorium Ukrainy. Amerykański historyk Timothy Snyder nazwał te tereny „skrwawionymi ziemiami”[68]. Tytuł pracy innego badacza okresu drugiej wojny światowej na terenie Ukrainy – „żniwa rozpaczy”[69] – jest również bardzo wymowny.

Niemiecka okupacja była tam szczególnie okrutna. I jeśli mówi się o gradacji okrucieństwa, wskazując, że okupacja Francji nie była tym samym co okupacja w Polsce, to trzeba też dodać, że okupacja w Ukrainie nie była tym samym co okupacja w Polsce.

Ogromne straty spowodowała też strona rosyjska. W latach 1939–1941 Sowieci wywieźli ze wschodnich terenów Drugiej Rzeczpospolitej lub wymordowali nie tylko setki tysięcy Polaków, ale również Ukraińców. Celem szczególnych prześladowań była patriotycznie nastawiona część inteligencji.

Stalinowski terror spowodował, że Niemców w pierwszym momencie witano jak wyzwolicieli. W środkowej i wschodniej Ukrainie spontanicznie rozwiązywały się kołchozy, by przywrócić stosunki własności sprzed roku 1929 (początek narzuconej kolektywizacji). Wielu żołnierzy Armii Czerwonej poddawało się bez walki, wśród nich Ukraińcy.

Los jeńców wojennych, w dużej części Ukraińców, był tragiczny – zagłodzeni ginęli w niemieckich obozach. Często niewiele lepszy los czekał ich po powrocie z niewoli. Musimy też wziąć pod uwagę lekceważenie ludzkiego życia w Armii Czerwonej, która była wojskiem sowiecko-rosyjskim. Żołnierze ukraińscy (podobnie jak inni przedstawiciele mniejszości w siłach zbrojnych o kolonialnym charakterze), którzy walnie przyczynili się do zwycięstwa, byli traktowani niczym mięso armatnie, zgodnie ze stalinowskim cynicznym stwierdzeniem „ludzi u nas mnogo”.

Okupacja niemiecka okazała się nie mniej okrutna niż sowiecka. Trzecia Rzesza głodziła miasta, szczególnie Kijów[70]. Kołchozów w istocie nie rozwiązano, bowiem były one wygodnym narzędziem ściągania kontrybucji. Na okupowanych terytoriach utworzyła Komisariat Rzeszy Ukraina (Reichskommissariat Ukraine – RKU) ze stolicą w Równem, obejmujący znaczącą część dzisiejszego terytorium. Komendantem RKU został Erich Koch. Terror tam był potworniejszy niż w Generalnym Gubernatorstwie. Stosunek Niemców do ludności ukraińskiej dobrze oddaje stwierdzenie Kocha: „Jesteśmy rasą panów i musimy pamiętać, że najniżej stojący niemiecki robotnik jest rasowo i biologicznie tysiące razy więcej wart niż ludność tutejsza”. Sytuacja ludności ukraińskiej z biegiem czasu stawała się coraz gorsza, bowiem pozbawiono ją wszelkich swobód, nawet tych niezwykle ograniczonych w czasach sowieckich[71].

Straty Ukrainy w czasie drugiej wojny światowej ocenia się na 8–10 milionów, z czego 1,4 miliona to żołnierze Armii Czerwonej narodowości ukraińskiej[72]. To oczywiście tylko szacunki, i to obarczone dużym marginesem błędu, gdyż trudno jest wyróżnić Ukraińców spośród 27 milionów obywateli Związku Sowieckiego, którzy ponieśli śmierć.

Pierwsze lata powojenne zachodniej Ukrainie pokoju nie przyniosły. Wojna toczona przez NKWD z tamtejszą partyzantką, trwająca mniej więcej do roku 1950, przyniosła dalsze kilkaset tysięcy ofiar. Dotknęło to także ludność cywilną. Gułag zapełnił się Ukraińcami, którzy stanowili znaczącą część jego więźniów.

Po krótkiej przerwie na Chruszczowowską „odwilż” prześladowania ukraińskiej inteligencji znowu się nasiliły. Gułag ponownie stał się udziałem wielu Ukraińców[73].

Szczególnej wymowy na tym tle nabiera katastrofa w czarnobylskiej elektrowni atomowej w 1986 roku, która wyzwoliła w Ukrainie gniew i bunt zapowiadające koniec ZSRS.

Bez uwzględnienia całej tej tragicznej historii masowych mordów, ludobójstwa i przeładowań trudno zrozumieć stosunki rosyjsko-ukraińskie i sposób odnoszenia się Ukraińców do Rosji[74].

Jednemu z wybitniejszych socjologów, Ołeksandrowi Hrycence, zadałem swego czasu pytanie, jak po tylu dziesięcioleciach pamięta się w Ukrainie o Wielkim Głodzie. Spojrzał na mnie spod okularów o niebywale grubych szkłach i jakby zdziwiony moją naiwnością odpowiedział: „Wszyscy pamiętaliśmy i wszyscy pamiętają”. Ukraińcy są doskonale świadomi tej tragicznej historii. Pierwszym odruchem po uzyskaniu niepodległości było upamiętnienie Wielkiego Głodu[75].

Pamięć o Hołodomorze (1932–1933), którego ofiarą wedle najczęściej przyjmowanych szacunków padło od 3 do 5 milionów osób, w Związku Sowieckim wszystkimi możliwymi metodami zacierano[76]. Rozmiary katastrofy były jednak zbyt wielkie, aby mogło się to udać. Brak pamięci o Wielkim Głodzie w przestrzeni publicznej zastępowany był pamięcią rodzinną i opowieściami w prywatnym gronie. Była to oczywiście pamięć niepełna i wyrywkowa, jednak o wielkiej sile i trwałości. „O Wielkim Głodzie wiedziałem od małego dziecka i był on dla mnie oczywistością”, mówi Hrycenko.

Przez dziesięciolecia, choć o zbrodni wiedziano, nie doceniano jej znaczenia i skutków. Działo się tak, mimo że Rafał Lemkin posłużył się jej przykładem, wprowadzając do międzynarodowego prawodawstwa pojęcie ludobójstwa. Emigracja ukraińska w Kanadzie, mimo starań, nie mogła przełamać bariery obojętności. Brakowało badań i dokumentacji, a także dostępnej ikonografii.

Napisana na gorąco w 1933 roku i cytowana tu już powieść Maria Ułasa Samczuka stanowiła jedno z wybitnych literackich świadectw tamtych wydarzeń, ale niestety nie weszła do kanonu lektur XX wieku. Sam pisarz pozostaje wciąż zbyt mało znany, aby jego powieść nabrała siły wielkiego świadectwa.

Aby ta tragedia stała się powszechnie znana, brakowało podmiotu politycznego, który byłby bezpośrednio zainteresowany dbałością o jej pamięć.

Dopiero uzyskanie przez Ukrainę niepodległości zmieniło sytuację. Nie jest przypadkiem, że przywracanie pamięci narodowej zaczęło się po roku 1991 właśnie od przypomnienia Wielkiego Głodu, co związane było zarówno z działalnością badawczą, jak i powstaniem licznych miejsc pamięci[77], z których najistotniejszym jest zbudowane z architektonicznym rozmachem mauzoleum w Kijowie.

Pozwoliło to przede wszystkim odrzucić kłamstwa, jakoby katastrofa została spowodowana powszechną w tamtym czasie w ZSRS klęską nieurodzaju[78], a także innej wersji kłamstwa, że głód był ubocznym efektem kolektywizacji, więc dotknął głównie bogatych chłopów, kułaków. Badania ujawniły, że był zbrodnią zaplanowaną[79] i nie należy zapominać, że miał swoją kontynuację w postaci czystki ukraińskiej inteligencji, rozpoczętej pod koniec lat 30.

Ukraina uznała w 2006 roku Wielki Głód za ludobójstwo. W następnych latach wiele państw w Europie i na świecie uczyniło to samo, podobnie jak Parlament Europejski oraz wiele organizacji i instytucji międzynarodowych, w tym Kościoły różnych wyznań.

Choć Moskwa zdecydowanie nie uznaje Wielkiego Głodu za ludobójstwo, to za jego sprawców trzeba uznawać kierownictwo Związku Sowieckiego ze Stalinem na czele. Jest to rosyjska zbrodnia popełniona na ukraińskim społeczeństwie. To najpewniej powoduje opór w Rosji, która jest jak najdalsza od jakiegokolwiek rozrachunku z własną trudną historią.

Obecna wojna oddala porozumienie w tej kwestii, a Rosja gotuje Ukraińcom następne ludobójstwo.

Zdumiewającą siłę ukraińskiego oporu wyjaśniać można świadomością, że Rosja chce Ukrainę unicestwić i tylko to uznałaby za prawdziwe zwycięstwo. Zapowiedź zagłady, potwierdzoną masowymi mordami, wciąż słyszy się z ust Putina, Ławrowa i moskiewskich propagandzistów-barbarzyńców.

Wszelkiej dyskusji o Ukrainie i z Ukraińcami powinna towarzyszyć świadomość ogromu cierpień i strat tego narodu. W szczególny sposób uświadamia to tragiczny w wymowie szacunek, mówiący, jak liczna byłaby dziś ukraińska populacja, gdyby nie Hołodomor, terror i prześladowania. Biorąc pod uwagę wzrost demograficzny na kontynencie europejskim w XX wieku społeczeństwo ukraińskie miałoby dziś liczyć około 80 milionów. W obecnej wojnie Ukraina poniesie dalsze straty. Ile spośród 50 milionów osób, które dożyły upadku komunizmu, nie przetrwa tej agresji?[80]

Krótka historia ukraińskiego nacjonalizmu

Od czasu też, gdy na dobre powstała socjalistyczna republika sowiecka, każde ukraińskie dążenie do choćby częściowej niezależności, nie mówiąc już o niepodległości, spotykało się w Moskwie z oskarżeniem o nacjonalizm w jego najgorszych formach. Moskwa starała się Ukraińców myślących o niepodległości przedstawiać jako szowinistów, antysemitów, a później kolaborantów Hitlera i faszystów, a dzisiaj nazywa, jak by tego wszystkiego było mało, nazistami. Takim miał być już Symon Petlura, którego w roku 1925 zamordował w Paryżu sowiecki agent, uzasadniając to zemstą za pogromy dokonywane przez Armię Halicką[81].

Prawdą jest natomiast to, że Ukraińska rewolucja przegrała, bowiem postawiła sobie na samym początku za cel główny i zasadniczy nie niepodległą państwowość, ale przede wszystkim reformy społeczne. Wini się za to lewicowo-utopijne poglądy dominującego nurtu ukraińskiego ruchu narodowego. Petlura z pewnością nie był nacjonalistą, a w roku 1925 ukraiński nacjonalizm nie był żadnym liczącym się nurtem. Jego krótka historia dopiero się zaczynała i miała też prędko zakończyć.

Znaczna część inteligencji ukraińskiej żyła jeszcze złudzeniem możliwości, które dawała im sowiecka republika w Charkowie. Emigracja ukraińska z ośrodkami takimi jak w Pradze była jeszcze politycznie nieuformowana. Większość społeczności Ukraińskiej w Drugiej Rzeczpospolitej była nastawiona na lojalną współpracę. Potencjalnym nacjonalistom niełatwo się było powoływać na jakieś wybitniejsze postacie z przeszłości wobec dominacji tendencji lewicowych. Warci wymienienia są chyba jedynie Mykoła Michnowśkyj i Wiaczesław Łypinśki. Jedynie Michnowśkyj nadawał się ewentualnie na patrona nacjonalistów. Łypinśki, jako typ zdecydowanego demokraty, zupełnie do takiej roli nie przystawał. W następnych latach jednak zjawisko ukraińskiego nacjonalizmu niewątpliwie zaistniało i angażując do wybuchu drugiej wojny nielicznych, stało się zarazem na tyle głośne, że zaczęło być kojarzone z centrum ukraińskich dążeń.

Dlaczego tak się stało, można zrozumieć, dopiero gdy się uwzględni przede wszystkim szok i traumę, jaką spowodował tragiczny dla Ukraińców wynik pierwszej wojny światowej. Nawet społeczeństwa tak małe jak Litwini czy Estończycy zdobyły niepodległość, gdy tymczasem najliczniejsza w regionie społeczność ukraińska nie powołała własnego, w pełni samodzielnego państwa. Zwrot ku nacjonalizmowi nie nastąpił jednak od razu.

Część elit intelektualnych liczyła przez pewien czas na niezależność powstałej w 1919 roku Socjalistycznej Ukraińskiej Republiki Sowieckiej. W Polsce Ukraińcy liczyli na współpracę z państwem polskim. Piłsudczycy zdawali się Ukraińcom życzliwi. W jednym i drugim wypadku Ukraińcy się zawiedli. Od 1927 roku Stalin rozpoczął czystki wśród ukraińskich polityków i twórców kultury. Oznaczało to koniec złudzeń co do możliwości ułożenia stosunków rosyjsko-ukraińskich na równych prawach. W Drugiej Rzeczpospolitej sytuacja była bez porównania lepsza, ale nie dawała nadziei na jakąkolwiek ukraińską odrębność, nie mówiąc o samodzielności. Ukraińcom groziła powolna polonizacja, co zresztą stawało się zamiarem władz.

Wszystko to sprzyjało duchowi radykalnego nacjonalizmu. Środowiska ukraińskie mogły się organizować jedynie w Drugiej Rzeczpospolitej i na emigracji. W Galicji (tzn. ówczesnej wschodniej Małopolsce) wśród młodzieży ukraińskiej następowała radykalizacja. Jej duchowym przywódcą stał się żołnierz formacji ukraińskich z pierwszej wojny światowej, Jewhen Konowalec.

W 1927 roku Dmytro Doncow publikuje tekst Nacjonalizm integralny, który szybko stał się nieomal biblią ukraińskiego nacjonalizmu. Sam Doncow był przede wszystkim krytykiem literatury, choć zasłynął jako pisarz polityczny. Doncow stawiał sobie Polaków za wzór. Piłsudskiego podziwiał za siłę woli (sam był nietzscheanistą), Dmowskiego naśladował w poglądach. Książka była w wymowie przede wszystkim antysowiecka, więc na początku nie wzbudziła niepokoju po stronie polskiej.

Te procesy doprowadziły do powstania Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Jej pierwszy założycielski zjazd, jednoczący ugrupowania już istniejące, odbył się w Wiedniu na przełomie stycznia i lutego 1929 roku. OUN miała antybolszewickie nastawienie wobec tego, co się działo w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Sowieckiej. Była też nastawiona antypolsko, stojąc na antypodach nurtu ruchu narodowego, który wiązał się z nazwiskiem Petlury. Polskie obietnice dane Ukraińcom, wynikające zarówno z relacji Petlura–Piłsudski, jak i z zobowiązań traktatu mniejszościowego z 18 czerwca 1919 roku oraz z treści konstytucji marcowej[82], nie zostały dotrzymane (między innymi poprzez zamknięcie Ukraińcom wstępu na Uniwersytet Lwowski i niewyrażenie zgody na utworzenie prywatnego uniwersytetu ukraińskiego), a życie kulturalne i ukraińska oświata były w Drugiej Rzeczpospolitej ograniczane. Powstanie OUN tylko pogłębiło negatywne tendencje po stronie polskiej, a narastająca radykalizacja tego ugrupowania powodowała coraz silniejszą wzajemną wrogość.

Kształtowała się też szczególna doktryna działania ukraińskiego ruchu narodowego, będąca odbiciem teorii Doncowa, domagająca się działań bezpośrednich i zdecydowanych. Na narodziny ukraińskiego nacjonalizmu i pierwsze jago działania zareagowano pacyfikacją wsi ukraińskiej w roku 1930. Spośród zatrzymanych na dłużej, na co warto zwrócić uwagę, większość była studentami. Następuje radykalizacja, której skutkiem jest zamach na ministra Pierackiego w roku 1934. Proces sprawców tego zamachu daje zarazem okazję do głośnych wystąpień oskarżonych, wśród których wybija się Stepan Bandera, skazany na śmierć, a następnie ułaskawiony. Trzeba zarazem dodać, że porównywanie działalności ukraińskich nacjonalistów do działań Piłsudskiego pod Bezdanami było ulubionym argumentem obrońców w tym procesie, co przyczyniło się m.in. do zastąpienia wyroku śmierci wyrokiem więzienia.

W 1938 roku zginął Jewhen Konowalec, zamordowany przez agenta NKWD. Starania o polityczny spadek po nim były przyczyną silnych podziałów, a na przywódcę najbardziej radykalnego odłamu ostatecznie wybił się wypuszczony z polskiego więzienia w 1939 roku Stepan Bandera[83].

Prawdziwym początkiem drugiej wojny dla ukraińskiego ruchu narodowego był rok 1938. Ukraińcy potraktowali oderwane od Czechosłowacji (a właściwie Słowacji) Zakarpacie jako swoisty Piemont. Zostało tam zorganizowane powstanie zbrojne i stworzono jednodniowe państwo. Skończyło się porażką.

Na wybuch wojny niemiecko-polskiej OUN zareagowała natychmiast akcją militarną. Na terenach Galicji wybuchły antypolskie akcje zbrojne. Próbowano nawet wzniecić antypolskie powstanie, które było tłumione przez Polskę jako akcja dywersyjna. Jednak znacznie gorsi dla Ukraińców okazali się Sowieci, którzy zjawili się po 17 września 1939 roku.

W latach 1939–1941 ośrodkiem ukraińskiego życia politycznego stał się Kraków. Przywódcy OUN, przewidując wybuch wojny rosyjsko-niemieckiej, snuli plany zbrojnego powstania na terenie sowieckiej strefy okupacyjnej. Ich działalność była tolerowana przez stronę niemiecką.

Z chwilą rozpoczęcia wojny niemiecko-sowieckiej i zajęcia Lwowa ogłoszona została przez OUN deklaracja niepodległości. Niemcy jednak się na nią nie zgodzili i Stepan Bandera został wywieziony do obozu koncentracyjnego. Współpraca ukraińsko-niemiecka, kulejąc, trwała przez pewien czas, ale OUN uświadomiła sobie, że żywi jedynie złudzenia. Ciągłe rekwizycje i zaciąg siły roboczej do Niemiec spowodowały, że Ukraińcy zaczęli organizować oddziały samoobrony. Pierwsza taka większa formacja powstała na Wołyniu pod przywództwem Tarasa Bulby (właściwie Taras Boroweć).

Ukraińcy zaczynali zdawać sobie sprawę, że zmuszeni są walczyć na dwa fronty – z Trzecią Rzeszą i z sowiecką Rosją. Opuszczali szeregi policji podporządkowanej władzom okupacyjnym. Moment, w którym zawiązano Ukraińską Powstańczą Armię (UPA), jest trudny do określenia, ponieważ nazwą tą posługiwało się na początku kilka formacji. Ostatecznie jednak początek UPA jako formacji podporządkowanej OUN datuje się na koniec 1942 roku. Świadomość tego faktu jest istotna dla zrozumienia całości wypadków. O ile bowiem OUN można zarzucić kolaborację z Trzecią Rzeszą w latach 1939–1942, o tyle UPA z Niemcami nie kolaborowała, lecz z nimi walczyła.

Przywództwo OUN i UPA wyobrażało sobie zakończenie drugiej wojny światowej na podobieństwo finału tej pierwszej – wielkie potęgi regionu miały ulec załamaniu, co doprowadziłoby do wytworzenia politycznej pustki. W niej OUN chciała wywalczyć miejsce dla ukraińskiego państwa. Z tego punktu widzenia istotnym konkurentem stawali się na terenach Wołynia i Galicji Polacy. Stąd zamiar ich wypędzenia, co zakończyło się masowymi mordami. Do tej tragedii przyczyniła się demoralizacja okresu wojny oraz zadawnione nieporozumienia (między innymi konflikt dwór–wieś). Mord ten nie przyniósł OUN–UPA żadnych politycznych korzyści, stał się natomiast ciężkim historycznym balastem.

Polaków wysiedlił ostatecznie Stalin, a UPA w beznadziejnej walce z Sowietami przeżywała krwawą gehennę przez powojenne lata, stając się przedmiotem represji. W tym powojennym czasie los żołnierzy UPA bardzo przypominał los „żołnierzy wyklętych”. Na kiedy datować koniec zbrojnych walk prowadzonych przez UPA, trudno rozstrzygnąć. W każdym razie w roku 1950 zginął dowódca Roman Szuchewycz. Walka zamierała, represje trwały jeszcze długo.

Związek Sowiecki zmobilizował gigantyczną machinę propagandową, aby UPA zdyskredytować. Zasadniczym zarzutem była kolaboracja z Trzecią Rzeszą. W istocie pakt Hitler–Stalin (Ribbentrop–Mołotow) był znacznie poważniejszym aktem współpracy, o bez porównania większym znaczeniu i skutkach niż złudne próby współpracy z Niemcami ze strony ukraińskiego ruchu narodowego. Jakiekolwiek inne przedstawienie UPA niż jako faszystów i kolaborantów rujnowałoby sowiecką narrację o drugiej wojnie jako wielkiej wojnie ojczyźnianej.

Ale dla patriotycznie nastawionych Ukraińców UPA – przede wszystkim dzięki powojennej martyrologii – stawała się legendą, której treścią było poświęcenie i ofiara. I jak to z legendami bywa, o własnych grzechach trudno było mówić, tym bardziej że rosyjska propaganda nie zostawiała na UPA suchej nitki. Legenda UPA była zresztą obecna tylko w zachodniej Ukrainie. We wschodniej Ukrainie, silniej podlegającej sowietyzacji, była w dużym stopniu skuteczna.

Znacząca liczba zarówno żołnierzy UPA i działaczy OUN, jak i Ukraińców odczuwających zagrożenie ze względu na ponowne nadejście sowietów zdołała się przedostać na Zachód. Niektórzy z nich trafili nawet do formacji polskich na Zachodzie, w których znajdowali schronienie dzięki postawie Andersa rozumiejącego tragizm i złożoność sprawy ukraińskiej.

Ukraińska powojenna emigracja związana z UPA odgrywa pewną polityczną rolę w okresie zimnej wojny do roku 1956. Wraz z poprawą stosunków Wschód–Zachód traci jednak na znaczeniu. Na tym tle dostrzegać trzeba postać samego Bandery, który zresztą tylko przez krótki czas odgrywa przywódczą rolę z uwagi na zmiany wewnętrzne i podziały w środowisku emigracyjnym. Ewoluuje ono w kierunku demokratycznym i Bandera za zmianami nie nadąża[84]. Jego pozycja słabnie, a autorytet gaśnie.

Zostaje zamordowany, podobnie jak Petlura, przez rosyjskiego agenta w 1958 roku[85]. Na tym kończy się krótka historia ukraińskiego nacjonalizmu.

Legenda Bandery, której początek związany był z jego odważnym postępowaniem podczas procesu w 1934 roku, długoletnim więzieniem w Polsce, pobytem w obozie koncentracyjnym oraz nieustępliwością i wiarą w powstanie niepodległego państwa, na moment mogła się odrodzić dzięki temu, że ostatecznie stał się ofiarą sowieckiego reżymu. Uroczystości pogrzebowe były momentem pozornego zjednoczenia ukraińskiej emigracji wokół jego osoby. W istocie idea nacjonalizmu, w którą tak wierzył Bandera, całkowicie straciła na znaczeniu.

Emigracja ukraińska poszła w zupełnie inną stroną. Z czasem centrum jej działalności stały się uniwersytety amerykańskie i kanadyjskie z tak poważnymi ośrodkami naukowymi, jak Harvardzki Instytut Studiów Ukrainistycznych. „Przywódcami”, tym razem intelektualnymi, tych środowisk byli uczeni o demokratycznych przekonaniach w pełni zintegrowani z myślą zachodnią.

Zakrawa niemal na perwersję, że jedynymi, które podtrzymywały kult Bandery, były propagandowe ośrodki rosyjskie, którym obraz krwawego ukraińskiego nacjonalisty był niezbędny. Przypisywano mu zbrodnie, których z pewnością nie popełnił, takie jak mordy na Żydach lub na Polakach, z tego prostego powodu, że gdy do nich doszło, był więźniem Sachsenhausen. Za wszelką cenę usiłowano go wiązać z nazizmem, a jako emigranta – z niemieckim wywiadem (wedle propagandowej recepty, że powojenna Republika Federalna Niemiec miałaby być kontynuacją Niemiec hitlerowskich). Ten, który miał być symbolem ukraińskiego nacjonalizmu, poniósł same porażki, biorąc pod uwagę cele, które sobie wyznaczył, i wyróżnił się jedynie niezłomnością i uporem oraz niemal religijną wiarą w powstanie niepodległego ukraińskiego państwa w czasie, gdy wydawało się to bardzo mało prawdopodobne i gdy nie wierzył w to prawie nikt.

W istocie w samej Ukrainie z legendy Bandery pozostało niewiele. „W ukraińskim ruchu opozycyjnym nawiązywanie do postaci Stefana Bandery nie odgrywa żadnej znaczącej roli”[86]. W niepoległej Ukrainie nacjonalistyczne ugrupowania, nie mówiąc już o odwoływaniu się do UPA, budzą minimalne zainteresowanie wyborców, na poziomie 2–3 procent. Osiągają więc zdecydowanie słabsze wyniki niż skrajnie prawicowe partie w krajach Unii Europejskiej. Nowe ukraińskie państwo ma własną legendę Niebiańskiej Sotni (ofiar Majdanu z roku 2014), a obecna wojna stwarza pamięć społeczną najważniejszą najpewniej dla ukraińskiej tożsamości[87]. Jakikolwiek kult UPA czy Bandery byłby w Ukrainie anachronizmem[88].

Krytyczny rozrachunek z przeszłością jest potrzebny każdemu demokratycznemu społeczeństwu, a więc również i Ukrainie. Nie wydaje się jednak, aby miał on w wypadku Ukrainy dotyczyć przewin większych od tych, jakich przeciętnie dopuściły się inne europejskie nacje. Są one natomiast z pewnością mniejsze od przewin głównego oskarżyciela Ukrainy i Ukraińców, jakim jest Rosja.

Kilka pomników Bandery w Ukrainie może nie podobać się wszystkim tym, którzy nie są wrogami nacjonalizmu, trzeba jednak powiedzieć, że w taki sam sposób mogą się komuś nie podobać pomniki Dmowskiego w Polsce, nie mówiąc już o pomnikach Stalina, które stawia się na nowo w Rosji.

O mordzie wołyńskim nie należy zapominać – ani po polskiej, ani po ukraińskiej stronie, aby ułatwić sobie pojednanie, czynienie natomiast z tego głównego wydarzenia stosunków polsko-ukraińskich i wyobrażenie, że nacjonalizm to dominujące zjawisko ukraińskiej kultury, jest wynalazkiem propagandzistów z Moskwy.

Nacjonalizm ukraiński ma krótką historię. Nie więc Bandera jest w niej najważniejszy[89]. Pozostało z niego niewiele, prócz wzorca walki z uporem i do końca nawet w sytuacji beznadziejnej. Można zaryzykować twierdzenie, że gdyby Ukraińcy nie przeszli przez krótką fazę nacjonalizmu, prawdopodobnie nie potrafiliby się bronić i walczyć tak, jak czynią to obecnie.

Brataliśmy się z Polakami i żyli sobie najweselej

Kresy i studia kolonialne

Stosunki polsko-ukraińskie w XIX wieku nie są wcale prostsze niż w czasach dawnej Rzeczpospolitej. Wiek XIX ugruntował w polskiej świadomości przekonanie, że dziedzicami niegdysiejszej świetności państwa, jakim była dawna Rzeczpospolita, mają być przede wszystkim sami Polacy. Widać to choćby w atlasach historycznych wydanych w XX wieku. Również liczne XIX-wieczne opracowania i pomoce leksykalne, informując o dawnych ziemiach, opisywały cały obszar Pierwszej Rzeczpospolitej jako tereny polskie[90]. Mapa Rzeczpospolitej z 1619 roku (najszerszy zasięg terytorialny) czy nawet z roku 1772 stała się w XIX wieku źródłem wyobrażenia o zakresie polskiego terytorium i historycznej polskiej państwowości (objawia się to nawet w potocznym stwierdzeniu o „rozbiorach Polski”, a nie „rozbiorach Rzeczpospolitej”). Nie było w tym terytorialnym imaginarium miejsca dla Ukrainy.

Na skutek rozbiorów Rzeczpospolitej polskość straciła oparcie w strukturach państwowych na terenach Ukrainy naddnieprzańskiej. Polsko-ukraiński konflikt narodowościowy trwał jednak nadal wskutek napiętych stosunków polskiego ziemiaństwa i dworu z ukraińską wsią. Władze carskie, choć w sporze tym opowiadały się jednoznacznie po stronie dworu, jednocześnie tępiły poczucie polskości, zawsze dla Moskwy podejrzane o irredentę[91]. Polacy z tych terenów powoli się wycofywali, a ostatecznie zniknęli wraz z pierwszą wojną światową. Pamięć jednak, jaka z tego okresu pozostała wśród ludności ukraińskiej, mówiła o „polskich panach”, co wykorzystywać będzie później sowiecko-rosyjska propaganda.

W zaborze austriackim sytuacja była bardziej złożona. I tu na wschód od Sanu ludność ukraińska miała przewagę liczebną, choć nie tak przemożną i wyrazistą, jak na ziemiach wschodnich w zaborze rosyjskim, a pozycja polskiego dworu pozostawała bez porównania silniejsza. Mieszkańcy dworów nie mieli wątpliwości, że ziemia, która ich otacza, to Polska. Wobec Ukraińców używano terminu Rusini[92], ignorując proces rodzenia się nowoczesnej narodowości ukraińskiej. Jednocześnie w drugiej połowie XIX wieku prężny już był ukraiński ruch narodowy, mogący liczyć jeśli nie na wsparcie, to przynajmniej na tolerancję Wiednia, który dostrzegał w tym czynnik równoważący polskie wpływy.

Tak narastał spór nowoczesnych tożsamości narodowych związany też z poważnymi różnicami dotyczącymi wyobrażeń każdej z tych narodowości na temat przynależnych terytoriów[93].

Wielu przedstawicieli strony polskiej zdawało sobie sprawę z narastającego konfliktu, jego natury, a także z tego, że Rusini-Ukraińcy powoli zdobywają przewagę.

„Zrzućmy z siebie przezwisko ciemięzcy ruskiego narodu. – pisał Bronisław Potocki w pracy Kwestia ruska w Galicji i projekt jej załatwienia. – W świat szeroki pójdzie wieść o dobrowolnym z naszej strony zrzeczeniu się władzy nad duchową stroną rozwoju Rusinów w Galicji [...] i czyn ten będzie jasnym promieniem w ponurej ciemni dzisiejszych walk narodowościowych”[94].

Wyraziście opisywał sytuację Franciszek Bujak w jego gruntownym opracowaniu Galicya. Tom 1. Kraj ludność, społeczeństwo, rolnictwo z roku 1908.

Rusini dążą z całą energią do pełnego rozwoju jako odrębny, zupełnie samodzielny naród[95].

Słowa Konstantego Srokowskiego – z tekstu Polska racja stanu w sprawie ruskiej – z roku 1907 brzmiały jak ostrzeżenie:

Walka polsko-ruska doszła do punktu przesilenia. Coś stać się musi. Oby nie doszło do nieszczęścia.

Na przeciwnym biegunie do tej chłodnej i pragmatycznej refleksji była zrodzona w połowie wieku ideologia kresowa.

Terminu „kresy” pierwszy użył Wincenty Pol w poemacie Mohort w połowie XIX wieku[96]. „W czasie istnienia Rzeczpospolitej Obojga Narodów, które wyznacza nam dziś granicę tego terytorium, nikt o Kresach nie słyszał” – słusznie zauważa współczesny polski historyk[97]. Jednak właśnie wobec cofania się polskiej obecności i związanego z tym poczucia zagrożenia, nie zawsze zresztą uświadamianego przez jej wyznawców, nabrała ona specjalnego znaczenia.

Pol był z pochodzenia Niemcem i, jak to często bywa z osobami, które chcą ugruntować swoją tożsamość, patriotą w dwójnasób. Stąd obraz ziem wschodnich Rzeczpospolitej był u niego legendarny i bajkowy. Dzisiejszemu czytelnikowi bardzo przypomina klimat literatury niemieckiej XIX wieku, budującej legendę niemieckiej misji cywilizacyjnej na Wschodzie, choć nie ma przesłanek, by się na niej Pol w jakikolwiek sposób wzorował.

Kiedy mnie owiał stepu oddech zdrowy,

Gdy mnie ożywił duch służby wojskowej

Na Ukrainie.

Podniośle brzmi inwokacja z tego poematu. Pol używa terminu Ukraina, jest to jednak tylko nazwa nostalgicznej i bajkowej krainy. Kiedy od połowy XIX wieku termin Kresy się upowszechni, terminy „Ukraina” oraz „Ukraińcy” traktowane już będą po stronie polskiej, w szczególności w Galicji, jako wyraz wygórowanych ambicji politycznych ludności nazywanej Rusinami. Mohort to „rapsod rycerski”, jak głosi podtytuł utworu pełnego nostalgii i bohaterskich zmagań. Kresy to rubieże wielkiej Rzeczpospolitej, która coraz bardziej w całości przybiera nazwę Polska[98].

Takie spojrzenie na Kresy utrwalił z całą mocą swego pisarskiego talentu Henryk Sienkiewicz i przeciętnemu Polakowi Kresy najpewniej kojarzyć się będą od tej pory przede wszystkim z przygodami bohaterów Ogniem i mieczem. Dzięki niemu odległe i nigdy już nieodzyskane przez Polskę miejsca, takie jak Raszków, leżący w Naddniestrzu, kościół, gdzie ślub brał Wołodyjowski, czy Kamieniec Podolski, gdzie Ketling wysadził twierdzę niby Ordon swoją Redutę, wspominane będą z rozrzewnieniem przez każdego Polaka obeznanego z rodzimą literaturą.

Taka ewolucja pojęcia „kresy” związana jest ściśle z kształtowaniem się nowoczesnej świadomości narodowej i rodzącym się nacjonalizmem. Kresy były coraz bardziej polskie, a jedynie na okrasę – a i to nie zawsze – dodawano, jak bardzo związane są one z wielokulturowością. Im więcej było romantyki i nostalgii, tym mniej realizmu, aż wreszcie nazwano kresy „kolebką polskości”.

I tak termin Kresy Wschodnie z całym emocjonalnym bagażem i nostalgią trafił do Drugiej Rzeczpospolitej. Termin ten obejmował ziemie leżące na wschód od polsko-sowieckiej granicy. Pochodzące stamtąd polskie ziemiaństwo, które utraciło swoje majątki i pozycję ostatecznie wraz z wojną polsko-bolszewicką z 1920 roku, stanowiło widoczne i wpływowe środowisko społeczne wraz z resztą ziemiaństwa i arystokracji. W kabarecie kresowym akcentem, który dziś brany byłby za wschodni, jaki słyszy się u Ukraińców i Białorusinów mówiących po polsku, posługiwali się aktorzy mający odgrywać rolę arystokratów.

Wołyń, Polesie czy Galicja nie były w Drugiej Rzeczpospolitej kresami. To miała być już Polska od A do Z. Kresy leżały poza granicą państwa. Na terenach, które pozostawały w jego obrębie, dążono do polonizacji. Służyło temu między innymi również nazewnictwo, i tak Galicja ochrzczona została oficjalnie Małopolską Wschodnią.

Po drugiej wojnie światowej w PRL-u Kresy Wschodnie były długo terminem oficjalnie niechętnie widzianym lub zabronionym. Na wschód od Polski miał być niepodważalnie Związek Radziecki. Los ponad trzech milionów polskich przesiedleńców, przybyłych z terenów wschodnich niegdysiejszej Drugiej Rzeczpospolitej, nie mógł być przedmiotem nieskrępowanego opisu i refleksji[99]. Nie można było pielęgnować pamięci o swoich utraconych małych ojczyznach[100], tak jak było to możliwe wśród niemieckich przesiedleńców z Prus Wschodnich, Pomorza czy Śląska.

Dopiero po 1989 roku można było swobodnie o tych problemach dyskutować. Brak wcześniejszej refleksji powodował, że dla wielu była ona obojętna, u innych zaś Kresy Wschodnie wzbudzały atmosferę nieokreślonej, rozmytej nostalgii. Wyobrażenie terytorialne kresów uległo przy tym znaczącemu zawężeniu. Były to już przede wszystkim tereny wschodnie Drugiej Rzeczpospolitej – Wilno i Lwów, ale już nie Winnica, Kaniów czy Kijów[101]. Emocjonalna otoczka sięgająca XIX wieku zdawała się w nowej formie powracać. Nie chodzi też już o samo terytorium, lecz o tęsknotę za lepszym, minionym czasem, za utraconą wielkością, za złotą epoką, za Polską, która miałaby być wielka i silna. Kresy Wschodnie stawały się w nacjonalistycznych wyobrażeniach niemal kolebką polskości. Wedle tych przesadzonych wyobrażeń, często podszytych nacjonalizmem, Polska ma być najbardziej polska tam, gdzie już jej nie ma. Wraca się do częściowo kiczowatych obrazów z Mohorta Pola:

To swoista kolebka polskości – pisze dzisiejszy zwolennik nostalgicznych mrzonek – w której za pomocą nie tylko ognia i miecza, ale także pługa, wykuwało się to, co później niektórzy badacze zaczęli określać mianem polskiej duszy. Tu narodziło się to, co Polskę stanowi, co w polskiej kulturze okazało się trwałe [...][102].

Łatwo zauważyć, jak bardzo sformułowania „za pomocą ognia i miecza” przypominają niemieckie teksty sprzed drugiej wojny, nawiązujące do polityki nazywanej Drang nach Osten. Takich podobieństw do niemieckiej wschodniej nostalgii (na szczęście wygaszonych) można by wyliczyć więcej[103]. Analogia polskiego i niemieckiego stosunku do swoich byłych wschodnich ziem mogłaby być przedmiotem ciekawej refleksji.

„Kresy są pojęciem subiektywnym” – słusznie stwierdza Adam Dylewski.

Dla Litwina, Białorusina i Ukraińca ich idea nie tylko jest mało zrozumiała, ale też w zasadzie niedopuszczalna, bowiem zaburzałaby jego ogląd świata, w którego centrum znajdują się traktowane jako integralne całości Litwa (państwo), Białoruś oraz Ukraina[104].

Jak nadmiar sentymentu do byłych ziem niemieckich u Niemców budzić będzie podejrzliwość u Polaków, tak u Ukraińców czy Białorusinów słyszących w ustach Polaków bezrefleksyjnie wypowiadaną frazę „Kresy Wschodnie”. Nieostrożnie stosowany termin łatwo przywołuje kontekst, którego zapewne większość miłośników kresów chciałaby uniknąć. Jest nim pytanie, czy słuchacz polskiej debaty o kresach nie będzie miał wrażenia, że mowa o byłych polskich koloniach, tak jak Francuzi mówili długo o Algierii.

Polską ekspansję w wiekach XVI–XVII na tereny dzisiejszej Ukrainy trudno określić mianem kolonizacji, w tym znaczeniu, w jakim mówimy o kolonializmie brytyjskim czy francuskim od XVIII wieku[105]. Termin kolonializm budzi najczęściej takie skojarzenia.

Studia nazywane dziś kolonialnymi zajmują się jednak nie tylko zjawiskiem bezpośredniej politycznej i gospodarczej dominacji. Ich przedmiotem jest również zjawisko postrzegania innej społeczności jedynie podług własnych wzorców kulturowych i wyobrażeń, nie licząc się ze wzorcami i z wyobrażeniami tych, o których jest mowa. Myślenie kolonialne nie interesuje się tym, co ci inni mają do powiedzenia o sobie, lecz zajmuje się własnymi wytworami myślenia o tych innych[106].

I wedle takiego podejścia zjawisko polskiego kolonializmu jako zjawisko mentalne paradoksalnie jest produktem XIX wieku, gdy polskość nie posiada własnego państwa, a tym samym nie może posiadać kolonii.

Polak, opowiadający dzieje dawnej Rzeczpospolitej jako dzieje wyłącznie Polski, dotknięty syndromem kresowym, nawet nieświadomie prezentuje myślenia kolonialne. Żywi przekonanie, że, opowiedziawszy własną historię dawnej Rzeczpospolitej (co z konieczności obejmować musi jej wschodnie terytoria), opowiedział już z grubsza historię kraju, który dziś jest Ukrainą. Takie zachowanie może towarzyszyć nawet życzliwości wobec Ukraińców. Starczy nie zdać sobie sprawy, że opowiada się o terytorium, które do dzisiejszej Polski nie należy, jest własnością innego państwa i inni już ludzie traktują je jako cząstkę własnej kultury. Łatwo przywołać w tym miejscu przykład Lwowa.

Nie sposób oczywiście opowiedzieć dziejów Polski, zatrzymując się jedynie w dzisiejszych jej granicach państwowych. Polska opowieść niejako z konieczności wkracza na ukraińskie ziemie. Na tym między innymi polega komplikacja i trudność relacji polsko-ukraińskich, już nie tyle w dziedzinie politycznej (spór graniczny już dzisiaj nie grozi), lecz w dziedzinie kultury. Pierwszym warunkiem, aby ją przezwyciężyć, jest uwzględnienie głosu ukraińskiego.

Ukraińcy mogą w zasadzie opowiedzieć własną historię, nie dokonując takiej „narracyjnej ekspansji”. Opowiadając o powstaniu Chmielnickiego jako wojnie narodowowyzwoleńczej, są na własnym terenie, podobnie jak czyniąc Gontę, zatem postać, która z polskiego punktu widzenia nie daje się lubić, wojownikiem o wolność.

Stąd waga myślenia, które już tu przywołano i które Natalia Jakowenko nazwała rzeczpospolickim. Może być ono też wysoce użyteczne w dialogu z Ukraińcami o dużej części wspólnego, ale i czasem bardzo polskiego dziedzictwa kulturowego, które tam polskość pozostawiła i o które razem z Ukraińcami warto i trzeba dbać.

Pyrrusowe zwycięstwa

Polskość, która od wieku XIV do wieku XVII posuwała się ku wschodowi, w następnych wiekach zaczęła się cofać. Dziś zatrzymała się znów na linii zmagań piastowskich i ruskich książąt o Grody Czerwieńskie. Nie będąc nawet granicą państwową, pozostawała trwałą linią podziału etnicznego. Tragiczne wydarzenia pierwszych lat po drugiej wojnie, wskutek wysiedleń Polaków i Ukraińców podczas operacji „Wisła”, wyrysowały tę linią aż nazbyt wyraźnie i można mieć nadzieję, że członkostwo Ukrainy w Unii Europejskiej nieco ją zatrze, ułatwiając przenikanie kultur, myśli i ludzi.

Nie trzeba jednak przypominać Grodów Czerwieńskich i bitwy pod Zawichostem, by stwierdzić, jakim problem była ta granica w stosunkach polsko-ukraińskich. Wystarczy cofnąć się o lat zaledwie sto.

Gdy pod koniec pierwszej wojny światowej zarówno Polska, jak i Ukraina walczą o niezależną państwowość, dochodzi do polsko-ukraińskiego konfliktu o tragicznych skutkach dla Ukrainy i poważnych konsekwencjach dla Polski. Chodzi o wojnę polsko-ukraińską z lat 1918–1919. Stała się ona jedną z istotnych przyczyn przegranej ukraińskiej rewolucji. Nowo powstała Druga Rzeczpospolita wygrała ją, jednak historyk Maciej Kozłowski nie bez racji pisze:

Mało która przegrana wojna kosztowała Polskę tak drogo, jak to szybkie, [...] błyskotliwe zwycięstwo [...]. A jeśli i do dziś wspominamy ze zgrozą to, co działo się w Galicji i na Wołyniu w latach drugiej wojny światowej, pamiętać musimy, że były to w dużej mierze skutki zwycięskiego polskiego pochodu nad Zbrucz w 1919 r.[107]

Zarówno dla Polaków, jak i dla Ukraińców wybuch pierwszej wojny światowej wiązał się z nadziejami na poprawę losu. Podobnie też jak w polskim przypadku terytorium Ukrainy przedzielone było państwowymi granicami: większość leżała w imperium rosyjskim, ale znacząca część w cesarstwie Habsburgów.

Preludium do wojny polsko-ukraińskiej stanowił traktat brzeski. Nie tylko doprowadził on do porażki twórców URL, lecz także z nową siłą ujawnił konflikt polskich i ukraińskich wyobrażeń terytorialnych. Jego ustalenia – przyznanie Chełmszczyzny Ukrainie – uznane zostały przez Polaków za niedopuszczalne i okrzyczane niemal nowym rozbiorem.

Był to sygnał, że po obu stronach zabrakło gotowości do ustępstw i kompromisu. Polacy myśleli w kategoriach narodu politycznego i dawnych granic, a ukraińska inteligencja – w kategoriach narodu etnograficznego. Tam, gdzie mogła się dopatrzyć większości, a w każdym razie znacznego procentu Ukraińców, widziała teren państwowości ukraińskiej. Ukraińcy ze zrozumieniem odnosili się do walk wyzwoleńczych Polaków, jednak pod warunkiem, że nie będą one prowadzone na ziemiach etnicznie ukraińskich. Polacy uważali natomiast, że powrócić powinni do swych dawnych granic państwowych, i kwestię składu etnicznego traktowali jako drugorzędną. Przeważać miała racja historyczna. Sprawa dotyczyła oczywiście nie tylko Chełmszczyzny.

Polska społeczność Lwowa już 11 października 1918 roku wysłała do Warszawy list, w którym zapewniła, że przyłącza się do budowy niepodległej Rzeczpospolitej. W związku z tym Władysław Sikorski rozpoczął organizowanie w mieście oddziałów polskiego wojska.

Polaków wyprzedzili jednak Ukraińcy. Zachodnioukraińska Republika Ludowa, po zajęciu przez swoje oddziały najważniejszych gmachów publicznych i obiektów wojskowych Lwowa, proklamowała niepodległą Ukrainę 1 listopada 1918 roku. Miała to być państwowość w ramach federacyjnego cesarstwa austriackiego, zgodnie z manifestem panującego Karola I z 16 października 1918 roku. Zbrojne ukraińskie wystąpienie społeczność polska odbierała zgodnie z tradycją jako kontynuację „kozackich buntów”, a w ukraińskim wojsku widziała bardziej hajdamaków niż regularną armię, zbrojne ramię władzy politycznej, z którą trzeba przede wszystkim pertraktować.

W ten sposób rozpoczęła się polsko-ukraińska wojna. Trwała dziewięć miesięcy i zakończyła się z chwilą zawarcia umowy Piłsudskiego z Petlurą. Mimo mnogości starć zbrojnych i wydarzeń zasadniczy jej przebieg można opisać krótko, nie zagłębiając się w szczegóły militarne.

Początkowo strona ukraińska zyskała przewagę, między innymi dlatego, że dwie trzecie ludności Galicji stanowili Ukraińcy, co dawało im dominację liczebną. Strona polska w tej fazie wojny zacięcie broniła Lwowa – w samym mieście przeważała ludność polska, a symbolem jej walki zostały Orlęta Lwowskie.

Sytuacja odwróciła się wiosną 1919 roku, gdy na front przybyła z Francji dobrze wyposażona i wyszkolona armia generała Józefa Hallera, co dało stronie polskiej wyraźną przewagę. W połowie maja 1919 roku armia ta rozpoczęła ofensywę w Galicji i na Wołyniu. Zmusiło to Ukraińską Armię Halicką (UHA, siły zbrojne Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej) do wycofania się na południowy wschód Galicji, ograniczony rzekami Zbrucz i Dniestr. W czerwcu wojsko ukraińskie przystąpiło do kontrofensywy, początkowo udanej, co stało się powodem odrzucenia polskiej propozycji przymierza (na linii demarkacyjnej Delwiga). Ofensywa ta jednak się załamała i UHA zmuszona została do wycofania się za Zbrucz, który w niedalekiej przyszłości stanie się rzeką graniczną (jednak już nie między Drugą Rzeczpospolitą a Ukraińską Republiką Ludową, ale między Drugą Rzeczpospolitą a Związkiem Sowieckim).

Był to w zasadzie koniec wojny polsko-ukraińskiej, choć nie potwierdził tego żaden oficjalny dokument. Na wschodzie rozpoczęła się na dobre druga wojna ukraińsko-bolszewicka i siły ukraińskie potrzebowały tam wsparcia. Oddziały Ukraińskiej Armii Halickiej ruszyły w lipcu 1919 roku na pomoc wojskom URL.

Gdy Ukraińska Republika Ludowa była już w zasadzie państwem upadłym (doznała porażki na obu frontach: polskim i bolszewickim), 21 kwietnia 1920 roku Petlura i Piłsudski zdecydowali się na zawarcie umowy o współpracy. Dla strony ukraińskiej miało to podobne znaczenie jak zawarty niegdyś układ z Niemcami w Brześciu – chodziło o ratowanie się przed całkowitą klęską. Tym razem podtrzymaniu państwa służyć miały wojska polskie, a nie – jak za pierwszym razem – niemieckie.

Umowa warszawska stworzyła warunki do wspólnej polsko-ukraińskiej ofensywy, powszechnie znanej pod nazwą wyprawy kijowskiej. Siły zbrojne Drugiej Rzeczpospolitej odgrywały w niej zasadniczą rolę. Kijów odzyskano jednak tylko na kilka dni.

Wyprawę kijowską cechowała poważna dwuznaczność. Polska zgodziła się na granicę na Zbruczu, zarazem odstępując Ukrainie tereny aż do granicy z 1772 roku, zarazem jednak chciała zabezpieczyć własne interesy związane z dominacją ekonomiczną. Doskonale oddaje to fragment umowy z 21 kwietnia:

Sprawa agrarna na Ukrainie będzie rozwiązana przez konstytuantę. Do chwili zwołania konstytuanty prawne stanowisko właścicieli ziemskich narodowości polskiej na Ukrainie określa się na zasadzie specjalnego porozumienia[108].

Potencjalny polsko-ukraiński konflikt nigdy nie zdołał się ujawnić z uwagi na kontrofensywę bolszewicką, powstrzymaną dopiero w Bitwie Warszawskiej.

Polska podpisała z bolszewikami pokój w Rydze (1921), co oznaczało ostateczne przekreślenie niepodległości Ukrainy. Historykom pozostawiono pytanie, czy Ukraińcy musieli przegrać.

Umowa Piłsudski–Petlura wspominana jest dziś często jako wyraz polsko-ukraińskiego zbliżenia[109]. Tym niemniej nie należy zapominać, że poprzedziła je wojna polska-ukraińska.

Porównanie liczebności wszystkich ukraińskich formacji zbrojnych z zasobami Armii Czerwonej nie wskazywałoby na nieuchronność klęski. Ukraińskie siły nie były małe, problem w tym, że nigdy nie znalazły się razem w jednym miejscu i w tym samym czasie. Ukraińcy nie ustępowali Rosjanom pod względem sprawności militarnej, bitności żołnierzy, umiejętności dowódczych. Przegrali, bowiem zabrakło im oddziałów związanych na froncie zachodnim. Przegrali wojnę z Polakami, a to odebrało im możliwość zwycięstwa nad Rosją sowiecką.

Niemal 100 lat później państwo ukraińskie znów walczy o niepodległość w wojnie z Rosją. W 1920 roku bolszewicy maszerowali na Zachód, chcąc rozpalić światową rewolucję, dziś Rosja Putina grozi całemu Zachodowi w imię imperialnych ambicji. Stawka obecnej wojny wydaje się nawet wyższa niż w roku 1920. Tym razem jednak Ukraina wspierana jest od samego początku przez Polskę, a także przez świat zachodni. Stwarza to nadzieję na trwałe polsko-ukraińskie pojednanie i ukraińskie zwycięstwo.

Chełmszczyzna, Wołyń i Bieszczady

Do pojednania prowadzi wspólne upamiętnienie najtrudniejszych momentów. Jest ono możliwie, gdy obie strony gotowe są poznać cały kontekst wydarzeń i wysłuchać się nawzajem oraz wspominać również najtrudniejsze momenty własnych stosunków. Tragedii Wołynia z roku 1943 nie można izolować od innych wydarzeń i często zdarza się, że jedna tragedia prowokuje następną, powstaje ciąg oskarżeń, samousprawiedliwień i kolejnych oskarżeń.

Wojna polsko-ukraińska 1918–1919 zostawiła niedobry osad, mimo że zakończyła się umową Piłsudski–Petlura. Ukraińcy w Drugiej Rzeczpospolitej na pewno nie mogli się czuć dobrze. Tak na przykład Wołyń od początku lat 20. był terenem osadnictwa wojskowego, które cieszyło się uprzywilejowaną pozycją, gdy tymczasem wieś ukraińską pozbawiono kredytów i wsparcia. We Lwowie z kolei nie dopuszczono do powstania ukraińskiego uniwersytetu.

Reakcją na to był nacjonalizm ukraiński. Na narodziny ukraińskiego nacjonalizmu zareagowano pacyfikacją wsi w 1930 roku.  Bito ludzi, niszczono biblioteki Proświty. Wśród zatrzymanych na dłużej, na co warto zwrócić uwagę, większość była studentami[110]. Pacyfikacja nie odniosła skutku. Dodatkowo zantagonizowała ukraińską wieś, ale najważniejszym rezultatem była radykalizacja ukraińskiego podziemia i zamach na ministra Pierackiego w 1934 roku.

Następna pacyfikacja, przeprowadzana od maja do lipca 1938  roku, miała już dużo brutalniejszy charakter. Zburzono około stu cerkwi i kościołów greckokatolickich, represje spotkały nie tylko działaczy ukraińskich, lecz także ludność wiejską.

Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej doszło do jeszcze jednego polsko-ukraińskiego starcia. Jego miejscem było Zakarpacie i efemeryczne państwo Ruś Karpacka (które graniczyło z województwem stanisławowskim). Ukraina Karpacka traktowana zaś była przez stronę polską jako najwyższego stopnia zagrożenie. Węgry miały natomiast ambicje powrotu na terytorium, które było niegdyś w ich posiadaniu. Historia tego państwa jest nader krótka. Węgry przy polskim wsparciu dokonały aneksji, a Niemcy wyraziły na to zgodę[111]. Niektórzy historycy podkreślają, że walka Siczy Karpackiej to pierwszy opór zbrojny przeciw porządkowi narzucanemu Europie przez Trzecią Rzeszę[112].

Ukraińska polityka Drugiej Rzeczpospolitej w niczym nie usprawiedliwia próby czystki etnicznej dokonanej przez UPA. Po ukraińskiej stronie słychać jednak głosy: „Mówmy najpierw o Chełmszczyźnie, a potem o Wołyniu”. Polska strona odpowiada: „Nie możecie robić z Bandery bohatera”. Brzmi to jak dialog głuchych.

I jest też powojenna akcja „Wisła”, pacyfikacje wsi i masowe wysiedlenia, traumatyczny okres dla pozostałej w Polsce po wojnie mniejszości ukraińskiej.

Monografia historyczna z głębokim zarazem i niepokojącym przesłaniem antropologicznym Jarosława Syrnyka o bieszczadzkim powiecie leskim w latach 1944–1947[113] daje ponury obraz napędzającej się spirali gwałtu. W szczegółowym studium historyk opisuje, jak dwie lokalne społeczności, polska i ukraińska, zadają sobie cios za ciosem, odrzucając kolejne moralne hamulce. Kończy się to anarchią, nad którą nikt już nie jest w stanie zapanować, choć dzieje się to wśród ludzi, którzy dziesięciolecia żyli razem, a ich przodkowie od kilku wieków. Przerażające studium społecznej degradacji i upadku wszelkich zasad. A zarazem ostrzeżenie przed błędnym kołem narastającego okrucieństwa, z którego nie sposób się wydobyć.

Dlatego pewnie jednym z pierwszych aktów polskiego parlamentu była uchwała w sprawie akcji „Wisła”.

W roku 2006 odsłonięto w Pawłokomie pomnik ukraińskich ofiar zbrodni dokonanych przez oddział polskiego podziemia. Pomnik odsłonili prezydenci Lech Kaczyński i Wiktor Juszczenko[114]. Odsłonięcie pomnika w Pawłokomie zdaniem wielu komentatorów było odpowiedzią na gest dobrej woli ze strony ukraińskiej, jakim było pozwolenie na odbudowanie cmentarza Orląt Lwowskich w kształcie przedwojennym. Przez długi czas hamulcem był argument, że podważa to prawa Ukrainy do Lwowa i Galicji Wschodniej.

We wstępie do księgi studiów wydanej w roku 2008 i poświęconej pacyfikacji Chełmszczyzny prezydent Lech Kaczyński pisał:

Dramatyczne wydarzenia roku 1938 na Chełmszczyźnie i Podlasiu, gdzie doszło do burzenia prawosławnych cerkwi, pokazują, że w działaniach władz każdego państwa podstawowe prawa i wartości nie mogą być pomijane czy ignorowane. [...]

Obowiązkiem historyków jest odkrywanie prawdy i jej upowszechnianie. Powinnością wszystkich jest pamięć o tragicznych kartach w historii polskiego prawosławia. Wyrazić należy ubolewanie z powodu zła, które zostało wyrządzone[115].

W Warszawie pod pomnikiem ofiar Wołynia złożył kwiaty prezydent Poroszenko, wypowiedziawszy w sejmie słowo „przepraszam”.

Takich aktów, deklaracji, uchwał i gestów było więcej i nigdy nie jest ich za mało, zarazem trzeba sobie zdawać sprawę, jak łatwo mogą się one zamienić w pusty rytuał. A ciągłe się ich domaganie skrywa raczej utajone niechęci, a nawet zamiar ich rozbudzenia, niż jest dążeniem do pojednania. „Wciąż za mało u was skruchy!” – krzyczy się do tych po drugiej stronie.

Upływ czasu też winien wygaszać emocje i sprzyjać refleksji. Od tamtych wydarzeń minęło już lat prawie osiemdziesiąt. Stawianie dawnej tragedii w centrum teraźniejszości nie jest spojrzeniem w przyszłość, lecz w mroczną przeszłość.

Antyukraińskie residuum

Mając nadzieję na jak najlepsze stosunki z Ukrainą, nie należy zapominać o posiewie uprzedzeń i nienawiści, będących produktem PRL-u, a także propagandy antyukraińskiej w okresie po roku 2005.

Sympatia dla ukraińskiego Majdanu w roku 2005 niepokoiła Moskwę, czemu towarzyszyło również w Polsce pobudzanie antyukraińskich emocji. Ukrainie odmawiano prawa bycia samodzielnym państwem i to, co ukraińskie, starano się kojarzyć z faszyzmem, banderyzmem i kolaboracją z Trzecią Rzeszą. Te rodzime, ale i moskiewskie zabiegi okazały się do pewnego stopnia skuteczne. Fala entuzjazmu dla Majdanu opadła, a stosunki polsko-ukraińskie coraz bardziej zawężały się do kwestii wydarzeń na Wołyniu w roku 1943 („rzezi Wołyńskiej”), by na koniec znaleźć finał w postaci ustawy o IPN, w której użyto zwrotu „ukraińscy nacjonaliści”[116].

Co charakterystyczne, antyukrainizm łączył się z postawą antyunijną i antyzachodnią. Dla przykładu Edward Prus (o którym jeszcze będzie mowa), czołowy ukrainofob, był zarazem doradcą stowarzyszenia „Nie dla Unii Europejskiej” w Krakowie, a także wrogiem wstąpienia Polski do NATO. Był też aktywnym członkiem jednoznacznie promoskiewskiego Światowego Forum Intelektualistów Słowiańskich z siedzibą w Smoleńsku.

W budzeniu nastrojów antyukraińskich celował historyk amator Ryszard Szawłowski. Zbrodnie ukraińskich nacjonalistów miały według niego być czymś gorszym od zbrodni rosyjskich i zbrodni niemieckich. Szawłowski stworzył specjalny pseudoprawniczy termin – genocidum atrox (co należałoby przetłumaczyć jako ludobójstwo najwyższego stopnia). W artykule Trzy ludobójstwa (chodzi o zbrodnie nazistowskie, sowieckie i ukraińskie)[117], usiłował dowodzić, że Ukraińcy mordowali w sposób najokrutniejszy. Mordowanie siekierą wedle perwersyjnego rozumowania Szawłowskiego miałoby być okrutniejsze od mordowania w komorze gazowej, jak w Auschwitz, lub strzałem w tył głowy, jak w Katyniu[118].

Wyobrażenia, że Ukraińcy byli okrutniejsi i gorsi od Rosjan, a UPA od NKWD, powtarzane były często w publikacjach takich skrajnych ukrainofobów jak Aleksander Korman, który pisał:

Członkowie OUN-UPA – banderowcy – prześcignęli znacznie NKWD. Stosując o wiele liczniejsze i okrutniejsze rodzaje tortur wobec Polaków, a niekiedy i wobec swoich rodaków[119].

Dla poparcia tej tezy dodawał listę 136 metod zabijania Polaków przez bojówkarzy OUN–UPA, której lektura przyprawia o ból głowy tyleż z powodu wymyślnych okrucieństw, co i troski o zdrowie psychiczne jej autora.

Ukoronowaniem takiej retoryki i ikonografii było częste prezentowanie zdjęcia tzw. „wianuszka” (zamordowanych i przywiązanych drutem kolczastym do drzewa dzieci) rzekomo z 1943 roku, a w istocie z roku 1923 (mordu dokonała obłąkana Romka). Mimo licznych sprostowań zdjęcie to pojawiało się wciąż jako symbol wydarzeń na Wołyniu w roku 1943[120].

W kampanii wrześniowej 1939 roku ponad 100 tysięcy Ukraińców walczyło w szeregach wojska polskiego, ginęło i szło do niemieckiej niewoli. Jakichkolwiek masowych aktów zdrady czy dezercji nie było. Pseudohistoryk ukrainofob w książce wydanej w sześćdziesiątą rocznicę Wołynia pozwala sobie jednak na następujące stwierdzenie:

Faktyczna realizacja eksterminacji ludności polskiej na Kresach przez nacjonalistów ukraińskich rozpoczęła się 17 września 1939 i miała już cechy zbrodni ludobójstwa[121].

Przesłanie tej książki z roku 2013, a więc w przeddzień rewolucji na Majdanie, miało też całkiem wyraźną wymowę polityczną:

bolesna jest bierność polskich władz, które nie potępiły ludobójstwa, nie potępiają i nie demaskują odradzającego się intensywnie nacjonalizmu na Ukrainie, który zagraża pokojowi w Europie. [...] A władze polskie z kieszeni polskiego podatnika dofinansowują Związek Ukraińców w Polsce, który [...] gloryfikuje nacjonalizm i faszyzm ukraiński[122].

Zdanie „o nacjonalizmie na Ukrainie, który zagraża pokojowi w Europie” brzmią dziś, po latach, w roku 2022 jak proroctwo prosto z Kremla.

Antyukraińscy publicyści często głosili, że „Kresowian (lub Polaków na Kresach Wschodnich) wymordowano dwukrotnie, raz przez ciosy toporem, drugi raz przez przemilczenie”, i twierdzili, że spełniają patriotyczny obowiązek, przypominając o zbrodniach na Polakach. Zarzucali też rządom w Warszawie (zarówno PO, jak i PiS-owi), że przyczyniają się do tego zapomnienia powtórnie.

W istocie byli spadkobiercami antyukraińskiej propagandy z okresu PRL-u, która trwała od samych jego początków. Oto komentarz z „Życia Warszawy” z marca 1947 roku:

Padł z ręki faszystów ukraińskich. Znamy tę rękę. To ręka „SS Division Galizien” i brygady Kamińskiego. Ta sama, która bestialsko wyrżnęła 200 tysięcy Polaków na Wołyniu. Ta sama, która mordowała kobiety i dzieci powstańczej Warszawy. Ta sama, która siała pożogę i zniszczenie w bezbronnej już stolicy Polski. Ta sama, która w nocy budziła bezlitośnie wygnańców z Woli i Starówki, szukając dla swego bestialstwa ofiary.

Mowa w tym cytacie o Karolu Świerczewskim, który zginąć miał z rąk „bandytów UPA” podczas operacji „Wisła” – pacyfikacji i wysiedleń ludności ukraińskiej z Bieszczad. Kult ten służył do budowania wspólnego emocjonalnego mianownika między nie dość wyartykułowaną pamięcią o wydarzeniach na Wołyniu w roku 1943 a nową komunistyczną władzą. Fragment z „Życia Warszawy” zawiera kłamstwa, które towarzyszyć będą późniejszej propagandzie antyukraińskiej. Szczególnie istotny jest mit o udziale nacjonalistów ukraińskich w tłumieniu powstania warszawskiego.

Nawet krótki przegląd literatury od lat 60. do 80. wystarczy, aby stwierdzić, jak dogłębnie kłamliwy był slogan: „Kresowian wymordowano dwukrotnie, raz przez ciosy toporem, drugi raz przez przemilczenie”.

Do obowiązkowych lektur szkolnych wchodziły książki jednoznacznie antyukraińskie: Wandy Żółkiewskiej Ślady rysich pazurów (szkoła podstawowa) czy jeszcze głośniejsze pozycje, jak Jana Gerharda Łuny w Bieszczadach (szkoła średnia), w której atakowano nie tylko UPA, ale i AK. Podobna była wymowa książek Władysława Szelągowskiego Kryptonim „Bastion” i Franciszka Sikorskiego Iwa zielona.

Nader wysokie nakłady miała publicystyka wspomnianego już Edwarda Prusa, w czasach PRL-u działacza Zjednoczenia Patriotycznego „Grunwald”. Jego książkę Herosi spod znaku tryzuba: Konowalec – Bandera – Szuchewycz z roku 1985 wydano w 50 tysiącach egzemplarzy. Następna jego książka – Władyka świętojurski: rzecz o arcybiskupie Andrzeju Szeptyckim (1865–1944) – zajmowała się ukraińskim Kościołem greckokatolickim. Atakowała arcybiskupa Szeptyckiego (został w późniejszym czasie przez papieża Jana Pawła II ogłoszony błogosławionym). Nakład – 20 tysięcy egzemplarzy.

Obok wysokonakładowej publicystyki nie zabrakło też filmu. Ogniomistrz Kaleń z 1961 roku, w reżyserii Ewy i Czesława Petelskich, zrealizowany na podstawie powieści Jana Gerharda Łuny w Bieszczadach, opowiadał o walkach ludowego wojska i komunistycznego aparatu bezpieczeństwa z ukraińskim oraz polskim podziemiem antykomunistycznym. Wrzucanie UPA i AK do jednego worka nie było rzadkością[123].

Praca Tadeusza Cieślaka Hitlerowski sojusz z nacjonalizmem ukraińskim w Polsce wyszła w gorącym okresie marca 1968 roku. Propaganda mówiła o wrogich Polsce syjonistach – czytaj Żydach – a PRL-owski historyk włączał się w tę atmosferę ksenofobii i antysemickiej nagonki atakiem na ukraińskich nacjonalistów. To przedsmak mieszanki, z którą mamy do czynienia dzisiaj, gdy „Żyd Zełenski” ma jednocześnie być nazistą.

I ta z ducha moskiewska propaganda trwała do samego końca PRL-u[124]. Zbrodnie ukraińskie miały maskować zbrodnie sowiecko-rosyjskie. O Katyniu trzeba było milczeć, a o zbrodniach ukraińskich mówić jak najgłośniej.

Ukrainofobiczna literatura odznaczała się też podniosłym patriotycznym tonem, który Jan Józef Lipski pewnie by nazwał „patriotycznym kamuflażem”[125]. Powtórzy się to po roku 1989.

Związki polskiego Wołynia z partyzantką sowiecką kryją też w sobie nie do końca do dzisiaj wyjaśnione zawiłości.

W kwietniu 1943 roku Komitet Centralny Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) – WKP(b) – i Centralny Sztab Ruchu Partyzanckiego wydały dyrektywę nakazującą dowódcom sowieckiej partyzantki na Wołyniu wspomaganie Polaków w formowaniu własnych (ale prosowieckich) oddziałów partyzanckich między innymi przez wyposażanie ich w broń i amunicję.

Dowódcy tych nowo powoływanych oddziałów często działali też wcześniej w partyzantce sowieckiej[126].

W latach 1944–1946 Polacy na Wołyniu byli nie tylko żołnierzami oddziałów samoobrony czy polskiej partyzantki prosowieckiej, ale również formacji pomocniczych przy NKWD, jakimi były też Istriebitielne Bataliony (Niszczycielskie Bataliony). Do takiej formacji należał też Edward Prus. Ich działalność kierowała się głównie przeciwko UPA, ale także przeciw Armii Krajowej.

Za poczynaniami partyzantki sowieckiej stały szersze zamiary polityczne Stalina, o których poszczególni dowódcy mogli nie wiedzieć. Zarówno w oddziałach sowieckich, jak i współpracujących z nimi polskich i w „niszczycielskich batalionach” prowadzono intensywną pracę polityczno-propagandową, szczególnie wśród kadry. Polak, który dostał się do takiego oddziału, był więc kształtowany na sowiecką modłę. Wydaje się więc zasadne postawienie pytania, w jakim stopniu uformowało to część przyszłych kadr PRL-u.

Wielu polskich partyzantów z tych polsko-sowieckich oddziałów przeszło do tworzonego w kraju aparatu UB.

Wskazane byłyby badania, w jak dużym stopniu niewielka, ale być może znacząca część kadr przyszłej komunistycznej władzy kształtowała się już na Wołyniu, tak jak kształtowana była w armii Berlinga. Wtedy na Wołyniu trzeba by zobaczyć nie tylko „zagładę polskich Kresów Wschodnich”, lecz także zalążki PRL-u i komunistycznego aparatu represji. Polacy, którzy przeszli tam na sowiecką stronę, później jako aparatczycy stanowili trzon antyukraińskiej działalności w PRL-u. Nic więc dziwnego, że ataki na UPA łączyły się często w PRL-owskiej propagandzie z atakami na Armię Krajową czy powojenne podziemie. Trafne jest więc stwierdzenie Małgorzaty Kmity:

Jako spuścizna po PRL pozostał nam stworzony i wypielęgnowany stereotyp Ukraińca-bandyty[127].

Problem w tym, że tę smutną spuściznę starano się podtrzymać również po roku 1989, a po roku 2005 ożywić. W gruncie rzeczy odwoływano się w ten sposób do jeszcze starszej tradycji, w której polskiej stronie królował kozak-hajdamaka i wizja koliszczyzny.

I na koniec „perełka” antyukraińskiej i ksenofobicznej narracji. Książka Stepan Bandera w Kijowie. Kulisy rewolucji na Ukrainie, napisana na gorąco w reakcji na wydarzenia z 2014 roku. Autorzy, godni następcy Edwarda Prusa, tak reklamują swoje dzieło:

Obecnie w kwestii „rewolucji” na Majdanie mamy do czynienia z probanderowską propagandą, na czele której stoją media „głównego nurtu”, „niezależni” dziennikarze i politycy, którzy wcześniej tak zajadle ze sobą walczyli. Biegunka polityczna osiągnęła niewiarygodne rozmiary[128].

Jest to tekst, na którym mogliby się uczyć rzemiosła nawet propagandziści kremlowscy.

Dziś jest czas, aby pomagać Ukrainie i Ukraińcom. Nie można jednak zapominać, że część stosunków polsko-ukraińskich, ta gorsza, wciąż ma działanie toksyczne.

Trzy dekady niepodległości

Od Majdanu do Majdanu

Słowo Majdan po raz pierwszy pojawiło się w światowych mediach w 2005 roku. W kraju dość słabo rozpoznawalnym na politycznej mapie świata wybuchła rewolucja, która słowo to łączyła z pojęciem wolności.

W wyniku rozpadu Związku Sowieckiego Ukraina stała się latem 1991 roku państwem niepodległym (co potwierdzono w referendum w grudniu tegoż roku). Rocznica tego wydarzenia obchodzona w dniu 24 sierpnia jest odtąd świętem państwowym. Dopełnieniem tamtych wydarzeń był dzień 22 sierpnia 1992 roku, kiedy to podczas posiedzenia ukraińskiego parlamentu ostatni prezydent Ukraińskiej Republiki Ludowej na emigracji Mykoła Pławjuk przekazał państwowe insygnia nowym władzom. Tym samym uznano, że proklamowana w 1991 roku Ukraina jest prawną następczynią Ukraińskiej Republiki Ludowej o ukraińskiej rewolucji lat 1917–1920. Był to akt symboliczny i tym bardziej znaczący, jeśli weźmiemy pod uwagę, że większość ukraińskiej elity politycznej wciąż składała się z byłych działaczy partii komunistycznej.

W punkcie wyjścia, czyli w roku 1991, opozycja antykomunistyczna, mająca za sobą dokonania ruchu dysydenckiego i identyfikowana z tradycją niepodległościową, była chyba zbyt słabo zorganizowana, aby z sukcesem wziąć udział w wyścigu o władzę[129].

Niepodległość wiązała się z nadziejami na reformy i szybką poprawę sytuacji ekonomicznej, o co jednak było w Ukrainie szczególnie trudno. Po okresie sowieckim kraj przeżywał zapaść, szalała hiperinflacja. Gospodarka była w pełni upaństwowiona, centralnie zarządzana i powiązana z Rosją w stopniu bez porównania silniejszym, niż działo się to w Polsce i krajach tzw. Bloku Wschodniego (poprzez RWPG).

Pierwszym osiągnięciem Ukrainy stało się wprowadzenie hrywny w roku 1996. W ten sposób powstrzymano inflację. Pojawiły się oznaki poprawy.

Kryzys, który dotknął Rosję w roku 1998, uderzył także w Ukrainę. Poprawa przyszła dopiero po roku 2000. Lata 2000––2008 to okres gospodarczego wzrostu dzięki między innymi wysokim cenom wyrobów metalowych i chemicznych oraz stosunkowo niskim cenom ropy. Stopa rocznego wzrostu wyniosła ponad 7 procent.

Władze Ukrainy, mimo że składały się w dużej części z byłych komunistycznych aparatczyków, podkreślały znaczenie narodowej tożsamości, czego manifestem była książka Leonida Kuczmy Ukraina to nie Rosja z roku 2004[130].

Pomarańczowa rewolucja z 2005 roku była protestem przeciw sfałszowaniu wyborów przez prorosyjskiego polityka Wiktora Janukowycza. Masowe wystąpienia ogarnęły cały kraj, a ich centralnym punktem stał się plac Zwycięstwa w Kijowie – Majdan – jak go nazwano w nawiązaniu do kozackiej tradycji. Był to widomy znak siły społeczeństwa obywatelskiego. Doszło do powtórzenia wyborów, które bezapelacyjnie wygrał Wiktor Juszczenko. Majdan stał się symbolem nowej Ukrainy, symbolem zrodzonym już w niepodległym państwie, wyrażającym jego prozachodnie i demokratyczne dążenia.

Rządy prezydenta Juszczenki po zwycięstwie rewolucji to czas dalszych reform gospodarczych. Światowy kryzys gospodarczy z roku 2008 przyniósł jednak nowe trudności. Doszło do poważnej dewaluacji hrywny w stosunku do dolara i wzrostu bezrobocia. Wywołało to naturalną reakcję niezadowolenia.

Juszczenko usiłował wspomagać słabnące poparcie polityką historyczną, odwołującą się do tradycji patriotycznych. Bez rezultatu. Dodatkowo osłabił go konflikt z Julią Tymoszenko, która była wraz nim centralną postacią pomarańczowej rewolucji i z którą przez dłuższy czas blisko współpracował. Wybory w roku 2010 wygrał powracający na scenę polityczną prorosyjski Wiktor Janukowycz.

Jego rządy umacniały system oligarchiczny oparty na powiązaniach korupcyjnych, wynikających w dużym stopniu z importu gazu z Rosji, który stanowił aż o jednej trzeciej ukraińskiej energetyki. System ten hamował głębsze gospodarcze i społeczne reformy.

Moskwa miała powody do zadowolenia. Jednak nadzieje na zbliżenie z Zachodem zostały już w Ukrainie obudzone. Ulegał temu nawet Janukowycz (najpewniej mając nadzieję, że będzie dokonywał malwersacji środków unijnych), wyrażając gotowość podpisania umowy stowarzyszeniowej z UE. Kiedy jednak wbrew swoim oświadczeniom umowy tej nie podpisał, wybuchła następna rewolucja, tym razem nazwana, zgodnie z jej główną przyczyną, Euromajdanem. Społeczeństwo ukraińskie dało wyraz niezadowoleniu powolnym tempem reform, a nawet ich zahamowaniem.

Wydarzenia Euromajdanu z lat 2013–2014 miały bez porównania bardziej dramatyczny charakter niż te w roku 2005. Doszło do walk ulicznych, a plac Zwycięstwa w Kijowie zamienił się w oblężony obóz otoczony przez zbrojne oddziały policji. W dniu największego natężenia walk w wyniku ostrzału zginęło ponad stu demonstrantów.

Przywódcy Euromajdanu, z Petrem Poroszenką na czele, dążyli do rozstrzygnięć politycznych, dzięki którym zmiana władzy miałaby prawną legitymację. Rewolucja zyskała poparcie większości członków Rady Najwyższej Ukrainy. Niepewny swego Janukowycz uciekł do Charkowa (co wydaje się nieprzypadkowe z uwagi na stołeczność tego miasta w pierwszym okresie komunistycznej władzy), usiłując wraz z pozostałymi przy nim członkami Rady Najwyższej zainscenizować przenosiny centrum władzy[131]. Gdy okazało się to nieskuteczne, uciekł do Rosji, a Rada Najwyższa w Kijowie przegłosowała usunięcie go z urzędu.

Była to porażka Janukowycza, ale jeszcze bardziej samego Władimira Putina, który usiłował przedstawić całość wydarzeń jako zorganizowany przez Zachód zamach stanu. Porażkę Moskwa rekompensowała sobie aneksją Krymu. Było to o tyle łatwe, że w Sewastopolu leżącym na Krymie funkcjonowała ogromna rosyjska baza wojskowa, więc działania militarne nie wymagały żadnej dyslokacji wojsk. Armia ukraińska nie była też przygotowana do konfrontacji, choć z czasem prezydentowi Poroszence zaczęto stawiać zarzuty, że wobec rosyjskiej agresji zabrakło mu zdecydowania i że wykazał się nadmiarem ostrożności wobec groźby otwartej konfrontacji z Moskwą.

Dalszym etapem rosyjskiej agresji była próba zajęcia południa Ukrainy i stworzenia lądowego pomostu między Rosją i Krymem, a być może także Naddniestrzem, co odcięłoby resztę Ukrainy od Morza Czarnego. Obszar ten chciano nazwać, jak wskazuje wiele rosyjskich źródeł, Noworosją (odwołując się do przeszłości i historycznego nazewnictwa z XVIII wieku).

Tym razem jednak działania Moskwy zakończyły się – biorąc pod uwagę rozmach projektu – porażką. Wysłane grupy interwencyjne żołnierzy w mundurach, ale bez dystynkcji wskazujących na przynależność do Armii Czerwonej, nazwanych ironicznie „zielonymi ludzikami”, napotkały w większości na zacięty opór, i to w miastach takich jak Charków czy Odessa, gdzie większość ludności była rosyjskojęzyczna. Tam, gdzie Moskwa otwarcie użyła siły, wykorzystując rzekomych separatystów – w obwodzie donieckim i ługańskim – nastąpiła skuteczna kontrofensywa ukraińska. By ratować separatystów, Putin wysłał regularne oddziały wojskowe. Ukraińcy ponieśli dość poniżającą porażkę pod Iłowajśkiem, jednak długotrwała obrona portu lotniczego w Doniecku przywróciła im pewność siebie i prestiż sił zbrojnych[132]. Linia rozejmu podzieliła obwody doniecki i ługański, ustalając krwawiącą linię frontu, na której do 2021 roku zginęło ponad 10 tysięcy żołnierzy.

Może zastanawiać, dlaczego już wówczas Putin nie zdecydował się na większą zbrojną interwencję. Najprawdopodobniej nie poczynił odpowiednich przygotowań, będąc przekonanym, że „zielone ludziki” wystarczą. Mógł też przecenić wyniki badań socjologicznych, wedle których 30 procent odpytywanych deklarowało sowiecką tożsamość. Okazało się, że można uważać się za człowieka sowieckiego, a jednocześnie nie chcieć we własnym domu Rosjan. Podobnie obywatele rosyjskojęzyczni (wedle różnych danych od 20 do 30 procent) nie okazywali się prorosyjscy, a w każdym razie nie na tyle, by witać Moskali kwiatami.

Front w obwodach donieckim i ługańskim zmusił Ukrainę do głębokiej reformy armii na wszystkich szczeblach dowodzenia. Wyposażył też żołnierzy w wojenną praktykę, choć przypłacone to zostało licznymi ofiarami. Gospodarka obciążona wojną przeżywała trudności. W latach 2014–2016 dochód narodowy spadał. Później zaznaczyła się nieznaczna poprawa. Obiecane reformy wprowadzano powoli i z trudem. W szczególności dotyczyło to walki z korupcją, zjawiskiem stygmatyzującym kraj na równi z systemem oligarchicznym.

Mimo więc niewątpliwych osiągnięć Poroszenki, w szczególności na arenie międzynarodowej, i wyrazistej prozachodniej polityki, która cieszyła się rosnącym poparciem (wpisanie do konstytucji członkostwa w NATO jako politycznego dążenia), popularność prezydenta dramatycznie spadała.

Jego kontrkandydat w wyborach, podejrzany o powiązania z Moskwą, składał populistyczne obietnice zakończenia wojny w Donbasie i przeprowadzenia szybkich reform. Wydawało się, że powtórzyć się może sytuacja z 2010 roku i prorosyjski kandydat znów zatriumfuje. Wołodymyr Zełenski istotnie wygrał wybory prezydenckie z ogromną przewagą, a powołana przez niego partia Sługa Narodu powtórzyła sukces w przedterminowych wyborach parlamentarnych z 21 lipca w tym samym 2019 roku.

Pesymistyczne prognozy nie spełniły się w najmniejszym stopniu[133].

Ze sceny kabaretu na scenę wielkiej historii

Zełenski trafił do polityki prosto z show-biznesu. Pomysł, by wystartować w wyborach prezydenckich, zrodził się podobno podczas rozmowy z kolegami z kabaretu. Gdy udzielał pierwszego wywiadu, już w nowej roli – kandydata na prezydenta – wielu brało to za żart.

Widziano w nim człowieka, który może sprzyjać Moskwie. Jego zwycięstwo przypisywano populizmowi. Zapowiadał, że zapewni Ukrainie pokój, w czym odczytywano naiwność i skłonność do ustępstw wobec Kremla. Ukraińskie elity traktowały go sceptycznie. Zełenski nie był uczestnikiem najważniejszych dla Ukrainy wydarzeń w XXI wieku: pomarańczowej rewolucji ani rewolucji godności. W Moskwie był odbierany z pewnością lepiej niż jego oponent Poroszenko. Rosyjskojęzyczna publiczność w całym postsowieckim świecie uwielbiała go, gdy wcielał się w lekko stukniętego milicjanta z drogówki w popularnym skeczu. Powątpiewano w jego znajomość ukraińskiego.

Wygrał wybory ogromną większością głosów: poparło go ponad 70 procent głosujących. Istotnie, przyspieszył wprowadzenie wielu zmian. Ruszyła reforma samorządowa. Zintensyfikowała się walka z korupcją. Zełenski coraz silniej dystansował się od układów z oligarchami. Szybko przeszedł przyspieszony kurs realpolitik. Nie dał się na samym początku prezydentury wmanewrować w manipulacje Donalda Trumpa skierowane przeciw Joe Bidenowi. Nie dał się wciągnąć w pułapkę tak zwanych porozumień mińskich ani nie zgodził się na rozmowy z separatystami z Donbasu. Jego postawa stawała się coraz bardziej klarowna. Zamiast prowadzić negocjacje, które nie miały szans powodzenia i byłyby manipulacją Moskwy, pokazał się z żołnierzami w okopach.

Porażką Zełenskiego zdawało się to, że nie doprowadził do żadnego postępu w sprawie zakończenia wojny z Moskwą. Paradoksalnie dało mu to większą wiarygodność. Nie był gotów do ustępstw. Wizytował front i pokazywał się w mundurze wśród żołnierzy. Jego stanowisko – zgodne zresztą z zapisem konstytucji ukraińskiej – było jasne: „Tylko wstąpienie do NATO jest gwarancją naszego bezpieczeństwa”.

Moskwa uznała wkrótce, że z tym prezydentem niewiele ugra. Ciekawe, że w okresie prezydenckiej kampanii wyborczej w Ukrainie Moskwa zadziwiająco nie wtrącała się do niej, co interpretowano również w taki sposób, że stoi po stronie Zełenskiego. Po objęciu przez niego rządów zaczęła się pojawiać krytyka, która z czasem zmieniła się w chamskie i absurdalne ataki. Miał być Żydem i nazistą jednocześnie. Tak propagandziści rosyjscy odreagowywali swoje rozczarowanie.

Zełenski kontynuował reformę armii, również poprzez zaopatrywanie jej w nowoczesny sprzęt zachodniej produkcji. Gdy rósł nacisk ze strony Rosji, która gromadziła wojska, zachowywał twarde stanowisko. Uderzył w zdecydowany sposób w Wiktora Medwedczuka, uważanego za głos Moskwy w Kijowie, likwidując jego koncern medialny. Ani przez chwilę nie zdradzał gotowości do ustępstw wobec Putina. Jak na nowicjusza w świecie wielkiej polityki okazywał się zdecydowany i skuteczny.

Dopiero jednak wobec zapowiedzi rosyjskiej agresji i wybuchu wojny pokazał się jako polityk światowej rangi.

Na samym początku, w czwartym dniu wojny, wypowiedział znamienne słowa:

Doświadczyliśmy tyle, ile niektórym innym narodom nie było dane w ciągu dziesięcioleci. [...] Ukraińcy pokazali światu, kim są. A Rosja pokazała, jaka się stała.

Otwarcie zwrócił się do Rosjan i rosyjskiej opinii publicznej, by wyjść na ulice zaprotestować przeciw wojnie rozpętanej przez Putina. Wezwał Ukraińców do walki. Z odwagą, niemal teatralnie, ten były aktor wykrzyczał w kierunku Moskwy: „Zobaczycie nasze twarze, nie nasze plecy”.

W innym swoim wystąpieniu zwrócił się do żołnierzy: „Ukraina ma tylko Was”. W ten sposób pokazał, że Ukraina ma przywódcę, który nie tylko gotów jest za nią zginąć, ale umie za nią walczyć, że jest człowiekiem, który z pewnością nie żartuje.

Zełenski nie ugiął się pod ciężarem zagrożenia. Żądał zachodnich gwarancji. Podkreślał tym silniej związki Ukrainy z Zachodem. Gdy agresja się rozpoczęła, mówił głośno o tym, co brzmieć może jak ostrzeżenie dla jego rozmówców – takich jak kanclerz Olaf Scholz czy prezydent Emmanuel Macron – że agresja wymierzona w Ukrainę zagraża całej Europie. Powtarzał, że jest to wojna z Zachodem, a nieopanowana i coraz silniejsza agresja Moskwy i wystąpienia samego Putina tylko to potwierdzały. Zełenski ani na chwilę nie tracił politycznej inicjatywy.

Jego przemówienie w Monachium na Konferencji Bezpieczeństwa było ofensywne i dlatego przywitano je oklaskami na stojąco. Mógł jednak czuć się osamotniony, same oklaski nie zapewniają pomocy. Był zdecydowany wobec Moskwy, ale jego postawa pozostawała też krytyczna wobec kunktatorstwa Zachodu.

W szczególny sposób dotyczyło to Niemiec, działo się to przecież wtedy, gdy kanclerz Olaf Scholz zwlekał z wysłaniem do Ukrainy ciężkiego uzbrojenia. Ukraiński prezydent zareagował na to odmową przyjęcia w Kijowie niemieckiego prezydenta Franka-Waltera Steinmeiera, stwierdzając, że najpierw chciałby porozmawiać z kanclerzem. Było to zdecydowane posunięcie, wielu uznało je za nie dość dyplomatyczne, na dalszą metę jednak okazało się skuteczne. Steinmeier odbył telefoniczną rozmowę ze swoim ukraińskim odpowiednikiem. Obie strony uznały, że dyplomatyczny zgrzyt mają za sobą. Scholz zjawiał się na koniec w Kijowie w towarzyszcie Macrona i Draghiego, a Berlin zdecydował się wysyłać broń, choć ze znacznym opóźnieniem.

Historia ta dobrze ilustruje, jak Zełenski prezentuje światu Ukrainę – nie tylko jako ofiarę rosyjskiej agresji, lecz także samodzielny podmiot polityki międzynarodowej, świadomy dużego znaczenia regionalnego – a w chwili obecnej – globalnego. Bez zdecydowanej postawy Ukrainy Zachód nie byłby w stanie nic dla niej zrobić. Pomagać można jedynie temu, kto sam się aktywnie broni. I taką postawę przyjęli Ukraińcy oraz ich prezydent.

Zełenski pokazuje się jako charyzmatyczny przywódca państwa zaatakowanego przez Rosję Putina (nie bez racji porównywanego z Hitlerem), wyznaczając jednoznaczny cel, którym ma być zwycięstwo. Wystąpienia, w których zwraca się do parlamentów krajów Zachodu, nie tylko budzą sumienia i uzmysławiają, jak silnie Ukraina związana jest Zachodem. Zwycięstwo Ukrainy ma być zwycięstwem Zachodu i porażką Rosji. Zełenski ma to odwagę mówić od samego początku wojny. Dopiero po nim powtórzyli to prezydent Biden oraz premier Johnson, gdy Ukraina nie uległa i zaczęła odnosić pierwsze wojskowe sukcesy.

Zełenski jest politykiem, który wyrósł na jednego z przywódców zachodniego świata. Ukraińskim politykiem.

Ten światowy awans Zełenskiego wiele też mówi o samej Ukrainie. W roku 2003 ukazała się książka o kultowym niemal znaczeniu w intelektualnych kręgach Kijowa, zatytułowana Pożegnanie z imperium[134]. Jej autorką była Ola Hnatiuk, wykładowczyni odnowionej Akademii Mohylańskiej. Z wielką przenikliwością i znawstwem diagnozowała ona stan ukraińskiego ducha na linii startu do niepodległości. Książka ta zachowuje ogromną wartość dla każdego, kto chciałby pogłębić swoją wiedzę o Ukrainie. Autorka pokazuje kraj zawieszony między Wschodem a Zachodem, pełen lęków wobec Rosji, ale i odziedziczonych po okresie sowieckim lęków wobec USA, z kompleksem „oblężonej twierdzy”. Pielęgnuje swoją tożsamość, odwołując się do historii traktowanej jako pasmo katastrof i tożsamości szukający w kulturze ludowej. Zarazem autorka opisuje wysiłek szukania nowej drogi oraz próby przeobrażenia zbiorowej świadomości i wyjścia z oblężonej twierdzy. Książka Oli Hnatiuk pozostaje do dzisiaj aktualna, pozwala bowiem stwierdzić, że Ukraina na tę nową drogę wstąpiła, przebywając ogromny dystans. Nie chce być krajem między Wschodem a Zachodem i wie dobrze, po której jest stronie, swojej tożsamości szuka wśród europejskich wartości, które chce współkształtować, a nawet którym daje wzór. Książka – w tak wielu punktach krytyczna wobec niedostatków ukraińskiego życia intelektualnego, a zarazem pełna nadziei – miała proroczy tytuł. I istotnie – Ukraina z imperium pożegnała się jednoznacznie i bezwzględnie (choć imperium, niestety, nie pożegnało się Ukrainą), czego jednym z przekonujących świadectw stał się wybrany tak przeważającą większością głosów prezydent Zełenski.

Tomos, Epifaniusz i Kościół kijowski

Wojna między Rosją a Ukrainą toczy się na froncie nie tylko militarnym i gospodarczym, lecz także religijnym. Toczy się od dawna i jeszcze będzie toczyć.

Rosja sowiecka, walcząc z religią, najpierw zniszczyła niemal całkowicie Cerkiew prawosławną po to, by od drugiej wojny ją odtwarzać pod ścisłą kontrolą NKWD i KGB. Prawosławie w Rosji po 1991 roku cieszyło się państwowym poparciem. Kreml, szczególnie po objęciu władzy przez Putina, usiłował czynić z religii istotny czynnik tożsamości rosyjskiej. Upadek Związku Sowieckiego uczynił z Cerkwi niemal ostatni zwornik ziem rozpadającego się imperium. Patriarchatowi w Moskwie podlegało prawosławie m.in. w Białorusi i Ukrainie.

Cerkiew rosyjska była też narzędziem polityki zagranicznej. Atutem Kremla i Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej było posiadanie wielu podległych sobie parafii w krajach zachodnich. Także trwająca długi czas dominacja Cerkwi w Ukrainie sprzyjała wrażeniu wielkości rosyjskiego prawosławia.

Ateizacja w Ukrainie w okresie sowieckim postępowała wolniej niż w Rosji i obecnie poziom praktyk religijnych nadal jest tam bez porównania wyższy. Gdy podział na Ukraińską Cerkiew Prawosławną Patriarchatu Moskiewskiego (UCP PM) i Cerkiew Prawosławną Ukrainy (CPU) zostanie przezwyciężony dzięki przejściu przytłaczającej większości wiernych do CPU, ukraińskie prawosławie stanie się najliczniejszą Cerkwią w świecie[135].

W okresie kadencji prezydentów Krawczuka i Kuczmy kwestie religijne nie odgrywały znaczącej roli. Prezydent Juszczenko nie potrafił nic w tej sprawie zdziałać. Janukowycz nie chciał. Sytuacja cały czas się zaostrzała, bowiem wierni opuszczali moskiewską cerkiew w Ukrainie. Poroszenko podjął ten problem. Dzięki jego staraniom powstała 2018 roku Cerkiew Prawosławna Ukrainy, która uzyskała „tomos” – błogosławieństwo z Konstantynopola. Na jej czele stanął Epifaniusz. Spotkało się to z krytyką Kremla i prawosławnej Moskwy. Powstanie odrębnej ukraińskiej struktury kościelnej pozwoliło też na zademonstrowanie, jakie są sympatie wiernych. Wedle badań socjologicznych większość prawosławnych w Ukrainie odnalazła się w CPU – pierwsze sondaże z 2019 roku wskazały, że identyfikowało się z tym Kościołem około 44 procent, gdy tymczasem z moskiewskim – 15 procent (38 procent odpowiedziało, że są po prostu prawosławni)[136]. W latach 2018–2021 proces przechodzenia parafii i wiernych z UCP PM do CPU postępował systematycznie.

Tłumaczyć to można również tym, że autokefalię ukraińską uznały dotychczas jedynie cztery Cerkwie prawosławne (spośród piętnastu): dwa starożytne patriarchaty, konstantynopolitański i aleksandryjski, mające ogromny autorytet w światowym prawosławiu, i równie starożytna Cerkiew Cypru oraz Cerkiew grecka.

W 2018 roku nastąpiło wyodrębnienie prawosławia ukraińskiego, zyskującego autokefaliczną (samodzielną) organizację kościelną – Cerkiew Prawosławną Ukrainy (CPU) na mocy decyzji Konstantynopola.

Napaść Rosji na Ukrainę stwarzała nową sytuację. Moskiewski metropolita Cyryl I otwarcie opowiedział się po stronie Putina. Wiele Kościołów prawosławnych w świecie zareagowało na to krytyką i zdystansowaniem się. Rosyjska Cerkiew Prawosławna utraciła w diasporze wielu wiernych. Najważniejsze w całej tej historii okazało się to, co zdarzyło się w Ukrainie.

Cerkiew Prawosławna Ukrainy uległa rosnącemu naciskowi społecznemu i zdecydowała się w tej sytuacji na niezależności od Moskwy[137]. Dokonało się to na  soborze z 27 maja. Oświadczono, że CPU nie zgadza się ze stanowiskiem patriarchy Cyryla w sprawie wojny na Ukrainie. Stwierdzono też, że CPU nie podlega już patriarchatowi w Moskwie. Wszystko to budziło sceptycyzm, zwłaszcza ze strony hierarchów CPU.

Niezależnie jednak od tej skomplikowanej sytuacji decyzja CPU pozbawia Moskwę ogromnej liczby wiernych i przynależnych parafii w Ukrainie. Patriarchat moskiewski traci tak wcześniej wyrazistą pozycję najliczniejszego w świecie Kościoła. Trudno o dokładne dane, ale liczba „praktykujących” prawosławie w Ukrainie, a także w Rumunii, kraju o wysokim poziomie religijności, może być liczniejsza niż w Rosji[138]. W tej sytuacji ambicje moskiewskiej prawosławnej metropolii, chcącej konkurować z Konstantynopolem o rolę centrum prawosławia, okazują się mrzonką[139].

Wojna Rosji z Ukrainą stwarza też poważne problemy dla Watykanu. Niezależnie od reakcji papieża dotyczących wojny w Ukrainie, budzących najczęściej zdziwienie i rozczarowanie[140], wojna i tak dalece idące zmiany w prawosławiu stwarzają całkowicie nowe uwarunkowania dla watykańskiej Ostpolitik. Jej strategicznym celem było zawsze przezwyciężenie podziału chrześcijaństwa. Zarazem prawosławie postrzegane było w Watykanie w dużym stopniu poprzez pryzmat rosyjskiej myśli religijnej i takich jego przedstawicieli jak Władimir Sołowjow[141]. Cerkiew w Moskwie widziana też była jako największy Kościół prawosławny, a przez to i główny przedmiot watykańskich zabiegów. To jednak ulega obecnie zmianie.

Odrębność ukraińskiego prawosławia i jego tradycji nie była i nie jest do dzisiaj zauważana[142]. Dochodzi do tego jeszcze jeden czynnik. Istotnym składnikiem sytuacji religijnej w Ukrainie jest Kościół greckokatolicki. Stał się on w XIX wieku na terenie Galicji nośnikiem ukraińskiej świadomości narodowej (jeden z paradoksów ukraińskiej historii polega na tym, że w chwili jego powstania na mocy unii brzeskiej nic takiego się nie zapowiadało). Kościół greckokatolicki uznał w praktyce powstanie ukraińskiej prawosławnej autokefalii za zjawisko znaczące i pozytywne. Stosunki między oboma Kościołami uchodzą za bardzo dobre. Znaczącą rolę odgrywa w tym (grecko)katolicki Uniwersytet we Lwowie. Kontakt tych dwóch Kościołów stanowi dziś zaczątek uwolnionego od historycznych uprzedzeń ekumenicznego dialogu prawosławia i katolicyzmu.

W ramach Kościoła greckokatolickiego istnieje koncepcja ekumenicznego Kościoła kijowskiego, który przekroczyłby podział na prawosławie i katolicyzm, sięgając do tradycji chrztu Rusi z 988 roku, sprzed wielkiej schizmy[143].

Nadzieję na ekumeniczny dialog ze wschodnim prawosławiem być może daje dzisiaj prawosławny Kijów, nie Moskwa. Cerkiew Prawosławna Ukrainy wspiera przynależność Ukrainy do Zachodu i w sferze życia religijnego staje się tego istotnym czynnikiem. Zarazem Ukraina wydaje się miejscem szczególnie sprzyjającym dialogowi ze względu na współistnienie grekokatolików i prawosławnych. Watykan, jak się zdaje, jak dotąd zupełnie nie bierze tego pod uwagę.

Do pewnego stopnia historia prawosławia wraca na Wschodzie do punktu wyjścia sprzed kilku wieków. Moskwa dopiero w 1589 roku zyskała kościelną samodzielność, będąc przedtem prowincją kościelną Kijowa. W roku 1686 Kijów znalazł się w granicach imperium, a metropolia w Kijowie podporządkowana została Moskwie. Dzisiaj Cerkiew Prawosławna Ukrainy świadomie nawiązuje do przerwanej ciągłości i do tradycji metropolii kościelnej najstarszej w tej części kontynentu.

Żydzi i Chazarzy

Wkrótce po Euromajdanie w 2014 roku miałem okazję prowadzić niezwykłe spotkanie w synagodze w Warszawie. Jego główną postacią był Josef Zisels, czołowy działacz mniejszości żydowskiej w Ukrainie. Przyjechał do Polski, żeby przeciwdziałać rosyjskiej propagandzie. Przekonywał, że społeczność żydowska w Ukrainie stoi jednoznacznie po stronie Euromajdanu, a rzekomy powszechny antysemityzm to propagandowy wymysł Moskwy. Słuchacze byli zaskoczeni. Kłóciło się to z ich stereotypami, które w tamtym czasie ze szczególną intensywnością podtrzymywała rosyjska propaganda.

Biografia Ziselsa czyniła go jednak wiarygodnym. Dojrzewał w środowisku żydowskim w Czerniowcach. Z wykształcenia był fizykiem. Jego lektury i droga intelektualna doprowadziły go do kręgów dysydenckich. Najpierw były to kontakty z Moskwą, ale z czasem przede wszystkim ze środowiskiem w Kijowie. Jak sam stwierdził, związane to było z coraz lepszym zrozumieniem dążeń ukraińskich. W 1978 roku wszedł w skład Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, co automatycznie narażało go na represje. Całe lata przesiedział w sowieckim łagrze[144]. Jego przynależność do środowiska dysydentów ukraińskich była ważnym czynnikiem porozumienia i pojednania żydowsko-ukraińskiego.

Moskiewska kampania rozpętana po 2014 roku, zarzucająca Ukraińcom antysemityzm, szybko się załamała, między innymi dzięki zdecydowanej postawie osób takich jak Zisels. Odwróciła się więc o sto osiemdziesiąt stopni. Prezydent Poroszenko, najpierw szkalowany jako antysemita, zaczął być atakowany jako Chazar[145] (to podobny wybieg propagandowy jak mówienie „syjonista” zamiast „Żyd” w marcu 1968 roku w Polsce). Zadziwiające, jak błyskawicznie można od zarzutu antysemityzmu przejść do sugestii, że to Chazarzy-Żydzi rządzą Ukrainą. Była to dość wulgarna manipulacja w kwestii stosunków żydowsko-ukraińskich, choć nie pierwsza ze strony Moskwy.

Kiedy w 1926 roku Symon Petlura został zamordowany w Paryżu przez moskiewskiego agenta, ten usprawiedliwiał morderstwo zemstą za pogromy na Żydach, jakich dokonała armia Ukraińskiej Republiki Ludowej. Istotnie, do masowych pogromów dochodziło w końcowej fazie pierwszej wojny światowej i ich sprawcą były w części wojska URL. Najnowsze badania wskazują jednak, że takie działania żołnierzy były zdecydowanie potępiane i zwalczane przez samego Petlurę[146]. Pogromów dopuszczały się też wszystkie strony w warunkach ówczesnego społecznego chaosu: bolszewicy, biali Rosjanie, także Polacy[147]. Zarazem społeczność żydowska popierała niezależność Ukrainy, a jidysz był jednym z języków państwowych w URL. Mord na Petlurze był więc zabójstwem politycznym na zlecenie, dla którego Moskwa szukała usprawiedliwienia.

Zarzut antysemityzmu podnoszony był następnie wobec UPA (nie odnosił się do Ukraińców w ogóle wobec tego, że byli oni obywatelami Związku Sowieckiego). Dopiero po upadku ZSRS zarzut antysemityzmu Moskwa rozszerzyła na cały ukraiński ruch narodowy, przypisując wszelkim dążeniom niepodległościowym Ukraińców skrajny nacjonalizm. Prawdą jest, że historycznie przeważały wśród nich tendencje obce takim postawom. Myśliciele, których przypisać można do nurtu nacjonalistycznego, tacy jak Wiaczesław Łypinśki czy Mykoła Michnowski, stanowili zdecydowaną mniejszość. Nacjonalizm łączył z antysemityzmem jedynie Dmytro Doncow, wzorując się pod wieloma względami na Romanie Dmowskim[148].

Antysemityzm zarzucano Ukraińcom aż do czasu, gdy prezydenta Poroszenkę z antysemity przemianowano na Chazara. Propaganda kremlowska jednak chybiła celu, między innymi w związku z jednoznacznym poparciem ukraińskiej społeczności żydowskiej dla rewolucji Euromajdanu.

Zbliżenie ukraińsko-żydowskie znajduje pewne potwierdzenie w międzynarodowych badaniach nad antysemityzmem. Ukraina oceniana jest w nich jako kraj środkowej i wschodniej Europy najbardziej przyjazny Żydom. Na pytanie: „Czy nie chciałbyś, aby Żyd był twoim sąsiadem?” tylko 5 procent Ukraińców odpowiada twierdząco (18 procent Polaków, 19 procent Czechów i 14 procent Węgrów)[149].

Społeczność żydowska liczy dziś w Ukrainie około 300 tysięcy osób, a więc należy do jednej z największych w Europie wspólnot diaspory. Ważnym centrum religijnym dla Żydów nie tylko z Ukrainy, lecz także całego świata jest Humań. Pielgrzymują oni do tamtejszego grobu rabbiego Nachmana. Humań był miejscem rzezi w 1768 roku, krwawą kulminacją powstania hajdamaków zwanego koliszczyzną. Nachman przeniósł się do Humania pod koniec życia, kilkadziesiąt lat po tej tragedii, głosząc, że „wzywają go tam dusze umarłych za wiarę”.. Było to wezwanie, aby pokonać strach przed złem. W dzisiejszym Humaniu istnieje dzielnica żydowska i jest to miejsce, gdzie zobaczyć można tradycyjną chasydzką kulturę.

Szczególne znaczenie ma też Babi Jar, miejsce, gdzie dokonano podczas drugiej wojny kaźni kijowskich Żydów (także Ukraińców i Polaków). Dopiero po 1991 roku uczyniono go miejscem pamięci o ogólnonarodowej i światowej randze. W okresie powojennym Babi Jar był długo składowiskiem odpadów budowlanych. W latach 60. zaczęto o nim pisać i postawiono niewielki obelisk z ogólnikową inskrypcją. Ukraińska niepodległość umożliwiła właściwe upamiętnienie. Mauzoleum Babiego Jaru zostało zniszczone rosyjskim ostrzałem rakietowym w lutym 2022 roku. Prezydent Zełenski przypomniał wtedy o masakrze, jakiej dokonali naziści, dodając, że historia się powtarza. Po kilku miesiącach wojny stwierdzenie to ma jeszcze silniejszą wymowę niż na jej początku wobec ludobójstwa w Buczy i innych miejscach.

Dodać trzeba, że po wkroczeniu Rosjan do Mariupola została zniszczona synagoga, która trwała tam bez najmniejszego uszczerbku przez osiem lat stacjonowania pułku „Azow”, w którym rzekomo służą naziści.

Nazistą ma być też prezydent Zełenski (już nie jak Poroszenko Chazarem). Zisels wyrósł w środowisku żydowskim, ale dla kremlowskich propagandzistów i on może być nazistą, w czym minister Siergiej Ławrow nie widzi żadnej sprzeczności.

Zaproszenie, abym prowadził spotkanie w warszawskiej synagodze, zawdzięczałem temu, że podczas pobytów w Kijowie zawsze odwiedzałem wydawnictwo Duch i Litera. Ma ono silną pozycję w ukraińskim życiu intelektualnym, wprowadzając do niego wiele cennych dzieł literatury i idei żydowskich myślicieli, takich jak Emmanuel Levinas, Martin Buber czy Janusz Korczak. Jego dyrektorem jest Leonid Finberg[150], a jednym z najbliższych współpracowników Josef Zisels. Siedziba wydawnictwa Duch i Litera mieści się w kompleksie budynków Akademii Mohylańskiej – trudno o lepszy symbol związków odnowionej ukraińskiej tradycji z kulturą żydowską obecną w Ukrainie przez całe wieki, czemu towarzyszyły w przeszłości, nie należy zapominać, również trudne i tragiczne zdarzenia[151].

Mariupol, Bucza, Borodzianka...

Okres od roku 1991 do roku 2014 wydaje się dla Ukrainy wyjątkowy. Mimo trudności gospodarczych społeczeństwo mogło swobodnie oddychać i cieszyć się wolnością. Siłę tych uczuć zdoła zrozumieć tylko ten, kto zdaje sobie sprawę z traumy ukraińskich dziejów.

Krwawa historia wróciła w roku 2014. Pierwsze ofiary padły na Majdanie. Nazwano je Niebiańską Sotnią. Nie były daremne. Niepodległość obroniono. Zemstą Rosji była aneksja Krymu, co przywróciło prześladowania, przede wszystkim społeczności tatarskiej. Drugim aktem zemsty stała się napaść na Donieck i Ługańsk. Powstały front wojenny pochłonął kilkanaście tysięcy istnień. Agresji Kremla, nieudolnie kamuflowanej działaniami rzekomych separatystów, towarzyszyły znęcanie się nad jeńcami i tortury[152].

Napaść na Ukrainę w 2022 roku stanowi przełamanie wszelkich barier cywilizowanego świata. Symbolem przemocy stały się najpierw bombardowane osiedla mieszkaniowe i ofiary wśród ludności cywilnej. Bezwzględność rosyjskiego postępowania zdumiewa i niemal poraża.

Naturalne jest kiedy kule ogniste

Wypuszczone przez wyrzutnię rakietową grad

Trafiają w dziecięce pokoje

W których śpią maleńkie dzieci[153].

Gdy ukraińska kontrofensywa doprowadziła do wyzwolenia części okupowanych terenów, odkryto dowody masowych rozstrzeliwań i mordów na ludności cywilnej: groby i makabryczne próby ukrycia zbrodni przez palenie zwłok w ruchomych krematoriach, jak działo się w Mariupolu[154]. Do tego doszły wywózki ludności ukraińskiej na teren Rosji. Liczbę wywiezionych szacuje się na ponad milion osób, w tym ponad 150 tysięcy dzieci[155].

Po paru miesiącach brutalnej wojny nie można mieć wątpliwości, że postępowanie to jest częścią ludobójczego planu. Nie mogąc Ukrainy podporządkować i przymusić do uznania rosyjskiego prymatu, Rosja usiłuje wszystko to, co w Ukrainie niezależne, unicestwić.

Towarzyszy temu propaganda, dla której kłamliwości trudno znaleźć porównywalne przykłady. Zbrodnicza wojna – nazywana „operacją specjalną” – rozpętana przez Kreml przedstawiana jest jako walka dobra ze złem, w której Rosja stoi po stronie dobra. Zarazem w oficjalnych rosyjskich mediach znaleźć można stwierdzenia, że Ukraińców należy wymordować[156].

Ukraińcy mają poczucie ogromu ponoszonych ofiar i egzystencjalnego zagrożenia nie tylko w wyniku obecnej wojny, lecz także długotrwałego sąsiedztwa z rosyjskim barbarzyństwem.

Są społeczeństwa, które rosyjski kolonializm unicestwił prawie całkowicie. Ich język i kultura należy do zanikających, jak się to stało z Ewenkami, Itelmenami czy Koriakami. Są też narody, których rozwój kolonializm rosyjski w dramatyczny sposób ograniczył i pozbawił samodzielności, jak Jakuci, Buriaci czy Kałmucy[157].

Ukraińcy jednak są narodem zbyt licznym, aby wymordowanie nawet znaczącej jego części sparaliżowało, pozbawiło go dążenia do pełnej samodzielności i usunęło pamięć o prześladowaniu. Świadomość ta głęboko tkwi w ukraińskiej kulturze i literatura ukraińska wielokrotnie daje temu wyraz, jak w wierszu Wasyla Stusa:

Rozpal się duszo. Rozpal, a nie – rozpłacz!

Ziąb czarny zasnuł słońce Ukrainy.

[...]

drobina bólu, co w głąb się zapadnie,

cierpieniem nieśmiertelnym będzie żyła[158].

To, co zaczęło się w Baturynie, co kontynuował Stalin, teraz dokonuje się z rozkazu Putina. Obecna wojna przyczynia się również do ogromnych strat ludnościowych. Wbrew temu Ukraińców cechuje ogromna siła przetrwania płynąca z własnej tożsamości i historii. Dlatego też wojnę, jaką zmuszeni są toczyć, prowadzą z nadzieją na zwycięstwo.

Do obrazów ukraińskiej Piety dołącza przerażająca dokumentacja z Buczy, Mariupola, Borodzianki...

Ciągłość dziejowa „niehistorycznego narodu”

Ukraina w „retrospekcji”

Historycy dzielą narody na historyczne i „niehistoryczne”. „Niehistoryczność” związana jest z brakiem wyrazistej ciągłości państwowej. „Nasz naród jest niehistoryczny – twierdzi wspominany już guru ukraińskiej historiografii Iwan Łysiak-Rudnycki – ale (na podobieństwo innych narodów w takiej samej sytuacji, np. Czechów) stara się zrekonstruować (w retrospekcji) przerwaną ciągłość tradycji historycznej, częściowo używając odłamków rzeczywistych ocalałych tradycji, a częściowo posługując się substytutami”[159].

To traktowanie narodu ukraińskiego jako „niehistorycznego” nie jest wyjątkiem wśród współczesnych historyków ukraińskich[160]. Niehistoryczności nie można przy tym uważać za coś gorszego. Z wykazaniem dziejowej ciągłości na wzór Francji czy Anglii, bez wątpienia narodów historycznych, trudność miałoby wiele innych wspólnot narodowych takich jak Czesi, Słowacy, a nawet Niemcy. Czesi odwoływali się do średniowiecza i Przemyślidów oraz husytów, przeskakując w przeszłość ponad kilkoma wiekami braku czeskiej państwowości. Słowacy dokonywali jeszcze bardziej karkołomnego skoku w przeszłość – do Wielkich Moraw.

Najbardziej jaskrawym przykładem nieciągłości są Niemcy. Między średniowiecznym Świętym Cesarstwem Rzymskim (Pierwsza Rzesza Niemiecka, zlikwidowana przez Napoleona Bonapartego, ale de facto co najmniej od czasów Marcina Lutra nieistniejąca jako jednolita wspólnota polityczna) a cesarstwem powstałym pod dyktando Prus w 1870 roku są cztery wieki „nieciągłości”. Historię Niemiec, którą znamy i traktujemy jako kanon, spisano w drugiej połowie XIX wieku. Była ona owocem zwycięskiej wojny Prus z Francją[161].

Na tym tle ukraińska „niehistoryczność” nie jest więc czymś wyjątkowym. O ile też „ahistoryczność” powodowana jest brakiem ciągłej historii państwowo-politycznej, o tyle wraz z uzyskaniem niezależnej państwowości narodowe dzieje odzyskują ciągłość, jak formułuje to Łysiak-Rudnycki, „w retrospekcji”. Dzięki niepodległości dokonuje się cud – nazwijmy to w nieco poetycki sposób – że niehistoryczny naród zyskuje ciągłość dziejów w oczach własnych (o to łatwiej) i w cudzych (co często trwa nieco dłużej). Posiadając własne państwo, pisze się historię związanego z nim terytorium na użytek podręczników szkolnych i przewodników turystycznych. Jej istotne daty wyznaczają święta państwowe i głośno obchodzone rocznice. Tak zapisywaną historię nazwać wypada historią potoczną. Mówienie o „niehistoryczności” dla przeciętnego odbiorcy jest akademicką komplikacją, która nie bardzo go interesuje i nie musi interesować. Dzisiejsze potoczne rozumienie historii państw narodowych ma swoje źródło w myśli XIX wieku i w ówczesnych uproszczeniach, a nawet naiwności.

Trafnie ten stan rzeczy komentuje jeden z najwybitniejszych myślicieli Paul Ricoeur w tekście Czas i opowieść:

O ile pojęcie pamięci zbiorowej powinno być uznane za pojęcie kłopotliwe, pozbawione wszelkiej oczywistości, o tyle jego odrzucenie zapowiadałoby w końcu samobójstwo historii.

Pamięć zbiorowa, o której pisze Ricoeur, to nic innego jak właśnie owa potoczna opowieść o przeszłości, w której ma ona swoją ciągłość. Ukraina, uzyskując niepodległość w roku 1991, skomplikowaną „niehistoryczność” przetworzyła w retrospekcji w pamięć zbiorową państwa z własną historią.

Ukraińcy byli „niehistorycznym” narodem nie tylko dlatego, że brak im ciągłości państwowej. Nie mniej ważne było to, że o ich historii opowiadali inni, zawłaszczając tę historię dla siebie. Byli to przede wszystkim Rosjanie, trzeba jednak powiedzieć, że również po trosze my, Polacy. Historia Ukrainy była też tak skomplikowana, że łatwo było się w niej pogubić. Istotnie, przejście od średniowiecznej Rusi do Kozaków, a od Kozaków do ukraińskiego XIX wieku wymaga wielu wyjaśnień i niemal studiów. Łatwo się w tym pogubić, uznać, że jedno ma mało wspólnego z drugim, i dojść do wniosku, że nie wiadomo skąd właściwie ci Ukraińcy się wzięli.

Skoro jednak Ukraina jest niepodległym państwem i sama opowiada swoją historię, to sytuacja do pewnego stopnia się upraszcza. Nie trzeba przede wszystkim zawierzyć temu, co ktoś mówi sam o sobie. Podobnie jak w wypadku Niemiec. Godzimy się przecież z tym, że istnieje pewna kanoniczna i potoczna (można by też powiedzieć „szkolna”) historia Niemiec.

Jaka jest więc owa potoczna i szkolna historia Ukrainy?

Ukrainie dała początek średniowieczna Ruś. Państwo rozpadło się wskutek najazdu Mongołów. Jego terytorium zajęli następnie Litwini, a po nich Polacy-katolicy. Ukraińcy byli jednak prawosławni. Wybuchło wielkie powstanie, Ukraina zyskała państwowość o nazwie Hetmanat. Ten, wciśnięty jednak między Polskę i Rosję, nie mógł utrzymać pełnej niepodległości. Dostał się pod wpływy rosyjskie, skądinąd razem z Polską. Ukraińcy jednak nigdy nie utracili poczucia własnej kultury i tożsamości. W XIX wieku doszło do przebudzenia narodowego, które skończyło się rewolucją na koniec pierwszej wojny światowej. Niezależna państwowość się nie utrzymała, ale Rosja sowiecka zmuszona została do wielkich ustępstw wobec Ukrainy, aby utrzymać ją we własnych granicach. Wraz z osłabieniem Rosji Ukraińcy wybili się na niepodległość w roku 1991.

Oto dzieje Ukrainy zapisane za pomocą mniej niż tysiąca słów. Jeśli za taką opowieścią stoi niepodległe państwo, taka opowieść będzie powszechnie akceptowana z wyjątkiem tych, którzy czują się nią zagrożeni. Wszystkie historie państw narodowych dają się w podobny sposób streścić i w gruncie rzeczy poprzez taki właśnie szkolny kanon prezentują się swoim bliższym i dalszym sąsiadom.

Od 30 lat również Ukraina ma swój szkolny kanon. Ma też wspaniałych historyków, którzy znają meandry (doprawdy niezwykłe) ukraińskiej historii i przywołują kategorię „niehistoryczności”. Wymieniłem już nazwiska warte zapamiętania – Orest Subtelny, Serhij Płochij (Serhii Plokhy), Jarosław Hrycak, Serhij Jekelczyk (Serhy Yekelchyk), Roman Szporluk. Są to uczeni związani w dużej części z powstałym w 1973 roku Instytutem Studiów Ukraińskich przy Uniwersytecie Harvarda. Od roku 1991 wielu z nich wykłada na ukraińskich uczelniach.

Opuśćmy jednak teraz atmosferę sali wykładowej i biblioteki. Historii doświadczamy też w życiu codziennym, natrafiając bez przerwy na jej odciski i ślady. Proponuję spotkanie z ludźmi, których poznałem, którzy historią własnego kraju żyją, ale nie zaliczają się do elitarnego grona uczonych, a także z miejscami, bez których pamięć społeczna Ukrainy nie mogłaby się obyć.

Na wzgórzach kijowskiego Akropolu

Czteromilionowy Kijów, położony na wysokim brzegu Dniepru, z jego wspaniałymi zabytkami z wczesnego średniowiecza, jest jednym z bardziej imponujących miast Europy i trudno zakwestionować, że ta dzisiejsza stolica Ukrainy była kiedyś stolicą Rusi, po Rzymie i Paryżu na mapie Europy z IX wieku największym miastem na kontynencie.

Witaj, wymarzony, złotoszczytny

Na zamglonych wzgórzach! [...]

Dawno w przeszłości dni twojej sławy

I płacze dzwonów wielodźwięczna miedź.

Te słowa poety Mykoły Zerowa, z wiersza Kijów z lewego brzegu brzmią niemal jak echo opisu sprzed tysiąca lat, ze Słowa o zakonie i łasce metropolity Hilariona:

Spójrz na kwitnące cerkwie

Spójrz na miasto, które lśni i błyszczy

I ujrzawszy to uciesz się i rozwesel.

Wystarczy spacer po tym mieście, by nabrać szacunku dla jego zabytków i dziejów.

Najpierw wypada się zatrzymać przy pomniku Kija i jego dwóch braci, Sczeka i Chorywa, oraz ich siostry Łybedzi na placu Niepodległości. Nawet jeśli Kij jest postacią legendarną, to i tak, chcąc sięgnąć do początków tej średniowiecznej metropolii, trzeba zacząć od końca V wieku. Kijów był już w tamtym czasie faktorią handlową między Skandynawią i Bizancjum. W jaskiniach wydrążonych w naddnieprzańskich stokach, gdzie później osiedlili się mnisi – tak jak w Ławrze Peczerskiej (nazwa pochodzi od słowa pieczara) – były pierwotnie składy i magazyny Wikingów, kupców i rabusiów.

Początki chrześcijaństwa na Rusi związane są z legendą św. Andrzeja Protokletosa (pierwszego powołanego), jednego z dwunastu apostołów. Miał on dotrzeć do Kijowa i postawić krzyż na wzgórzu, gdzie dziś stoi wyniosła cerkiew pod jego wezwaniem. Symbolicznego znaczenia tej legendy nie należy lekceważyć, choć jest wątpliwie, by apostoł dotarł do Kijowa[162]. Nie było jednak stąd tak daleko do wybrzeża Morza Czarnego, gdzie chrześcijaństwo docierało już w I wieku.

Askold i Dir, władcy Kijowa z IX wieku, to już postacie historyczne dobrze potwierdzone. Są domniemania, że mieli żywe związki z chrześcijaństwem. Z całą pewnością chrzest przyjęła księżna Olga (923–969), na długo przed „oficjalnym” chrztem Rusi w roku 988. Pomnik Olgi stoi w centrum miasta – zniszczony przez bolszewików i odtworzony w roku 1996.

Okres świetności Kijowa przypada na czasy Włodzimierza Wielkiego i Jarosława Mądrego. Miasto liczyło około 50 tysięcy mieszkańców, co na tle innych ośrodków ówczesnej Europy czyniło je wielką metropolią. Cieszyło się wspaniałą architekturą, która w części przetrwała jako dziedzictwo europejskiego średniowiecza. Kijów z Soborem Mądrości Bożej, cerkwią św. Andrzeja, ruinami Cerkwi Dziesięcinnej, wreszcie z podziemnymi klasztorami Ławry Peczerskiej zasługuje na miano Akropolu średniowiecznej Rusi.

Był również ważnym centrum intelektualnym. Wraz z chrześcijaństwem napływali do niego grecko-bizantyńscy uczeni mnisi. Przybywało więc książek. Były one przepisywane, robiono z nich obszerne wypisy, komentowano, co stawało się zaczynem własnych rozważań i twórczości. Kijów i Ławra Peczerska to w wiekach od XI do XII niezwykłe środowisko filozofów kniżników (oddanych książkom), które promieniowało na całą Ruś. Tak opisuje ich badaczka Justyna Kroczak:

Kniżnicy-filozofowie-mędrcy stanowili elitę intelektualną, stale gromadzili wiedzę i jednocześnie przekazywali ją innym. Zasługują na miano nauczycieli mądrości praktycznej i dobrego życia, w którym króluje rozumność, łagodność, bogobojność i pokora. Rozumność ma tu sens nie tylko rozsądku i intuicji moralnej, ale również oczytania[163].

Znane są niektóre postacie tamtej doby, jak Antoni Pieczerski, założyciel Ławry, Teodozjusz, autor m.in. O wojennej i zakonnej służbie, czy przywołany już metropolita Hilarion. Wybitnym osiągnięciem tego kręgu uczonych jest monumentalna Powieść minionych lat, nieodzowne źródło do dziejów wschodnioeuropejskiego średniowiecza.

Zadziwia ich fascynacja życiem intelektualnym – jak na tamte czasy obecna w niewielu miejscach Europy – i ich przekonanie, że wiary nie można odłączyć od rozumu – myśl, która w tym samym czasie przebijała się na Zachodzie u filozofów takich jak Jan Szkot Eriugena, Piotr Abelard czy Anzelm z Canterbury. Jakże aktualna może się dzisiaj wydać myśl jednego z filozofów kniżników z XI wieku:

Tak, jak nie da się statku zrobić bez gwoździ, tak prawego człowieka bez czytania książek [...]. Doskonałością woja jest uzbrojenie, statku – żagle, człowieka prawego czytanie książek[164].

Do dziś też aktualna wydaje się i ta sentencja:

Nierozumność, a nie wiatry i burze, niszczą twierdze.

Twórczość kniżników stała się dziś przedmiotem intensywnych studiów ukraińskich historyków, wcześniej była przedmiotem niemal wyłącznie studiów rosyjskich.

Trzeba oddać historykom rosyjskim, że jako pierwsi rozpoczęli badania nad średniowieczną Rusią już w połowie XIX wieku. Nic w tym dziwnego, jeśli weźmie się pod uwagę, że stało za tym carskie imperium. Dało to impuls idei „świętej Rusi” i mistycznym obrazom pradawnej przeszłości, co dotychczas pokutuje w rosyjskiej świadomości.

Dzisiaj te studia prowadzą ukraińscy historycy w duchu studiów nad europejskim średniowieczem.

Zachar Berkut i król Daniel Halicki

Ukraińska „niehistoryczność” związana jest przede wszystkim z katastrofą, którą dla średniowiecznej Rusi-Ukrainy był najazd mongolski w połowie XIII wieku[165]. Dziejowa ciągłość zdaje się gubić.

„Ciągłość” (już wiemy, jak względne jest to pojęcie) odnaleźć jednak można w „retrospekcji”, o jakiej pisze Łysiak-Rudnycki, po trosze we Lwowie i Księstwie Halicko-Włodzimierskim. Było ono częścią dawnej Rusi i jednym z produktów rozdrobnienia feudalnego. Jego władcy pochodzili z dynastii Rurykowiczów. Księstwo Halicko-Włodzimierskie pozostaje samodzielnym państwem przez ponad 100 lat, a jego władca Daniel (1253–1264) sięga po koronę królewską.

Opowiadanie klasyka XIX-wiecznej ukraińskiej literatury Iwana Franki Zachar Berkut opisuje zacięty opór stawiany Mongołom w Karpatach. Utwór zestawić można z polskimi dziełami ku „pokrzepieniu serc”, gdzie początkowa porażka przeobraża się w zwycięstwo, dzięki przezwyciężeniu sporów, solidarności i wspólnemu działaniu. Opowiadanie Franki należy do typowej twórczości ruchów narodotwórczych, które malowały dzieje narodowe jako nieprzerwane od ich średniowiecznych początków aż po współczesność. Opowiadanie ma też jeszcze jedną głębszą wymowę. Gdy niemal cała dawna Ruś uległa Mongołom, obronił się jedynie jej zachodni skrawek. Tu więc też zachowała się jej istota, nić ciągłości. Moskwa Mongołom uległa. Dla ukraińskich uczniów – tych ze Lwowa, Kijowa czy też Charkowa lub Sum – Zachar Berkut to dzisiaj obowiązkowa lektura szkolna.

Hałyczyna i Daniel w historii kanonicznej i potocznej są niczym pomost między średniowieczną Rusią a dalszą historią Ukrainy związaną z Kozaczyzną. Należy jednak zwrócić uwagę, że z Rusią Kijowską wiąże ten region Ukrainy nie tylko Daniel ze swoim pochodzeniem od Włodzimierza. Jest nim też miejsce urodzenia tego władcy, które leży na Wołyniu, i są nim okolice miasta Włodzimierz[166].

Księstwo Halicko-Włodzimierskie trwała ponad 100 lat, by w połowie XIV wieku przejść pod panowanie Kazimierza Wielkiego[167]. Lwów długo pozostawał miastem o przewadze żywiołu ruskiego. Tamtejsze zrzeszające mieszczan bractwa cerkiewne odgrywały ważną rolę w podtrzymywaniu prawosławia, pielęgnując poczucie przynależności do dawnej Rusi. Jest więc o czym opowiadać komuś, kto czuje się Ukraińcem.

Pomnik króla Daniela stoi na placu Halickim od 2001 roku. Ukraińcy nie byli w wieku XIX zwycięzcami, więc nie mogli postawić pomnika swemu władcy.

Chcąc umówić się na spotkanie we Lwowie, starczy powiedzieć „przy koniu”. Każdy lwowianin wie, gdzie ma się pojawić. Pomnik jest konny, jak na króla przystało.

Wielkie księstwo nie tylko litewskie

Udajmy się teraz na chwilę do Łucka, do wspaniałego zamku Lubarta. Twórca tej budowli, do dzisiaj imponującej rozmachem, był Litwinem z rodu Giedyminowiczów. Z pozoru więc zamek i Lubart nie bardzo pasują do historii Ukrainy. W 1429 roku odbył się w Łucku wielki zjazd monarchów europejskich. Wzięła w nim udział większość władców wschodniej i środkowej Europy razem z przyszłym cesarzem Zygmuntem Luksemburskim (dla nich Łuck nie leżał aż tak daleko i nie wydawał się tak egzotyczny, jak dla niektórych w okresie zimnej wojny). Celem zjazdu było przygotowanie wyprawy krzyżowej przeciw Turkom. Nic z tego jednak nie wyszło. Mimo braku praktycznych politycznych następstw była to impreza – jeśli mogę sobie pozwolić na kolokwializm – wyjątkowa. Każdy, kto będzie zwiedzać Łuck, obowiązkowo usłyszy o zjeździe monarchów.

Dlaczego jednak w Łucku byli Litwini?

Mongołowie, którzy z nagła pojawili się w połowie XIII wieku, zaczęli się z czasem cofać. Wreszcie obszar ich panowania ograniczył się do Krymu i terenów wokół niego. Na pozostawianą przez nich polityczną pustkę wkraczało wojownicze Wielkie Księstwo Litewskie. Księstwo Kijowskie, którego Mongołowie nie zlikwidowali, zagarnęli Litwini. W 1362 roku znalazło się w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1472 roku Księstwo Kijowskie przemianowano na województwo kijowskie, co było świadectwem narastających już wpływów polskich. Nieprzerwanie jednak Kijów pozostawał prawosławną metropolią[168].

Wielkie Księstwo Litewskie było państwem szczególnym jak na tamtą epokę. Jego władcy pozostawali poganami (co być może czyniło ich bardziej wojowniczymi, ale nie obdarzało szczególnie rozwiniętą kulturą), wkraczali zaś na tereny ruskie i prawosławne. Najazd mongolski pozostawił kulturę tych ziem w dużym stopniu nienaruszoną (Mongołowie wbrew swojej złej sławie byli w sprawach religijnych tolerancyjni). Litwa panowała nad Rusią, Ruś miała jednak nad Litwą przewagę kultury i długiej tradycji. Kancelaria Wielkiego Księstwa Litewskiego posługiwała się językiem staro-cerkiewno-słowiańskim, który w swoich lokalnych odmianach, wchłaniając mowę potoczną, ewoluował w kierunku języków białoruskiego i ukraińskiego. Okres panowania litewskiego nie naruszał struktur kościelnych ani też nie był związany z jakimkolwiek obcym kulturze ruskiej naciskiem kulturowym. Potężne rody ruskie, takie jak Ostrogscy czy Zasławscy, przetrwały najazd mongolski i zachowały swoją pozycję pod panowaniem litewskim.

Historyk ukraiński Wołodymyr Antonowicz uważał Wielkie Księstwo Litewskie za państwo w istocie podzielone na swoją północną i południową część, niezdolne do scalenia i wchłonięcia żywiołu rusko-ukraińskiego na południu. W tym upatrywał również przyczyn upadku tego państwa, związanego, jego zdaniem, z unią lubelską, gdy Wielkie Księstwo Litewskie oddało większość swych ziem Koronie.

Wielkie Księstwo Litewskie nie wchłonęło Rusi-Ukrainy. Współczesna Ukraina opowiada o historii swoich ziem i zjazd w Łucku staje się częścią jej dziejów. Nie jest to bynajmniej uzurpacja. Wielkie Księstwo Litewskie było nie tylko litewskie, a miejsce urodzenia Włodzimierza Wielkiego leży tylko 90 kilometrów od Łucka, a Ostróg, siedziba rodu Ostrogskich, odległy jest jedynie o 120 kilometrów. Historia to czas i terytorium.

Można więc sobie wyobrazić z dużym prawdopodobieństwem, że w 2029 roku obchodzona będzie okrągła – sześćsetna – rocznica zjazdu z udziałem co najmniej kilku już nie monarchów, ale prezydentów, ministrów kultury i spraw zagranicznych. Choć Łuck w 1429 roku był częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego, uroczystości rocznicowe z pewnością organizowane będą przez Ukraińców z tego prostego powodu, że Łuck leży w dzisiejszej Ukrainie. Jeśli zaś ukraiński gospodarz tego zjazdu wspomni o dawnej Rusi i początkach ukraińskiej państwowości, będzie miał do tego prawo, bo przed Lubartem i Giedyminem była tu dawna Ruś, a, jak wspomniałem, miejsce urodzenia Włodzimierza Wielkiego to zaledwie godzina drogi od Łucka. Niewykluczone, że w programie zjazdu znajdzie się wycieczka do tego miejsca.

Sahajdaczny, Chmielnicki i Mazepa

Jeszcze w latach 90. Ostróg był zapyziałym miasteczkiem typowej sowieckiej prowincji. Resztki fortyfikacji i starych cmentarzy nie stanowiły dostatecznej atrakcji, by przyciągnąć tu ludzi ciekawych historycznych pamiątek. Przypominano jednak sobie, że w Ostrogu istniała kiedyś Akademia o wielkim znaczeniu, a miasto było siedzibą potężnego rodu Ostrogskich z Konstantym Ostrogskim, triumfatorem bitwy pod Orszą.

W pierwszej dekadzie XXI wieku, po kilkunastu latach starań, Akademia w Ostrogu, ze wspaniałą biblioteką ufundowaną, jak mi powiedziano, przez kanadyjską diasporę, stanowi jedną z wiodących ukraińskich uczelni. Oprowadzający po campusie przewodnik opowiada o Wasylu Ostrogskim, synu Konstantego, który Akademię ufundował w 1576 roku. Studiował tutaj, podkreśla, nie byle kto, bo między innymi przyszły hetman Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny, zdobywca Moskwy razem z Polakami. Tu puszcza do mnie oko. Angielski uczestnik jakiejś z tutejszych licznych konferencji, wyraźnie pod wrażeniem tak wiekowej historii, chce jednak wiedzieć, co się działo z uczelnią w okresie sowieckim. Przewodnik odpowiada, że uczelnia przez pewien czas nie istniała. Nie spieszę, by dopowiedzieć, że już po ćwierć wieku, w roku 1608, zamknęła podwoje. Uczelnia cieszy się dzisiaj odtworzoną, wspaniałą tradycją, a ja – przez krótki czas jej lojalny wykładowca – nie będę wyjaśniał Anglikowi, jak skomplikowaną historię ma Ukraina, oraz że ciągłość tradycji nie musi się opierać na nieustannym strzyżeniu trawników.

Centrum Ostrogu zostało odbudowane i średniowieczne fortyfikacje nie zarastają dziś burzanami. Studenci tej uczelni słuchają wykładów o sporach religijnych przełomu XVI i XVII wieku, robią skrzętnie notatki o głośnych uczestnikach ówczesnych debat, takich jak arcybiskup Melecjusz Smotrycki, też miejscowy absolwent. Dowiadują się, że uczelnia skupiała przez pewien czas znaczące osobowości, choćby protestanta Marcina Broniewskiego, przeciwnika unii brzeskiej, zwolennika współpracy prawosławnych z protestantami, zajmowano się tutaj kwestią jedności chrześcijaństwa i historii unii florenckiej, a także kwestią prymatu papieża. To jest ich uczelnia, z której tradycji są dumni. Też będą jej absolwentami.

Co do historycznego prestiżu z Akademią w Ostrogu może konkurować chyba tylko Akademia Mohylańska w Kijowie. Powstała w roku 1632. Kiedy zatrzymałem się przed jej renesansowym frontonem, młody człowiek, biorąc mnie za zagubionego turystę, zaczął uprzejmie objaśniać, że założyciel tej uczelni, Piotr Mohyła, to jeden z twórców religijnego odrodzenia prawosławia, który otwarcie reagował na prądy napływające z Zachodu. Nauczano tu – podkreśla – po łacinie, starogrecku, ale także po polsku. Kiedy wtrącam się stwierdzeniem, że profesorowie tej uczelni witali w 1648 roku w Kijowie Chmielnickiego, zdziwiony nieco moją znajomością faktów, stwierdza:

– Usiłowali dać tworzonej przez Chmielnickiego państwowości intelektualną podbudowę.

Ma rację. Kształtująca się państwowość Hetmanatu szukała legitymizacji, nawiązując między innymi do średniowiecznej Rusi poprzez tradycję kościelną[169]. Uczeni ówczesnej Mohylanki znali się na rzeczy.

– Kijów w okresie wojny narodowowyzwoleńczej odgrywał wielką rolę i byłby pewnie już wtedy stolicą państwa, Hetmanatu, gdyby sprawy potoczyły się inaczej.

Zaczyna się śmiać, kiedy mówię mu, że właśnie przyjechałem na jego uczelnię z wykładem.

– Kijów był zawsze w centrum wydarzeń naszej historii. To pan zapewne też wie, że naszą akademię kończył Iwan Mazepa.

Domyślam się, dlaczego to mówi, ale nie ma czasu na dalszą rozmowę. Jestem przekonany, że ten młody, sympatyczny człowiek, jak się później okazało student wydziału historycznego, który z całą pewnością słuchał wykładu o „niehistorycznych narodach” i zadano mu obowiązkową lekturę Łysiaka-Rudnyckiego, nie ma problemu z ciągłością ukraińskich dziejów. Termin „niehistoryczny naród”, który musiał sobie przyswoić, jest dla niego synonimem stwierdzenia „ta historia jest skomplikowana”.

Niezależnie od tego, jak ważna było wojna narodowowyzwoleńcza Chmielnickiego i jak uroczyście witano go w Kijowie, wydaje się, że większą od niego sympatią cieszy się powszechnie hetman Iwan Mazepa. Powód jest oczywisty. W Chmielnickim widzi się nie tylko wybitnego wodza, lecz także polityka, który podpisał nieszczęśliwą w skutkach dla Ukrainy ugodę perejasławską. Dziś usiłuje się go po trosze usprawiedliwiać. Ukraina miała wyraźną przewagę w rozwoju kulturalnym i cywilizacyjnym nad ówczesną Rosją, tak jak wcześniej nad Wielkim Księstwem Litewskim, więc trudno było Chmielnickiemu przewidzieć smutne konsekwencje własnego postępku. Mazepa usiłował to nadrobić. Tak brzmi opowieść, której słuchałem już w Baturynie.

W miasteczku zrównanym z ziemią przez Piotra I można zwiedzać wspaniałą fortecę, pośrodku której stoi niewielki budynek dawnej kozackiej kancelarii. Jedyna chyba tutaj pamiątka z dawnych czasów. Anegdota mówi, że prezydent Juszczenko zaprosił tu oligarchów i kiedy podano szampana, powiedział im, że jest to najdroższy szampan, jaki w życiu pili i pić będą, bowiem forteca w Baturynie, siedzibie Mazepy, ma być odbudowana, a oni wyłożyć mają na to fundusze. Nie ręczę za prawdziwość tej opowieści, ale wspaniała, całkiem nowa forteca stoi na tym samym miejscu, na którym stała w XVII wieku.

Mazepa podjął próbę wyrwania się z rąk Moskwy i stąd jego silna pozycja w dzisiejszej świadomości Ukraińców. Ważny jest nie tylko jako polityk. Był wybitnym mecenasem sztuki. Od jednego z moich przyjaciół (nawiasem mówiąc z formacji bliskiej pułku „Azow”) dostałem w prezencie obszerną, dwutomową, bogato ilustrowaną monografię poświęconą Mazepie, wydaną z okazji trzysta siedemdziesiątej rocznicy jego narodzin i trzechsetnej rocznicy śmierci, wynik pracy Ukraińskiej Akademii Nauk[170].

Dowiedziałem się z tej wspaniałej książki między innymi, że dystansując się od Moskwy, szukano początków Rusi-Ukrainy w Kaganacie Chazarskim, co było zabiegiem skądinąd podobnym do szukania przez szlachtę polską protoplastów wśród Sarmatów. Dodam, że będąc w Baturynie, odkryłem potwierdzenie legendy o kochliwym Mazepie. Będąc w podeszły wieku, pisał uwodzicielskie listy do wybranki swego serca – i robił to, co ciekawe, po polsku – których kopie można tutaj obejrzeć[171]. Podpisy nie wyjaśniały, czy i tym razem był kochankiem nieudanym[172].

Wysiłki Mazepy zmierzające do usamodzielnienia się, uniezależnienia od Moskwy w sojuszu ze Szwecją zakończyły się tragicznie bitwą połtawską (1709). To jednak nie umniejsza sympatii do niego, bowiem, choć z Moskwą pertraktował, na koniec z nią walczył i niczego nie podpisywał.

Barok w Izium

Epoka Mazepy przypadła na czas baroku. I w takim też stylu budowano liczne prawosławne cerkwie. Nie miały baniastych kopuł, które uważa się za charakterystyczne dla architektury prawosławia na Wschodzie. Budynek łatwo wziąć za świątynię katolicką, jakich wiele w centralnej Europie. Jedna z nich stoi w Charkowie. Znajomy miłośnik miasta oprowadza mnie po śródmieściu. Przechodząc koło budynku uniwersytetu, opowiada o ukraińskich kupcach, którzy uczelnię ufundowali. Przechodząc przez gigantyczny plac, przy którym znajduje się Derżprom, o którym już pisałem, z zadowoleniem opowiada o zwaleniu pomnika najpierw Stalina, a następnie Lenina.

– Rosjanie to mają u nas raczej pecha z tymi pomnikami. Jakoś długo nie mogą ustać.

Najważniejsze jednak, chce mi przekazać, jest to, że miasto powstało jako obóz kozacki. Aby tego dowieść, prowadzi mnie do fragmentu fortyfikacji, przy których stoi barokowa cerkiew. Zwiedzamy ją. Jest jednym z przykładów baroku nazywanego kozackim. Nazwa nie może dziwić. Tuż obok stoi cerkiew w neobizantyńskim stylu narzuconym architekturze kościelnej w Rosji od końca XVIII wieku.

– A co z tą cerkwią? – pytam.

– Trudno powiedzieć. Nie wiadomo, co z nią będzie – odpowiada obojętnie. Mamy jeszcze do obejrzenia kamienice ukraińskiego fin de siècle’u oraz pomnik Szewczenki, pod którym skrzyknięto się na wieść o próbie zajęcia miasta w 2014 roku, gdy trzeba było wyrzucić „zielonych ludzików”. Nie zajęli Rady Miejskiej, bo pomyli jej budynek z teatrem.

– Pewnie pierwszy raz byli w teatrze. – Śmieję się.

Charków ma swoją dawniejszą historię i tę całkiem najnowszą. W opowiadaniu mego przewodnika łączą się one w sposób nierozerwalny.

Kiedy pod koniec kwietnia przeczytałem komunikat ukraińskiego Sztabu Generalnego: „Rosjanie ściągają posiłki w rejon Izium”, też pomyślałem o baroku kozackim.

Izium to ważny węzeł komunikacyjny na samym wschodzie Ukrainy. Był to kiedyś również obóz kozacki, w którym, tak jak w Charkowie, wybudowano barokową cerkiew, oczywiście w stylu kozackim. Jest jedynie skromniejsza niż w stolicy Ukrainy Słobodzkiej.

Zwiedzałem ją kilka lat temu, jadąc w kierunku linii frontu. Kierowca, który zdecydował się na taką ze mną wyprawę, nie był historykiem. Jednak i on uważał, że przy cerkwi w Izium koniecznie trzeba się zatrzymać. Nieco bezrefleksyjnie powiedziałem mu, że według Polaków barok wyznacza granicę między katolicyzmem a prawosławiem. Spojrzał na mnie wyraźnie zaskoczony.

– Przecież pan widzi, że to prawosławna świątynia. W tym regionie nie ma kościołów katolickich.

– Chciałem raczej powiedzieć, że barok traktuje się jako wyznacznik granicy między Wschodem a Zachodem – poprawiłem się, dopuszczając się wcale nie tak małego kłamstwa, kto bowiem w Warszawie, w Krakowie czy we Wrocławiu słyszał o baroku kozackim?

W każdym razie wokół świątyni toczy się bitwa o wartości zachodniego świata z barbarzyńskim moskiewskim najazdem.

Panteon hetmanów

Czas jeszcze na chwilę przenieść się do Iwano-Frankiwska. Ośrodek patriotycznej kultury zorganizował tam wieczór pieśni Strzelców Siczowych. Bardzo przypominały mi one piosenki legionowe. Zostałem poproszony o powiedzenie kilku słów do zgromadzonej młodzieży. Stwierdziłem krótko, że podczas pierwszej wojny światowej Polacy i Ukraińcy razem walczyli o wolność. Przyjęto to z życzliwością jako oczywistość, choć przed ośrodkiem stało popiersie Bandery.

Salę zdobił długi rząd rycin. Był to poczet ukraińskich hetmanów, choć po ukraińsku należałoby powiedzieć „panteon”[173]. Ten „panteon” to narzędzie nauczania takie samo jak poczet królów polskich.

W panteonie, wzdłuż którego byłem oprowadzany, rozpoznaję hetmanów Sahadajdacznego (tego, co studiował w Ostrogu), jest oczywiście Chmielnicki (zrobiło na mnie wrażenie, że ma buławę dwa razy większą od wszystkich swoich kolegów). Rozpoznaję też Mazepę. Uprzejma dyrektorka centrum razem z nauczycielem, który przewodził grupie młodzieży, do której wygłosiłem polsko-ukraińskie patriotyczne przemówienie, zwracają mi uwagę na dalszych hetmanów. Nauczyciel, który okazuje się inicjatorem „panteonu”, opowiada, że wskazuje hetmana Filipa Orlika, autora konstytucji praw i wolności wojska zaporoskiego, napisanej w 1710 roku. Zawiera ona idee, które w wielu punktach pozostają w zgodzie z nadchodzącym europejskim oświeceniem. Podkreśla starania hetmana Piotra Doroszenki o niezależność Hetmanatu i szczególną uwagę zwraca na hetmana Wyhowskiego. To ostatnie wyraźnie ze względu na mnie, dodając z powagą, że gdyby nam – Ukraińcom i Polakom – z tą unią hadziacką się udało, to wszystko poszłoby inaczej. Przytakuję, mówiąc, że w Polsce unia hadziacka odbierana jest podobnie.

– Państwo kozackie – mówi mężczyzna i pokazuje ostatniego hetmana – zostało zlikwidowane w 1764 roku, to znaczy za ostatniego waszego króla – tu zwraca się do mnie.  – I nas, i was spotkało to samo.  – Rozumiemy się i patrzymy na siebie ze współczuciem.

Skoro on ma ten „panteon”, tak jak ja mam swój poczet królów, to gdzie w takim razie podziała się ukraińska niehistoryczność? – myślę sobie po cichu.

Kawa wiedeńska

Każdy Ukrainiec poczuwa się do bycia Kozakiem, tak zresztą jak niemal każdy Polak czuje się szlachcicem, mimo że co najmniej 90 procent z nas pochodzi od chłopów pańszczyźnianych. Różnica jedynie w tym, że Polak o swoim pochodzeniu często milczy, Ukrainiec natomiast jest ze swego kozackiego rodu dumny, a do miana Kozaka nie jest przywiązana jakakolwiek „przynależność klasowa”.

Domyślam się, że nauczyciel, którego poznałem, z równym zapałem jak o Hetmanacie i panteonie hetmanów opowiadał o Księstwie Halicko-Włodzimierskim. Ma ku temu oczywiste powody. Iwano-Frankiwsk leży na jego terenie. Miasto powstało dużo później, ale nie ma żadnych wątpliwości, że stąpając jego ulicami, deptakiem nazywanym Stumetrówką, stąpa się po terenie księstwa, a tym samym po terenie dawnej Rusi. Można by sobie wyobrazić, że przejechał tu kiedyś konno książę Daniel, chociaż Stumetrówki tu z pewnością nie było, tak jak nie było kawiarni o nazwie „Stanisławów”.

W Iwano-Frankiwsku nocowałem też w hotelu „Stanisławów” i codziennie chodziłem do kawiarni „Stanisławów”, bo tam mieli najlepsze pischingery. Podobno nacjonalistyczna partia Swoboda chciała przywrócić miastu tę dawną, z polskich czasów nazwę, ale to się nie udało, bo Iwan Franko wraz Tarasem Szewczenką i Łesią Ukrainką to wielka trójca ukraińskiej literatury. Można stąd domniemywać, że gdyby Stanisławów w sowieckich czasach przemianowano na przykład na Kaliningrad, pewnie byłby znów Stanisławowem.

Razem z grupą uczniów z ośrodka kultury patriotycznej porządkowałem park przy poważnie zniszczonym pałacu Potockich. Wyniósł się z niego, niedawno przed moim tutaj przyjazdem, szpital urządzony w czasach sowieckich. Mój znajomy nauczyciel, zdołaliśmy się już zaprzyjaźnić, z nie mniejszym zapałem jak o hetmanach opowiadał o Andrzeju Potockim, założycielu miasta, i jego synu Stanisławie, który zginął pod Wiedniem. Nie mogłem ukryć wrażenia, że być może uważa ich za Ukraińców, chociaż w żadnym wypadku bym tego nie powiedział. Przypominali mi się polscy studenci wrocławskiego uniwersytetu, którzy z dumą opowiadali, że studiują na uczelni, która wydała z siebie kilku noblistów.

W obu wypadkach nie ma nic dziwnego. Opowieści o przeszłości i postacie przynależą w tym samym stopniu do historii miejsc, co do historii narodu. Polscy studenci byli dumni z niemieckich i żydowskich uczonych, którzy studiowali w tych samych murach co oni. Dla mego ukraińskiego znajomego Andrzej Potocki jest przede wszystkim założycielem miasta, w którym ten człowiek mieszka, i narodowość magnata jest mu obojętna. W pewien sposób Potocki włącza się w ukraińską historię.

Sprawę przybliżyliśmy sobie, pijąc razem kawę, oczywiście wiedeńską, w kawiarni „Stanisławów”. Kawa była, rzecz jasna, wiedeńska, bo w całym regionie, od Lwowa począwszy, nie ma tu kawiarni bez kawy wiedeńskiej. Spijając z niej smaczną piankę, Andrij – przeszliśmy wreszcie na ty – oświadczył, że gdyby Stanisław Potocki nie zginął pod Wiedniem, to pewno on by sprowadził tutaj kawę, a nie Jerzy Kulczycki. Gdyby tak było, to Stanisławów, a nie Lwów, uchodziłby za pierwsze miasto, w którym serwowano by kawę. Pojąłem od razu, że jego spekulacja motywowana jest silnym lokalnym patriotyzmem. Wyraziłem jednak powątpiewanie, czy magnat Potocki miał głowę do interesu w rodzaju kawiarni. Wątek kawy na razie się urwał.

Podzieliłem się z Andrijem swoimi wątpliwościami związanymi z pojęciem ukraińskiej „niehistoryczności”.

– Istotnie, z tym jest problem w tej naszej historii. Wszystko strasznie jest poplątane. Zauważ jednak – dodał po namyśle – że Rosja z pewnością jest historyczna, od Rurykowiczów płynnie przeszli do Romanowów, a jednak co się u nich dzieje? Ciągłość państwową niby mają, czy jednak Stalin nadaje historii Rosji ciągłość i czy Putin nadaje się na następcę carów? – Po chwili milczenia dodaje: – Chyba tylko na następcę szefa ochrany.

Przyznałem mu rację. Nadmierne przywiązanie do własnej historyczności też stwarza kłopot. Niemców, gdy już ukonstytuowali się jako państwo, marzenia o dawnej Rzeszy sprowadziły na manowce, podobnie ma się dzisiaj z Rosją i Rosjan przywiązaniem do imperium.

Andrij powrócił jednak do problemu kawy wiedeńskiej, nie chcąc tak zupełnie ulegać lwowskiej ideologii o tamtejszym pierwszeństwie picia kawy. Kawę zawdzięczamy Janowi Sobieskiemu, bowiem to on jest autorem wiktorii wiedeńskiej. Andrij zaproponował więc wycieczkę do nieodległego Oleska, miejsca urodzenia Jana Sobieskiego.

Ruś i „ruskie pierogi”

Rosyjska napaść na Ukrainę wyeliminowała z menu wielu restauracji danie o nazwie ruskie pierogi. Wyrażał się w tym protest przeciw wszystkiemu, co rosyjskie. Działo się tak nie tylko w Polsce. W Niemczech, gdzie słowo „pierogen” kojarzone jest z Rosją, zdarzało się, że zastępowano je świeżo poznanym słowem „wareniki”.

Ta zrozumiała skądinąd reakcja świadczy o tym, jakie komplikacje kryje w sobie najbardziej nawet potoczne słownictwo. Ruskie pierogi kojarzone były z Rosją (w żarcie z czasów PRL-u, gdy klient prosił o ruskie pierogi, słyszał od sprzedawczyni, że nie ma co prosić, same przyszły). Innego przykładu dostarcza barszcz ukraiński serwowany w rosyjskich restauracjach, co było efektem nieuświadamianego kulinarnego imperializmu. Obecnie barszcz ukraiński znalazł się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO, co jeden z portali internetowych nazwał derusyfikacją barszczu[174].

Problem jednak nie tylko w kulinariach i obecne zamieszanie wokół ukraińskiego barszczu i ruskich pierogów nie jest zupełnie przypadkowe.

Pełne wieloznaczności nazewnictwo całego regionu wschodniej Europy (Rosja, Ruś, Wielka Ruś, Małoruś, Ukraina) czy słowa takie jak Ruski, Rusin rodziły i wciąż rodzą niemałe trudności. Słowo Ruś bardziej przypomina słowo Rosja niż Ukraina, stąd nie tylko ruskie pierogi kojarzą się z Rosją, ale też średniowieczna Ruś, mimo że jest ona przecież Rusią Kijowską, a nie Rusią Moskiewską. Na problemy z tym związane zwracają uwagę tacy wybitni znawcy problematyki ukraińskiej jak Austriak Andreas Kappeler czy Brytyjczyk Andrew Wilson. Nie chodzi bynajmniej o błędne stosowanie nazw czy ich mylenie. Poszczególne toponimy w gruncie rzeczy są uwikłane w dzieje regionu.

Dlaczego Ruś tak łatwo pomylić z Rosją, można wyjaśnić, odwołując się jedynie do zawiłości historycznych, które wcale nie są takie proste. Od końca XV wieku Księstwo Moskiewskie zaczęto nazywać grecką nazwą Rusi, czyli Rosją (nie zapominajmy, że sama nazwa Ruś jest pochodzenia skandynawskiego), co z czasem zaczęło wyrażać ambicje objęcia dziedzictwa po dawnej średniowiecznej Rusi.

Wciąż jednak w obiegu były nazwy Mała Ruś i Wielka Ruś. Miały one jednak zupełnie inne znaczenie niż dzisiaj skłonni bylibyśmy sądzić. Ich ówczesne znaczenie zrozumieć można przez analogię z terminami (mała) Grecja i Wielka Grecja. Jak wiadomo, Wielka Grecja to teren kolonizacji, obszar, dokąd docierała grecka kultura z „małej”, czyli właściwej Grecji. Mała Grecja to kolebka Wielkiej Grecji – wielkiego obszaru zarówno południowych wybrzeży Półwyspu Apenińskiego, Anatolii, jak i wybrzeży Morza Czarnego.

Podobnie Ruś pierwotnie oznaczała obszar średniowiecznej Rusi z centrum w Kijowie (inaczej Mała Ruś), a Wielka Ruś to szeroki obszar leżący na północny wschód, na który Kijów oddziaływał. Położona na północy Moskwa przynależała w tym znaczeniu do Wielkiej Rusi, na którą Mała Ruś miała przemożny kulturowy wpływ – w średniowieczu płynący z Południa, a w późniejszym okresie z Zachodu.

Sytuacja taka trwała do połowy XVII wieku, ponieważ kościelną metropolią pozostawał Kijów, będąc także centrum kształcenia duchowieństwa aż do czasów Piotra I. I dopiero on cerkiew kijowską podporządkował metropolii w Moskwie.

Ewolucja znaczenia terminów Mała Ruś i Wielka Ruś znakomicie oddaje zmianę stosunków politycznych w regionie na przełomie wieków XVIII i XIX. Od wieku XIX Wielka Ruś to już w powszechnym odbiorze nic innego jak Rosja, a Mała Ruś to terytorium dzisiejszej Ukrainy, nazywane Małorusią. Takie użycie pojęcia Małoruś eliminuje ze słownika geografii politycznej termin Ukraina (w tym samym czasie zachodnia część dzisiejszej Ukrainy nazywana była Galicją, co skądinąd nawiązywało do Rusi Halickiej). Takie nazewnictwo upowszechnili rosyjscy historycy od XIX wieku, wpajając je całej europejskiej opinii publicznej, co przetrwało też czasy Związku Sowieckiego.

Zgodnie z tą interpretacją Ukraińcy, czyli Małorusini, nie byli odrębną nacją, ale jedynie elementem etnicznym Rosji.

Ukraiński ruch narodowy w XIX wieku nie był w stanie przeciwstawić wyobrażeniu Rusi-Rosji własnej opowieści o Rusi-Ukrainie. Nie pozwalał na to brak własnej państwowości, a Kijów wyrósł na jedno z największych miast imperium (obok Petersburga, Moskwy i Odessy), stąd też opowieść o Rusi Kijowskiej sprzyjała narracji o Rusi-Rosji. Podobieństwo słów Rosja i Ruś powodowało, że wszystko, co ruskie, brane było za rosyjskie. Słowa te stawały się, zwłaszcza na Zachodzie, synonimami, jeśli w ogóle je rozróżniano.

Wraz z uzyskaniem niepodległości w 1991 roku Ukraińcy mogą już bez skrępowania opowiadać o własnej przeszłości.

Ruś moskiewska widziana z Kijowa

Aby poznać historię kraju, tę najbardziej potoczną (dla turystów) trzeba się również dowiedzieć, jak patrzy on na swoich sąsiadów. Jak postrzegają Ukraińcy Rzeczpospolitą, już wiemy[175]. Ukraińcy mają w wielu punktach różne od polskiego spojrzenie na wzajemne stosunki, to jednak Polska w najogólniejszym planie postrzegana jest jako pośrednik w przekazywaniu wartości zachodnich[176]. Obecna sytuacja i polsko-ukraińskie zbliżenie sprzyjają takiemu podejściu.

Rosja postrzegana jest, co szczególnie nie może dziwić teraz, przez pryzmat agresywnych zachowań[177]. Podobnie jest oczywiście z Rosją, która nie tyle opowiadała historię Ukrainy, ile, jak już wiemy, ją kradła, podważając prawo Ukrainy do samodzielności. Ukraińcy z tą kradzieżą nie chcą się pogodzić i opowiadają własną wersję dziejów Rosji[178].

Pierwsza wzmianka o Moskwie, wówczas grodzie bez wielkiego znaczenia, pochodzi z roku 1146. Jej założycielem był Jerzy Dołgoruki, w owym czasie książę suzdalski, który z Kijowem tyle miał wspólnego, że miasto splądrował oraz został otruty przez kijowskich bojarów. Pochodził istotnie z dynastii Rurykowiczów, tej samej co Włodzimierz Wielki, trzeba jednak dodać, że Rurykowiczami byli wszyscy władcy księstw średniowiecznej Rusi, podlegającej w XII wieku rozdrobnieniu feudalnemu. Minęło jeszcze pół wieku i Moskwa w 1213 roku awansowała na stolicę niewielkiego Księstwa Moskiewskiego, wciąż podporządkowanego Księstwu Włodzimiersko-Suzdalskiemu.

Dopiero w 1326 roku Moskwa, już po podboju Rusi przez Mongołów, stawszy się stolicą Księstwa Włodzimiersko-Suzdalskiego, wyrosła na poważniejsze centrum polityczne. Działo się to skądinąd z poręki Chana. Wszystko to rozgrywało się na północno-wschodnich krańcach Europy i skrawku północno-zachodniej Azji, dość daleko od serca historycznej, średniowiecznej Rusi.

W 1375 roku, po zwycięstwie na Kulikowym Polu, Moskwa uwolniła się od mongolskiej zależności, krępującej ją ponad półtora wieku. Przynależność władców księstwa do wymarłej gdzie indziej dynastii Rurykowiczów dawała powody do ambicji jednoczenia „ziem ruskich”. W 1432 roku Wasyl II Ślepy koronował się na „wielkiego kniazia Wszechrusi”.

Ważną rolę w historii państwowości moskiewskiej odegrało małżeństwo Iwana III Srogiego z Zoe Paleolog, córką bizantyńskiego cesarza. Zawarto je w 1472 roku, a więc już po upadku Bizancjum. Dla bizantyńskiej księżniczki i już starej panny szukano odpowiednio utytułowanego męża. I znaleziono go na krańcach ówczesnego cywilizowanego świata w osobie moskiewskiego cara. W tej sytuacji ambicją Zoe i jej dworu stało się nadanie możliwie dużego znaczenia miejscu, w którym się znalazła. Idea Trzeciego Rzymu bardzo dobrze temu służyła. Dzięki pomysłom Zoe Moskwa mogła się obwołać dziedzicem upadłego wschodniego cesarstwa, co dawało początek ideologii Trzeciego Rzymu.

Likwidacja Chanatu Kazańskiego w 1552 roku otworzyła Moskwie drogę na Wielki Step i do Azji, umożliwiając ekspansję na wschód i Syberię, będące źródłem surowców i dochodów[179].

Do Kijowa Rosja (nazywana wciąż Moskowią) dotarła dopiero w 1667 roku w wyniku rozejmu andruszowskiego, kończącego wojnę z Rzeczpospolitą. Piotr I (panujący w latach 1682–1721) twórca początków państwowej potęgi, nie był chyba bardzo zainteresowany Kijowem, skoro stolicą uczynił wybudowany przez siebie Sankt Petersburg.

Jak widać, opowieść o początkach państwowości rosyjskiej obywa się bez Kijowa i historia Rosji toczy się długo bez niego.

Dalej historia Rosji toczy się szlakiem rozwoju imperialnego i ekspansji na Zachód. Ta historia jest lepiej znana, niezależnie od tego, jak się ją ocenia. Rosja wyrasta na imperium kolonialne, którego specyfiką jest zwartość terytorialna. Staje się mocarstwem, które ponosi sromotną klęskę w pierwszej wojnie światowej, co związane jest z głębokim załamaniem społecznym. Do władzy dochodzą komuniści, rozpoczynając jednoosobową, krwawą dyktaturę Stalina. Druga wojna światowa przynosi Rosji triumf dzięki temu, że Moskwa jest sojusznikiem Zachodu. Imperium osiąga maksymalny zasięg terytorialny[180].

W pierwszym okresie rządów bolszewickich dokonywano radykalnej rewizji ideologii carskiej Rosji, krytykując carski kolonializm[181]. Szybko się z tego wycofano, powracając do wielkorosyjskiego imperializmu, pudrowanego komunistyczną ideologią. Sowiecko-rosyjskie elity nawykły do mapy, na której Ukraina była integralną częścią politycznego tworu z centrum w Moskwie. Kradzieży Rusi Kijowskiej dokonano po raz drugi.

Historia Rosji widziana z perspektywy Ukrainy z całą pewnością jest bez porównania bardziej obiektywna niż historia Ukrainy, którą usiłuje przedstawić światu Rosja.

Ukraińska wersja dziejów Rosji nie odbiega zresztą od całości historiografii światowej, choć uwzględnia ona i czyni częścią historii Rosji jej imperialną ideologię (niektórzy historycy tej ideologii ulegają). Ukraińcy są tego najzupełniej świadomi[182].

Istnieją też w Ukrainie czarne i świadomie negatywne obrazy Rosji[183]. Ta przedstawiana jest na nich jako mała ugrofińska grupa etniczna, zeslawizowana pod wpływem Rusi, która dostała się do niewoli tatarskiej i odziedziczyła po niej wszystkie najgorsze cechy. Rosja i Rosjanie, których cechują wszystkie schorzenia społeczne, na czele z alkoholizmem, mają duszę niewolników, którzy zawsze podlegać będą tyrańskiej władzy.

Obecna wojna powoduje, że trudno orzec, co jest w takim obrazie negatywnym stereotypem, a jakie jego elementy odpowiadają prawdzie. Nie może jednak dziwić, że Ukraińcy, którym Rosja odmawia prawa do samodzielności i których usiłuje unicestwić, zdobywali się jedynie na chłodny obiektywizm.

„Największa tragedia geopolityczna XX wieku”

Imperialna nostalgia

Wyłonienie się samodzielnej Ukrainy w 1991 roku było dla Rosjan szokiem. Jej niepodległość kwestionowała wkładaną im do głowy od pokoleń historię, wedle której Ukraińcy to „bratni naród”, a Rosjanie mieliby być tym starszym bratem.

Lata 1989–1991 zapoczątkowały ponowny po okresie 1917–1920 kryzys imperium, związany z utratą jednej trzeciej powierzchni (z 21 milionów kilometrów kwadratowych skurczyło się ono do 17 milionów). Najpoważniejsze ubytki, szczególnie bolesne, to Ukraina i Białoruś, ale także Kaukaz oraz Azja Środkowa. Imperium straciło niemal połowę ludności: zostało 140 milionów z uprzednich 270 milionów. Proporcjonalnie do tego zmniejszyła się gospodarka[184].

Jedyną zmianą, która mogła dać pozytywny impuls, był procentowy wzrost udziału ludności rosyjskiej – z 50 procent (jak było w Związku Radzieckim) do 80 procent.

Rosyjska ekspansja na Zachód, trwająca 336 lat (1653–1989), jak dość niepodziewanie się zaczęła, od politycznego błędu Chmielnickiego, tak jeszcze szybciej, niemal błyskawicznie, się skończyła. W roku 1991 Rosja powróciła w przybliżeniu, gdy chodzi o zachodnią granicę, do czasów sprzed Perejasławia.

Po dekadzie nieudanych reform, przy braku refleksji o tym, co się wydarzało, Moskwa stała się agresywna.

Agresja imperiów nie budzi wśród historyków zdziwienia. Wojnę trzeba prowadzić, aby je budować, aby je utrzymać i aby ich bronić, gdy upadają. Wedle tak ogólnego kryterium rosyjski przypadek upodabnia się do dziejów imperium osmańskiego, brytyjskiego czy francuskiego. Po okresie triumfów przychodzi agonia, w której finale jest wojna.

Imperium potrzebuje usprawiedliwień i legitymizacji dla swoich podbojów i dominacji. Kolonializm XIX wieku legitymizował się misją cywilizacyjną, przewagą europejskiej kultury czy rasistowskim argumentem o wyższości białego człowieka. W swoim wyobrażeniu kolonizatorzy zawsze mieli do czynienia z barbarzyńcami. Podbój miał być dobrodziejstwem. O przewadze decydowała jednak w istocie nie przewaga kulturowa, lecz siła militarna. Wojny kolonialne były często starciami nowoczesnej armii z wojownikami rodem ze średniowiecza.

Do połowy XX wieku polityczna mapa świata miała wyrazisty kształt. Ogromna część kontynentów zadrukowana była na niebiesko, jak zwyczajowo pokazywano w ówczesnych atlasach brytyjskie i francuskie dominia. Uzupełniał to jednolicie czerwony ogromny obszar Związku Sowieckiego, odziedziczony po carskiej Rosji. Tak to w każdym razie wyglądało w atlasie, który wielokrotnie oglądałem w dzieciństwie. Zbliżała się jednak epoka końca kolonializmu.

Jeśli chodzi o Francję, koniec imperium zapowiadała wojna w Indochinach i w Algierii, jeśli zaś o Wielką Brytanię, wiązało się to między innymi z kryzysem sueskim. W obu wypadkach rozpad, mimo wojennych epizodów, miał polityczny finał. Świat po drugiej wojnie się dekolonizował.

Rosja była wyjątkiem. Właśnie po 1945 roku rosyjsko-sowieckie imperium osiągnęło apogeum. Inaczej niż imperia francuskie i brytyjskie, to rosyjskie dysponowało zwartym terytorium.

W głośnym przemówieniu z kwietnia 2005 roku Putin nazwał rozpad Związku Sowieckiego największą tragedią geopolityczną XX wieku. Mógłby równie dobrze powiedzieć, że rozpad Związku Sowieckiego był największą katastrofą geopolityczną ostatnich trzech stuleci. Z rosyjskiego punktu widzenia byłyby to stwierdzenia równoważne.

Nostalgia za utraconą wielkością bywa skutecznym narzędziem politycznym. Stwierdzenie Putina o „największej katastrofie geopolitycznej XX wieku” odpowiadało zbiorowym nastrojom. W Rosji nie dokonano rozrachunku z przeszłością komunistyczną, potrzeby rozrachunku z przeszłością kolonialną nawet nie zauważono. Dekada Borysa Jelcyna (prezydenta Federacji Rosyjskiej w latach 1991–1999) przyniosła rozczarowanie demokracją, która stała się dla Rosjan synonimem niewypłacanych na czas wynagrodzeń i bałaganu, pogłębiając poczucie frustracji spowodowane upadkiem Związku Sowieckiego.

Rosyjska socjolożka o krytycznym i chłodnym spojrzeniu, Irina Glebowa, zauważa:

W świadomości społecznej dojrzewała pozytywna ocena własnej historii, ocena, która następnie stała się dominująca. „Samokrytykę historyczną”, która swoje apogeum przeżywała w latach 1987–1991, zastąpiła nostalgia. [...] Najbardziej znaczącą traumę dla Rosjan w XX w. stanowiło zanikanie aspiracji do miana światowego lidera i utrata supermocarstwowości[185].

Do nostalgii za sowieckim imperium dołącza tęsknota za jeszcze dawniejszymi carskimi czasami, tworząc dziwaczną mieszankę wyobrażeń historycznych.

„Utratę potencjału supermocarstwa szczególnie boleśnie przeżyła inteligencja” – pisze inny, nie mniej krytyczny socjolog Boris Dubin.

Grupy o wyższym statusie społecznym już w 1996 roku częściej niż inne wpisywały na listę „strat narodowych” poniesionych w czasach radzieckich „ideę monarchii”, „ducha arystokracji”, „honor oficerski”, „wiarę prawosławną”; natomiast na listę strat postradzieckich – „dumę ze swego dużego i potężnego kraju” oraz „przewodnią rolę na świecie, przywództwo światowe”. Zbliżenie stanowisk – właściwie we wszystkich aspektach – w kwestii oceny przeszłości (oraz teraźniejszości), dokonanej przez inteligentów i resztę społeczeństwa, w znacznym stopniu wynika z konieczności kompensacji strat[186].

Putin po objęciu władzy w roku 2000 korzystał z tych zbiorowych emocji i pobudzał potrzebę rewanżu.

Wysokie ceny ropy po roku 2000 pozwalały Kremlowi taką politykę i złudzenia finansować. Rosja utrzymywała się na szóstej pozycji na liście największych gospodarek świata, choć jedynie z trzema procentami światowego PKB (ponad pięć raz mniejsze od gospodarki USA, UE i Chin z osobna). Putin ustabilizował sytuację wewnętrzną, pensje i emerytury zaczęły być wypłacane regularnie. Dzięki wyraźnemu zwiększeniu się poziomu konsumpcji zyskiwał szerokie poparcie społeczne. Rosja żyła ropą i nostalgią.

Podsycano też poczucie zagrożenia ze strony świata zewnętrznego[187] i przekonywano, że doznane porażki są skutkiem międzynarodowego spisku[188].

Mowa Putina w lutym 2007 roku w Monachium zapowiadała, że Kreml zdecydował się na konfrontację z Zachodem.

Alternatywą dla krytycznej refleksji nad przeszłością, dla reform i dekolonizacji stał się neoimperializm. Jak stwierdziła Glebowa:

Istotę tego wyboru sprowadzić można do rezygnacji ze zmian i zwrócenie się „twarzą” do przeszłości[189].

Trudno orzec, czy Putin bardziej tęsknił za Rosją carską, czy za Związkiem Sowieckim. Z pewnością tęsknił za imperium.

Najprostsza odpowiedź na pytanie: „Dlaczego Rosja jest dziś tak agresywna?” brzmi więc: „Ponieważ wciąż chce być imperium, tęskni za dawną wielkością i żywi się nostalgią”.

Bez reform pozostawała jednak, jak złośliwie komentowano, stacją benzynową. Dochody z importu węglowodorów stanowiły (i stanowią do dzisiaj) lwią część dochodów państwa. Były to zarazem pieniądze niedostateczne dla zapewnienia stałego wzrostu i stabilnego dobrobytu. Wszelkie wahania koniunktury groziły władzy utratą popularności i niepokojami społecznymi. Dla podtrzymania legitymizacji władzy i imperialnych złudzeń zaczęto sięgać coraz bardziej otwarcie po niczym niekontrolowaną dyktaturę i wszczynać wojny. Lista napaści jest długa: Czeczenia, Gruzja, Krym, Donbas, Syria, Naddniestrze i kulminacja tego wszystkiego, Ukraina.

Istotne jest pytanie, w jakim stopniu było to wynikiem jakiegoś wielkiego planu, w jakim zaś efektem konwulsji upadającej światowej potęgi.

Dezinformacja, czyli wojna za grosze

Fabryka trolli kosztuje niewiele. Z ich pomocą chciano wprowadzić w świecie chaos, z którego jedynie Rosja miała wyjść obronną ręką i stać się na powrót światową potęgą[190].

Był to wybór niejako z konieczności. Gospodarka słabła, poszerzała się technologiczna luka między Rosją a Zachodem, rosła współzależność ekonomiczna w zglobalizowanym świecie, co dawało przewagę państwom bardziej zaawansowanym. Paradoksalnie nadzieję na realizację machiawelicznego, zdawałoby się, planu dawał zachodni wynalazek, jakim był internet. Broń jądrowa powstawała na zapleczu jako narzędzie apokaliptycznego szantażu.

Dezinformacja zawsze towarzyszyła wojnie. Rosja dokonała odkrycia, że wojnę można prowadzić z pomocą samej tylko dezinformacji, przynajmniej przez pewien czas. Polem walki stały się sieci społecznościowe[191]. Wynalazek internetu Kreml w błyskawicznym tempie adaptował do własnych celów. Po trosze przypominało to proroctwo Lenina: „Kapitaliści sprzedadzą nam sznur, na którym ich powiesimy”.

W głośnym wystąpieniu z 2013 roku szef sztabu sił zbrojnych Walerij Gierasimow mówił „o rosnącej roli działań niemilitarnych i środków dezintegracji wroga poprzez zabiegi propagandowe”[192]. Brzmi skomplikowanie, chodzi jednak o to, mówiąc wprost i bez ogródek, że przez dezinformację można wzmagać antagonizmy społeczne i przyprawiać o niemoc polityczne ośrodki decyzyjne, można mieć wpływ na kampanie wyborcze[193].

„Doktryna Gierasimowa” stała się w wielu komentarzach synonimem rosyjskiej doktryny wojennej[194].

Polska analityk Jolanta Darczewska stwierdza:

Rosyjscy autorzy pod pojęciem „wojna informacyjna” rozumieją oddziaływanie na masową świadomość w międzypaństwowej rywalizacji systemów cywilizacyjnych w przestrzeni informacyjnej. Niejako z definicji mieszają w ten sposób porządek militarny z pozamilitarnym, a technologiczny (cyberprzestrzeń) ze społecznym (przestrzeń informacyjna), bezpośrednio nawiązując przy tym do zimnej wojny i wojen psychologicznych między Wschodem a Zachodem[195].

Dezinformację łączył Kreml z tradycyjnymi środkami nacisku, takimi jak przekupstwo i korumpowanie polityków czy rozbudowa agentury wpływu, działającej równolegle z tradycyjnym wywiadem. Robi to wedle cynicznej zasady, że stado baranów przepędza z miejsca na miejsce zaledwie kilka głośno ujadających psów.

Rosyjskie służby starały się o sprawowanie pośredniej kontroli nad osobistościami życia publicznego, zarówno politykami, przedsiębiorcami, jak i politykami poprzez stypendia, nagrody i wspieranie ich ambicji (w żargonie FSB nazywa się to „kontrolą refleksyjną”). Świadomie, na pół świadomie lub na zasadzie „pożytecznych idiotów” głosić mają poglądy przydatne Kremlowi lub po prostu wyrażać dla Kremla i Putina demonstracyjną sympatię. Ciekawym przypadkiem są pod tym względem demonstracyjne „przyjaźnie” Putina z aktorami – Stevenem Seagalem czy Gérardem Depardieu.

Odnoszono na tej drodze sukcesy nie do pogardzenia, jak pozyskanie/przekupienie byłego kanclerza Niemiec Schrödera (a może zauroczono go wcześniej, gdy ten jeszcze sprawował urząd) czy też zneutralizowanie, jak się wydawało, Ameryki, przez wspomożenie wyboru Trumpa.

Moskwa wspierała wrogie demokracji populizmy mające z putinizmem wiele wspólnego. To, co głosili Victor Orbán, Marine Le Pen, Matteo Salvini, Alternatywa dla Niemiec, polska Konfederacja Wolność i Niepodległość czy Jarosław Kaczyński, a wreszcie Donald Trump[196] nie było w wielu punktach tak odległe od tego, co płynęło z Kremla.

Wydaje się też, że Putin – agent KGB działający w NRD i znający niemiecki jako jedyny język obcy – przypisywał Niemcom szczególną rolę w swoich planach. Znając NRD, uznał pewnie, że zna całe Niemcy i jest w stanie odnowić pakt Ribbentrop–Mołotow. Putin mógł mniemać, że za niemieckie pieniądze zdoła odbudować imperium, jednocześnie destabilizując Europę. Przemówienie kanclerza Scholza na samym początku wojny musiało być dla Putina poważnym ciosem.

Nie trzeba być jawnym zwolennikiem Moskwy, aby zarazić się populistycznym wirusem tak pokrewnym putinizmowi albo skusić się na rosyjski grosz wydawany hojnie przez Kreml na cele polityczne. Populizm łatwo mutował z ksenofobią, ultrakonserwatyzmem, cynicznym podejściem do świata polityki. Nawet zadeklarowany wróg Rosji może być z putinizmem za pan brat, gdy głosi, że demokracja Zachodu to „system” do odrzucenia, który trzeba zmienić w imię nieokreślonych obietnic. Wspomaga się w ten sposób mobilizację ludzi niezadowolonych, o różnych i rozbieżnych orientacjach politycznych – od antykapitalistycznych środowisk niekierowanych na zagadnienia równości społecznej po ultrakonserwatystów i fundamentalistów religijnych, broniących się przed przemianami obyczajowymi i sekularyzacją.

Istotną rolę przypisywał też Kreml szerzeniu odpowiednich wyobrażeń historycznych, o czym w tej książce pisałem już wielokrotnie, które miały uzasadniać bieżące działania polityczne (jak to, że Ukraina nie była nigdy prawdziwym państwem, korzystając z powszechnej niewiedzy na temat przeszłości i kultury Europy Wschodniej oraz stereotypów wmówionych przez Rosję Europie w wieku XIX).

Manipulowano ludźmi i słowami. Demokracja liberalna miała być demokracją pozorną i zepsutą (między innymi przez ruchy takie jak LGBT), a rosyjska miała być okej, czyli „suwerenna”, jak głosił kremlowski ideolog Władisław Surkow. To znęcanie się nad słowem demokracja miało na celu rozerwanie związku pojęcia demokracji z wolnością i ostatecznie z prawami człowieka. Pojęcie „suwerenności” ulegało obróbce nie tylko w tym wypadku. Międzynarodowa współpraca i organizacje takie jak UE miały ograniczać suwerenność poszczególnych państw. To wyobrażenie podejmowane było chętnie przez populistyczną prawicę w krajach UE, często zapatrzonej w Moskwę (i przez nią dofinansowywaną). „Demokracja suwerenna” miała zapewniać samodzielność a w gruncie rzeczy być dyktaturą niepodporządkowaną międzynarodowym normom.

Z problemów, które trawiły Zachód, czyniono apokaliptyczną zapowiedź jego upadku. Z tej globalnej katastrofy obronną ręką i zwycięsko wyjść miała jedynie Rosja.

Wojna dezinformacyjna prowadzona przez Putina była od samego początku „operacją specjalną”, w której każdą regułę i zasadę cywilizowanego świata depcze się i odrzuca.

Demokratycznym społeczeństwom trudno było pojąć, jak dalece i na jak wielką skalę można nadużyć zasady wolności słowa, i to przy wsparciu państwa, które chce kształtować ład światowy. Dostrzegano postępowanie Kremla, biorąc jednak poszczególne działania za anomalię, a nie istotę.

Dlaczego tak się działo?

Otwarte społeczeństwa żyją krytycznymi sporami, roztrząsając w nich własne słabości. Rosja usiłowała podłączyć się pod te debaty niczym pasożyt, który korzysta z zasobów atakowanego organizmu. Stąd dylematy powodowane przyspieszeniem cywilizacyjnym były przez nią wykorzystywane do głoszenia, że Zachód się wali, popada w dekadencję, traci tożsamość na skutek procesów migracyjnych, histeryzuje z powodu zmian klimatycznych, jest wewnętrznie skłócony itd. Realne problemy interpretowała w sposób pokraczny, mając na celu wzmożenie antagonizmów. Wykorzystywano skłonność ludzi nawykłych do konsensu, by szukali złotego środka między wulgarnym kłamstwem a prawdą, często subtelną i złożoną. Takie były przesłanie i metody wieloletniej wojny dezinformacyjnej i psychologicznej prowadzonej przez fabryki trolli, agentów wpływu i pożytecznych idiotów. Kłamstwo, dzięki pozorom prawdy, wydaje się często do przełknięcia.

Jak się wydawało, wojny Putina, daleko na peryferiach, nie mogły Zachodowi zagrażać bezpośrednio. Kto ceni spokój nade wszystko, dostrzeże bandytę dopiero wtedy, gdy zjawi się on w jego domu.

Nieświadomie Putinowi przychodzili też w sukurs ludzie zauroczeni wielkością Rosji lub chcący utrzymać równy dystans między Waszyngtonem a Moskwą. Zachwyceni rosyjskim baletem, ale nigdy nieodwiedzający rosyjskiej prowincji, mówiący o wielkości rosyjskiej literatury, a nieodczytujący ksenofobii u Dostojewskiego (i niedostrzegający tej Rosji, której obraz dają dzieła jej krytycznych twórców, jak Nikołaj Niekrasow, Warłam Szałamow czy Marina Cwietajewa).

Rosja wydawała się potęgą budzącą raz podziw, raz grozę. Putin, nawet wśród tych, którzy go nie znosili, uchodził za politycznego geniusza.

Niewątpliwe jest to, że Zachód dawał się Putinowi w najrozmaitszy sposób oszukiwać. Najpoważniejszą słabością po stronie Putina było jednak to, że uwierzył w swoją propagandę, „dekadencję” Zachodu i skuteczność własnej manipulacji.

Rosja jako „operacja specjalna” i Piotr I

Kiedyś kagebista i na zawsze kagebista, nie rozumiejąc za grosz, czym jest demokracja, uznawał za objaw słabości demokracji powolny sposób podejmowania decyzji, długo negocjowanych i opierających się na konsensie wielu partnerów. Dawało to Putinowi złudzenie, że jego machina propagandowa jest bronią nie do pokonania.

Amerykański politolog Mark Galeotti w książce We need to talk about Putin. How the West Gets Him Wrong metaforycznie widzi w Putinie judokę w przeciwstawieniu do szachisty. Ten ostatni planuje na wiele ruchów wprzód. Jest cierpliwy. Judoka działa szybko, odruchowo i impulsywnie. Skoro duszenie Zachodu dezinformacją okazało się nieskuteczne, nadeszła próba obalenia przeciwnika na matę.

Zachowanie Putina judoki dobrze ilustruje jego reakcja na wydarzenia z lat 2013 i 2014. Janukowycz, chcący podpisać umowę asocjacyjną z Unią Europejską, został w ostatniej chwili powstrzymany. Putin obalił go na matę. Była to też bezpośrednia przyczyna drugiego Majdanu. Warto jednak zadać sobie pytanie, co by było, gdyby Putin okazał się szachistą i zezwolił na podpis pod umową. Janukowycz był politykiem do cna skorumpowanym (jego syn w krótkim czasie dorobił się wielomiliardowej fortuny), a gospodarka ukraińska grzęzła w pogłębiającym się kryzysie. Umowa z Unią niczego by nie poprawiła. Janukowycz kradłby dalej, już unijne pieniądze, pchając kraj ku większemu kryzysowi. Bruksela byłaby rozczarowana, ale najbardziej byliby zawiedzeni sami Ukraińcy, że ich europejskie marzenie się nie spełnia. I Putin mógłby wtedy powiedzieć: „Macie, czego chcieliście. Czy nie lepiej trzymać się Rosji?”. Szach i mat.

Joe Biden i Wołodymyr Zełenski, jak większość polityków Zachodu, wydają się szachistami.

Sukcesy Putina judoki robiły wrażenie. Szachiści z Zachodu, jak się wydawało, zawsze zbyt długo myśleli nad własnymi posunięciami. Jednak Rosja, mimo tych sukcesów, nie zbliżała się do wyznaczonego sobie celu, jakim była odbudowa imperium, raczej się od niego oddalała. Często zwycięstwo taktyczne okazywało się porażką w planie strategicznym.

Wysokie ceny ropy i gazu na początku jego rządów były dla niego jak los wygrany na loterii. Dawało mu to dość pieniędzy na finansowanie politycznych ambicji, pozwalało zarazem nie przywiązywać specjalnej wagi do spraw gospodarczych. Wyobraźnia polityczna Putina nie wykraczała poza planowanie „operacji specjalnych”, o których uczą na szkoleniach w KGB.

Wojny w Czeczenii, choć ostatecznie „zwycięskie”, doprowadziły do władzy Kadyrowa i uczyniły ten kraj de facto obszarem opanowanym przez fundamentalistyczny islam, coś, czego Rosja w najwyższym stopniu winna się obawiać. Północny Kaukaz stał się regionem, który Rosja faktycznie przestała kontrolować.

Aneksja Krymu ściągnęła bolesne sankcje, co więcej, ostatecznie zerwane zostały liczne więzi, które wciąż jeszcze łączyły Ukrainę z Rosją. Zarazem cel interwencji w Ukrainie w 2014 roku, którym było powołanie tak zwanej Nowej Rosji, nie został zrealizowany, co ujawniało ograniczone możliwości działań Kremla.

Wspierany przez Kreml brexit wyprowadził Wielką Brytanię z Unii Europejskiej, ale Boris Johnson okazał się przywódcą tym bardziej zdecydowanym wobec agresji Kremla.

Manipulowanie przy wyborach amerykańskich w 2016 roku na rzecz Donalda Trumpa, który obiecywał porzucenie NATO, zmieniło się w głęboki konflikt z Waszyngtonem, gdy tylko do władzy doszedł Joe Biden. Przyjęto to w Moskwie jako nieprzyjemne zaskoczenie i odreagowywano, usiłując zrobić z Bidena niedołężnego, potykającego się na trapie do samolotu staruszka. Wycofanie się z Afganistanu chciano widzieć w Moskwie wyłącznie jako kompromitującą porażkę Ameryki, a nie przegrupowanie sił. Że Biden zdoła zintegrować Zachód, propagandziści Kremla zasłuchani we własne elukubracje, nie wierzyli.

Najpoważniejszym wyzwaniem wciąż też pozostawała Ukraina. „Operacja specjalna” w roku 2014 zakończyła się zdobyczami terytorialnymi (choć znacznie mniejszymi, niż planowano), a Ukraina weszła de facto w stan wojny z Rosją, co zmuszało ją do głębokiej restrukturyzacji armii (jak się okazało z pomocą NATO).

Kijów z trudem i mozolnie, ale nieustannie podążał ku Zachodowi. Wdrażane w Ukrainie reformy, pod kontrolą i audytem Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego, mogły przynieść dewastujący efekt dla Rosji. Przyjmowano kolejne reformy, w tym samorządową, wprowadzano prawodawstwo antykorupcyjne, regulacje handlu ziemią, a przede wszystkim kształtowała się opinia publiczna obdarzona wysokim instynktem demokratycznym. Otwierała się perspektywa gospodarczej przewagi Ukrainy nad kulejącą rosyjską ekonomią. Gdyby dochód na głowę w Ukrainie wyraźnie przewyższył ten osiągany w Rosji, coraz trudniej byłoby Moskwie utrzymać własne społeczeństwo w karbach. Starczy wyobrazić sobie dzień, w którym płaca w Kijowie okazałaby się bardziej atrakcyjna od oferty w Moskwie. Rosjanie i Ukraińcy nie są z pewnością bratnimi narodami, ale pozostają na tyle blisko (poprzez liczne związki rodzinne i językowe przenikanie), że wyższy poziom życia w Ukrainie musiałby mieć widoczny wpływ na atmosferę w Rosji.

Gdy chodzi o Zachód, Putin miał jeszcze czas. Mógł czekać na powrót Trumpa, stawiać na to, że zarażeni putinizmem Orbán czy Le Pen zdezorganizują Unię, że Niemcy za tani gaz sprzedadzą duszę. Ale w Ukrainie czas biegł na jego niekorzyść. Ukraińcy okazali się wyjątkowo oporni na wszystkie manipulacje Rosji. Za dobrze ją znali.

Dlatego po ckliwych sowieckich opowiastkach o Ukrainie jako bratnim narodzie oświadczono, że Ukraińcy to naziści. A nazistów można tylko zniszczyć. O ile aneksja Krymu i okupacja Donbasu były operacjami specjalnymi z pomocą wojny hybrydowej i zielonych ludzików, o tyle operacja specjalna rozpoczęta 24 lutego miała już być prawdziwą wojną, blitzkriegiem, który dezinformacja miała wspomóc.

I wtedy okazało się, że prawdziwej wojny nie wygrywa się propagandą, że liczy się siła gospodarki. Złudzeniem okazała się siła rosyjskiej armii. Niedożywiona, źle wyszkolona i marnie dowodzona ponosi ogromne straty zadawane przez państwo trzy razy mniejsze, które w oczach Putina nie miało dostatecznych podstaw do istnienia.

W mgnieniu oka ujawniła się przewaga gospodarcza Zachodu. Rosja, aspirująca do bycia superpotęgą, okazała się zależna od powiązań z gospodarką światową i linii zaopatrzeniowych, niezdolna do samodzielnej produkcji czołgów ani zapewnienia zaopatrzenia w papier toaletowy i cukier w supermarketach.

Zamiast triumfalnego wkroczenia do Kijowa (w rozbitych wozach pancernych odnajdywano paradne mundury), wbrew założeniu, że Zachód pójdzie na ugodę wedle zasady business as usual, Rosja liczy bolesne straty. Teraz trzeba chować zmarłych, ukrywać liczbę zabitych, a przede wszystkim uzupełniać szeregi zdziesiątkowanych pododdziałów. Do tego potrzebna byłaby mobilizacja, ale wtedy należałoby się publicznie przyznać, że coś poszło nie tak.

Brutalność, z jaką Kreml prowadzi prawdziwą wojnę, uniemożliwiała kłamstwo. Dezinformacja przestaje być skuteczna. Zza pleców Putina i Ławrowa wyziera twarz żołdaka strzelającego do cywilów i gwałcącego kobiety. Blednie urok Moskwy i Petersburga, przypominających miasta zachodnie, ukazując zubożałą prowincję, skąd rekrutuje się żołnierzy kradnących lodówki i zdziwionych toaletą w ukraińskich domach. Zarazem świat dowiaduje się o największej w świecie flotylli luksusowych jachtów oligarchów z Kremla.

Złudzeniem okazała się też „dekadencja” Zachodu, rzekomo pogrążonego w marazmie i niezdolnego do działania – wyobrażenie, w które Kreml przede wszystkim sam uwierzył i w którego upowszechnianie tyle inwestował.

Wojna z Ukrainą odsłoniła natomiast głęboko przeżarte korupcją państwo ujawniające się w nadzwyczaj niskim morale rosyjskiej armii. Na jaw wyszedł też nie mniej głęboki kryzys tożsamości rosyjskiej wyrażający się ucieczką dużej części młodszej generacji z warstwy średniej, tych lepiej wykształconych i przyzwyczajonych już do zachodnich standardów[197]. Należy zwrócić uwagę, że pobór rekruta dokonuje się nie spośród „patriotycznie” nastawionych Rosjan z Moskwy, Petersburga czy Tweru, ale ze zbiedniałej prowincji, spośród etnicznych mniejszości kuszonych nadzwyczaj jak na Rosję wysokimi zarobkami i perspektywami rabunku, na który zyskają zezwolenie. Traktowani są przez Putina z całym cynizmem jak „mięso armatnie”.

Rosji nie pozostało wiele poza ogromnym terytorium i arsenałem broni jądrowej. Uciekając od Zachodu, Rosja z nagła i bez przygotowania (każde posunięcie Putina ma charakter „operacji specjalnej”) kieruje się ku Azji, mimo że długoterminowym zagrożeniem są dla niej nie kraje Zachodu, lecz Chiny[198].

Na ogromnym terytorium kiełkują nierosyjskie procesy narodotwórcze. Są one powolne, jednak wzmacniane tendencjami demograficznymi: wzrostem procentowym rdzennej ludności i brakiem możliwości pełnej integracji gospodarczej na tak wielkim obszarze[199].

Putin może chciałby uchodzić za cara i Piotra Wielkiego, ale coraz bardziej przypomina Stalina. Sięga się bez osłonek do wzorców z epoki stalinizmu. Obecna wojna ma być jak „wojna ojczyźniana”, sowieckich flag i symboli jest coraz więcej, młodzież mają zrzeszać „Pionierzy”. Prawosławie z Cyrylem, gęsi krok kremlowskiej gwardii jak z carskiego dworu okazują się tylko postmodernistycznym dodatkiem.

Rosja coraz bardziej przypomina Związek Sowiecki, tylko że okrojony i w późnej fazie wojny w Afganistanie.

Być może to przede wszystkim stalinowski wzorzec tkwi w głowach ludzi na Kremlu. Wyobrażają sobie, że po początkowych porażkach, tak jak podczas „wojny ojczyźnianej”, kraj podniesie się i ruszy do wielkiego boju[200], a „ludzi u nas mnogo”, jak mawiał Stalin. Wedle tego autostereotypu Rosjanie są w stanie wiele znieść, jeść same kartofle, byle osiągnąć zwycięstwo. Takimi przynajmniej sami chcieliby się widzieć, ale też postrzegani są tak z zewnątrz i dlatego uchodzić mają za niezwyciężonych.

Dzisiejsza sytuacja nie przypomina jednak w niczym lat 1941––1945. Rosja sowiecka walczyła przeciw „faszystom” u boku aliantów. Jej początkową słabość przezwyciężyła dzięki amerykańskiej pomocy z Lend-Lease Act. Dziś pozostaje osamotniona (nawet jej demonstracyjnie przywoływani zwolennicy, Chińczycy, trzymają się w gruncie rzeczy na dystans). Rosja walczy z całym Zachodem, który ma gigantyczną przewagę technologiczną i gospodarczą (w proporcji co najmniej jeden do piętnastu)[201]. Pomoc rodem z Lend-Lease Act płynie do Ukrainy.

Podręczny słowniczek moskiewskiego propagandzisty

Rosyjski przewrotny intelektualista Wiktor Jerofiejew twierdzi, że Rosjanie nie mają rzetelnego obrazu własnych dziejów, ale jedynie zbiór bajek o własnej przeszłości[202]. Istotnie, to, co Rosja nazywa własną historią, stanowi przede wszystkim imperialną ideologię, zmienną w czasie i podporządkowaną bieżącym potrzebom politycznym.

Coś wzięte jest z epoki carów, coś z epoki komunizmu, a jeszcze coś jest czystym wynalazkiem Putina historyka. Takie zjawisko rosyjski politolog Jurij Piwowarow dostrzega już w czasach komunistycznych. Nazywa to:

nieuporządkowaną mieszanką, tworzącą nienaturalne na pierwszy rzut oka związki i sploty[203].

Liczba owych „splotów” po roku 1991 jedynie się zwielokrotniła, tworząc miszmasz pełen sprzeczności.

Koncepcja „ruskiego miru” nierozerwalnie związana z prawosławiem, stoi na antypodach dławiącego prawosławie Związku Radzieckiego, ale Putin mówi bez zająknięcia o największej katastrofie geopolitycznej XX wieku i modli się w cerkwi razem z patriarchą Cyrylem. Logiki w tym można się dopatrywać tylko takiej, że jeden i drugi to kagebiści.

Niebywałą zbitką jest formuła zawarta w konstytucji rosyjskiej o „wielonarodowym narodzie”, która znaczy tyle, że naród rosyjski jest wyjątkowy, a innych narodów jest wiele.

Ideologia-bajka pozwala dysponariuszom, by z jej pomocą podpierać (legitymizować) każde działanie. Jednego dnia można mówić o „bratnim narodzie”, a następnego dopuścić się ludobójstwa.

Czytelnik współczesnych rosyjskich tekstów politologicznych może być zaskoczony pseudonaukowymi odwołaniami do postmodernizmu[204] i teorii postprawdy[205]. Na koniec odnajduje już oryginalną rosyjską teorię, że można powiedzieć cokolwiek, jeśli tylko zachodzi potrzeba. Wiąże się to z podważaniem zaufania do wszystkich mediów[206], z wyjątkiem jednak tych, które są wyrazicielem kremlowskiej propagandy.

Współczesna rosyjska ideologia to zbiór sloganów, wyciąganych jak króliki z kapelusza przez kuglarzy takich jak Ławrow.

Poniżej niektóre z nich (slogany – nie króliki), ułożone w coś na kształt słownika, jednak nie w kolejności alfabetycznej, lecz według roli, jaką mogą one odgrywać dla nas pod względem zagrożeń, jakie ze sobą niosą, aż po najnowsze zadziwiające wynalazki moskiewskich propagandzistów.

Globalna smuta – „Smuta” to okres kryzysu państwowości rosyjskiej na przełomie wieków XVI i XVII. W publicystyce rosyjskiej niekiedy określa się nim lata 90. XX wieku. Dziś kremlowscy propagandziści mówią o „globalnej smucie”[207], czyli rozdarciu świata konfliktem kulturowym spowodowanym kryzysem demokracji zachodniej. Przezwyciężenie tej „globalnej smuty” ma być możliwe tylko poprzez upadek liberalnego Zachodu. Poglądy Kremla są w tym zakresie pokrewne przekonaniom takich głosicieli populizmu jak Steve Bannon, jeden z głównych doradców Trumpa[208].

Dekadencki Zachód – To trwały składnik rosyjskich wyobrażeń od XIX wieku, do czego przyczyniła się między innymi twórczość Fiodora Dostojewskiego. W Rosji komunistycznej uważano, że kapitalistyczny Zachód skazany jest na upadek. Głosząc tezę o dekadencji Zachodu, Rosja czyni się adwokatem ultrakonserwatywnych wartości i proponuje sojusz europejskiej ultraprawicy.

Elity – Rządzą dekadenckim i liberalnym Zachodem. Demokracja i wolność słowa na Zachodzie to tylko pozór, a prawdziwe mechanizmy władzy ukrywane są przed społeczeństwem.

Ruski mir – To koncepcja powołania rosyjskocentrycznego i pansłowiańskiego tworu mającego być alternatywą dla integracji europejskiej. Ruski mir sięga daleko poza granice obecnej państwowości rosyjskiej i można go na potrzeby polityczne odnajdywać wszędzie tam, gdzie obecny jest język rosyjski i choćby najskromniejsza rosyjska mniejszość.

Naród wielu narodów – Wydaje się to pojęciem sprzecznym wewnętrznie, niemniej jest to sformułowanie obecne w rosyjskiej konstytucji. Aby zrozumieć jego znaczenie i rolę, jaką odgrywa, trzeba zdać sobie sprawę, że maskuje ono rosyjski kolonializm. Narodów co prawda jest wiele, ale tylko jeden najważniejszy i panujący – rosyjski[209]. Naród wszystkich narodów tworzy też „ruski mir”.

Rosyjska cywilizacja – Hasło to ma przede wszystkim znaczyć tyle, że Rosja nie uważa się za część Zachodu i pragnie być czymś całkowicie od niego odmiennym. Należy zwrócić uwagę, że cywilizacja ma być rosyjska, ale też tworzy ją „naród wielu narodów”.

Bratnie (słowiańskie) narody – Ukraińcy i Białorusi to w wyobrażeniu Rosjan bratnie narody. Mają być bratnie, bowiem są słowiańskie, co ma być szczególnym pokrewieństwem także językowym[210]. Rosyjska koncepcja słowiańszczyzny zrodziła się w XIX wieku wraz z etnonacjonalizmem, ostatecznie stając się braterstwem kata z ofiarą. Polacy, choć Słowianie, są tak rozumianej słowiańszczyzny zdrajcami.

Zbieranie ziem ruskich – To pojęcie z pozoru antykwaryczne, a jednak znajduje użytek i dzisiaj. Wchłonięcie terytorium Ukrainy-Kozaczyzny i ukraińskiego Hetmanatu, a następnie integracja wschodnich ziem dawnej Rzeczpospolitej było uzasadniane tą ideą. Pakt Ribbentrop–Mołotow był również jego realizacją, z perspektywy historycznej był kontrproduktywny. Próba odtworzenia Związku Radzieckiego jest w nowej odsłonie historycznej pokrewna wyobrażeniu zbierania „ziem ruskich”.

Trzeci Rzym i prawosławie – Po upadku Związku Sowieckiego usilnie starano się przywrócić pozycję rosyjskiego prawosławia. Zdawało się ono użytecznym, jeśli nie jedynym lepiszczem rozpadającego się imperium. Cerkiew moskiewska miała przewodzić światowemu prawosławiu, co przywoływało ideę Trzeciego Rzymu.

Eurazjatyzm – To stosunkowo późny produkt ideologii rosyjskiej. Jej twórcami byli biali emigranci po pierwszej wojnie światowej[211]. Poszukiwali specyfiki rosyjskiej tożsamości, zakwestionowanej, ich zdaniem, przez bolszewizm będący w ich oczach produktem zachodnim (patrz hasło: Dekadencki Zachód). Eurazjatyzm podtrzymywał obraz Wielkiej Rosji, całkowicie odrębnej od Zachodu (patrz hasło: Rosyjska cywilizacja)[212]. U niektórych wizjonerów kremlowskiej propagandy Eurazja rozciąga się od Władywostoku aż po Lizbonę.

Geopolityka i „bonus mapy” – Rosja z 17 milionami kilometrów kwadratowych powierzchni jest największym państwem świata. Terytorium Rosji robi na mapie wrażenie jeszcze większe dzięki odwzorowaniu Merkatora (odwzorowanie planety na płaszczyźnie). W tym wypadku obszary położone bliżej biegunów zajmują o wiele więcej miejsca na mapie od obszarów położonych w pobliżu równika. Efekt ten pobudza wyobraźnię, a geopolityka to ulubiony termin rosyjskiej propagandy[213].

Faszyzm i nazizm – Faszysta to w propagandzie rosyjskiej synonim wroga. Dla Stalina kapitalizm prowadził do imperializmu, a imperializm do faszyzmu. Dlatego po drugiej wojnie światowej cały Zachód był faszystowski lub zmierzał do faszyzmu. Słowa nazizm (tzn. narodowy socjalizm) unikano, ponieważ nie chciano splamić słowa socjalizm. Trzecia Rzesza była więc faszystowska, a nie nazistowska. Słowo faszyzm weszło do użycia w debatach politycznych ostatnich dwóch dekad jako dezawuujące określenie populistycznej prawicy. Propaganda Kremla z chwilą wybuchu wojny z Ukrainą słowo faszyzm zastąpiła z dnia na dzień słowem nazizm. Ta zmiana może być spowodowana obecnym użyciem słowa faszyzm na Zachodzie – piętnującym sojuszników Kremla takich jak Le Pen, Orbán czy Salvini. Putin unika słowa faszyzm, by w nich nie uderzyć. Zarazem sprowadził zwłoki autora współczesnej wersji eurazjatyzmu, Władimira Iljina, wielbiciela Hitlera, do Rosji i złożył je uroczyście na jednym z moskiewskich cmentarzy[214].

Wielka wojna ojczyźniana i „nieśmiertelny pułk” – Dzień 9 maja obchodzi się jako święto zwycięstwa od czasów Leonida Breżniewa. Paradoksalnie im dalej od wojny, tym bardziej uroczystości obrastają w nowe rytuały. Jednym z nich jest „nieśmiertelny pułk” – marsze z rozdawanymi uczestnikom zdjęciami ofiar drugiej wojny światowej.

Wstążka św. Jerzego (gieorgijewska) – Order ten przypina się z okazji Dnia Zwycięstwa, ale można go też nosić na co dzień. Order ustanowiono w Rosji carskiej podczas wojny z Napoleonem w 1807 roku. Przywrócono go w 1992 roku. Od 2005 roku wstążkę uczyniono symbolem, który do pewnego stopnia zastąpił w rosyjskiej przestrzeni publicznej sowiecki sierp i młot (choć i ten symbol wciąż jest obecny).

Litera Z – Łacińska litera Z na rosyjskich czołgach biorących udział w agresji na Ukrainę stała się symbolem wojennej mobilizacji. Dlatego wstążkę gieorgijewską przypina się, układając ją w kształt litery Z. Litera ta kojarzona jest poza Rosją dość powszechnie ze swastyką.

Babcia Ania – Kobieta, która z sowiecką flagą miała rzekomo witać rosyjskich żołnierzy. W istocie, jak później ustalono, emerytka uczyniła to przez pomyłkę i wyznała, że się tego wstydzi. Na okupowanych terenach stawia się jednak jej figurę i maluje murale mające świadczyć o poparciu Ukraińców dla rosyjskiej inwazji. Pomnik taki stanął w Mariupolu[215].

Słownik imperium jest wyrazistym świadectwem kryzysu i rozpadu rosyjskiej tożsamości[216]. Uderza nadmiar wciąż rozwijanej pompatycznej symboliki. Można się w tym dopatrywać swoistego postmodernizmu à la russe (sprzyjającego postprawdzie), w którym w imię postprawdy dopuszcza się każde kłamstwa.

Ostatnie obchody Dnia Zwycięstwa w Moskwie, z marszem nieśmiertelnego pułku, literą Z, gieorgijewską wstążką w klapie Putina i obowiązkową defiladą wojskową lapidarnie podsumował prezydent Zełenski, „mówiąc o przyszłym podwójnym Dniu Zwycięstwa – nad Trzecią Rzeszą (w Ukrainie podkreśla się, jak wielki wkład miał w to zwycięstwo ukraiński żołnierz) i nad Rosją Putina”.

„A my naszą czerwoną kalinę – podniesiemy!”

Mapa świata bez apokalipsy

Rosja bez Ukrainy nie może istnieć jako imperium. Twierdził tak Zbigniew Brzeziński. Nic nie dowodzi tego lepiej niż obecna wojna Kremla z Kijowem. Putin za wszelką cenę usiłuje Ukrainy nie utracić, to zaś prowadzi do konfliktu z całym „kolektywnym Zachodem”. Dlatego też nie ma żadnej przesady w stwierdzeniu, że Ukraina ma dziś globalne znaczenie.

Najbardziej przerażający scenariusz przewiduje upadek świata demokracji liberalnej w tej wojnie oraz ludobójstwo dokonane przez Rosjan na Ukraińcach.

Nie może to być najpewniej konflikt trwający latami, tak jak wojna w Afganistanie, jest bowiem mało prawdopodobne, by obu stronom starczyło sił i zasobów na tak długotrwałe starcie.

Zamrożenia konfliktu na jakimś etapie też nie należy przewidywać. Oznaczałoby to przegraną z punktu widzenia obu stron, a żadna nie będzie się godzić na porażkę. Putin posunął się tak daleko w swojej wojennej retoryce, że byłoby to dla niego równoważne z przegraną.

Alternatywą dla upadku Zachodu jest tylko scenariusz ukraińskiego zwycięstwa. I jak zwycięstwo Kremla oraz upadek Zachodu zmieniłyby mapę świata, tak samo ukraińskie zwycięstwo nie będzie lokalnym triumfem militarnym, ale da efekty w skali globu.

Przewidywanie najgorszego może być wyrazem bezmyślnego katastrofizmu (bardzo częste zjawisko w mediach, w których złe wiadomości sprzedają się dużo lepiej od dobrych) albo też służyć za ostrzeżenie mające mobilizować do działania. Dążąc natomiast do zwycięstwa, trzeba też mieć scenariusz, jak może się ono dokonać i jak do niego doprowadzić. Takiego myślenia nie należy mylić z wishful thinking.

Jak więc i dlaczego Rosja może przegrać i jakie tego mogą być skutki? Jakie poważne argumenty i dane mogą za tym przemawiać?

Zacząć trzeba od tego, że już od dłuższego czasu przewiduje się zapaść Rosji i ewentualny rozpad ogromnego terytorium jej quasi-federacji. W roku 1991 rozpad Związku Sowieckiego był zaskakujący. Dominowała nadzieja, że fala demokratyzacji dotrze z Warszawy, Pragi i Kijowa do Moskwy z trudnymi do przewidzenia skutkami. Zamiast tego Rosja wraz z pozostałościami imperium pogrążyła się w latach 90. w chaosie. Po roku dwutysięcznym sytuacja się zmieniła. Pierwsze posunięcia Putina konsolidowały upadające państwo. Po pewnym czasie okazało się jednak, że w Rosji nie ma planów reform, że budżet opiera się na sprzedaży ropy, że demografia przeżywa kryzys, a wzniecane konflikty zewnętrzne stają się coraz bardziej kosztowne.

Mowa Putina z lutego 2007 roku w Monachium zapowiadała konfrontację z Zachodem, ale nie traktowano tego z należytą powagą w świecie, który po upadku „imperium zła” korzystał z „bonusu pokoju”. Bardziej przenikliwych analityków prowadziło to jednak do wniosku, że Rosja zmierza do upadku[217].

Najbardziej jednak przekonujący argument na rzecz rozpadu Rosji zdaje się dawać sam Putin:

Całe nasze doświadczenie historyczne dowodzi, że taki kraj jak Rosja może żyć i rozwijać się w obecnych granicach tylko wówczas, gdy jest silnym mocarstwem. We wszystkich okresach osłabienia państwa, politycznego czy ekonomicznego, Rosja stawała zawsze i w sposób nieunikniony przed groźbą rozpadu[218].

Sugestywną wizję przyszłości przedstawił też już w roku 1915 amerykańsko-niemiecki politolog Walter Laqueur. Według niego Rosja to „gogolowska trojka” pędząca w nieznane, w oszalałym i pozbawionym kontroli pędzie, stwierdzając przy tym, że Zachód ma znikomy wpływ na to, co się z Rosją stanie[219].

Rosyjską zapaść przewidują też niezależnie myślący Rosjanie tacy jak Michaił Chodorkowski[220] czy Władimir Sorokin[221]. Nigdy też chyba jeszcze emigracja z Rosji nie była tak liczna i tak przeciwna rosyjskiemu imperializmowi[222]. Rosję opuszczają masowo osoby z wykształceniem, a także osoby z pieniędzmi[223].

Rosja, nie uzyskawszy w najbliższym czasie (kilku miesięcy, roku, dwóch lat) zasadniczych zdobyczy terytorialnych, będzie musiała uznać się za przegraną. Powstanie wtedy atmosfera porażki, mimo propagandowego wysiłku, że wszystko idzie zgodnie z planem. Wojny nie będzie można prowadzić dłużej. Niezależnie jak bolesne zniszczenie dotknie Ukrainę, to Kreml będzie na straconych pozycjach – rozstrzygająca będzie pogarszająca się sytuacja wewnętrzna w samej Rosji.

Aby do takiego stanu doprowadzić, niezbędna jest solidarna pomoc Zachodu. Jego zdecydowana wyższość gospodarcza[224], dotycząca też technologii wojskowych, stanowi zasób, który może nieustanie wspomagać Ukrainę. Dzięki temu Kijów, wraz z odwagą jego żołnierzy i gotowością do poświęceń całego społeczeństwa, ma przewagę nad Moskwą.

Sankcje, konieczne do wygrania wojny[225], trwać będą dalej przez pewien czas po jej zakończeniu. Rosja stanie się państwem na wpół upadłym z wciąż bardzo ograniczonym dostępem do zachodnich technologii. Będzie się tak działo, nawet jeśli Rosja odniesie pewien postęp w reorientowaniu swojej wymiany handlowej w kierunku Azji.

Taka porażka oznaczać będzie koniec Putina. Trudno sobie wyobrazić, aby mógł przeżyć sprowokowaną przez siebie katastrofę. Bułgarski analityk Iwan Krystew stwierdzi, że „utrata Krymu byłaby dla Putina gorsza niż śmierć”[226]. Być może jakiś postputinowski reżym utrzyma autorytarny charakter władzy na pewien czas metodami policyjnymi[227]. Sytuacji w niczym to nie zmieni. Utrzymanie autorytarnego systemu władzy będzie coraz trudniejsze. Nie będzie on zdolny do reform, co tylko pogłębi kryzys. Rosja w zasadniczy sposób się osłabi.

W swojej nowszej historii Rosja ponosiła już kilkakrotnie poważne porażki. Tak było w wojnie krymskiej, wojnie z Japonią, w pierwszej wojnie światowej czy wreszcie w wojnie w Afganistanie. Za każdym razem wywoływało to wewnętrzny kryzys, poluzowanie reżymu lub jego rozpad (dotychczas zawsze krótkotrwały). Po przegranej z Kijowem porażka byłaby znacznie głębsza i szczególnie poniżająca. Mit Rosji, w szczególności Rosji imperialnej, prysłby i trudno byłoby go podtrzymać nawet w samej Rosji.

Ogrom terytorium będzie w tej sytuacji coraz większym ciężarem. Jego utrzymanie przy kryzysie w centrum i braku pieniędzy będzie zadaniem karkołomnym. Odległe od Moskwy prowincje będą musiały dawać sobie radę same, a ich pretensje do samodzielności stawać się będą coraz silniejsze.

W tej sytuacji rozpad rosyjskiej quasi-federacji wydaje się wysoce prawdopodobny (przypomnijmy raz jeszcze, że rosyjskie imperium rozpadało się już kilkakrotnie). Pociągałoby to trudne do przewidzenia skutki o geopolitycznym znaczeniu.

Niewykluczone, że pojawiłaby się na Zachodzie tendencja, aby utrzymać terytorialną integralność Rosji z uwagi na ową nieprzewidywalność, a także obawy, że na ogromne terytoria z jej naturalnymi bogactwami wkroczą Chiny.

Ogrom obszarów północnej Azji stwarza złudzenie wielkiego potencjału do wykorzystania. Słabszym jego punktem jest jednak niezwykle niska gęstość zaludnienia (pięć osób na kilometr kwadratowy) i warunki klimatyczne. Właśnie te czynniki przyczyniły się do tego, że teren ten był tak trudny do zagospodarowania i stanowił dla imperium ciągłe obciążenie, niezależnie od wszystkich korzyści, jakie z tych terenów czerpała Moskwa.

Próby podtrzymywania integralności terytorialnej quasi-federacji byłyby kolosalnym błędem, podobnym do tego, który czyniono przy rozpadzie Związku Sowieckiego i usiłując go zahamować[228]. Trudno jednak sobie wyobrazić, aby wobec Rosji prowadzącej ludobójczą wojnę Zachód miał zastosować taryfę ulgową, w szczególności wobec konieczności odbudowy Ukrainy.

Rozpad quasi-federacji może zresztą następować niezależnie od jakiejkolwiek polityki Zachodu czy też Chin. Przyczyny, dla których wobec osłabienia moskiewskiej centrali odpaść może region królewiecki, są aż nazbyt oczywiste i już teraz widoczne. Można to też zaobserwować na północnym Kaukazie, w Czeczenii i Dagestanie.

Istotnym zaczynem do rozpadu resztek imperium może być przywrócenie Ukrainie Krymu, który Moskwa inkorporowała. Zachód tej aneksji nie uznał. Stwarzać to będzie ciekawy casus (również z punktu widzenia prawa międzynarodowego), odłączenie się od Federacji Rosyjskiej jednego z jej podmiotów nie będzie mogło budzić w tej sytuacji niczyjego sprzeciwu, nawet wśród zwolenników zachowania integralności Rosji[229].

Otwarcie Rosji na skutek wewnętrznego kryzysu pozwoli też na bliższe poznanie zagrożonych społeczności i zapomnianych kultur, zostawionych w otchłani imperium (a przez lepsze poznanie niszczycielskiej siły rosyjskiego kolonializmu)[230]. Jaką rolę w zachodzących przemianach odegrają wciąż zachowujący swoją tożsamość Jakuci, Buriaci, Tuwińcy, Tatarzy, społeczności Powołża i wiele innych, nie sposób dziś powiedzieć. Cywilizowany świat nie może jednak być obojętny wobec ich losu i winien poczuwać się do odpowiedzialności i pewnej winy, że społeczności te tak długo żyły w zapomnieniu. Być może pewną rolę odegra nowa tożsamość Sybiraków, z pochodzenia etnicznych Rosjan, często jednak potomków zesłańców, którzy nie będą chcieli mieć nic wspólnego z odległą i obcą im Moskwą[231].

Nawet jeśli rozpad nie dotknie całego dzisiejszego terytorium, a dotyczyć będzie tylko jego większych lub mniejszych fragmentów, Rosja wyjdzie z kryzysu wywołanego ukraińskim zwycięstwem głęboko i trwale osłabiona, biorąc pod uwagę porażkę nie tylko militarną, ale także moralną. Będzie to też zwycięstwem Zachodu. Powrót do myślenia imperialnego w Rosji nie będzie już możliwy[232].

Pytanie, co ma się stać z ogromnym obszarem byłego już imperium. Do poszczególnych jego fragmentów z pewnością zgłaszane będą pretensje, które tym razem mogą się okazać skuteczne. Chiny nie zapomniały o zabranej im Mandżurii, Japonia – o Wyspach Kurylskich. Kwestią sporną może też być ponad 20 milionów wyznawców islamu mieszkających na terenie obecnej Rosji[233]. Ani Waszyngton, ani Bruksela nie będą mogły obojętnie się przyglądać, co będzie się działo na tym ogromnym obszarze wyzwolonym z jarzma kolonializmu.

Porządek, który wyłoni się po upadku putinowskiej Rosji i rozpadzie quasi-federacji, będzie najgłębszą rewolucją porządku światowego od kilku wieków. Oznaczać będzie wycięcie gnijącego wrzodu zatruwającego cały światowy organizm.

Rosja Putina odziedziczyła schorzenia swoich poprzedniczek – Rosji carskiej, ze swoim skrzywionym procesem narodotwórczym, i Rosji sowieckiej – stając się rezerwuarem głębokich schorzeń gnębiących wieki XIX i XX, zatem kolonializmu, a następnie totalitaryzmu, niedorozwoju gospodarczego, a następnie prymitywnego uprzemysłowienia niszczącego środowisko naturalne, rozsadnikiem irracjonalizmu, toksycznie szerzącym populizm poza swoimi granicami, manipulującym obrazami przeszłości itd. Na koniec jej symbolem stał się przywódca, którego zbrodniczy instynkt porównać można jedynie ze skłonnościami Hitlera i Stalina, Mao Zedonga czy Pol Pota.

W żadnym wypadku nie należy wyobrażać sobie świata po Putinie jako beztroskiej utopii.

Gdy analizuje się scenariusz zwycięstwa Ukrainy, pytanie, co się stanie z Rosją, wcale nie jest jednak najważniejsze. Znacznie istotniejsza będzie kwestia tego, jaką drogą pójdzie Zachód[234] i jaki kształt przybierze globalna polityka.

Dopiero wtedy, gdy niebezpieczeństwo rosyjskiego imperializmu i autorytaryzmu zostanie zażegnane, świat będzie się mógł zająć debatą o gnębiących go problemach. Nie zakłócą jej cyniczne i planowane w niebywałej skali manipulacje wojny dezinformacyjnej, niemniej nie będą to debaty łatwe wobec ich powagi i konieczności wprowadzenia pilnych, ogólnoświatowych rozwiązań.

Wojna w Ukrainie nie odracza groźby katastrofy klimatycznej, zwycięstwo w tej wojnie nie usunie społecznego wrzenia związanego z obecnym przyspieszeniem cywilizacyjno-technologicznym, ze zmianami struktury społecznej i obyczajowymi, ani napięć między bogactwem a biedą. Nie usunie też pytania o nowe formy demokracji – realizującym nieusuwalne zasady państwa prawa z podziałem władz, prawami człowieka i swobód obywatelskich, wolnością mediów – odpowiadające tym wyzwaniom.

Ważne też pozostanie pytanie, co było przyczyną tego, że po zwycięstwie Zachodu w zimnej wojnie dopuszczono do częściowej odbudowy państwa, które już wcześniej stanowiło tak wielkie zagrożenie. Co było tego przyczyną? Krótkowzroczność polityków, „nieznośna lekkość bytu”, która przysłoniła politykom i całym społeczeństwom rzeczywistość i nie pozwoliła myśleć o zagrożeniu wojną, fałszywie rozumianym „bonusie pokoju”? Egoizm „wielkich pieniędzy” z całą pewnością w świecie nie zniknie, choć świat pozbędzie się państwa, które wielkich pieniędzy używało do świadomej korupcji innych państw, w którym wielki pieniądz był w skrajny sposób upolityczniony, do pewnego stopnia wyjęty spod mechanizmów rynkowych i wyłączony spod publicznej kontroli. Konieczny będzie namysł nad tym, jak działają „wielkie pieniądze”.

Namysł nad przyczynami tego kryzys będzie towarzyszył Europie najpewniej przez dekady, zajmując historyków w nie mniejszym stopniu niż dzieje drugiej wojny światowej. Choć Putin z pewnością zestawiany będzie z Hitlerem (może nawet bardziej niż ze Stalinem, którego przypomina jedynie w wewnątrzrosyjskim kontekście), zadane zostanie pytanie, ilu było Chamberlainów i ilu politycznych ślepców niedostrzegających nadchodzącego chaosu i wojny, co doprowadziło świat na skraj przepaści.

Ewentualne powstanie na terenie Federacji Rosyjskiej nowych państw będzie również stanowiło wielkie wyzwanie polityczne i gospodarcze. Wysiłek, by nie przekształciły się one w lokalne dyktatury, będzie wymagał wspomożenia i kontroli mechanizmów demokratycznych w skali międzynarodowej.

Na terenie Europy proces integracji europejskiej będzie mógł postąpić naprzód. Trudno sobie wyobrazić, aby po upadku Putina reżym taki jak Łukaszenki mógł się utrzymać dłużej, a Białoruś pozostała poza Unią. Rewolucja na Białoruś powróci. Mechanizm wewnętrznej regulacji demokratycznej w Unii będzie mógł zostać wzmocniony, uporawszy się z politykami pokroju Orbána.

Poszerzona i wzmocniona integracją Unia Europejską nabierze większego znaczenia w globalnym wymiarze. Świat będzie mógł korzystać z bonusu pokoju. Stanie się to jednak jedynie wtedy, gdy wojnom zapobiegać się będzie odpowiednio wcześnie, a polityka bezpieczeństwa przemyślana zostanie na nowo.

I na koniec pytanie, które jest, jak się wydaje, najważniejsze. Co się stanie z Ukrainą, która odegrałaby tak niebywałą rolę w przebudowie globalnego porządku? Czy po wygranej wojnie spełni się nadzieja wyrażona w pieśni, która dziś obiega cały świat?

Oj, na łące czerwona kalina pochyliła się.

Oj, i nasza Sławna Ukraina zasmuciła się.

A my naszą czerwoną kalinę – podniesiemy!

A my naszą sławną Ukrainę, hej hej! rozweselimy![235]

Wielkim zadaniem gospodarczym stanie się odbudowa Ukrainy. Dopiero wskutek wojny świat zauważył i przekonuje się, jak ogromną rolę odgrywa Ukraina w światowej gospodarce żywnościowej. Ukraina ze swoimi naturalnymi zasobami ma szansę (i szansę tę powinna otrzymać) nie tylko się odbudować, lecz także – dzięki kluczowemu położeniu geograficznemu (graniczeniu z Rosją i usytuowaniu nad Morzem Czarnym) – stać się krajem o kluczowym znaczeniu dla Unii Europejskiej i jej globalnych powiązań.

Gdy świat pozbędzie się wrzodu kremlowskiego barbarzyństwa, możliwa będzie budowa nowego, bezpieczniejszego globalnego ładu. Taka jest stawka wojny w Ukrainie.

Byłoby to czymś wyjątkowym, gdyby jeden naród urósł do rangi symbolu wolności dla całego świata i by ponosił główny ciężar tej odpowiedzialności. Ukraina dzięki podjęciu rękawicy stała się nie tylko częścią Zachodu, lecz także symbolem Zachodu, którego zasadniczą wartością jest przecież wolność. Na pytanie, skąd się wzięła Ukraina, prawidłowa odpowiedź brzmi: z umiłowania wolności i opowieści o tysiącletniej historii, którą z uporem pielęgnuje, a także historycznemu dziedzictwu, którego nie dała sobie ukraść ani odebrać.

Jak świat, który wyłonił się po wojnie z Niemcami Hitlera, okazał się całkiem inny, niż był dotąd, tak samo świat, który wyłoni się po wojnie z Rosją Putina, nie będzie już przypominał świata, z jakim mieliśmy do czynienia przez ostatnie trzy dekady. Być może przywróci to nadzieje, które towarzyszyły przełomowi roku 1989.

Europa od Atlantyku po Morze Czarne

Polska niemal jednogłośnie opowiedziała się po stronie Ukrainy już w pierwszych chwilach agresji. Ta postawa jest wspólna wszystkim głównym nurtom politycznym z marginalnymi wyjątkami środowisk, które mają wyraźnie na wpół agenturalny charakter.

Ta proukraińska postawa ma swoje źródło w poczuciu zagrożenia ze strony Rosji. Już teraz należy zadać sobie pytanie, jaki kształt przybiorą stosunki polsko-ukraińskie, gdy rosyjskie zagrożenie minie, a Ukraina stanie na nogi i zacznie odnosić już nie tylko militarne, lecz także gospodarcze sukcesy.

Ukraina wpisała do swojej konstytucji dążenie do członkostwa w NATO i Unii Europejskiej. Prędzej czy później cel ten osiągnie. Jest krajem tak dużym i o takim położeniu, że zmieni to w istotny sposób układ stosunków politycznych na kontynencie europejskim. Plan odbudowy Ukrainy po zniszczeniach wojennych może być ważnym impulsem gospodarczym dla całej Unii.

Obecność Ukrainy w Unii kwestionuje wyobrażenie, które rządziło europejską polityką po drugiej wojnie światowej – mowa o wyrazistym podziale na Wschód i Zachód kontynentu. Należy zwrócić uwagę, że rozszerzenie Unii z roku 2004 nie do końca podział ten zatarło. Kraje Europy Środkowej, które dołączyły do Unii, stanowiły terytorialnie 20 procent, ale już gospodarczo jedynie 10. Ponadto były to kraje „postkomunistyczne”. Kolejne rozszerzenie o Rumunię i Bułgarię sytuacji tej nie zmieniło.

Trudności z transformacją gospodarczą i ustrojową (kwestie praworządności czy też korupcji podtrzymywały przekonanie o dwóch odmiennych częściach unijnej Europy.

W połowie lat 90., w związku z sukcesami gospodarczymi Polski i krajów bałtyckich przy jednoczesnym kryzysie Grecji, zaczęto mówić o nowym wewnątrzunijnym podziale na solidną gospodarczo Północ i bałaganiarskie Południe. Wraz jednak z narastającymi tendencjami autorytarnymi w krajach takich Polska i Węgry taki sposób mówienia porzucono. Europa Środkowa wciąż pozostawała, a nawet coraz bardziej stawała się dla Brukseli przedmiotem „szczególnej troski”.

Napaść Rosji na Ukrainę stworzyła nową sytuację. Węgry odmówiły solidarności z Kijowem i tym bardziej znalazły się w konflikcie z Brukselą, coraz bardziej odgrywając rolę konia trojańskiego Moskwy. W Rumunii i Bułgarii jednak wprost przeciwnie – wojna przyczyniła się do osłabienia wpływów rosyjskich, a w wypadku stosunków rumuńsko-ukraińskich zatarła nawet niedawne jeszcze konflikty[236].

Polska zyskała szczególną rolę. Nie tylko silnie lobbuje na rzecz Ukrainy, przyjmując główną falę uchodźców, lecz także odgrywa rolę tranzytu w przerzucie broni. Przyczynia się to do niemal demonstracyjnego zbliżenia obu stolic – Kijowa oraz Warszawy.

W Polsce pozwala to ponownie przywoływać ideę międzymorza, a nawet rozpocząć dyskusję (choć nie toczy się ona w głównym nurcie polskiej polityki) o możliwości polsko-ukraińskiej konfederacji lub też sojuszu w trójkącie Wielka Brytania–Polska– –Ukraina. Kijów nie odnosi się do takich projektów, w Polsce są one wyrazem nastrojów proukraińskich części spektrum politycznego, co niekiedy związane jest z eurosceptycyzmem i poczuciem dystansu wobec Brukseli.

Trzeba jednak przypomnieć, że celem Ukrainy wpisanym w konstytucję jest członkostwo w Unii Europejskiej, co wyklucza budowanie odrębnych sojuszy i powiązań gospodarczych stojących temu na przeszkodzie.

Członkostwo Ukrainy w Unii oznaczałoby bardzo znaczące jej poszerzenie, bardziej nawet niż to z lat 2004 i 2007. Decydować o tym może położenie Ukrainy i jej gospodarczy potencjał. Odbudowa Ukrainy stanie się, w wypadku jej zwycięstwa w wojnie z Rosją, najpewniej wielkim projektem gospodarczym. Graniczenie z Rosją, które obecnie stanowi o najwyższym zagrożeniu, stanie się czynnikiem dodającym Ukrainie znaczenia. Również kulturowe kompetencje Ukraińców mogą się stać w najwyższym stopniu użyteczne w prowadzeniu polityki europejskiej wobec Rosji, która przeżywać będzie okres poważnych wewnętrznych perturbacji (być może dalszej fazy rozpadu terytorialnego quasi-federacji).

Jeśli odwołać się do nieco anachronicznego wyobrażenia przedmurza Europy, to poszerzenie Unii o Ukrainę czynić ją będzie przedmurzem, odbierając ostatecznie taką rolę Polsce. W chwili obecnej, gdy wciąż należy brać pod uwagę złowrogą perspektywę obecności rosyjskich czołgów na Bugu, trudno się pozbyć tego wyobrażenia.

Gdy jednak Ukraina wejdzie do Unii, punkt jej ciężkości przesunie się na wschód, i to demograficznie, terytorialnie oraz gospodarczo. Niemcy i Francja, mimo że pozostaną największymi krajami Unii, to jednak wobec porażki Rosji stracą rolę pośrednika w stosunkach Ameryki z Rosją. W naturalny też sposób w tak powiększonej Unii będą odgrywały proporcjonalnie mniejszą rolę.

Dawny podział na Wschód i Zachód w Europie ulegnie zatarciu. Po wielkim rozszerzeniu z 2005 roku Wschód Europy kojarzył się z krajami do Unii nienależącymi. Członkostwo w Unii takie wyobrażenie będzie unieważniać. Unia będzie miała swój własny wewnątrzunijny Wschód, a to będzie zerwaniem z dawniejszymi wyobrażeniami, że to coś kojarzonego z Rosją i obcego Zachodowi.

Dzisiaj Europa graniczy z Morzem Czarnym dzięki wybrzeżom Rumunii i Bułgarii. Wraz z Ukrainą w Unii i w NATO charakter europejskiej obecności nad Morzem Czarnym się zmieni. Podobna zmiana dokona się nad Morzem Bałtyckim wraz członkostwem w NATO Finlandii i Szwecji. Dość paradoksalnie idea Międzymorza łączącego Morze Czarne z Bałtykiem, tak intensywnie promowana i obecna w polskich debatach, będzie się mogła stać projektem ogólnounijnym, służącym m.in. odbudowie Ukrainy (a także Białorusi). Pozbawiona też zostanie obecnej wymowy wyodrębniania się „krajów Międzymorza” z Unii.

Wszystko to będzie wymagało poważnego przemyślenia miejsca Polski na zarysowującej się nowej mapie, gdy powoli zapominać się będzie nad Wisłą o rosyjskiej traumie, mając na Wschodzie nowego, przyjaznego, ale pewnego siebie i wymagającego sąsiada.

Z pewnością zaś Morze Czarne stanie się granicą Unii, otwierając Europę na Kaukaz i Azję. Będzie to Europa unijna od Atlantyku do Morza Czarnego. Taka mapa wytworzy nowe wyobrażenie o tym, czym jest nasz kontynent. Ukraina na tej mapie kontynentu będzie miała większe znaczenie niż kiedykolwiek. I wtedy przypomniane zostaną dzieje Rusi-Ukrainy, a któryś z historyków napisze, że Europa powróciła do swoich średniowiecznych korzeni. Jego książka stanie się bestsellerem.

Podróż z Rzymu poprzez Wenecję i Akwizgran do Kijowa

Wyobrażam sobie, że nowa mapa Unii Europejskiej sprowokuje biura podróży do organizowania niespotykanych dzisiaj tras wycieczkowych. Uprzedzając wypadki, projekt takiej podróży proponuję już teraz. Jest to podróż w przeszłość, która ma lepiej uzmysłowić przemiany teraźniejszości.

Zwiedzanie kościoła św. Klemensa w Rzymie, nieopodal Koloseum, na początku tej wycieczki będzie reklamowane jako wysoce przydatne dla zrozumienia dziejów Europy Wschodniej. Święty Klemens był papieżem pod koniec I wieku. Wedle tradycji w wyniku prześladowań chrześcijan został zesłany do Chersonezu (położonego nad Morzem Czarnym, na terenie dzisiejszego Krymu), gdzie miał zginąć jako męczennik[237]. W rzymskiej świątyni spoczywają jego doczesne szczątki sprowadzone tu przez św. Cyryla, postać dobrze znaną (wraz z bratem Metodym), żyjącą osiem wieków później. W podziemiach świątyni jest też grób samego Cyryla (choć jego szczątki – relikwie – zostały w 1974 roku przekazane przez papieża Cerkwi prawosławnej i dziś spoczywają w Salonikach). Może to dziwić, bowiem Cyryla i Metodego kojarzy się przecież, skądinąd słusznie, z chrześcijaństwem wschodnim. Ci dwaj uczeni mnisi na potrzeby akcji misyjnej wśród Słowian stworzyli alfabet nazwany głagolicą (z którego wywodzi się cyrylica). Służył on zapisowi języka, określanego dziś jako staro-cerkiewno-słowiański (nadal będący językiem liturgicznym części prawosławia). Bracia wyruszyli na misję z Bizancjum na polecenie tamtejszego cesarza. Skąd więc grób Cyryla w centrum Rzymu?

Nie tylko dlatego, że zmarł w Wiecznym Mieście. Misja braci przypadła na długo przed rokiem 1054 – datą wielkiej schizmy wschodniej, która podzieliła świat chrześcijański. Grób św. Cyryla w Rzymie przypomina o jedności wczesnośredniowiecznego chrześcijaństwa, a tym samym o szerokich kulturowych granicach ówczesnej Europy, sięgających daleko na wschód aż po średniowieczną Ruś.

Aby lepiej to pojąć, dobrze jest z Rzymu na krótko udać się do Wenecji. Podziwiając wspaniałą fasadę katedry św. Marka, należy spojrzeć na ilustrację frontonu świątyni odległej o parę tysięcy kilometrów – Cerkwi Dziesięcinnej w Kijowie (niezachowanej do naszych czasów). Architektoniczne podobieństwo bije w oczy.

Teraz potrzebny jest wypad na północ, do Akwizgranu. Tamtejsza katedra, w której Karol Wielki zasiadał na kamiennym tronie, uchodzi, nie bez racji, za jeden z niezaprzeczalnych symboli rodzącej się po upadku starożytności Europy. Jej surowa architektura nie jest jednak w żadnym wypadku tak imponująca, jak katedra św. Marka i podobna do niej świątynią w Kijowie. Widać z tego, jeżeli wierzyć tym architektonicznym świadectwom, że Akwizgran nie jest jedynym miejscem, gdzie rodziła się Europa. Podobieństwo kościołów – w Wenecji i Kijowie – nie jest przypadkowe. Obie świątynie czerpały wzorce z Bizancjum[238]. Horyzont europejskich początków się poszerza.

Bizancjum długi czas nie cieszyło się na Zachodzie dobrą opinią. Wybitny historyk Edward Gibbon, autor słynnego dzieła Zmierzch Cesarstwa Rzymskiego, podsumował dzieje Bizancjum jako trwającą tysiąc lat dekadencję. To spojrzenie się przyjęło, a ponieważ obszar Bizancjum znalazł się w imperium osmańskim, jego historii nie włączono do kanonicznej opowieści o dziejach Europy[239]. Jeśli dostrzegano jakiś głębszy wpływ bizantyńskiego dziedzictwa w którymś z krajów europejskich, to przede wszystkim w Rosji. Nie zawsze były to skojarzenia pozytywne, bowiem często łączyły się z wyobrażeniem wschodniej despotii.

Nowsze badania i rozwój bizantynologii wskazują jednak na większą złożoność i zmienność dziejów wschodniego cesarstwa, niedających się podsumować stwierdzeniem o wielowiekowej dekadencji. Podkreśla się duże znaczenie kultury bizantyńskiej.

„Nie można nie doceniać jej wkładu w rozwój kultury na Zachodzie” – pisze współczesny wybitny bizantynolog serbski Georgije Ostrogorski:

To w państwie bizantyńskim znalazła schronienie kultura grecko-rzymskiego antyku. [...] Bizancjum ocaliło tę spuściznę i w ten sposób spełniło swoją dziejową misję. Uchroniło przed zapomnieniem prawo rzymskie, poezję, filozofię, naukę grecką, aby przelać następnie to bezcenne dziedzictwo na zachodnią Europę, dojrzałą wówczas do jego przyjęcia[240].

Stwierdzenia te nie powinny dziwić. Przecież ucieczka do Rzymu uczonych (wraz z zasobami bibliotecznymi) po upadku Bizancjum (1453) zapoczątkowała włoskie i zachodnioeuropejskie odrodzenie. Ostrogorski stwierdza też, że wpływ kultury bizantyńskiej w okresie wczesnego średniowiecza „w krajach romańskich i germańskich nie był tak silny, jak w krajach słowiańskich”[241].

Po tej uwadze i z tą wiedzą można się udać prosto do Kijowa. Obowiązkowo zwiedzić trzeba to, co nazwane już zostało „kijowskim Akropolem” z fundamentami Cerkwi Dziesięcinnej na jednym ze wzgórz.

Ruś podlegała bizantyńskiemu wpływowi w wiekach od IX do XI, gdy cesarstwo wschodnie przeżywało okres renesansu i świetności niemal jak z czasów cesarza Justyniana.

Związek Rusi z Bizancjum symbolizuje małżeństwo Włodzimierza Wielkiego z siostrą Bazylego II. Aby nie mieć wątpliwości, jak ważny był to ożenek, warto przypomnieć, że dobrze znany w Polsce Otton III był synem bizantyńskiej księżniczki Teofano. Jej ślub z Ottonem II to niewątpliwy sukces polityczny zachodniego władcy, ale nadmienić trzeba, że choć Teofano była bizantyńską księżniczką, to jednak nie córką samego cesarza. W katedrze w Akwizgranie zachował się dar od niej, ambona wyróżniająca się przepychem i zdobnictwem na tle pozostałego, znacznie bardziej skromnego wyposażenia romańskiej świątyni.

Największym sukcesem Włodzimierza Wielkiego nie był ślub z Anną, lecz chrzest Rusi w 988 roku, choć jedno z drugim pozostawało w ścisłym związku. Działo się to wszystko przed podziałem świata chrześcijańskiego wskutek wielkiej schizmy w roku 1074. Dziedzictwo starożytności, tak ważne dla kultury europejskiej, przejmowane było przez Ruś-Ukrainę poprzez greckie Bizancjum, a nie łaciński Rzym[242].

„Zamiast konfliktu z Bizancjum Włodzimierz zawarł sojusz z jedynym krajem spadkobiercą rzymskiego imperium – podkreśla Serhij Płochij w książce o znamiennym tytule The Gates of Europe (Brama Europy) – i w taki sposób otworzył się na polityczne i kulturalne wpływy Śródziemnomorza”[243].

Ruś zachowywała też związki ze Skandynawią, bowiem władcy Rusi byli z pochodzenia Wikingami. Ród Włodzimierza łączyły też związki z władcami całego kontynentu. Historia średniowiecznej Rusi ukazuje niepodzielność ówczesnej Europy.

Integracja Ukrainy z Unią Europejską ma kontekst historyczny znacznie wykraczający poza obecne zmagania wojenne. Upadek żelaznej kurtyny między Wschodem i Zachodem sprowokował debatę dotyczącą granic Europy[244] – dokąd sięgają? Organizm polityczny, z którego zrodziła się Unia Europejska, był tworem Zachodu. Ojcem jednoczącej się Europy stał się Karol Wielki. Europa integrująca się wokół jego postaci i podzielona w okresie zimnej wojny w nieuchronny sposób pozostawiała w cieniu wschodnią część kontynentu. Jej biografia historyczna i symbolizm nie wchodziły w skład mitu założycielskiego.

Poszerzenie Unii Europejskiej w 2005 roku o środkową część kontynentu przesunęło tę granicę ku wschodowi. Było to spełnieniem pragnień i ambicji Europy Środkowej. Szukano dla tego oprawy symbolicznej. Mówiono o dwóch płucach Europy, przywoływano postacie Ottona III i św. Wojciecha[245]. Wszystkie te zabiegi nie zmieniały dominującego wyobrażenia, że Europa to przede wszystkim Zachód. Zachód pozostawał też przy swoim poczuciu wyższość, a Europa Środkowa przy swoich kompleksach.

Teraz poszerzenie idzie dalej na Wschód. Toczona obecnie w Ukrainie wojna wyznacza wschodnią granicę w Donbasie i Ługańsku. Trzeba w tym widzieć powrót do przełomu z połowy XVII wieku i naprawę historycznego błędu, jakim była ugoda perejasławska.

Starcie militarne XXI wieku i huk dział wywołują też echo z jeszcze odleglejszej przeszłości.

Europejski horyzont historyczny poszerza się kolejny raz. Ruś-Ukraina w wiekach od IX do XIII była nie mniej istotnym składnikiem europejskiego średniowiecza niż cesarstwo Karola Wielkiego. Jej wschodnia granica przebiegała również tam, gdzie dzisiaj trwają zawzięte walki. Jest to granica podwójnego frontu historycznego.

Opowieść o Europie wyzbyta narodowych historii byłaby nie tylko ogólnikowa i blada, lecz także mało zrozumiała. Opowieść ukraińska wnosi wyjątkowy wkład do barwnej mozaiki narodowych narracji i wzbogaca dzieje Europy w szczególny sposób. Zwiedzając kijowski Akropol, dostrzega się, że nasz kontynent ma bez porównania bogatszą przeszłość niż dotychczasowe wyobrażenia ograniczone podziałami kontynentu w wiekach XIX i XX.

Trzeba się jeszcze udać nad brzeg Dniepru, pod pomnik Włodzimierza Wielkiego, który patronuje jedności kontynentu na Wschodzie, podobnie jak Karol Wielki czyni od zachodniej strony. W tym też miejscu wypada zakończyć naszą podróż po poszerzonej Europie i Unii Europejskiej do bram Europy w Rusi-Ukrainie.

Asertywna Ukraina
– rozmowa z Oksaną Zabużko

KAZIMIERZ WÓYCICKI: Ukraina doświadczyła w swojej najnowszej historii trzech politycznych rewolucji: granitowej, pomarańczowej i godności. Zarazem dokonuje się w Ukrainie rewolucja w kulturze. Nie można jej powiązać z żadnym pojedynczym wydarzeniem, niemniej sięga ona bardzo głęboko. Czy może pani nazwać główne jej elementy, uwidaczniające się od momentu uzyskania niepodległości? Jakie są jej najważniejsze intelektualne wątki. Na co należy zwrócić uwagę, przyglądając się współczesnej kulturze ukraińskiej?

OKSANA ZABUŻKO: To jest pytanie, którego nie wyczerpią ani liczne eseje, ani długie rozmyślania. Posłużę się tu anegdotą przypisywaną Winstonowi Churchillowi, która stała się szczególnie popularna po roku 2014. Otóż gdy na początku drugiej wojny światowej parlament brytyjski chciał zmniejszyć dotacje na Muzeum Brytyjskie, Churchill miał powiedzieć: „A za co wówczas będziemy walczyć?”. Bardzo lubimy cytować te słowa w Ukrainie. Traumatyczne doświadczenia narodu w obliczu zagrożenia prowadzą do zjednoczenia i oporu. To emocjonalne poruszenie rodzi potrzebę poszukiwania sensu tego, co czuje człowiek. Za co walczy, o co toczy się wojna.

Kultura to strefa poszukiwania sensu. A każdy majdan to natychmiastowe kulturowe odrodzenie. Do pierwszego z nich doszło w latach 20. XX wieku – mam na myśli tzw. petlurowskie odrodzenie. To setki malarzy, pisarzy, reżyserów zniszczonych potem przez Stalina, ludzi, którzy brali udział w wojnie za Ukrainę, związanych z Ukraińską Republiką Ludową.

Odrodzenie to potwierdza, że Churchill miał rację. W kulturze objawia się istota człowieka, jego racja bytu, podobnie jest w przypadku narodu. To wyjaśnia, dlaczego w latach 2013 i 2014 działał Uniwersytet Majdanu, dlaczego organizowaliśmy tam wykłady. Po pierwszym rozlewie krwi, na początku lutego, przyszło na wykład 400 osób. Ludzie czekali na zewnątrz, trzeba było wynieść telewizor, żeby mogli słuchać.

Powiedziała pani, że najpierw cierpi się i walczy, dopiero potem przychodzi czas na szukanie sensu. Czy to nie jest coś bardzo ukraińskiego? W wypadku Niemiec, Francji, a nawet Polski wydaje się akurat odwrotnie. Polski romantyzm jest przygotowaniem do walki. Najpierw przychodzi cierpienie, dopiero później pojawia się motywacja do działania. Bo cierpienie staje się zbyt wielkie, trzeba znaleźć dla niego ujście i sens.

Boję się uogólnień. Mówimy w końcu o trzech majdanach i o wynikającym z nich wywyższeniu kultury. To poszukiwanie sensu po walce odbieram raczej jako postkolonialny syndrom. Kolejny krok ku wyzwoleniu z kolonialnego stanu.

W ciągu lat niepodległości, najpierw formalnej, teraz zdobywanej krwią, Ukraińcy dojrzeli na ulicach Kijowa. Na początku lat 90. byliśmy infantylni, poszukiwaliśmy na świecie dojrzalszych i mądrzejszych. Przed rokiem 2014 sądziliśmy, że to wielcy europejscy panowie wiedzą lepiej. My czuliśmy się gorsi w porównaniu z tymi, którzy rządzą światem. To było nie poszukiwanie „starszego brata”, ale syndrom postkolonialny, przejaw przeżywanej traumy. Te syndromy nie znikają w ciągu jednego pokolenia ani nawet jednego stulecia. Aby się z tego wyleczyć, dojrzeć do samodzielności i asertywności, trzeba było przejść długą drogę.

W ostatniej książce Planeta Piołun pani esej o Brodskim jest też asertywny. I to jak! Krytyczny wobec samego Brodskiego, ale i wobec Ameryki. Czytałem go z wielkim zainteresowaniem, bo przejawia się tam pani stosunek do Zachodu. Dostrzegłem to przebudzenie z fazy podziwu do fazy podmiotowości i asertywności. Na czym polega ta nowa asertywność Ukraińców? Nie tylko polityczna, lecz także kulturowa. Skąd się bierze jej źródło?

Kulturowo jeszcze jesteśmy w fazie samopoznania siebie nawzajem. Wracam do tego aspektu postkolonializmu. Od upadku ZSRR nie mieliśmy prawdziwej reformy edukacji. Do dziś większość Ukraińców lepiej zna kulturę rosyjską niż ukraińską. Dyskutujemy o tym, ale tego nie zmieniamy. Pan wspomniał przed nagraniem, że w Polsce nie ma ukrainistyki. Problemem jest ukrainistyka w samej Ukrainie.

Gdyby nie było na tym polu nic do zrobienia, z przyjemnością napisałabym jeszcze kilka powieści, a nie musiałabym opowiadać Ukraińcom o Juriju Szewelowie.

Przyniosłem ze sobą książkę z pani korespondencją z Szewelowem. Gruby tom. Świetnie oddaje, jak wielki wpływ wywarł ten wybitny językoznawca na ukraińską kulturę intelektualną. Chciałbym mieć w niej pani dedykację. Tak wiele się z niej dowiedziałem.

Od książki o nim zaczęła się w Charkowie ciekawa historia. Hromada Charkowa złożyła się na ufundowanie tablicy pamiątkowej ku czci Szewelowa. Jesienią 2013 roku została ona rozbita przez lokalną organizację prorosyjską. Za sprawą tego właśnie wydarzenia wszyscy dowiedzieli się, kim był Szewelow, i rozgorzała dyskusja, czy to faszysta, czy może kolaborant. Wtedy zaczęły się studia nad Szewelowem.

Gdy w 2014 roku pojawili się w Charkowie prowokatorzy z Biełgorodu, doszło do zdarzenia przypominającego to z roku 1968 w Pradze, kiedy ostrzelano Muzeum Narodowe, sądząc, że najokazalszy budynek w mieście musi należeć do partii komunistycznej. Tym razem prorosyjscy prowokatorzy otoczyli w Charkowie były teatr Łesia Kurbasa i krzyczeli do mera: „mer, wychadzi!”. Pomylili adresy. Sporo jest podobnych anegdot. Wtedy wyszło na jaw, że rozbicie tablicy Szewelowa kilka miesięcy wcześniej to było przygotowanie Charkowa na wejście w skład Rosji – likwidowano wówczas pamiątki ukraińskiej tożsamości.

A wracając do pańskiego pytania, z czego bierze się asertywność Ukraińców – ma ona jakieś odniesienie do zastanego i ciągłego braku wiedzy o własnej kulturze. A teraz właśnie Ukraińcy wreszcie odkrywają swoją spuściznę. Popatrzcie, co mamy! Czego nie znamy! Co nam odebrano? Jest tu dużo do odkrycia.

Pozostańmy przy Charkowie. Czy Ukrainę Słobodzką, której Charków jest do pewnego stopnia stolicą, traktuje się jako teren narodzin nowoczesnej świadomości ukraińskiej, jak twierdzą historycy? Czy jest w Ukrainie powszechniejsza tego świadomość, skoro zarazem Charków jest w dużym stopniu miastem rosyjskojęzycznym?

Desowietyzacja jeszcze trwa. Pomnik Lenina został tam obalony dopiero w 2014 roku. Charków jest zresztą trudnym miastem, jeśli chodzi o desowietyzację. Byłam tym zaskoczona, bo zapomniałam, jak się zmieniał Kijów w ciągu tych ośmiu lat. Kijów obecnie jest ukraińskojęzyczny. Zaskakujące, że na ulicy w Charkowie nadal dominuje język rosyjski.

„My, stolica Hołodomora” – usłyszałam od charkowian, co ważne, również po rosyjsku. Stolica Wielkiego Głodu to najtrafniejsze określenie traumy tego miasta i jego zacofania. Ono wciąż się jej nie pozbyło. Tam w 1934 roku na ulicach zbierano trupy. Trzeba to sobie uprzytomnić.

To też kwestia pamięci. Pytałem o tę pamięć wielu swoich ukraińskich rówieśników ze wschodniej Ukrainy. Słyszałem następującą odpowiedź: „Przecież my wszyscy o tym cały czas wiedzieliśmy”. Ta ukryta pamięć zatem żyła cały czas. Jak teraz, kiedy otwarcie zaczyna się mówić o Wielkim Głodzie i poszukuje się sensu tego cierpienia, do tej traumy odnosi się najmłodsze pokolenie? Jak odniosła się do tego ukraińska powieść?

My jeszcze tego nie przerobiliśmy. Dopiero zaczynamy. To trzy pokolenia milczenia. Poszukujemy „języka katastrofy”, jak o tym mówić. Najpierw trzeba było przejść fazę hołdu dla zmarłych. Dopiero teraz pojawia się kwestia żyjących. Dzieci, wnuków i prawnuków tych, którzy przeżyli. Te traumy są w nas. Znam to z osobistego doświadczenia. Taki przykład: nigdy nie mogę mieć pustej lodówki. A gdy wyjeżdżamy, zawsze musi w niej coś zostać. Mąż pochodzący ze Lwowa próbuje ją opróżnić, żeby było czysto. A ja chcę coś zostawić, choćby miało gnić. Niech gnije. Coś tam ma być – jabłko, kawałek sera. Pusta lodówka mnie przeraża. Gdzieś się to umiejscowiło w podświadomości.

Młodzi obawiają się ujawniać swoje sukcesy, bo to wydaje się im zbyt ostentacyjne. To jest lęk przed pokazywaniem swoich osiągnięć, o co sąsiad może być zazdrosny. Nie można powiedzieć: „świetnie wyglądasz”, bo może przyjdą i wszystko skonfiskują. To strach podświadomy. Młodzi zaczynają nawet uczęszczać z tymi problemami na terapie.

Czy cierpienie związane z Wielkim Głodem nie wynika również z doświadczenia poniżenia? Wielki Głód to także przypadki kanibalizmu. Nie tylko więc cierpienie, ale też odczłowieczenie. Czy to element tego doświadczenia?

Nie przesadzałabym z tym kanibalizmem. Oczywiście, to przemawia do wyobraźni, ale tych przypadków nie było dużo. Poniżeniem może być chyba i to, że się widzi ciało zmarłego na ulicy i nic z tym nie można zrobić. Człowiek się czuje bezsilny.

Moja mama miała wtedy 6–7 lat i zachowała te obrazki w świadomości. Ja mogę się utożsamiać z tymi emocjami, oczywiście związanymi z poniżeniem. Ale tu chodzi o ciągłość poczucia poniżenia, o życie w poniżeniu. Kiedy ktoś z zachodnich dziennikarzy prosi o ustosunkowanie się do ZSRR i pyta, czemu nie wspominam młodości z nostalgią, odpowiadam, że mi tę młodość ukradziono. My nie mieliśmy młodości.

„Co warta jest młodość, która nie chce zmienić świata?” – wspominał swoją młodość w stalinowskim Charkowie Szewelow. Sowiecka młodzież nie miała ambicji. Ambicja była karana. Pytana o uczucia wobec Związku Radzieckiego mogę powiedzieć, czego nienawidzę w ZSRR – strachu i poniżenia. W drobiazgach, w kolejkach, w ciągłym zdobywaniu chleba, na wszystkich poziomach. Życie jako poniżenie. Jednak z Wielkim Głodem jest inaczej. Głód to – pisałam o tym w Planecie Piołun – kosmiczna katastrofa, to utrata zaufania do ziemi, do świata przyrody. To kolosalny skok w wirtualną rzeczywistość, która mnie kompletnie przeraża.

Skoro jesteśmy przy Charkowie, wspomnę o Lwie Kopielewie. Byłem z nim zaprzyjaźniony. Poznałem go bliżej w latach 80. w Kolonii. Cały czas nosił znaczek „Solidarności”. Dużo rozmawialiśmy, wiele mi dały jego pamiętniki z lat 20. XX wieku. Także o tym, co się działo w Charkowie, który był wówczas stolicą sowieckiej Ukrainy. Kopielew był dysydentem, ale chyba nie funkcjonuje w świadomości społecznej w Ukrainie.

Niestety... i szczerze tego żałuję. W Rosji też nie funkcjonuje. Chciałabym, aby jego pamiętniki zostały wydane. Nawiasem mówiąc, w Rosji o wielu ciekawych postaciach pochodzących z Ukrainy i wartych poznania nie mówi się wcale.

Kopielew był bardzo ukraiński w opisie Charkowa, choć chyba za Ukraińca się nie uważał. Najsilniejsza była w nim, zdaje się, tożsamość żydowska.

Ta mieszanka narodowościowa, ukraińsko-żydowska, to też temat, z którym jako naród musimy sobie poradzić. W czasach stalinowskich zanikła kultura ukraińskich Żydów, ich sowietyzacja/rusyfikacja, wykorzenienie tradycji Żydów mówiących po ukraińsku i w jidysz. Byli nosicielami ciekawej kultury, która inspirowała Olgę Tokarczuk przy pisaniu Ksiąg Jakubowych. Do dzisiaj w Izraelu śpiewa się ich pieśni. Ten fenomen uległ zagładzie. To kultura małych miasteczek, gdzie stały obok siebie polski kościół, dwie cerkwie prawosławne i synagoga. W takiej wiosce urodziła się moja mama. To wszystko padło ofiarą stalinowskich represji. Wszystkie dzieci z chederu wstydziły się jidysz i przechodziły na język rosyjski. Kopielew zachował w sobie ślad tej znaczącej przemiany. W końcu został jednak emigrantem z kultury rosyjskiej, nie ukraińskiej i żydowskiej.

Mnie się wydaje, że nie identyfikował się z rosyjskością z Moskwy. To był pewien rodzaj kosmopolityzmu. Dla Kopielewa ważny był Charków i przy tym mieście chciałbym się jeszcze na chwilę zatrzymać. Znajduje się tam pomnik Tarasa Szewczenki będący stuprocentową interpretacją sowietyzmu. Na pomniku są postacie sowieckich komisarzy. Dziwiła mnie symbolika Szewczenki na tyle silna, że rewolucja charkowska, wbrew tej dodanej i narzuconej sowieckiej symbolice, rozpoczęła się demonstracją pod tym właśnie pomnikiem. Szewczenko okazał się silniejszy, i to tam, pod pomnikiem trzeba się było bronić przed Rosją.

Mnie do dziś przeraża, gdy czytam w internecie, że w razie poczucia zagrożenia (w końcu to raptem 40 kilometrów od granicy), ludzie w Charkowie chcą iść składać kwiaty pod pomnikiem Szewczenki. To jakby taka obrona.

Na czym polega jego fenomen? W książce o Szewczence opisuje to pani jako filozofię narodową. Dla Polaków mojego pokolenia to ważne pytanie: przerabialiśmy jego twórczość w szkole i czyniono z niego poetę chłopskiego.

[Śmiech].

Naprawdę! Traktowano jego twórczość jako przejaw folkloryzacji narodu, któremu odmawiano politycznej podmiotowości. U nas próbowano coś podobnego zrobić z Mickiewiczem. Miał być niemal protomarksistą, pisał ballady dla ludu. Dziady Mickiewicza ujawniły swoją autentyczną siłę dopiero w roku 1968. Gdy zdarto maskę folkloryzacji, którą narzucał sowietyzm. A jak było z Szewczenką?

Doskonale wiem, o czym pan mówi. Ten patos sowiecki zamyka uszy na to, co jest naprawdę napisane w utworze.

Właśnie, zatem co jest ważniejsze w wypadku Szewczenki: treść czy język? Przysłuchiwałem się rozmowie Andrija Lubki z Petrem Midianką, który wyciągnął dwa zdania z Szewczenki. Obaj z niebywałym zapałem debatowali o nich przez pół nocy.

Pan nie jest w stanie wyobrazić sobie dwóch literatów pół nocy rozmawiających o dwóch zdaniach z utworu Mickiewicza?

Może gdyby chodziło o Słowackiego albo Norwida... Ale wróćmy do Szewczenki. Na czym polega jego siła? Czy można jego pozycję porównać z tą, jaką ma Puszkin w Rosji? Niektórzy tak sądzą, ja nie podzielam tej opinii.

Fenomen Puszkina to coś innego, bo to pierwszy pisarz rosyjski. Każdy wielki poeta wywołuje rewolucję językową. Puszkin dał Rosji język literacki. To pierwszy twórca, którego da się czytać. Fenomen Puszkina polega na tym, że chwytał się wszystkiego, bo pojawił się na niezagospodarowanym polu. Tłumaczył teksty francuskie, próbował nadać rosyjskiej twórczości europejski kształt. Cały kult Puszkina nastał jeszcze przed Stalinem, w czasach cara Mikołaja, kiedy w 1899 roku wszystkie ulice stały się „puszkinowskimi” dla uczczenia stulecia jego urodzin. To kult poety państwowego, który ma się stać wiecznym symbolem, legitymacja kulturowa, potwierdzenie europejskości Rosji. Przed nim ta twórczość była gwarantowana wyłącznie przez Ukraińców. Przez cały XVIII wiek to Ukraińcy uczą Rosjan pisać. Teofan Prokopowicz uczy Piotra I rządzić. Przepraszam, ale to nasi przodkowie to wszystko wymyślili.

W kolonizacji Syberii także braliście udział. Nierozerwalnie związane jest to z imieniem Jermaka i jego łupieżczą wyprawą.

Nie da się ukryć. Jest, jak jest. Wracając do Puszkina – odpowiada on wzorowi poety rosyjskiego o europejskiej twarzy. W czasach radzieckich państwowy kult Szewczenki wyglądał zupełnie inaczej. Sprowadzono go do poziomu ludowego poety nieomal przewidującego rewolucję październikową. Na szeroką skalę kult ten rozwinął się po drugiej wojnie światowej, kiedy Stalin zdecydował, że w narracji radzieckiej wszystkie największe osiągnięcia ludzkości należy przypisać Rosjanom. Ja jeszcze w latach 70. uczyłam się, że maszynę parową wynalazł Iwan Iwanowicz Połzunow.

W Polsce było to samo. Krążyły też żarty dotyczące rosyjskich osiągnięć. Kto wynalazł kran? Kranow.

A ponieważ wszystko wynaleźli Rosjanie, to na Szewczenkę – według tej narracji – ogromny wpływ miał mieć Czernyszewski. Nieważne, że miał 12 lat, gdy Szewczenko pojawił się w Petersburgu. Każdy pisarz ukraiński miał się znajdować pod wpływem wielkiej rosyjskiej kultury. Kult Szewczenki miał być ukłonem w stronę wielkiej rosyjskiej kultury. To było w istocie uśmiercenie Szewczenki. Dlaczego wybór padł akurat na niego? Bo tak do końca nie dawało się go wymazać i pomijać.

A Szewczenko to istotnie niezwykłe zjawisko. Ma być o nim napisana książka biograficzna. Przez niego przeszły najważniejsze prądy XIX wieku, początki dyskursu antykolonialnego w literaturze europejskiej. Kaukaz to zadziwiający poemat. Brzmi fantastycznie.

W sowieckiej Ukrainie był więc jakiś kult Szewczenki.

...który zniechęcił do niego pokolenia.

Dlaczego więc Nataliya Zubar, charkowianka, która organizowała obronę miasta w 2014 roku, idzie pod pomnik Szewczenki i wszyscy wiedzą, że trzeba się tam zjawić, aby się oprzeć Rosjanom? Czy to nie wynik otaczającego poetę kultu, który zrodził się po roku 1991?

To już nie kult, to coś innego.

Wszędzie są jego popiersia. Wciąż jest cytowany... Lubka z Midianką, powtórzę, spędzają całą noc nad dwoma zdaniami z Szewczenki...

Bo ta poezja jest żywa. Ja go znam na pamięć. To przenika, dostaję dreszczy, gdy go recytuję. On jest wielowarstwowy, w ramach jednej linijki mamy splot ironii, zmianę intonacji. Nikt w XIX wieku jeszcze tak nie pisał. Dał wolność intonacyjną wierszowi.

W książce o Szewczence mało pisze pani o estetyce jego twórczości. Pisze pani o filozofii, o micie. Co jest najważniejsze w szewczenkowskim micie?

Mnie interesował mit narodowy. Zależało mi na tym, by spróbować oderwać Szewczenkę od kultu sowieckiego. Od tego poniżającego kultu chłopskiego poety, fałszywego patosu. O powrót do prawdziwego Szewczenki. Jego dziennik to świetna lektura, bije z niej osobowość. Przed rokiem 1991 nie był popularny. Są tam nazwiska, które nie były mile widziane w kulturze rosyjskiej. Że przyjaźnił się z Polakami zesłańcami. Sporo elementów nie do pogodzenia z obrazkiem, który sprzedano panu i nam w szkole.

Jest takie stereotypowe wyobrażenie, że Ukraińcy to Kozacy. Szewczenko to mit kozacki. W Polsce rozpatrujemy ten mit przez pryzmat Ogniem i mieczem. Kozak może być sympatyczny, jedno ze znaczeń tego słowa to ktoś żywy, śmiały, lubiący się popisywać brawurą. Pani, pisząc o micie narodowym, chciała wyjść poza stereotyp kozacki.

Z pewnością tak.

Gdzie się zatem kryje istota dyskusji o tożsamości ukraińskiej? Mówi się o kozaczyźnie jako starszyźnie kozackiej, szlachcie. Przeciwstawia się Mazepę Chmielnickiemu. Jak obecnie przebiega dyskusja na ten temat?

Propagandyści wciąż działają. Debata nie jest skończona. Ukraińcy uświadomili sobie, że Kozacy to nie tylko powstania kozacko-sieliańskie i że – jak głosiła sowiecka literatura – to ma być tylko hołota i czerń.

Chłopcy z Kijowa, z dzielnicy Obołoń, czyli jakby chłopaki z warszawskiej Pragi, pobili Rosjan przebranych za Ukraińców. Odebrali wóz pancerny i zabrali armii. To jest hołota! „Hołota” idzie w partyzantkę, bez przeszkolenia wojennego. Ale potrafi stawiać czoła armii rosyjskiej.

Oprócz tego mieliśmy starszyznę, Akademię Mohylańską Sahajdacznego, szlachtę. I to Szewczenko zauważa, że historia Rzeczpospolitej mogła się potoczyć inaczej. Do Szewczenki nastawienie było jednoznaczne i warto, abym to powiedziała w Polsce. To nasi przodkowie stworzyli imperium rosyjskie i cieszyli się przez sto lat po rozbiorach, jak zemścili się na Polakach za zniewagę, za niemożliwość rozwiązania w Rzeczpospolitej kwestii rusińskiej.

Pani uważa, że w spojrzeniu na naszą przeszłość ważna jest perspektywa studiów kolonialnych. Dotyczy to także Polski. W XIX wieku polska kultura ziemiańska również miała rys kolonialny i zdarzało jej się kolaborować z rosyjską kulturą.

Ukraińska także w jakimś sensie kolaborowała z rosyjską przeciw Polakom. Szewczenko był krytyczny wobec dworiaństwa małorosyjskiego, które w XIX wieku było dumne z tego, że jest architektem rozbiorów Rzeczpospolitej, tej właściwej zemsty na Polakach. Szewczenko, zwracając się do rodaków, przywrócił im świadomość, że język ludowy może się stać częścią tożsamości, którą tracili.

Tymczasem większość polskiej literatury romantycznej pisana była przez szlachtę dla szlachty. Dopiero niedawno wybuchła dyskusja o pańszczyźnie. Z tezą banalną, ale mało obecną wcześniej: że większość Polaków ma chłopskie pochodzenie. Reformy po 1989 roku odbywały się pod niepisanym hasłem „I ty możesz być szlachcicem”. Jak porównać w tym kontekście kulturę polską i ukraińską?

W zasadzie odpowiedział pan na swoje pytanie. Wy w XIX wieku nie mieliście Szewczenki, który by pogodził różne warstwy społeczne i uczynił z nich jeden naród.

Tymczasem Szewczenko zwraca się do Ukraińców: obejmij i swojego najmniejszego brata, tego chłopa pańszczyźnianego. A to jest właśnie prawdziwa rewolucja narodowa. Tej witaminy brakowało polskiej kulturze w czasie całego okresu modernizacji.

OKSANA ZABUŻKO – ur. 1960, ukraińska pisarka, poetka i eseistka. Doktor filozofii. Wykładała filologię ukraińską na uniwersytetach w USA. Największą sławę przyniosła jej książka „Badania terenowe nad ukraińskim seksem” (1996), opisująca spustoszenia w ludzkiej psychice w następstwie komunizmu i totalitaryzmu.

Świat bez alternatywy

Trzeciego dnia wojny, gdy putinowska nawała parła na Ukrainę, zadzwonił do mnie jeden z moich przyjaciół i wyraźnie skrępowany zapytał, skąd się wzięła Ukraina. Trudno było o dłuższy wykład. Opowiedziałem mu anegdotę.

Zwiedzając muzeum na Hortycy (wyspa na Dnieprze, miejscu dawnej kozackiej siczy), znudzony tym, co mówił przewodnik, dołączyłem do szkolnej grupy, chcąc podsłuchać, co się opowiada najmłodszym Ukraińcom. Stojąc przed obrazem Kozaka, nauczycielka spytała podopiecznych „Kim jest Kozak?” i wyczekawszy chwilę, odpowiedziała malcom: „Kozak to wolny człowiek”, a po chwili dodała: „Pamiętajcie: i wy macie być wolnymi ludźmi”. Z pewnością wiele z tych dzieci, które dzisiaj mają już ponad 18 lat, jest dziś żołnierzami armii walczącej z rosyjską agresją.

Pytanie „Skąd się wzięła Ukraina?” w takiej czy innej formie słyszałem wielokrotnie od momentu upadku komunizmu, tak jakby dla wielu kraj ten wziął się znikąd, wyłonił się niespodziewanie z dziejów, nie posiadając własnej historii. Dziś cały świat pospiesznie uczy się rozpoznawać Ukrainę jako jedno z najważniejszych miejsc na politycznej mapie świata, państwo i naród o zaskakującym potencjale i sile, poddany zarazem niebywałej próbie.

Odwaga ukraińskich żołnierzy budzi podziw; cierpienie i poświęcenie milionów ludności cywilnej – nieugiętych wobec bezprecedensowych zbrodni dokonywanych przez Rosjan – budzą współczucie. Ukraińcy nie popadają w rozpacz i potrafią w tej nieludzkiej sytuacji, która ich spotkała, żyć nadzieją na zwycięstwo. Skąd jednak bierze się ten hart ducha i upór? Aby to zrozumieć, należy nie tylko wsłuchiwać się w szczęk broni, lecz także pytać o duchowe i kulturowe zasoby, pozwalające im wytrwać w sytuacji, która wielu innych sparaliżowałaby i doprowadziła do rozpaczy.

Ukraina, zajmując nowe miejsce na mapie świata, wychodzi z cienia, który od wieków rzucała na nią Moskwa. Rosja usiłowała Ukrainę rusyfikować, niszczyć jej kulturę, głosiła, że Ukrainy nie ma, wreszcie próbowała ją unicestwić, jak podczas Wielkiego Głodu. Ludobójstwo Rosji na Ukraińcach nie dokonuje się podczas tej wojny po raz pierwszy.

Ukraina wbrew stratom, jakie poniesie, już dziś ogromnym, będzie państwem dysponującym wielkim kapitałem moralnym. Jej członkostwo w Unii Europejskiej będzie nie tylko poszerzeniem europejskiej wspólnoty, lecz także przypomnieniem, że Unia opierać się ma w pierwszej kolejności na wspólnych wartościach, a gospodarka i handel mają to wspomagać, a nie zastępować.

Ukraińcy tak heroicznie walczą nie tylko o własną wolność, lecz także o światowy ład wolności. Ambicją Kijowa było jedynie stanie się członkiem Unii Europejskiej, ale rola, jaka mu przypadła, nadaje tym wysiłkom globalne znaczenie.

Podziękowania

Powstanie tej książki zawdzięczam wielu osobom, z którymi przez ponad dekadę, od kiedy zająłem się kwestiami Ukrainy, miałem okazję się spotykać i rozmawiać. Takie rozmowy, nawet krótkie, dają często więcej od lektury opasłych woluminów.

Na pierwszym miejscu winienem wymienić Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego i jego twórcę Jana Malickiego. Praca w SEW była dla mnie nieustanną inspiracją. Tam spotkałem osoby, którym moja wiedza o Ukrainie i Rosji bardzo wiele zawdzięcza, takie jak Wiktor Ross, Leszek Zasztowt, Ola Hnatiuk, Marek Radziwon, Tadeusza Krząstek. Objazdy naukowe ze studentami SEW, organizowane przez Jana Malickiego, były zawsze wielką przygodą intelektualną.

Bardzo wiele zawdzięczam studentom z Ukrainy, z którymi w ramach SEW prowadziłem zajęcia. Jednego z nich chcę wyróżnić szczególnie. Mam na myśli Andrija Lubkę, dziś znanego pisarza, a wówczas dopiero debiutującego, a zarazem mego magistranta, z którym odbyłem jedną z pierwszych po Ukrainie podróży, której ślady są w tej książce. Drugim moim nieocenionym przewodnikiem po zabytkach Kijowa i Ukrainie Słobodzkiej był Dima Sawczenko, filozof, wydawca i żołnierz.

Podziękowania należą się moim kolegom z Akademii Wschód przy Fundacji Domu Wschodniego: Waleremu Butewiczowi, Annie Korzeniowskiej-Bihun, a w szczególności Eugeniuszowi Biłonóżce, któremu zawdzięczam wiele cennych uwag po lekturze rękopisu tej książki.

Podziękowania należą się też wydawcy moich pierwszych książkowych publikacji poświęconych Białorusi oraz Ukrainie – Andrzejowi Zabrowarnemu i jego Pracowni Wydawniczej.

Chcę w tym miejscu wymienić przynajmniej niektórych z moich rozmówców w Ukrainie. Podziękowania zechcą przyjąć: Jarosław Hrycak, Yevhen Mahda, Serhij Feduniak, Hryhorij Perepełyca, Taras Prochaśko, Ihor Ruszczenko, Jurij Temirow, Ihor Todorov, Taras Wozniak, Natalia Jakowenko czy Nataliya Zubar.

Udział w seminariach i wykładach uniwersyteckich w Doniecku, a później w Winnicy, Czerniowcach, Użgorodzie, Ostrogskiej i Mohylańskiej Akademii dał mi okazję do licznych rozmów z pracownikami naukowymi, za które jestem ogromnie wdzięczny.

Dziękuję tym wszystkim, których nie zdołam tutaj wymienić, poznanym podczas moich pobytów w Ukrainie, z którymi miałem przyjemność rozmawiać i których z zaciekawieniem słuchałem.

Przypisy

[1] Zob.: https://wiadomosci.wp.pl/walka-o-donbas-general-o-wplywie-deszczu-6760512364284033v.

[2]  Czynił to już w roku 2008 w głośnej książce The New Cold War: Putin’s Russia and the Threat to the West.

[3]  Warto przytoczyć w tym miejscu fragment rosyjskiego komentarza, dobrze oddający sposób myślenia i przekonaniu o roli, którą przypisuje się propagandzie:

Narracje z jednej strony zastępują rzeczywisty obraz, z drugiej tworzą ocenę sukcesu, a z trzeciej wpływają na motywy działania wyznawców takiej czy innej narracji. Czy to prezydent kraju europejskiego, czy zelektronizowany rosyjski hipster. Nie wspominając o szeregowcach wojny propagandowej na pełen etat. O „przeciętności” rosyjskich dowódców i bezprecedensowym „talencie” ukraińskich oficerów można mówić do woli, ale każdy dzień przynosi te same wieści: wojska rosyjskie wyciskają ukraińskich przeciwników ze wszystkich zaplanowanych obiektów [...]. Każdy raport o zwycięstwie wojsk rosyjskich ma niemal dewastujący wpływ na przeciwników politycznych, podkopując emocjonalne tło oporu opozycji. Niewielu jest takich zdolnych facetów, którzy potrafią zachować twarz, jak Arestowicz. Walka narracji silnie wpływa na oczekiwania. („Niezawisimaja Gazeta”, https://www.ng.ru/editorial/2022-06-26/2_8470_red.html).

[4] Dalej argumentuje Kissinger: „Jeśli bowiem stracą z oczu długoterminowe stosunki z Rosją, to ryzykują wepchnięcie Moskwy w stały sojusz z Chinami”. Zob.: https://www.euractiv.pl/section/polityka-zagraniczna-ue/news/kissinger-ukraina-i-rosja-powinny-wrocic-do-granic-z-lutego-sprzed-inwazji/ 24.05.2022.

[5] Andrew Wilson, The Ukrainiens. Unexpeted nation, 2000. Książka wyszła w polskim tłumaczeniu w roku 2002 pod tytułem Ukraińcy. Warto dodać, że Andrew Wilson, już po aneksji Krymu, przewidywał dalszą ekspansję Kremla w książce Ukraine Crisis. What it Means For the West (2015). Podobnie jak książka Lucasa nie zrobiła ona dostatecznego wrażenia.

[6] Iwan Łysiak-Rudnycki, Perejasław: historia i mit, [w:] Między historią a polityką, Wrocław 2012, s. 159. O tym wybitnym historyku, który odegrał ogromną rolę w kształtowaniu dzisiejszej naukowej ukraińskiej historiografii, będę jeszcze pisał.

[7] Wobec masowych zbrodni tej wojny zapomina się często, że na rozkaz Putina dokonano na Zachodzie wielu mordów, z czego najgłośniejsza była sprawa Aleksandra Litwinienki. Zob.: Alexander Goldfarb, Death of a Dissident, 2007.

[8] Zob.: https://kultura.onet.pl/film/wiadomosci/arcywrog-putina-ujawnia-w-filmie-jego-sekrety-mowi-o-pewnej-chorobie/296ybrc.

[9] Do lat 20. XIX wieku państwo carów żyło w świecie przednowoczesnych wyobrażeń, wedle których nie rozpoznawano narodowości w dzisiejszym rozumieniu. Dwór mówił po francusku, urzędnik i uniwersytet po niemiecku. Czytelnik w Petersburgu mógł się zachwycać poematem Kotlarewskiego, napisanym w jego wyobrażeniu zabawnym dialektem ludowym.

[10] Takie podejście obecne u twórców narodowych historiografii takich jak Ranke, Michelet czy Lelewel było w zasadniczy sposób odmienne od dawniejszego kronikarsko-dynastycznego, choć postacie władców zachowały swoje symboliczne znaczenie.

[11] Larry Wolff, Wynalezienie Europy Wschodniej. Mapa cywilizacji w XVIII wieku, Kraków 2020. Ukształtowane w XVIII wieku wyobrażenie podziału kontynentu przetrwało wiek XIX i utrwaliło się w wieku XX. Książka Larry’ego Wolffa pokazuje, jak rodziło się to wyobrażenie.

[12] Віктор Горобець, «Волимо царя східно...». Український Гетьман та російська династія до і після Переяслава, 2007.

[13] Zenon E.Kohut, Roots of Identity. Studies on Early Modern and Modern Ukraine, 2004.

[14] Iwan Łysiak-Rudnycki, Perejasław: historia i mit, [w:] Między historią a polityką, dz. cyt., s. 159.

[15] Rusyfikacja nie sięgnęła ukraińskiej wsi i warstw ludowych, również w okresie ich pełnego zniewolenia, z braku narzędzia, jakim był system szkolny. Sytuacja ta dotrwa do pierwszej wojny światowej. Rosji nie udaje się zintegrować Ukrainy wskutek zacofania cywilizacyjnego. Ponad 80 procent ludności wiejskiej Ukrainy (a stanowili wciąż absolutną większość) była analfabetami, co wiązało się między innymi z lękiem przed wprowadzeniem systemu szkolnego na poziomie podstawowym, gdzie z konieczności obecny musiałby być język ukraiński. Represjonowano niewielką stosunkowo grupę inteligencji, świadomą narodowo, by pozostawiać masę ludności paradoksalnie poza obszarem rusyfikacji.

[16] Andrew Wilson, Ukraińcy, Warszawa 2002, s. 71.

[17] Martwe dusze, jako opis piekła, miały być pierwszą częścią utworu pomyślanego na wzór Boskiej komedii Dantego. Szkice do dalszych części artysta spalił. Nie wiemy, jakie względy nim kierowały. Być może uznał, mimo swego geniuszu, że imperialny raj trudno sobie wyobrazić. Obraz piekła natomiast wyszedł spod jego pióra nadzwyczaj realistycznie.

[18] Мирослав Попович, Григорій Сковорода: філософія свободи, 2008.

[19] Pavlo Snopkov, Hryhorij Skoworoda. Od samopoznania do samoaktualizacji, 2021. Autor eseju nie bez racji zestawia filozofię Skoworody z teorią samorozwoju Carla Gustava Junga i Abrahama Maslowa.

[20] Володимир Кривошея, Генеалогія українського козацтва Білоцерківський полк, 2002.

[21] Zob.: https://kazwoy.wordpress.com/ksiega-rodzaju-narodu-ukrainskiego-prawo-boze-tlumaczenie-robocze/.

[22] W języku polskim mamy świetnie napisaną biografię Tarasa Szewczenki. Zob. Jerzy Jędrzejewicz, Noce ukraińskie albo Rodowód geniusza, Warszawa 2014.

[23] Serhii Plokhy, The Cossack Myth: History and Nationhood in the Age of Empires, 2012. Jest też ukraińskie tłumaczenie tej książki.

[24] Оксана Забужко, Шевченків міф України та його критики, 2017.

[25] Cyt. za: Taras Szewczenko, Wybór poezji, tłum. M. Bieńkowska, Wrocław 1974.

[26] Василь Яременко, Kняжа доба української історіїй тарас шевченко: спроба історі ософськогопрочитання,„Український історичний журнал”, nr 1, 2017.

[27] Оксана Забужко, Шевченків міф України та його критики, 2017.

[28] Pierwszym, który przeanalizował siłę oddziaływania twórczości Szewczenki i jego postaci za pomocą pojęcia mitu był George G. Grabowicz/Юрій Григорій Грабович (The Poet as Mythmaker: A Study of Symbolic Meaning in Taras Ševčenko, 1982). Należy podkreślić, że książka Grabowicza nie miała na celu tworzenia mitu Szewczenki, lecz była opisem jego niezwykłej popularności w Ukrainie, którą Grabowicz nazwał mitem. Książka ukazała się w roku 1991 w ukraińskim tłumaczenia (Шевченко як міфотворець), spotkała się z szerokim odbiorem i wywołała wiele dyskusji. Omawiał ją szeroko wybitny socjolog Ołeksandr Hrycenko, zaliczając mit Szewczenki do czołowych toposów-mitów ukraińskiej kultury (Oлександер Гриценко, Своя мудрість: Національні міфології та громадянська релігія в Україні, 1998). Przywoływana tu kilkakrotnie książka Oksany Zabużko (Шевченків міф України та його критики), pochodząca z roku 2017, stanowi do pewnego stopnia podsumowanie dotychczasowej dyskusji, która skądinąd z pewnością będzie trwała, biorąc pod uwagę rolę, jaką odgrywa Szewczenko w kulturze ukraińskiej.

[29] Serhii Plokhy, The Cossack Myth: History and Nationhood in the Age of Empires, 2012.

[30] W Przemyślu świadectwem tej działalności jest istniejący do dzisiaj Narodnyj Dim zbudowany w 1904 roku ze składek osób prywatnych i ukraińskich instytucji. W budynku funkcjonowały: placówka naukowa, teatr, klub sportowy, a nawet kino. Po akcji „Wisła” w 1947 roku przez dziewięć lat budynek nie był używany. Obecnie jest siedzibą Związku Ukraińców w Polsce. Budynek wpisany jest do rejestru zabytków ze względu na swoje walory architektoniczne i historyczne.

[31] Polacy z kolei powoływali się na XIV wiek i rządy Kazimierza Wielkiego, więc konflikt wyobrażeń historycznych był nieunikniony. Powodów do tarć, i to znacznie poważniejszych, było oczywiście więcej. Najpoważniejszym argumentem Ukraińców była ich przewaga liczebna w Galicji, choć decydowała o tym ludna wieś, a nie miasta, przy dość ograniczonej urbanizacji. Więcej o tym w rozdziale Brataliśmy się z Polakami...

[32] Jarosław Hrycak, Prorok we własnym kraju. Iwan Franko i jego Ukraina (1856–1886), Warszawa 2010.

[33] Nie powinno to zaskakiwać w kraju takim jak Polska, gdzie 90 procent ludności to z pochodzenia chłopi pańszczyźniani, choć w większości czują się związani z tradycją szlachecką.

[34] Klaus Zernack, Polska i Rosja: dwie drogi w dziejach Europy, Warszawa 2000.

[35] Taki obraz Ukrainy zdołał zadomowić się w polskiej poezji. Ilustracją tego może być piękna fraza z wiersza Pana Cogito przygody z muzyką Zbigniewa Herberta:

Ukraińskie niańki

nuciły mu do snu

rozlewną jak Dniepr kołysankę.

[36] Istnieje też oczywiście po stronie polskiej obraz Ukraińca okrutnika, nie jest on jednak zarysowany w polskim romantyzmie. W Zamku kaniowskim niemało jest okrucieństwa, jednak należy to przypisać modnemu w romantyzmie „gotyckiemu” nastrojowi powieści poetyckiej. U Malczewskiego też obecne jest okrucieństwo, jednak o jego poemacie Maria niemal zapomniano i z dużym opóźnieniem wszedł on do kanonu literatury polskiego romantyzmu. Stereotyp Ukraińca okrutnika pojawi się znacznie później, między innym w związku z nieszczęsną powieścią Kossak-Szczuckiej, a ze szczególnym nasileniem w okresie PRL-u, aż po ekscesy antyukraińskiej propagandy po roku 2005. Można odnieść wrażenie, że paradoksalnie obraz Ukraińca okrutnika przejęty jest jako topos literacki od samego Szewczenki przy szczególnej i jednostronnej lekturze jego poematu Hajdamacy.

[37] Przeł. Leonard Sowiński.

[38] Tożsamość Europy Środkowej i jej kanoniczne lektury, zob. Culture et identité en Europe centrale: canons littéraires et visions de l’histoire, red. Michel Maslowski, „Przegląd Wschodni”, t. XIII, s. 219–224.

[39] Iwan Łysiak-Rudnycki, Stosunki polsko-ukraińskie. Ciężar historii, [w:] Między historią a polityką, dz. cyt.

[40] Kazimierz Wóycicki, Okiem narratologa: unia horodelska w kulturze pamięci państw będących, w większości zaś niechcących być, sukcesorami dawnej Rzeczypospolitej, [w:] Od Horodła do Horodła (1413–2013) Unia horodelska – dzieje i pamięć, Zamość 2013.

[41] Wydana w Sankt Petersburgu na fali liberalizacji w 1913 roku Ilustrowana historia Ukrainy, wielokrotnie wznawiana po roku 1991, stanowi pomnikowy przykład ukraińskiego dziejopisarstwa. Choć Hruszewski jest autorem wielotomowej historii Ukrainy, to jednak ta właśnie książka miała i ma wielki wpływ na ukraińskie wyobrażenia o własnej przeszłości.

[42] Między innymi tak rzecz ujmuje Yuriy Aleksieiev w popularnonaukowej, przeznaczonej dla cudzoziemców odwiedzających Ukrainę książce History of Ukraine (2012).

[43] Jest to źródłem negatywnego stereotypu prymitywnego i krwiożerczego Ukraińca, który odrodzi się w polskich obrazach Wołynia z roku 1943.

[44] Podobny motyw zawiera powieść Taras Bulba Gogola. Tytułowy bohater zabija jednego ze swoich dwóch synów, Andrija, za zdradę na rzecz Polaków. Przyczyną zdrady jest miłość Andrija do jego polskiej narzeczonej. Utwór Gogola o wiele lat wyprzedza Hajdamaków Szewczenki. Motyw zabicia własnego dziecka stał się elementem stereotypu Ukraińca-okrutnika-rezuna.

[45] Natalia Jakowenko, Druga strona lustra. Z historii wyobrażeń i idei na Ukrainie XVI–XVII wieku, Warszawa 2010.

[46] „Szkoła ukraińska” w romantyzmie polskim: szkice polsko-ukraińskie, red. S. Makowski, U. Makowska, M. Nesteruk, Warszawa 2012.

[47] Będzie jeszcze o tym mowa w podrozdziale Kresy i studia kolonialne.

[48] Dariusz Skórczewski, „Sen srebrny Salomei”, czyli parada hybryd, „Pamiętnik Literacki”, http://rcin.org.pl/Content/63598/WA248_80726_P-I-30_skorczewski-sen_o.pdf.

[49] Bogate tło tych wydarzeń daje Natalia Jakowenko w Historii Ukrainy do 1795 roku, zwłaszcza w rozdziałach Bandytyzm społeczny, opryszkowie i hajdamacy oraz Wybuch koliszczyzny w 1768.

[50] Оксана Забужко, Шевченків міф України та його критики, 2017.

[51] Akcja Zamku kaniowskiego i Marii też rozgrywa się w romantyczno-stepowym krajobrazie i tajemniczej krainie, gdzie polski bohater, szlachcic, otoczony jest morzem ukraińskiego chłopstwa, a Kozak jest częścią szlacheckiego dworu. Utwór Goszczyńskiego również nawiązuje do koliszczyzny. Atmosfera utworu Malczewskiego jest tak ponura, że również by się do tego nadawał. Napięcie społeczne oddaje jednak Słowacki z bez porównaniu większą wyrazistością.

[52] Василь Шкляр, Чорний Ворон. Залишенець, 2014. Książka prezentowana jest jako narodowy bestseller. Wasyl Szklar jest autorem wielu popularnych powieści historycznych.

[53] Oрест Субтельний, Україна:історія, 1993.

[54] Jarosław Hrycak, Historia Ukrainy 1772–1999. Narodziny nowoczesnego narodu, Lublin 2000.

[55] Został zburzony przez Rosjan podczas działań wojennych w marcu 2022 roku.

[56] Stąd też zapewne absurdalne stwierdzenie Putina, że twórcą Ukrainy był Lenin, zob.: https://oko.press/ukraine-stworzyla-komunistyczna-rosja-bylo-inaczej/.

[57] Serhy Yekelchyk, Stalin’s Empire of Memory: Russian-Ukrainian Relations in the Soviet Historical Imagination, 2014.

[58] Pasjonujący opis tego środowiska daje ukraińsko-rosyjski dysydent Lew Kopielew w książce Bożyszcza mojej młodości (1990). Książka wyszła w polskim tłumaczeniu w emigracyjnym wydawnictwie w Berlinie Zachodnim. Jest dziś bibliofilskim rarytasem. Mam ją z dedykacją autora.

[59] Roman Szporluk, Russia, Ukraine and the Breakup of the Soviet Union, 2000.

[60] Na kwestie te zwraca uwagę Roman Szporluk w cytowanej wyżej książce Russia, Ukraine...

[61] Serhy Yekelchyk, Stalin’s Empire of Memory...

[62] Георгій Касьянов, Незгодні: українська інтелігенція в русі опору 1960-1980-х років, 2019.

[63] Юрій Шаповал, Партійний »націоналіст«. Парадокси Петра Шелеста, 2020.

[64] Zerow został rozstrzelany z ponad tysiącem innych więźniów w rocznicę rewolucji październikowej – 9 października.

[65] Ihor Kałyneć, poeta i prozaik, skazany w roku 1972 na 6 lat obozu pracy i 3 lata zesłania.

[66] W niepodległej Ukrainie Uniwersytetowi Donieckiemu nadano imię Wasyla Stusa. Po roku 2014 doniecka uczelnia przeniosła się do Winnicy. Wiersze Stusa należą do kanonu lektur szkolnych.

[67] Ольга Комарова, Російська різанина в Батурині: що сталося 310 років тому?, https://www.radiosvoboda.org/a/29579186.html; https://www.radiosvoboda.org/a/rosiya-zvirstva-viyna-ukrayina/31789267.html.

[68] Rosyjska narracja wielkiej wojny ojczyźnianej starannie ukrywa ogrom ukraińskiego cierpienia. Dopiero najnowsze prace, takie jak Skrwawione ziemie, ujawniają straty ludności ukraińskiej i białoruskiej. Por. T. Snyder, Skrwawione ziemie: Europa między Hitlerem a Stalinem, Warszawa 2011.

[69] Karel C. Berkhoff, Harvest of Despair: Life and Death in Ukraine under Nazi Rule, 2004.

[70] Tamże.

[71] Stosunek Hitlera i nazistów do Ukrainy spowodowany był między innymi absurdalnymi wyobrażeniami o dawnym kraju Gotów leżącym nad Morzem Czarnym, a więc terytoriów należących się historycznie „rasie germańskiej”. Narzuca się porównanie z wyobrażeniami historycznymi Putina, odmawiającego Ukrainie podmiotowości.

[72] Grigori F. Krivosheev, Soviet Casualties and Combat Losses in the twentieth century, 1997. Kwestia oszacowania strat wojennych Związku Sowieckiego ma skomplikowaną historię. Paradoksalnie zaraz po wojnie liczbę ofiar zaniżano (podawano 6–7 milionów), co miało na celu zmniejszenie odpowiedzialności sowieckiego kierownictwa za sposób prowadzenia walki. W czasach Chruszczowa szacowano znacznie wyżej, na około 20 milionów. Po rozpadzie ZSRS szacunki wzrosły do 27 milionów. Kriwoszejew (Krivosheev), rosyjski historyk wojskowości, uznawany jest za międzynarodowy autorytet w dziedzinie tych badań.

[73] Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Loius Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartosek, Jean-Louis Margolin, Czarna księga komunizmu: zbrodnie, terror, prześladowania, Warszawa 1999.

[74] Maciej Piotrowski, Koniec toksycznego braterstwa, „Tygodnik Powszechny”, 24 kwietnia 2022.

[75] Олександр Гриценко, Президенти і пам’ять. Політика пам’яті президентів України (1994–2014): підґрунтя, послання, реалізація, результати, 2017, oraz Георгій Касьянов, Past Continuous: Історична політика 1980-х - 2000-х. Україна та сусіди, 2018.

[76] Głośny film Agnieszki Holland Obywatel Jones opowiada o brytyjskim dziennikarzu, świadku Hołodomoru, zamordowanym przez NKWD.

[77] Przejmujące wrażenie robi wystawa poświęcona Hołodomorowi i stalinowskim czystkom ukraińskiej inteligencji w muzeum w Dnieprze.

[78] Taką tezę głosił m.in. prorosyjski prezydent Wiktor Janukowycz, przecząc, by nazywanie Wielkiego Głodu ludobójstwem było właściwe.

[79] Anne Applebaum w książce Czerwony głód (2018) podsumowuje do pewnego stopnia stan badań nad Wielkim Głodem, prowadzonych do chwili obecnej. Zarazem dzięki publicystycznej formie i tłumaczeniu na liczne języki informuje o nim opinię publiczną.

[80] Obecnie Ukraina liczy około 40 milionów obywateli, o wiele mniej niż w roku 1991. Obecne straty wojenne mogą spowodować, że liczba ludności zmniejszy się jeszcze bardziej wyraźnie.

[81] Więcej piszę o tym w podrozdziale Żydzi i Chazarzy.

[82] Dotyczy to szczególnie art. 109 i 110.

[83] Олександр Зайцев, Український ІнтеҐральний націоналізм (1929–1930-ті роки), 2013.

[84] Cennym źródłem historycznym ilustrującym ewolucję OUN jest broszura Łewa Rebeta, jednego z czołowych postaci tego ruchu, zmarłego w 1957 roku, wydana pośmiertnie w roku 1964 w Monachium pt. Світла і Тіні ОУН.

[85] Сергій Плохій, Убивство у Мюнхені. По червоному сліду, 2017. Angielski tytuł oryginału brzmi: The Man with the Poison Gun: a Cold War Spy Story.

[86] Рух Опору в Україні 1960-1990. Енциклопедичний довідник, 2010.

[87] Należy też zwrócić uwagę na szczególne w wielu kontekstach użycie słowa nacjonalizm. Z uwagi na ciągłe powtarzanie słowa „patriotyzm” w sowieckiej propagandzie terminu tego nie używano w Ukrainie po roku 1991. Stosowano natomiast słowo „nacjonalizm”, które w wielu tekstach należałoby w przekładzie na inne języki przełożyć jako patriotyzm. Wielu tłumaczy, nie rozumiejąc historycznego kontekstu, zachowuje słowo nacjonalizm, co powodowało nieporozumienia i przypisywanie autorom nacjonalizmu w rozumieniu negatywnym.

[88] W roku 2018 pozytywnie oceniało postać Bandery 36 procent ankietowanych (Breżniewa i Piotra I oceniało pozytywnie odpowiednio 47 procent i 43 procent), negatywnie zaś 34 procent. Соціологічна група «Рейтинг». http://ratinggroup.ua/research/ukraine/dinamika_otnosheniya_k_golodomoru_1932-33_gg_noyabr_2018.html.

[89] Książka Grzegorza Rossolińskiego-Liebe Bandera. Faszyzm, ludobójstwo, kult: życie i mit ukraińskiego nacjonalisty jest najobszerniejszą dotychczas pracą poświęconą tej postaci. Angielskie wydanie pochodzi z roku 2014 (polskie wydanie z roku 2018), a więc książka pisana w była w okresie poprzedzającym drugi Majdan. Autor kończył książkę w czasie, gdy na Ukrainie rządził zdecydowanie prorosyjski prezydent Janukowycz. Autor wyraźnie ulega ówczesnej atmosferze nagonki na bohatera swojej monografii. W szczególności wyobrażenie, którego usiłuje dowieść – że kult Bandery z antysemityzmem i nacjonalizmem stanowi główny nurt życia politycznego Ukrainy – w zdecydowany i zawstydzający dla autora sposób falsyfikuje wybór prezydenta Zełenskiego. Książka stanowi ciekawy przykład, jak rozbudowany nawet aparat naukowy nie chroni przed intelektualnym zagubieniem, jeśli pisze się książkę pod z góry założoną tezę.

[90] Józef Chociszewski, Malowniczy opis Polski czyli geografia ojczystego kraju, Chicago 1890; Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903.

[91] Wewnątrz samej społeczności polskiej nie brakowało napięć. Część ziemiaństwa skłonna była do kompromisów z władzą carską kosztem drobnej szlachty, aby zachować uprzywilejowaną pozycję. Zob.: Daniel Beauvois, Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie 1793–1914, Lublin 2005.

[92] Termin ten do dzisiaj powoduje nieporozumienia. Odnosi się on już nie do Ukraińców, lecz do mniejszości narodowej w Zakarpaciu, Słowacji i Wojwodinie.

[93] Por. Michał Jagiełło, Narody i narodowości. Przewodnik po lekturach, t. 1, Warszawa 2010, a także: Michał Jagiełło, Razem czy osobno? Przewodnik po lekturach, Warszawa 2011. Książka jest istotnie pasjonującym przewodnikiem po lekturach tamtej epoki, zaopatrzonym w bogaty materiał.

[94] Bronisław Potocki, Kwestia ruska w Galicji i projekt jej załatwienia, „Krytyka” 1908, t. I.

[95] Franciszek Bujak, Galicya. Tom 1. Kraj ludność, społeczeństwo, rolnictwo, Lwów 1908, s. 89–90, 93–94.

[96] Jacek Kolbuszewski, Kresy, Wrocław 1996. Autor w tej znakomitej minimonografii ze świetną ikonografią opowieść o kresach zaczyna od poematu Wincentego Pola.

[97] Adam Dylewski, Kresy. Najpiękniejsze zakątki, Warszawa 2012, s. 4.

[98] Por. M. Jagiełło, Razem czy osobno?..., dz. cyt. To bezcenny zbiór źródeł pozwalających na prześledzenie ewolucji postrzegania terytorium dawnej Rzeczpospolitej w społeczeństwie i kulturze polskiej XIX wieku.

[99] Stąd duże znaczenie filmu w reżyserii Sylwestra Chęcińskiego Sami swoi z 1967 roku, który zdobył ogromną popularność. Opowiadał o przesiedleńcach ze wschodnich terenów Drugiej Rzeczpospolitej i był pierwszym tego typu świadectwem w kulturze masowej, choć z pewnością jako komedia nie oddawał tragizmu losów ludzkich. Mimo to przywoływał pamięć o nich.

[100] Dyskusje dotyczące kresów były natomiast żywe wśród emigracji na Zachodzie. W obliczu klęski, jakiej doznała Druga Rzeczpospolita, trudno było się zrzec, choćby symbolicznie, utraconych ziem wschodnich, z których pochodziło wielu powojennych emigrantów. Tylko na tym tle zrozumieć można odwagę i dalekowzroczność politycznych myślicieli takich jak Jerzy Giedroyc, który zawyrokował o potrzebie ostatecznego pogodzenia się z utratą tych obszarów.

[101] Trafne są uwagi autora albumu Kresy. Najpiękniejsze zakątki dotyczące efemeryczności terminu: „Kresy Wschodnie nie są jednorodne. Przynależą do nich zarówno ziemie, które jeszcze w XX wieku wchodziły w skład Rzeczpospolitej [...], jak też takie, które kontakt z państwem polskim (choć nie z kulturą polską) straciły już w XVIII wieku. [...] Wreszcie, z najszerszego punktu widzenia, do Kresów należą także tereny nie tyle inkorporowane, a raczej podbite, do niegdysiejszego państwa polsko-litewskiego przynależne krótko, stanowiące w nim organizmy efemeryczne, o których ewentualnej polskości można mówić jedynie z perspektywy naszej i tylko naszej świadomości historycznej”. Adam Dylewski, Kresy..., dz. cyt., s. 4.

[102] Marek A. Koprowski, Kresy w II Rzeczypospolitej, Warszawa 2012, s. 7–8. Wart jest przytoczenia dalszy ciąg tego cytatu o jednoznacznie nacjonalistycznej wymowie: „Dla Polski, czyli Korony, po utracie Śląska i Pomorza ziemie wschodnie stały się naturalnym terenem ekspansji kulturowej, religijnej i gospodarczej, a także militarnej”.

[103] Uchwała sejmowa z roku 2015 „o oddaniu hołdu ofiarom ludobójstwa dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich na obywatelach II RP w latach 1943–1945” odgrywała podobną negatywną rolę w dialogu polsko-ukraińskim, jak w stosunkach polsko-niemieckich działania przywódczyni tamtejszych ziomkostw Eriki Steinbach domagającej się przeprosin za krzywdy doznane przez „wypędzonych”. Zestawiała je też, nazywając ludobójstwem, z Holocaustem. Nie licząc się z polską wrażliwością historyczną, mówiła: „Przeproście, to wtedy naprawdę się pojednamy”. Wydaje się, że polscy autorzy tej uchwały w podobny sposób nie liczyli się z ukraińską wrażliwością.

[104] Adam Dylewski, Kresy..., dz. cyt., s. 4.

[105] Są już jednak pewne analogie do ekspansji rosyjskiej.

[106] Zachowanie to przypomina do pewnego stopnia Brytyjczyka w XIX wieku w Indiach, którego mało interesowało, co sami Hindusi mają mu o sobie do powiedzenia. On, Brytyjczyk, wiedział to lepiej.

[107] Maciej Kozłowski, Między Sanem a Zbruczem. Walki o Lwów i Galicję Wschodnią 1918–1919, Kraków 1990.

[108] Bitwa o Ukrainę 1I – 24 VII 1920. Dokumenty operacyjne. Część I, opr. Marek Tarczyński i in., Warszawa–Sulejówek 2016, s. 816.

[109] Polska i Ukraina w walce o niepodległość 1918–1920, praca zbiorowa pod red. Tadeusza Krząstka, Pruszków 2009.

[110] Sprawców terrorystycznych akcji, takich jak zabójstwo ministra Pierackiego, spotkałaby kara w każdym państwie. Dziwić może tylko to, że władze polskie, wywodzące się przecież z antycarskiej konspiracji, nie wzięły pod uwagę tego, że represje na ogół nie łamią oporu. Trzeba jednak dodać, że porównywanie działalności ukraińskich nacjonalistów do działań Piłsudskiego pod Bezdanami było ulubionym argumentem obrońców w procesie Bandery, co przyczyniło się m.in. do zastąpienia wyroku śmierci więzieniem.

[111] W skomplikowanych okolicznościach związanych z umową monachijską i rozpadem Czechosłowacji w marcu 1939 roku Ruś Zakarpacka ogłosiła niepodległość. Ukraiński ruch narodowy traktował Ukrainę Karpacką jako swoisty zalążek przyszłego państwa ukraińskiego – ukraiński Piemont. Na Zakarpaciu walczyli przyszli dowódcy UPA, tacy jak Szuchewycz. Sprawa ta jest w Polsce mało znana, mimo że istnieje literatura temu poświęcona. Zob.: J. Kasparek, Przepust karpacki: tajna akcja polskiego wywiadu, Warszawa 1992; J. Kupliński, Polskie działania dywersyjne na Ukrainie Zakarpackiej w 1938 roku, „Wojskowy Przegląd Historyczny”, 1996, nr 4; Akcja „Łom”: polskie działania dywersyjne na Rusi Zakarpackiej w świetle dokumentów oddziału II Sztabu Głównego WP, oprac. P. Samuś, K. Badziak, G. Matwiejew, Warszawa 1998; Tadeusz A. Olszański, Akcja „Łom”, „Płaj. Almanach Karpacki”, 2000, nr 21; D. Dąbrowski, Rzeczpospolita Polska wobec kwestii Rusi Zakarpackiej (Podkarpackiej) 1938–1939, Toruń 2007.

[112] M.W. Łazarowycz, Istorija Ukrainy, Kyjiw 2011, s. 443. Ukraiński historyk nie opisuje trudniejszych kwestii polsko-ukraińskich stosunków związanych z dziejami Siczy Karpackiej najpewniej z uwagi na ogólną tendencję ukraińskiej historiografii, aby za głównego wroga Ukrainy przedstawiać Rosję. Polska, mimo wszystkich historycznych polsko-ukraińskich konfliktów, cieszy się w przeważającej mierze sympatią ukraińskiej historiografii.

[113] Jarosław Syrnyk, Trójkąt bieszczadzki: tysiąc dni i nocy anarchii w powiecie leskim (1944–1947), Rzeszów 2018.

[114] Uroczystego poświęcenia pomnika pamięci dokonali kardynał Lubomyr Huzar (zwierzchnik Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej) oraz biskup przemyski Józef Michalik.

[115] Wstęp prezydenta Rzeczpospolitej Lecha Kaczyńskiego, [w:] G. Kuprianowicz, 1938. Akcja Burzenia Cerkwi Prawosławnych na Chełmszczyźnie i Południowym Podlasiu, Chełm 2008, s. 5.

[116] Ustawa o IPN przyczyniła się do poważnego wzrostu napięcia w stosunkach polsko-ukraińskich, mimo że na koniec się z niej wycofano.

[117] Ryszard Szawłowski, Trzy ludobójstwa, „Nasz Dziennik”, 2008, nr 74, „Dodatek Historyczny IPN”, nr 3, s. I–IV. Swoje rozważania przedstawił też we wstępie do dwutomowej dokumentacji Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na ludności polskiej Wołynia 1939–1945, czym w wydatny sposób obniżył rangę pracy napisanej przez historyków amatorów.

[118] Stereotypowi mówienia o szczególnym ukraińskim okrucieństwie ulega nawet tak wybitny historyk UON/UPA jak Grzegorz Matyka w tekście Rzeź wołyńska: skąd to okrucieństwo?, https://histmag.org/Rzez-wolynska-skad-to-okrucienstwo-14222. Oczywiście w żadnym wypadku nie posuwa się on do skrajności notorycznych ukrainofobów, mimo to samo izolowanie okrucieństw dokonywanych przez UPA, bez odpowiedniego szerszego kontekstu (który skądinąd nigdy okrucieństwa nie usprawiedliwia) pozwala na podtrzymywanie stereotypu.

[119] Aleksander Korman, Aneks: Rebelia nielojalnych obywateli polskich, czyli 136 metod tortur i zabijania Polaków przez bojówkarzy OUN–UPA, [w:] L. Kulińska, C. Partacz, Zbrodnie nacjonalistów ukraińskich na Polakach w latach 1939–1945. Ludobójstwo niepotępione, Warszawa 2015, s. 185.

[120] Aleksander Korman, Tamże, s. 186.

[121] Stanisław Żurek, Ludobójstwo nacjonalistów Ukraińskich dokonane na Polakach w Polsce południowo-wschodniej w latach 1939–1948, Wrocław 2013, s. 21.

[122] N. Tomczyk, Wstęp, [w:] Stanisław Żurek, Ludobójstwo nacjonalistów Ukraińskich..., dz. cyt., s. 5.

[123] W publikacji z 1987 roku Bieszczady w ogniu Artur Bata zarzucił polskim żołnierzom niepodległościowym, mjr. Hieronimowi Dekutowskiemu „Zaporze” i kpt. Antoniemu Żubrydowi „Zuchowi”, współdziałanie właśnie z UPA.

[124] W 1989 roku Włodzimierz Bonusiak, wówczas członek władz wojewódzkich PZPR-u w tekście Kto zabił profesorów lwowskich? Mord dokonany został przez Niemców przypisywał winę Ukraińcom.

[125] Sformułowanie pochodzące z eseju Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy.

[126] Najbardziej znaną postacią, która przeszła tę drogę, był Mikołaj Kunicki. W sierpniu 1943 roku objął dowództwo Zjednoczonych Polskich Partyzantów im. Tadeusza Kościuszki na Wołyniu, a na początku 1944 roku został dowódcą polsko-sowieckiego Oddziału Partyzanckiego Brygad im. Stalina.

[127] Małgorzata Kmita, Propaganda antyukraińska i kształtowanie negatywnego stereotypu Ukraińca w czasach PRL-u, [w:] Włodzimierz Mokry (red.), Problemy Ukraińców w Polsce po wysiedleńczej akcji „Wisła” 1947 roku, Kraków 1997.

[128] Patroni przywołanej książki to konserwatyzm.pl, prawica.net i Myśl Polska – „patriotyczna” inspiracja jak na dłoni. Ciekawy jest też zestaw autorów: Mateusz Piskorski, Adam Wielomski, Konrad Rękas, Ronald Lasecki, Bartosz Bekier, Jan Engelgard. Ta książka to istna skarbnica dla dziennikarzy śledczych takich tak Tomasz Piątek prowadzący audycję Dochodzenie prawdy na youtube’owym kanale Resetu Obywatelskiego.

[129] Czołowa jej postać, Wiaczesław Czornowił, zginął 1999 roku w wypadku samochodowym w niewyjaśnionych okolicznościach. Podejrzenia kierowane były przede wszystkim wobec służb rosyjskich. W Moskwie żywa była jeszcze w tamtym czasie nadzieja, że symbiozę z Kijowem da się przywrócić, Czornowił był najbardziej wyrazistym i głośnym tego przeciwnikiem i głosicielem kursu prozachodniego.

[130] Leonid Kuczma, Ukraina to nie Rosja, tłum. Jerzy Redlich, Stanisław Filipczak, Krystyna Paszek, Kraków 2004.

[131] Ciekawej analizy tej próby zamachu stanu dokonał pierwszy charkowski socjolog Ihor Łucenko. Jego książką była zarazem pionierskim studium szerszego zjawiska, które nazwano rosyjską wojną hybrydową: Ігор Луценко, Російсько-українська Гібридна війна: погляд соціолога, 2015.

[132] Сергей Лойко, Аеропорт, 2015. Kultowa powieść poświęcona obrońcom lotniska w Doniecku, nazywanych cyborgami.

[133] Мінакова Михайла (ред.), Паріс новітньої історії України 1991–2021, 2021. To zbiorowe opracowanie jest wyjątkowo solidne i wysoce użyteczne (duża ilość danych statystycznych) dla zrozumienia głębszych procesów społecznych w Ukrainie, mimo że wojna wprowadza tak wielkie i szokujące zmiany.

[134] Aleksandra Hnatiuk, Pożegnanie z imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości, Lublin 2003.

[135] Ważnym krokiem w tym kierunku stały się decyzje synodu UCP PM podjęte 27 maja 2022 roku o odłączeniu się od patriarchatu moskiewskiego. Sprawa stosunku UCP do ukraińskiej autokefalii CPU wciąż jednak pozostaje otwarta.

[136] Zob.: http://socis.kiev.ua/ua/2019-01/.

[137] We wcześniejszych badaniach sondażowych 34 procent Ukraińców popierało CPU, a jedynie 13 procent UCP PM, ale już po uzyskaniu przez CPU tomosu. Natomiast wkrótce po wybuchu wojny 53 procent wiernych deklarowała przynależność do CPU, a tylko 4 procent do UCP PM związanej z Moskwą https://www.niedziela.pl/artykul/80635/Prawoslawny-arcybiskup-Eustracjusz-w.

[138] Blisko 60 procent obywateli Ukrainy deklaruje przynależność do prawosławia (z roku na rok ta liczba maleje), jednocześnie liczbę praktykujących prawosławnych szacuje się na mniej więcej 10 procent. W Rosji około 70 procent deklaruje się jako prawosławni, ale szacunki mówią, że praktykuje 1–2 procent. Do danych należy z wielu względów odnosić się z dużą ostrożnością m.in. dlatego, że w prawosławiu nie istnieją praktyki liczenia wiernych.

[139] Paweł Przeciszewski, Cyrylowi rozsypuje się jego Kościół w Ukrainie, ale i pozycja Moskwy w światowym prawosławiu (ANALIZA), https://www.onet.pl/informacje/kai/cyrylowi-rozsypuje-sie-jego-kosciol-w-ukrainie-ale-i-pozycja-moskwy-w-swiatowym/bxz3vr3,30bc1058.

[140] Pierwsze wystąpienia papieża Franciszka, poświęcone wojnie w Ukrainie, były nader ostrożne w formie i treści. W jednej z jego następnych wypowiedzi była już mowa „szczekaniu NATO pod drzwiami Moskwy”, co wywołało głębokie rozczarowanie.

[141] Paweł Rojek, Współczesne znaczenie rosyjskiej myśli religijnej, [w:] Andrzej Grajewski, Paweł Skibiński (red.), Stolica Apostolska wobec Rosji i wschodniego chrześcijaństwa od Jana Pawła II do Franciszka, Warszawa 2021.

[142] W 2016 roku doszło do spotkania papieża Franciszka z patriarchą moskiewskim Cyrylem w Hawanie. Nastąpiło ono mimo wcześniejszej aneksji Krymu i agresji w Donbasie, wobec których Cyryl nie zajął potępiającego stanowiska. Owocem spotkania stała się wspólna deklaracja. W ten sposób Watykan po cichu zaakceptował nadrzędność prawosławia moskiewskiego wobec ukraińskiego (z uwagi na ówczesną podległość Kijowa metropolii moskiewskiej).

[143] Petro Balog OP, Podwójna „koinonia”. Projekt połączenia Kościoła greckokatolickiego i Kościołów prawosławnych na Ukrainie, Poznań 2022.

[144] »Госпoди, ти відкриєш уста мої... Ти відкриєш мої вуста« – книжка інтерв’ю Ізи Хруслінської з Йосифом Зісельсом, 2017.

[145] Tatiana Graczowa, Święta Ruś przeciwko Chazarii. Zakulisowe światowe algorytmy geopolityki i strategie tajnych wojen, Warszawa 2014. Wydana w Polsce, tłumaczona z rosyjskiego książka jest jednoznacznie drukiem propagandowym, a fantazje autorki potrafią prześcignąć nawet wynurzenia Putina.

[146] Henry Abramson, A prayer for the Government: Ukrainians and Jews in Revolutionary Times 1917–1920, 2017. Jest też ukraińskie tłumaczenie tej książki.

[147] Grzegorz Gauden, Lwów – kres iluzji. Opowieść o pogromie listopadowym 1918 roku, Kraków 2019.

[148] Roman Wysocki, W kręgu integralnego nacjonalizmu. Czynny nacjonalizm Dmytra Doncowa na tle myśli nowoczesnych Romana Dmowskiego. Studium porównawcze, Lublin 2014.

[149] Badania z 2018 roku: https://ukrainianjewishencounter.org/en/news/antisemitism-in-europe-ukraine-turns-out-to-be-the-most-friendly-to-jews/.

[150] Леонід Фінберг, Про різне і трохи про себе, 2018.

[151] Iwan Łysiak-Rudnycki, Problem stosunków ukraińsko-żydowskich w ukraińskiej myśli polityczne XIX wieku [w:] Między historią a polityką, dz. cyt.

[152] Dowodów dostarcza wstrząsający raport przygotowany przez Małgorzatę Gosiewską, zob.: http://ji-magazine.lviv.ua/2015/Rosyjskie_zbrodnie_wojenne_we_wschodniej_Ukrainie_w_2014_roku-1.pdf.

[153] Borys Humeniuk, utwór z tomu Wiersze z wojny.

[154] Zob.: https://wydarzenia.interia.pl/raporty/raport-ukraina-rosja/aktualnosci/news-mariupol-rosjanie-pala-zwloki-cywilow-w-krematoriach-chca-uk,nId,5942520

[155] Zob.: https://www.rmf24.pl/raporty/raport-wojna-z-rosja/news-z-ukrainy-do-rosji-wywieziono-ponad-800-tys-osob-w-tym-153-t,nId,5966416#crp_state=1. Wartości podane w tym fragmencie, gdy książka ta się ukaże, będą już nieaktualne, bowiem proceder wywózek ludności ukraińskiej trwa nadal.

[156] Timofiej Siergiejew, publicysta prokremlowskich mediów, w felietonie Co Rosja powinna zrobić z Ukrainą stwierdził, że powinno się wymordować sprzeciwiającą się agresji ludność, a następnie zlikwidować państwo ukraińskie.

[157] Zob.: https://www.gfbv.de/de/aktiv-werden/kampagnen-petitionen/putins-krieg-trifft-auch-indigene-in-russland-wir-staerken-mutige-menschenrechtler/.

[158] Wiersz z tomu Wesołyj cmintar.

[159] Iwan Łysiak-Rudnycki, Kształtowanie się ukraińskiego ludu i narodu (uwagi metodologiczne), a także Uwagi odnośnie do problemu historycznych i niehistorycznych narodów, [w:] Między historią a polityką, dz. cyt. Podobny podział wprowadza też czeski historyk Milan Hroch, pisząc o „wielkich” i „małych” narodach (podział równoważny u niego z obecnością lub brakiem ciągłości państwowej), co jest nazewnictwem nieco mylącym, wedle Hrocha bowiem Niemcy są „małym” narodem, jako że brak im państwowej ciągłości. Milan Hroch, Małe narody Europy, Wrocław 2008.

[160] Iwan Łysiak-Rudnycki uchodzi wśród historyków ukraińskich za postać wyjątkową i intelektualnego guru. Ten konsens kształtują w dużym stopniu badacze związani, tak jak Łysiak-Rudnycki, z amerykańskimi i kanadyjskimi uczelniami. Szczególne miejsce zajmuje powstały w 1973 roku Instytut Studiów Ukraińskich przy Uniwersytecie Harvarda. (Harvard Ukrainian Research Institute). Są z nim związani m.in. Omelan Pricak, Orest Subtelny, Serhij Płochij (Serhii Plokhy), Jarosław Hrycak, Serhi Jekelczyk (Serhy Yekelchyk), Roman Szporluk.

[161] Bez trudu można jednak sobie wyobrazić, że Bawarczycy stworzyliby odrębne od Sasów i Prusaków państwo narodowe, a proces szkolny zdecydowałby, że bawarski i plattdeutsch (dolnoniemiecki) stałyby się odrębnymi językami (dziś są jedynie dialektami uznawanego za wzorzec hochdeutsch, górnoniemieckiego). Niezależnie od widocznej „nieciągłości” niemieckich dziejów dołączamy do nich in gremio reformę Marcina Lutra, wojnę trzydziestoletnią i perypetie niezliczonych państewek niemieckich w XVIII wieku, bo tak przyjęto w drugiej połowie XIX wieku. Trzeba dodać, że ta niemiecka opowieść została zrewidowana po drugiej wojnie światowej w związku nie tylko z militarną, lecz także moralną porażką Niemiec oraz utratą około jednej trzeciej terytoriów na wschodzie (także Prus Wschodnich).

[162] W Powieści minionych lat po pobycie w Kijowie, gdzie postawił krzyż, miał się udać dalej na północ do Nowogrodu. W XIX-wiecznej wersji św. Andrzej znalazł się nad rzeką Newą, co miało zapowiadać powstanie Petersburga.

[163] Justyna Kroczak, Kultura filozoficzna dawnej Rusi (XI–XIII wiek), Warszawa 2020.

[164] O czytaniu ksiąg, tekst zawarty w manuskrypcie Izbornik of Sviatoslav z 1076 roku.

[165] Osłabienie średniowiecznej Rusi łączy się nie tylko z rozdrobnieniem feudalnym, lecz także z najazdem na Bizancjum krzyżowców, co przecięło tradycyjne szlaki wymiany północ–południe, które zostały zastąpione handlem wschód–zachód prowadzonym przez Wenecję i Genuę.

[166] Dawniej miasto nazywało się Włodzimierz Wołyński. Nazwę taką przyjęło w XIX wieku dla odróżnienia od Włodzimierza nad Klaźmą, gdy oba miasta leżały w obrębie tego samego państwa, a Włodzimierz nad Klaźmą miał istotne miejsce w narracji rosyjskiej. Dodanie przydawki „wołyński” odbierało nieco znaczenia miejscu urodzenia średniowiecznego władcy, gdy historię dawnej Rusi i jej kontynuację chciano widzieć na wschodzie, wiążąc z Księstwem Włodzimiersko-Suzdalskim i później Księstwem Moskiewskim. Niepodległa Ukraina zlikwidowała dwuznaczną „przydawkę” i przywróciła miastu jego historyczne imię.

[167] Stało się to na mocy umowy z 1338 roku, wedle której bezpotomny książę halicki Bolesław Jerzy II uznał króla Polski za swojego dziedzica (jeśli ten go przeżyje). Można sobie wyobrazić, że gdyby Bolesław Jerzy II pożył dłużej, dzieje naszego regionu potoczyłyby się inaczej. Żył jednak tak krótko, by jego księstwo wraz ze Lwowem dostało się Koronie Polskiej.

[168] Z perspektywy Kijowa i Lwowa – dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego w interpretacji historyków ukraińskich, [w:] Katarzyna Błachowska, Wiele historii jednego państwa, Warszawa 2009.

[169] Віктор Брехуненко, Східна Брама Європи. Козацька Україна в середині XVII–XVIII ст., 2014.

[170] Por. Het’man, t. 1–2, 2009. Jeszcze raz w tym miejscu warto przypomnieć przywoływaną już książkę Wiktora Brechunenki Східна брама Європию. Козацка Україна в середині XVII–XVIII cт.

[171] Wiadomo natomiast, że ta próba romansu przyczyniła się do poważnego konfliktu wewnątrz Hetmanatu, ojcem bowiem panny, o której względy ubiegał się Mazepa, był skarbnik Hetmanatu i ten poskarżył się carowi. Całej tej historii nie jestem w stanie tu opowiedzieć.

[172] Epoka ukraińsko-kozackiego baroku budzi dziś w Ukrainie rosnące zainteresowanie, zob.: Леонід Ушкалов, Від бароко до постмодерну, 2011.

[173] Słowo poczet w języku ukraińskim oznacza jedynie delegację.

[174] Zob.: https://dzieje.pl/rozmaitosci-historyczne/e-dzeppar-barszcz-ukrainski-na-liscie-dziedzictwa-unesco-derusyfikacja.

[175] Святослав Липовецький, Меч «Щербець» та Українські ворота: Україно-польські взаємини від поділів Речі Посполитої й до сьогодні, 2018.

[176] Przypomnę w tym miejscu przywoływany już esej: Iwan Łysiak-Rudnycki, Stosunki polsko-ukraińskie. Ciężar historii, [w:] Między historią a polityką, dz. cyt. Wciąż stanowi on świetny punkt wyjścia do pogłębionej dyskusji o stosunkach polsko-ukraińskich i postrzeganiu Polski w Ukrainie.

[177] В. Брехуненко, В. Ковальчук, М.Ковальчук, Б.Корнієнко, «Братня» Навала. Війни Росії проти Укаїни ХІІ-ХХІ ст., 2016; Г.М.Перепелиця, Україна – Росія. Війна в умовах співіснування. Монографія, 2015. Nieprzypadkowa jest data wydania obu książek autorstwa prominentnych historyków – po rosyjskiej agresji w roku 2014.

[178] Korzystam tu między innymi z podręcznika historii Rosji wydanego przez kijowski Uniwersytet im. Tarasa Szewczenki w roku 2013.

[179] Wschód dostarczał Rosji futer, złota i surowców, będąc w XVII wieku źródłem jednej trzeciej jej dochodów.

[180] Serhii Plokhy, Kwestia rosyjska. Jak budowano naród i imperium, Kraków 2019.

[181] Taką „rewizjonistyczną” historiografię uprawiał Michaił Pokrowski, demaskując carski i tym samym rosyjski kolonializm, w latach 30. uznany za „wulgaryzatora historii” wobec powrotu do wielu składników tradycyjnej wielkoruskiej narracji.

[182] Віктор Брехуненко, Війна за свідомість. Російські міфі про Україну та ії минуле, 2017.

[183] Niemal klasykiem tej literatury jest wydana w 1968 roku w Toronto praca Павло Штепа, Московсьто. Jej ukraińskie wydanie pochodzi z roku 2015.

[184] W 1990 roku ZSRS był drugą gospodarką świata, jego produkt krajowy brutto stanowił jedną trzecią amerykańskiego: https://www.theodora.com/wfb/1990/rankings/gdp_million_1.html. W 1995 roku spadł na dziesiątą pozycję z dochodem osiem razy mniejszym od USA. W latach 90. podjęto nieudane próby reform gospodarczych i demokratyzacji życia politycznego. Koniec dekady przyniósł głęboki kryzys finansowy. W 2000 roku Rosja plasowała się przez chwilę na jedenastej pozycji.

[185] Irina I. Glebowa, Pamięć historyczna i samoidentyfikacja narodowa we współczesnej Rosji, [w:] Polska–Rosja. Poszukiwania nowej tożsamości. Podobieństwa i różnice, „Debaty Artes Liberales”, t. XI, 2017, s. 112, 114. http://al.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2017/07/DEB_AL_TOM_XI.pdf.

[186] Boris Dubin, Żyt’ w Rossii na rubieże stoletij. Socyołogiczeskije oczerki i razrabotki, Moskwa 2007, s. 304 (cyt: za Irena I. Glebowa)

[187] Анатолий Уткин, СССР в осаде. Проект »Антироссия«, 2010.

[188] Андрей Паршев, Запад против.России Почему Россия не Америка. Книга для тех кто остается в России, 2009.

[189] Irina I. Glebowa, Pamięć historyczna i samoidentyfikacja narodowa we współczesnej Rosji, dz. cyt.

[190] Z oczywistych względów kwestie wojny hybrydowej budzą szczególne zainteresowanie w Ukrainie. Warta uwagi jest praca kijowskiego politologa: Yevhen Mahda, Russia’s Hybrid Aggression: Lessons for the World, 2018.

[191] Ich początek sięga lat 2004–2005, ale dopiero wprowadzenie do powszechnego użytku smartfona w roku 2007 stało się przełomem. To właśnie wtedy doszło do słynnej konferencji prasowej, na której Steve Jobs zaprezentował iPhone’a, zapowiadając w ten sposób, że miliony ludzi na cały świcie dostaną do ręki zamknięty w niewielkiej obudowie zaawansowany komputer połączony z internetem.

[192] Валерий Герасимов, Ценность науки в предвидении. Новые вызовы требуют переосмыслить формы и способы ведения боевых действий, https://www.vpk-news.ru/articles/14632.

[193] Należy oczywiście zdawać sobie sprawę, że zjawisko, które zachodni komentatorzy nazwali „weaponizacją internetu”, nie sprowadza się jedynie do szerzenia dezinformacji na masową skalę. Jego istotnym składnikiem jest także działalność zespołów hakerskich (takich jak rosyjski Killnet) zagrażających wysoce zelektronizowanej strukturze krytycznej poszczególnych państw. W tym zresztą wypadku Zachód nie pozostawał w tyle za Rosją i Chinami, choć pierwszym znanym celem ataku był Iran.

[194] Terminologia Gierasimowa uległa od 2013 roku rozwinięciu. Interwencję w Syrii nazwał strategią ograniczonego działania (стратегия ограниченных действий). Inaczej mówiąc, jest to m.in. doktryna wojen lokalnych, które prowadzi się poza własnym terytorium, https://warontherocks.com/2019/09/anticipating-a-new-russian-military-doctrine-in-2020-what-it-might-contain-and-why-it-matters. Szerzej na temat „doktryny Gierasimowa” pisałem w: History of the Russian State: A Warring Empire w tomie poświęconym zagadnieniu wojny hybrydowej Surviving Near the Empire. Price of the Modern Kremlin’s Aggression (2021).

[195] Jolanta Darczewska, Anatomia rosyjskiej wojny informacyjnej. Operacja Krymska – studium przypadku, Warszawa 2014, s. 12.

[196] Christopher Wylie, Mind f*ck, Cambridge Analitica And The Plot to Break America, 2019.

[197] Zob.: https://www.onet.pl/informacje/onetwiadomosci/jak-naukowcy-nauczyli-rosjan-kochac-putina-kulisy-wysokich-notowan/kjqjg74,79cfc278.

[198] W Rosji mają tego świadomość, zob.: Сергей Чихичин, «Китайская угроза»: миф или реальность?, https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskaya-ugroza-mif-ili-realnost/viewer.

[199] Prognozy mówią o wzroście liczebności mniejszości nierosyjskich, w przewadze muzułmańskiej, z obecnych 20 procent do niemal 50 procent w 2050 roku. Rosja na obszarze za Uralem (12 milionów kilometrów kwadratowych) ma trudności z integrowaniem nawet ludności rosyjskiej, co daje powód do pojawiania się nieukształtowanej jeszcze, ale możliwej tożsamości sybirackiej. Zwracają na to uwagę zagraniczni badacze tacy jak Mark Bassin (Classical Eurasianism And The Geopolitics Of Russian Identity, http://www.dartmouth.edu/~crn/crn_papers/Bassin.pdf) oraz rosyjscy: Viacheslav Shevtsov, Iraida Nam, Elena Khakhalkina, Siberian identity in the historical perspective and at present, https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/pdf/2016/06/shsconf_rptss2016_01092.pdf).

[200] Zob.: https://www.dw.com/pl/przem%C3%B3wienie-putina-w-dniu-zwyci%C4%99stwa-dw-sprawdza-fakty/a-61740265.

[201] Gospodarka Trzeciej Rzeszy miała się do gospodarki amerykańskiej jak jeden do czterech, co było już rozstrzygające dla wyniku wojny.

[202] Viktor Jerofiejew, Atombombe am Ende des Tunnels, „Die Zeit”, 21 kwietnia 2022.

[203] Jurij Piwowarow, O tożsamości i legitymizacji we współczesnej Rosji, [w:] Polska– –Rosja : poszukiwanie nowej tożsamości: podobieństwa i różnice, red. Adam Daniel Rotfeld, „Artes Liberales”, 2017, s. 40.

[204] И.Н. Крижановский, Постмодернизм: Шаг в «Неточном Направлении», https://rtj.mirea.ru/upload/medialibrary/372/RTZH_6_2018_101_116.pdfю. Tamże obszerna bibliografia literatury rosyjskiej poświęconej postmodernizmowi.

[205] Paweł Surowiec, Post-Truth Soft Power. Changing Facets of Propaganda, „Kompromat”, and Democracy, https://www.jstor.org/stable/26395920?seq=1.

[206] Zob.: https://www.nytimes.com/2020/04/13/science/putin-russia-disinformation-health-coronavirus.html; https://foreignpolicy.com/2019/04/09/in-the-united-states-russian-trolls-are-peddling-measles-disinformation-on-twitter/.

[207] Михаил Делягин, Выживет ли Россия в нерусской смуте? Кризис человечества, 2010

[208] Christopher Wylie, Mindf*ck. Cambridge Analitica and the Plot to Break America, dz. cyt. W tej przenikliwej pracy poświęconej manipulacjom na rzecz Trumpa w wyborach 2016 roku autor analizuje też poglądy Steve’a Bannona, teoretyka owej manipulacji.

[209] Rozróżnienie terminów Rosjanin (obywatel Federacji Rosyjskiej) i Ruski (etniczny Rosjanin) zostało wprowadzone przez Jelcyna. Terminom tym nie nadano jednak formy prawnej ani też się one nie przyjęły.

[210] Pokrewieństwo językowe ma być rzekomo tak daleko idące, że ukraiński jest dialektem rosyjskiego popsutym polskim wpływem. W istocie rosyjsko-ukraińskie podobieństwo językowe szacowane jest na 50 procent, podczas gdy polsko-ukraińskie na 70 procent.

[211] Timothy Snyder, Droga do niewolności, Kraków 2019.

[212] Idea eurazjatyzmu w późniejszym okresie przenikała do bolszewickiej Rosji m.in. dzięki pisarstwu Lwa Gumilowa. Narastający konflikt z Zachodem sprowokował zwrot Rosji ku Azji wraz z przywołaniem idei eurazjatyzmu.

[213] Szczególny wyraz rosyjskim geopolitycznym ambicjom dawał Aleksandr Dugin. Myśleniem „geopolitycznym” zaraził też niektórych publicystów poza Rosją, jak również w Polsce. Powtarzają oni chyba bezmyślnie (lub może świadomie) koncepcje nieodległe od tego, co w Moskwie chciano by słyszeć.

[214] Dzieła Iljina zostały przysłane ekipie Putina do obowiązkowej lektury. Dodać można, że głośny Aleksandr Dugin, choć czerpie od Iljina, wygląda przy nim na liberała.

[215] Zob.: https://kultura.onet.pl/wiadomosci/przedstawiciel-kremla-odslonil-prowojenny-pomnik-w-mariupolu/frhj70v.

[216] Zob.: https://oko.press/imperialna-putinada-9-maja-postmodernistyczna-profanacja/. Artykuł zawiera ciekawy rys ewolucji rosyjskiej symboliki związanej z drugą wojną światową.

[217] S. Enders Wimbush, Elizabeth M. Portale (red.), Russia in Decline, 2017; https://jamestown.org/wp-content/uploads/2017/08/Russia-in-Decline-Full-Text.pdf. Książka jest wynikiem projektu zainicjowanego wiele lat wcześniej w ramach Jamestown Foundation, jednego z prestiżowych amerykańskich think tanków, prowadzonego przez Paula Goble’a.

[218] Władimir Putin o Rosji i ZSRR, wypowiedź z 16 maja 2003 roku.

[219] Walter Laqueur, Putinism, Russia and its Future in the West, 2015.

[220] Zob.: https://wyborcza.pl/7,75399,28600954,michail-chodorkowski-putin-wszedl-na-droge-kleski.html.

[221] Zob.: https://www.onet.pl/kultura/onetkultura/wladimir-sorokin-rosja-przegra-wojne/cf4hzbc,681c1dfa.

[222] Ten ruch wśród Rosjan na emigracji posługuje się biało-niebiesko-białą flagą, towarzyszącą barwom ukraińskim na demonstracjach proukraińskich i barwom białoruskim na demonstracjach antyłukaszenkowskich.

[223] Zob.: https://www.wnp.pl/rynki-zagraniczne/cnn-milionerzy-opuszczaja-rosje-to-moze-byc-zapowiedz-zapasci-kraju,591971.html. Dodać trzeba, że do roku 2021 wywieziono z Rosji ok. 1,5 biliona dolarów. Pieniądze te były więc inwestowane w Rosji, lecz zasiliły zachodnie banki. Z drugiej strony najpewniej służyły one w najrozmaitszy sposób finansowaniu rosyjskich wpływów. Obecne sankcje są uderzeniem w część tych zasobów.

[224] Gospodarki USA i UE są wedle każdej miary co najmniej dziesięć, a może i dwunastokrotnie większe od gospodarki rosyjskiej, a dodać można, że kraje takie jak Japonia, Korea Południowa, Kanada czy Australia również należą do tzw. Kolektywnego Zachodu.

[225] Rosja jest poważnie uzależniona od znacznego eksportu surowców. Co dla Rosji jeszcze trudniejsze, jednocześnie jest uzależniona od znacznego importu produktów o wysokiej wartości dodanej, których nie wytwarza. 45 procent wszystkich zaawansowanych technologii wykorzystywanych przez Rosję pochodzi z Europy, 21 procent z USA, a tylko 11 procent z Chin. Sankcje ograniczają więc dostęp do technologii w bardzo poważny sposób i są bardzo trudne, a właściwe niemożliwe do obejścia. Gdy chodzi o produkcję zbrojeniową, kluczową w kontekście wojny w Ukrainie, sankcje ograniczają zdolność Rosji do produkcji precyzyjnych pocisków takich jak Iskander czy X-101. Zob.: https://www.eurointegration.com.ua/articles/2022/07/5/7142583/.

[226] Zob.: https://www.onet.pl/informacje/newsweek/iwan-krastew-dla-putina-utrata-krymu-jest-gorsza-niz-smierc-rozmowa/0srrq1q,452ad802. Trzeba jednak dodać, że przewidywania Krystewa nie są jednoznacznie optymistyczne.

[227] Oczywiście można też sobie wyobrazić, że Putin upadnie, a jakaś grupa jastrzębi prowadzić będzie wojnę przez pewien czas dalej. Tak samo jednak trudno sobie wyobrazić, aby zdolna ona była dłużej ją kontynuować.

[228] Pamiętnym tego wyrazem było głośne przemówienie Reagana w Kijowie, mające powstrzymać Ukrainę od odrywania się od Rosji.

[229] Warto zwrócić uwagę, że taka dokładnie sytuacja zaistniała w wypadku państw bałtyckich – Litwy, Łotwy i Estonii – w okresie rozpadu Związku Sowieckiego. Rosyjska aneksja tych krajów nigdy nie została uznana w Waszyngtonie, więc ogłoszenie przez nie niepodległości uznane było za przywrócenie status quo, gdy tymczasem ten sam Waszyngton miał wiele trudności z decyzją o uznaniu odłączania się Ukrainy od Rosji. Ogłoszenie niepodległości przez państwa bałtyckie było niewątpliwie casusem torującym drogę do takiej decyzji.

[230] Zob.: https://www.gfbv.de/de/aktiv-werden/kampagnen-petitionen/putins-krieg-trifft-auch-indigene-in-russland-wir-staerken-mutige-menschenrechtler/.

[231] Zob.: https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/pdf/2016/06/shsconf_rptss2016_01092.pdf.

[232] Zob.: https://www.onet.pl/informacje/newsweek/iwan-krastew-dla-putina-utrata-krymu-jest-gorsza-niz-smierc-rozmowa/0srrq1q,452ad802. Tak przewiduje znakomity analityk Iwan Krystew w jednej z ciekawszych analiz dotyczących przyszłości obecnej wojny. Mimo wszystko jego analiza nie jest jednoznacznie optymistyczna.

[233] Wyznawców islamu jest w Federacji Rosyjskiej niemal tyle samo co wyznawców prawosławia.

[234] Zob.: https://edition.cnn.com/2022/06/25/world/g7-summit-analysis-intl-cmd/index.html.

[235] Warto przypomnieć, że piosenka i muzyka do niej autorstwa Stepana Czarneckiego powstała przed pierwszą wojną światową jako część przedstawienia teatralnego. Dopiero później została zaadaptowana na pieśń Strzelców Siczowych. Dziś stanowi ona niemal drugi nieoficjalny hymn walczącej Ukrainy. Początek tej pieśni, dzięki wykonaniu Andrija Chływniuka, rozbrzmiewa na wojnie, a nie w teatrze.

[236] Był to m.in. spór graniczny dotyczący Wyspy Wężowej na Morzu Czarnym, która odgrywa tak znaczącą rolę w obecnej wojnie.

[237] Zob.: John M. Cunningham OP, The Basilica of St Clement. Relikwia, głowa papieża Klemensa, spoczywa w Ławrze Peczerskiej. Autentyczność artefaktów, którymi są szczątki św. Klemensa w Rzymie czy jego relikwii w Kijowie, nie jest istotna, gdy rozważa się samo symboliczne ich znaczenie.

[238] Można też odbyć podróż z Wenecji do Akwizgranu, aby porównać tamtejszą katedrę wybudowaną w czasach Karola Wielkiego z Soborem Mądrości Bożej w Kijowie, który zaczęto wznosić na początku XI wieku. Jest to konfrontacja stylu wczesnoromańskiego z architekturą w stylu bizantyńskim.

[239] Choć na ogół dostrzega się impuls, jaki upadające Bizancjum dało odrodzeniu i narodzinom humanizmu z chwilą swego upadku w 1453 roku i przeniesieniu części dziedzictwa do Włoch.

[240] Georgije Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, Warszawa 1963, s. 525.

[241] Tamże, s. 525.

[242] Час і простір без кордонів. Бізантія і Київсьслф Русь, [w:] Повернуння в Царгогд, Бібліотека газети День, 2016, s. 16–23.

[243] Serhii Plokhy, The Gates of Europe. A History of Ukraine, 2015; rozdział dotyczący Bizancjum Północy; Віктор Брехуненко, Східна брама Європи. Козацька Україна в середині XVII-XVIII cт., 2014.

[244] Оксана Пахльовська, FINIS EUROPAE: Конфліктний спадок гуманістичного »зачоду« тавізантійьского »сходу« всучасній Україні [w:] Повернення Царгогд, Бібліотекагазети День, ٢٠١٦, s. 339–393.

[245] Taką próbą były w roku 2000 międzynarodowe obchody okrągłej rocznicy zjazdu gnieźnieńskiego – spotkania Ottona III i Bolesława Chrobrego w roku 1000.

WYDAWNICTWO ARBITROR POLECA

.

.

.

.

„Lista agentury” to książka wstrząsająca, bo zbyt bliska prawdy. Ukraina walczy z Rosją, a Polska? Polska jest poza NATO. Płomienni polscy patrioci stają po stronie Kremla.

Tomasz Piątek